Bijlage Financiële bijlage

Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 | Financiële positie van de gemeente Someren afgewogen​ 1.1 Conclusies​

1 1

1.1.1 Weerbaarheid​

1

1.1.2 Stabiliteit​

2

1.1.3 Flexibiliteit​

2

1.1.4 Normering kengetallen BBV​

2

1.1.5 Oordeel BIG TIRE​

3

Hoofdstuk 2 | Huidige financiële positie van de gemeente Someren​

6

2.1 Inleiding​

6

2.2 Belastingen​

6

2.3 Inkomsten​

12

2.4 Grondexploitaties​

14

2.5 Treasury​

17

2.6 Investeringen​

21

2.7 Reserves​

22

2.8 Exploitatie​

26

Bijlage 1 | Kostentoerekening afvalstoffenheffing​

31

Bijlage 2 | Kostentoerekening rioolheffing​

32

Dit document (inclusief eventuele bijlagen) is opgesteld door BMC en de (auteurs)rechten met betrekking tot de inhoud en het format van dit document berusten bij BMC. Dit document is uitsluitend bedoeld voor gebruik door de opdrachtgever en mag niet worden gepubliceerd of aan anderen ter beschikking worden gesteld zonder uitdrukkelijke voorafgaande toestemming van BMC.

BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

Hoofdstuk 1 | Financiële positie van de gemeente Someren afgewogen In dit hoofdstuk zetten we onze conclusies ten aanzien van de financiële positie van de gemeente Someren uiteen. Onder de financiële positie verstaan we een beoordeling van de lopende exploitatie en de vermogenspositie, nu en in meerjarig perspectief. In hoofdstuk 2 volgt de onderbouwing van onze conclusies. Een aandachtspunt bij deze analyse is dat de bevindingen zijn gebaseerd op documenten tot aan de zomervakantie 2025 De begroting 2026 kon bijvoorbeeld nog niet worden meegenomen in deze analyse.

1.1 Conclusies Op basis van dit onderzoek concluderen we dat de financiële positie van de gemeente Someren op dit moment voldoende is (vermogenspositie is ultimo 2024 voldoende en de boekjaren 2023 en 2024 zijn afgesloten met positieve resultaten). Echter, deze staat in meerjarig perspectief flink onder druk. Dit wordt vooral veroorzaakt door negatieve exploitatieresultaten vanaf 2026. Dit maakt de financiële positie van de gemeente naar de toekomst toe kwetsbaar. Dit maakt dat er een moment is aangebroken om te handelen en de financiële positie in meerjarig perspectief te verbeteren. Dit heeft de gemeente Someren gedaan door middel van het traject ZBB. In dit traject zijn maatregelen geïnventariseerd om kosten te verlagen en inkomsten te verhogen. Bij de Kadernota 2026 zijn besluiten genomen over de inzet van deze maatregelen. Hierdoor wordt het tekort voor de boekjaren 2026 en 2027 opgelost, maar de boekjaren 2028 en 2029 kennen een structureel tekort op de lopende exploitatie. Hierdoor is de begroting in meerjarig perspectief niet sluitend. Onze conclusies zetten we uiteen aan de hand van de volgende onderdelen: de weerbaarheid, de stabiliteit en de flexibiliteit van de gemeentelijke financiën.

1.1.1 Weerbaarheid De weerbaarheid van de gemeente is op dit moment sterk. De weerstandsratio is met 5,2 uitstekend te noemen (zie normering in paragraaf 2.7), wat betekent dat de beschikbare financiële buffers de geïdentificeerde risico's ruimschoots overstijgen. Ook de solvabiliteit en de netto-schuldquote worden momenteel als 'goed' beoordeeld. Deze solide uitgangspositie zal naar verwachting echter verslechteren. De belangrijkste redenen hiervoor zijn: ●​ Structurele tekorten: Vanaf 2026 kent de begroting aanzienlijke negatieve exploitatieresultaten. ●​ Oplopende schuld: Geplande investeringen, met name in onderwijshuisvesting en de openbare ruimte, leiden tot een forse toename van de financieringsbehoefte. De schuld loopt hierdoor naar verwachting op van € 26,7 miljoen in 2024 tot € 83,9 miljoen in 2028. ●​ Druk op kengetallen: Als gevolg van de oplopende schuld en de druk op het eigen vermogen zullen de solvabiliteit en de netto-schuldquote dalen van 'goed' naar 'voldoende'. De praktijk wijst echter uit dat investeringen niet volledig worden gerealiseerd in het jaar van de planning. Dit leidt ertoe dat het financieringstekort in de praktijk lager zal uitvallen en het effect op de kengetallen naar alle waarschijnlijkheid kleiner zal zijn.

●​ Stijgende kapitaallasten: De nieuwe investeringen leiden tot hogere jaarlijkse kapitaallasten, die een groter beslag leggen op de exploitatie. Concluderend staat de weerbaarheid van de gemeente Someren voor de toekomst onder druk door een combinatie van structurele tekorten en een toenemende schuldenlast.

-1BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

1.1.2 Stabiliteit Zoals geschetst is de begroting van de gemeente Someren niet structureel sluitend en staat zonder handelen de financiële positie van de gemeente onder grote druk. De gemeente heeft hierop geanticipeerd door het traject ZBB op te zetten. Bij de Kadernota 2026 zijn keuzes gemaakt ten aanzien van de geïnventariseerde maatregelen om de kosten te verlagen en inkomsten te verhogen. De uitkomsten van het ZBB laten zien dat er op termijn ​ € 6,2 miljoen aan keuzes (lastenverlagende en inkomstenverhogende maatregelen) kunnen worden gemaakt. Deze keuzes zijn verdeeld over drie categorieën, van keuzemaatregelen oplopend naar de mate van impact op de maatschappij (A. Laaghangend fruit; B. Bestuurlijke keuze; C. Fundamentele keuze). De gemeente Someren heeft bij de Kadernota 2026 voor € 2,5 miljoen aan keuzes gemaakt om kosten te verlagen en inkomsten te verhogen. Zoals aangegeven leidt dit nog niet tot een volledig structureel sluitende begroting in meerjarig perspectief. Bij de begroting 2026 zullen keuzes gemaakt moeten worden om te komen tot een structureel sluitende begroting. Om deze reden beoordelen wij de stabiliteit van de financiële positie van de gemeente Someren als onvoldoende. Als er passende keuzes worden gemaakt, zal de stabiliteit op orde zijn.

De gemeente is voornemens om aan het ZBB-traject een vervolg te geven, waarbij het doel is om tot een geheel structureel sluitende begroting te komen.

1.1.3 Flexibiliteit De financiële flexibiliteit is momenteel voldoende, maar neemt in de toekomst af. De flexibiliteit wordt bepaald door een mix van factoren: ●​ Sterke reservepositie: Een aanzienlijk deel van de reserves (57%) is vrij besteedbaar, wat relatief hoog is en de gemeente de mogelijkheid geeft om tegenvallers op te vangen. Deze bufferpositie staat echter onder druk door de geplande investeringen en de verwachte tekorten. ●​ Onbenutte belastingcapaciteit: De woonlasten in Someren zijn de laagste in vergelijking met alle buurgemeenten. Er is een onbenutte capaciteit op de onroerendezaakbelasting (OZB) van circa € 1,95 miljoen per jaar. Daarnaast worden diverse belastingen, zoals reclame- of parkeerbelasting, niet geheven, wat extra inkomstenmogelijkheden biedt. ●​ Afnemende eigen inkomsten: De winst uit grondexploitaties, die tot en met 2024 € 9,6 miljoen bedroeg, neemt sterk af tot slechts € 0,8 miljoen voor de periode 2025-2029. Mede hierdoor stijgt de afhankelijkheid van rijksuitkeringen van circa 68% in 2025 naar bijna 79% in 2030, wat de eigen beleidsruimte verkleint.

1.1.4 Normering kengetallen BBV Bij de invoering van de nieuwe regels BBV is een normering opgesteld om de financiële positie van gemeenten te duiden. In onderstaande tabel hebben we deze normeringen voor de gemeente Someren uiteengezet voor de periode 2023-2024 (realisatie) en 2025-2028 (begroot). De normen worden in dit rapport verder behandeld. Tabel 1 - Normeringen kengetallen BBV + invulling gemeente Someren periode 2023-2028 Normering

Gemeente Someren

Kengetal

Goed

Voldoende

Onvoldoende

2023

2024

2025

2026

Netto-schuldquote

< 90%

90% - 130%

> 130%

-9,6%

-4,7%

74,0%

96,8% 112,5% 120,6%

Netto-schuldquote gecorrigeerd

< 90%

90% - 130%

> 130% -25,8%

-23,7%

55,1%

77,4%

92,5% 100,8%

Solvabiliteit

> 50%

20% - 50%

< 20%

64,3%

62,7%

41,7%

36,2%

33,8%

31,7%

Grondexploitatie

< 20%

20% - 35%

> 35%

-6,0%

-5,0%

-1,0%

-3,0%

-1,0%

-2,0%

Structurele exploitatieruimte

Begroting >

Begroting =

Begroting <

0,85%

1,3%

0,0%

-5,0%

-4,0%

-6,0%

-2BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

2027

2028

Belastingcapaciteit

0%

0%

0%

< 95%

95% - 105%

> 105%

92,0%

91,0%

90,0%

90,0%

90,0%

90,0%

1.1.5 Oordeel BIG TIRE Als onderzoeksbureau gebruikt BMC een invalshoek die vergelijkbaar is met de ‘stresstest’ voor gemeenten waar de Raad voor de Financiële Verhoudingen voor pleitte. Dit wordt gedaan aan de hand van de beschrijving van de BIG TIRE. De letters BIG TIRE staan voor: ●​ Belastingen ●​ Inkomsten ●​ Grondexploitatie ●​ Treasury ●​ Investeringen ●​ Reserves ●​ Exploitatie Hieronder worden per onderwerp van dit onderzoek onze conclusie, ons advies en onze waardering weergegeven. Tabel 2 - Conclusies, waardering en adviezen per onderdeel van de BIG TIRE BIG TIRE

Conclusies

Waardering

Belastingen

De woonlasten (OZB, rioolheffing en afvalstoffenheffing) in de gemeente Someren zijn relatief laag. Dit blijkt allereerst uit de positie die de gemeente inneemt in de Atlas van de Lokale Lasten (positie 75). Daarnaast blijkt uit de benchmark met de buurgemeenten dat de woonlasten steeds de laagste zijn. De wordt veroorzaakt door lage OZB-tarieven (WOZ-waarde is relatief hoog), laag tarief voor afvalstoffenheffing en een laag tarief voor de rioolheffing.

Behoeft aandacht

Ten aanzien van de bestemmingsheffingen (afvalstoffenheffing en rioolheffing) wordt gestuurd op 100% kostendekkendheid. Bij de afvalstoffenheffing worden alle kosten volledig en goed toegerekend, maar er is ruimte aanwezig ten aanzien van de tariefstelling om te komen tot 100% kostendekkendheid. Het huidige percentage kostendekkendheid is 90,7%. Bij de rioolheffing vragen we aandacht voor de toerekening van de perceptiekosten, de lasten voor kwijtschelding en tot 60% van de kosten voor straatreiniging/veegkosten (50% naar 60% is mogelijk). Ten opzichte van het art. 12-percentage is er sprake van een onbenutte belastingcapaciteit op de OZB van circa € 1,951 miljoen op jaarbasis voor de gemeente Someren. Daarnaast heft de gemeente de volgende belastingen: ●​ toeristenbelasting; ●​ hondenbelasting. De gemeente heft een aantal soorten belastingen niet, denk hierbij aan precariobelasting, reclamebelasting, parkeerbelasting et cetera. Dit is een bestuurlijke keuze om de lasten voor inwoners en ondernemers relatief laag te houden. Hier liggen in principe mogelijkheden om de inkomsten van de gemeente te vergroten. Inkomsten

We concluderen dat de gemeente Someren voor ongeveer 71% (gemiddeld) van haar inkomsten afhankelijk is van inkomsten van het Rijk en voor ongeveer 29% van overige inkomsten. De komende jaren stijgt de mate van afhankelijkheid van de inkomsten van het Rijk. Dit wordt met name veroorzaakt door een daling van de eigen inkomsten van de gemeente Someren. In 2025 is sprake van eigen inkomsten van ongeveer € 20,7 miljoen. Dit neemt sterk af naar € 12,4 miljoen in 2029. Dit heeft te maken met terugloop van

Geen oordeel invloed beperkt

-3BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

BIG TIRE

Conclusies

Waardering

inkomsten uit Grondexploitaties. De gemeente heeft, vergeleken met het landelijke gemiddelde van gemeenten van gelijke omvang, een relatief beperkte eigen beleidsruimte. Dit behoeft in die zin nuancering dat eigen beleidsruimte niet hetzelfde is als bestedingsruimte. De gemeente kan door middel van eigen maatregelen, rentebeleid en tarievenbeleid maatregelen treffen om de eigen inkomsten te vergroten, waardoor de afhankelijkheid van het Rijk wordt beperkt. Grondexploitaties

De gemeente Someren kent op dit moment een beperkte portefeuille aan grondexploitaties. Voor verliezen zijn voorzieningen gevormd. Tot en met 2024 is € 9,6 miljoen aan winst genomen uit de grondexploitaties. Voor de komende jaren loopt die verder af. De verwachte winst voor de periode 2025-2029 is € 1,8 miljoen.

Voldoende

Het gecalculeerde weerstandsvermogen (reserves) is voldoende gezien de risico’s die de gemeente loopt op de grondexploitaties. Treasury

De kengetallen met betrekking tot de vermogenspositie van de gemeente laten op dit moment (ultimo 2024) een positief beeld zien. De vermogenspositie is goed te noemen en daarmee is de gemeente in staat om risico’s op te vangen. We zien echter dat de financieringsbehoefte vanaf 2025 fors toeneemt, voornamelijk als gevolg van investeringen in onderwijshuisvesting en grond-, weg- en waterwerken vanuit het kostendekkingsplan Openbare Ruimte. Hierop anticipeert de gemeente door het aantrekken van kort en lang vreemd vermogen. Dit heeft een negatief effect op de kengetallen als solvabiliteit en netto-schuldquote. Deze kengetallen blijven de komende jaren binnen de criteria, maar staan wel onder druk naar de toekomst toe. De praktijk wijst echter uit dat investeringen niet volledig worden gerealiseerd in het jaar van de planning. Dit leidt ertoe dat het financieringstekort in de praktijk lager zal uitvallen. Daarnaast is er sprake van negatieve exploitatietekorten, die een weerslag hebben op het eigen vermogen..

Behoeft aandacht

Investeringen

In meerjarig perspectief lopen de kapitaallasten op, als gevolg van geplande investeringen. De kapitaallastennorm wordt intact gelaten, wat betekent dat de kapitaallasten niet lager worden en middelen op een andere manier uitgegeven worden. Dit is belangrijk met het oog op de structurele dekking van kapitaallasten.

Voldoende

Reserves

Een groot deel van de reserves van de gemeente Someren is vrij besteedbaar (57,09%). Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door de relatief omvangrijke algemene reserve ultimo 2024. Dat betekent dat van de beschikbare reserves een relatief groot deel gebruikt kan worden voor het opvangen van risico’s. Dit wordt voor een groot deel veroorzaakt doordat de gemeente werkt met een algemene reserve - vastgesteld algemeen deel. Deze reserve vormt de belangrijkste component in de weerstandsratio. Deze reserve fungeert tevens, als onderdeel van het eigen vermogen, als intern financieringsmiddel.

Voldoende

Als gevolg van begrote exploitatietekorten en investeringen staat de reservepositie naar de toekomst toe onder druk. Exploitatie

De boekjaren 2023 en 2024 zijn na bestemming afgesloten met positieve resultaten van respectievelijk + € 1,437 miljoen en + € 2,960 miljoen. In 2023 was daarbij wel sprake van een negatief resultaat voor bestemming van -/- € 1,022 miljoen. Voor 2026 en verder is het saldo geactualiseerd door middel van de Kadernota 2026. Hierbij is sprake van de volgende saldi: ●​ 2026: -/- € 2,210 miljoen; ●​ 2027: -/- € 1,738 miljoen; ●​ 2028: -/- € 4,532 miljoen; ●​ 2029: -/- € 4,565 miljoen. Om tot een structureel sluitende begroting te komen heeft de gemeente Someren het traject ZBB uitgevoerd. In dit traject is gekomen tot bezuinigingsmaatregelen. In totaal zijn

Onvoldoende

-4BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

BIG TIRE

Conclusies

Waardering

131 maatregelen geïnventariseerd. In de kadernota 2026 van de gemeente Someren is aangegeven welke keuzes door het bestuur van de gemeente Someren zijn gemaakt om te komen tot een sluitende begroting. Daarbij ontstaat het volgende beeld per boekjaar: ●​ 2026: € 831.000; ●​ 2027: € 903.000; ●​ 2028: -/- € 1,991 miljoen; ●​ 2029: -/- € 2,024 miljoen. Onze constatering daarbij is dat het realisme van de gekozen maatregelen voldoende is. Om te komen tot een sluitende exploitatie voor de boekjaren 2028 en 2029 zijn ook keuzes nodig die een grotere impact hebben. De keuzemogelijkheden zijn geïnventariseerd en zijn qua omvang afdoende, maar hebben een grotere maatschappelijke impact. De conclusie is dat de gemeente geen structureel sluitende meerjarenbegroting kent. De boekjaren 2028 en 2029 worden afgesloten met een negatief saldo. Dit betekent dat de exploitatie naar de toekomst onder druk staat. Bij de begroting 2026 zullen keuzes gemaakt moeten worden om te komen tot een structureel sluitende begroting. De gemeente Someren beschikt met de uitkomsten van het ZBB-traject over een pallet aan maatregelen. Hier zijn reeds keuzes gemaakt, maar nog onvoldoende om tot een structureel sluitende begroting te komen. De gemeente is voornemens om aan het ZBB een vervolg te geven, waarbij het doel is om tot een geheel structureel sluitende begroting te komen.

In het artikel ‘Begroten in gemeenten: omgaan met een sluipmoordenaar en een Echternacher processie’, vragen wij om te waken voor bepaalde ontwikkelingen bij het begrotingsproces, die als een ‘sluipmoordenaar’ onder de gemeentelijk taakuitvoering en daarmee de begroting liggen. Deze ontwikkelingen kunnen met het oog op de toekomst tot aanzienlijke meerkosten leiden, indien daar niet tijdig op wordt geanticipeerd.

-5BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

Hoofdstuk 2 | Huidige financiële positie van de gemeente Someren 2.1 Inleiding In deze rapportage geven we een beeld van de financiële positie van de gemeente Someren. Dit wordt gedaan aan de hand van de beschrijving van de BIG TIRE. De letters BIG TIRE staan voor: ●​ Belastingen ●​ Inkomsten ●​ Grondexploitatie ●​ Treasury ●​ Investeringen ●​ Reserves ●​ Exploitatie Als onderzoeksbureau gebruikt BMC een invalshoek die vergelijkbaar is met de ‘stresstest’ voor gemeenten waar de Raad voor de Financiële Verhoudingen voor pleitte. U kunt dit rapport lezen als een dergelijke test: een test met betrekking tot de flexibiliteit om de begroting structureel te verbeteren en een test met betrekking tot het reserveniveau om risico’s op te vangen. Een aandachtspunt bij deze analyse is dat de bevindingen zijn gebaseerd op documenten tot aan de zomervakantie 2025. De begroting 2026 kon bijvoorbeeld nog niet worden meegenomen in deze analyse.

2.2 Belastingen In deze paragraaf werken we het onderdeel Belastingen uit voor de gemeente Someren. Voor de vergelijkingsgemeenten kiezen we op dit onderwerp voor de buurgemeenten. Dit zijn de gemeenten Asten, Nederweert, Helmond, Cranendonck, Heeze-Leende en Geldrop-Mierlo. De gemeente Someren neemt in de Atlas van de Lokale Lasten1 de 75e positie in (in totaal 342 gemeenten) voor boekjaar 2025, waarbij geldt dat nummer 1 de laagste lokale lasten heeft. Dit betreft het rangnummer voor eigenaar-bewoners (meerpersoonshuishouden). Wanneer we kijken naar de lasten voor huurders (meerpersoonshuishouden), neemt de gemeente Someren de 6e positie in op de ranglijst. Daarmee ligt de lokale lastendruk van de gemeente Someren onder het landelijk gemiddelde en behoort het tot de lagere van het land. De gemeente Someren heeft de inning en heffing van de gemeentelijke belastingen belegd bij de Belastingsamenwerking Oost-Brabant (BSOB)2. BSOB bepaalt voor negen gemeenten de WOZ-waarde en verzorgt het proces van heffen en innen van belastingen. Dit betreft de gemeenten Asten, Bernheze, Boekel, Deurne, Gemert-Bakel, Laarbeek, Maashorst, Oss en Someren. Daarnaast verzorgt BSOB de heffing van de waterschapsbelasting voor het Waterschap Aa en Maas.

Onroerende zaakbelasting (OZB) De tarieven van de onroerendezaakbelasting (OZB) voor woningen, en OZB niet-woningen (eigenarendeel en gebruikersdeel) liggen bij de gemeente Someren onder het landelijk gemiddelde. Onderstaande tabel maakt dat duidelijk.

1

2

COELO, 2025, Atlas van de Lokale Lasten 2025, Rijksuniversiteit Groningen, p. 1-225. (www.coelo.nl) https://www.bs-ob.nl/

-6BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

Tabel 3 - Tarieven OZB, rioolheffing en afvalstoffenheffing 2025 gemeente Someren vergeleken (bron: www.coelo.nl) Tarief gemeente Someren 2025

Belastingen

Landelijk gemiddelde 2025

Hoogste 2025

Laagste 2025

OZB woningen

0,1005%

0,1015%

0,1947%

0,0323%

OZB niet-woningen (eigenarendeel)

0,1580%

0,3102%

1,0178%

0,0733%

OZB niet-woningen (gebruikersdeel)

0,1251%

0,2217%

0,6185%

0,0000%

Afvalstoffenheffing meerpersoons

€ 235,00

€ 342,06

€ 601,80

€ 34,33

Rioolheffing meerpersoons

€ 209,18

€ 246,44

€ 561,67

€ 106,44

De OZB-inkomsten worden bepaald door de waarde van het onroerende goed x het tarief. De gemiddelde WOZ-waarde in de gemeente Someren bedroeg circa € 408.000 in 2023 en € 436.000 in 2024. De gemiddelde WOZ-waarde in Nederland bedroeg in 2023 € 379.000 en € 398.000 in 20243. Het volgende overzicht geeft inzicht in de gerealiseerde opbrengsten van de OZB voor de periode 2022 tot 2025 voor de gemeente Someren. De OZB-opbrengst wordt in de gemeente Someren jaarlijks gecorrigeerd voor inflatie. Voor 2025 bedraagt deze indexering 3,8%. Tevens is de begrote OZB-opbrengst voor 2025 verhoogd met de areaalwijzigingen, zonder indexatie. Tabel 4 - Inkomsten OZB 2022, 2023 en 2024 (realisatie) en 2025 (begroot) absoluut en per inwoner gemeente Someren Inkomsten OZB absoluut

Inkomsten OZB per inwoner

2022 (realisatie)

€ 4.368.000

€ 221,71

2023 (realisatie)

€ 4.558.000

€ 227,21

2024 (realisatie)

€ 5.028.000

€ 249,06

2025 (begroot)

€ 5.244.000

€ 259,42

Ten opzichte van het art. 12-percentage4 is er sprake van een onbenutte belastingcapaciteit op de OZB van circa € 1,951 miljoen op jaarbasis voor de gemeente Someren. Vergelijking met gemeenten in de regio In tabel 5 worden de tarieven 2025 voor de OZB van de gemeente Someren vergeleken met die van de buurgemeenten. In vergelijking met de gemeenten in de regio constateren we dat de gemeente Someren onder het gemiddelde zit qua tarief voor OZB-woningen. Aangezien de OZB-opbrengsten ook worden bepaald door de WOZ-waarde van de woningen in de gemeenten, zetten we in onderstaande tabel de gemiddelde WOZ-waarde van de gemeente Someren af tegen de gemiddelde WOZ-waarde van de omliggende gemeenten. In vergelijking met de gemeenten in de regio zien we dat Someren qua gemiddelde WOZ-waarde boven het gemiddelde zit van de buurgemeenten. 3

www.waarderingskamer.nl Zie hiervoor de Gemeentefonds Meicirculaire 2024, p. 44. Voor 2025 is het percentage van de WOZ-waarde voor toelating tot artikel 12 vastgesteld op 0,1595% - Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2024, Meicirculaire 2024 Gemeentefonds, 27 mei 2024, p. 1-111. 4

-7BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

Tabel 5 - Overzicht tarieven OZB gemeente Someren en gemeenten in de regio 2025 2025

Someren

Asten

Nederweert

Helmond

Cranendonck

HeezeLeende

GeldropMierlo

Gemiddelde

OZB woningen

0,1005%

0,1052%

0,1096%

0,1297%

0,1068%

0,0928%

0,0648%

0,1013%

OZB niet-woningen (eigenarendeel)

0,1580%

0,2920%

0,3059%

0,2802%

0,3094%

0,2051%

0,1876%

0,2483%

OZB niet-woningen (gebruikersdeel)

0,1251%

0,2433%

0,2247%

0,2185%

0,2456%

0,1717%

0,1524%

0,1973%

Gemiddelde WOZ-waarde

€ 436.000

€ 442.000

€ 405.000

€ 345.000

€ 393.000

€ 506.000

€ 418.000

€ 420.714

Afvalstoffenheffing De gemeente Someren heft voor de afvalstoffenheffing een vastrecht en een variabel deel per lediging voor restafval en gft-afval. Dit betekent dat de gemeente diftar toepast. Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen eenpersoons- of meerpersoonshuishoudens. Voor afvalstoffenheffing geldt een principe van maximaal 100% kostendekkendheid; dit is weergegeven in de uitgangspunten van de programmabegroting 2025 van de gemeente.5 Met het meer kostendekkend maken van de tarieven is op het eerste gezicht geen budgettair voordeel te behalen. In dat verband is het echter relevant om te bekijken welke kostencomponenten in de tariefberekening zijn meegenomen. We hebben de tariefopbouw naast de VNG-modellen kostenonderbouwing afvalstoffenheffing6 en de Handreiking Kostentoerekening7 gelegd (zie bijlage 1). Hierbij is ook rekening gehouden met de nieuwe regels. De directe kosten worden juist en volledig toegerekend en de inkomsten van grondstoffen worden vooraf verrekend met de kosten. De perceptiekosten en kwijtschelding worden meegenomen, alsmede de veegkosten. Deze laatste worden voor 40% meegenomen in de toerekening van kosten aan de afvalstoffenheffing. Dit is in lijn met de geldende jurisprudentie8. Met andere woorden, alle toe te rekenen kosten worden goed toegerekend aan de afvalstoffenheffing.

Voor de begroting 2025 wordt uitgegaan van een totale last aangaande de afvalstoffenheffing van € 2.038.841 (inclusief btw). Hiertegenover staat een opbrengst van € 1.849.790. Dit maakt een kostendekkendheidspercentage van 90,7%. Dit betekent dat er nog marge in de tarieven zit, ten opzichte van 100% kostendekkendheid (beleidsuitgangspunt). In tabel 6 hebben wij de tarieven 2025 voor de afvalstoffenheffing meerpersoonshuishouden van de gemeente Someren vergeleken met die van de omliggende gemeenten. Omdat andere gemeenten in onderstaande vergelijking ook verschillende vormen van diftar hanteren, gaan we ten behoeve van de vergelijkbaarheid uit van de gegevens op basis van het COELO9.

5

Gemeente Someren, 2024, Programmabegroting 2025, oktober 2024, p. 1-187. Zie specifiek pagina 94. VNG, 2010, Model kostenonderbouwing afvalstoffenheffing versie 1.0: Transparantie in zeven stappen, VNG, februari, p. 1-30. 7 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2014, Handreiking kostentoerekening heffingen, rechten en tarieven, 10 oktober 2014, p. 1-188. 8 Hoge Raad 23 mei 2014, nr. 13/02955, ECLI:NL:HR:2014:1192 9 Deze gemeenten hanteren een vorm van diftar; voor de vergelijkbaarheid is een gemiddelde gehanteerd dat geënt is op een gemiddelde van geproduceerd van afval, zie COELO. 6

-8BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

Tabel 6 - Tarief afvalstoffenheffing Someren 2025 vergeleken (meerpersoonshuishouden). Afvalstoffenheffing

2025

Someren

€ 235,00

Asten

€ 193,00

Nederweert

€ 282,00

Helmond

€ 313,00

Cranendonck

€ 305,00

Heeze-Leende

€ 309,00

Geldrop-Mierlo

€ 407,00

Gemiddelde

€ 292,00

Wanneer we naar tabel 6 kijken, dan constateren we dat het tarief voor de afvalstoffenheffing van de gemeente Someren onder het gemiddelde van de benchmark ligt. Het Rijk heeft bij de Voorjaarsnota 2025 plannen gepresenteerd die wellicht een effect gaan hebben op de afvalstoffenheffing voor 2026. Het kabinet is voornemens om de zogeheten polymerenheffing, oftewel plasticbelasting, niet in te voeren. Deze heffing stond eerder wel in het hoofdlijnenakkoord. Er gaat een streep door de belasting, omdat de producenten zich zorgen zeggen te maken over de concurrentiepositie van de Nederlandse industrie. Het kabinet komt met meerdere oplossingen voor het gat van € 567 miljoen. Een verhoogde CO2-heffing voor verbrandingsinstallaties moet een deel van het eerder genoemde bedrag opbrengen. Het risico bestaat dat deze heffing wordt doorbelast aan gemeenten en vervolgens weer wordt doorbelast in de afvalstoffenheffing. Rioolheffing Ook voor de rioolheffing geldt een principe van maximaal 100% kostendekkendheid. Dit is weergegeven in de uitgangspunten van de programmabegroting 202510. Hiermee is op het eerste gezicht geen budgettair voordeel te behalen. Ook hierbij is het relevant om te bekijken welke kostencomponenten in de tariefberekening zijn meegenomen.

We hebben de tariefopbouw gelegd naast de VNG-modellen kostenonderbouwing rioolheffing11, de Handreiking Kostentoerekening12 (zie bijlage 2) en relevante jurisprudentie. De directe kosten worden juist en volledig toegerekend, alsmede ook overheadkosten. Dit geldt ook voor de btw. We vragen aandacht voor de toerekening van de perceptiekosten en lasten voor kwijtschelding. Deze worden in de berekening niet toegerekend, terwijl dit wel toegestaan is. Ditzelfde geldt voor de kosten van straatreiniging/ veegkosten. In het nieuwe WRP wordt 50% toegerekend. Op basis van jurisprudentie mag tot 60% van de veegkosten worden toegerekend aan rioolheffing, zie bijlage 2. Tevens kan een egalisatiebedrag worden opgenomen voor toekomstig groot onderhoud. Dit wordt gedaan in het WRP. In de huidige setting is er sprake van € 2.342.751 (begroot 2025) aan kosten die worden toegerekend aan de rioolheffing. Zoals bovenstaande analyse aangeeft, kan er meer worden toegerekend. Er wordt nu ook € 2.342.751 aan inkomsten gegenereerd, inclusief € 202.454 mutatie voorziening WRP.

10

Gemeente Someren, 2024, Programmabegroting 2025, oktober 2024, p. 1-187. Zie specifiek pagina 90. VNG, 2010, Model kostenonderbouwing afvalstoffenheffing versie 1.0: Transparantie in zeven stappen, VNG, februari, p. 1-30. 12 Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, 2014, Handreiking kostentoerekening heffingen, rechten en tarieven, 10 oktober 2014, p. 1-188. 11

-9BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

In tabel 7 hebben wij de tarieven 2025 voor de rioolheffing meerpersoonshuishouden van de gemeente Someren vergeleken met die van de vergelijkbare gemeenten.13 Tabel 7 - Tarief rioolheffing Someren 2025 vergeleken Rioolheffing

2025

Someren

€ 209,18

Asten

€ 369,24

Nederweert

€ 313,03

Helmond

€ 170,52

Cranendonck

€ 228,60

Heeze-Leende

€ 383,00

Geldrop-Mierlo

€ 201,60

Gemiddelde

€ 267,88

Wanneer we naar tabel 7 kijken, dan constateren we dat het tarief voor de rioolheffing van de gemeente Someren onder het gemiddelde van de benchmark ligt. Woonlasten Onderstaande tabel geeft een overzicht van de woonlasten voor de gemeente Someren en de omliggende gemeenten voor 2025. Hierbij is uitgegaan van de afvalstoffenheffing, de rioolheffing en indien van toepassing de OZB. Ook de heffing die door het Waterschap opgelegd wordt, hoort bij de woonlasten. De gemeente heeft hier echter geen invloed op; daarom is deze in onderstaand overzicht niet meegenomen. Bij de berekening van de OZB is uitgegaan van de gemiddelde woningwaarde in de gemeente in 2024. Dit zijn de meest recente gegevens die beschikbaar zijn.14 Tabel 8 - Overzicht woonlasten gemeente Someren en buurgemeenten 2025 Meerpersoonshuishouden met een koophuis met in de Meerpersoonshuishouden met gemeente gemiddelde WOZ een koophuis met een Meerpersoonshuishouden met waarde WOZ-waarde van € 398.000 een huurhuis

Woonlasten Someren

€ 854,22

€ 844,17

€ 444,18

Asten

€ 1.027,22

€ 980,94

€ 562,24

Nederweert

€ 1.038,91

€ 1.031,24

€ 595,03

Helmond

€ 930,99

€ 999,73

€ 483,52

Cranendonck

€ 953,32

€ 958,66

€ 533,60

Heeze-Leende

€ 1.161,57

€ 1.061,34

€ 692,00

Geldrop-Mierlo

€ 879,46

€ 866,50

€ 608,60

Gemiddelde

€ 977,96

€ 963,23

€ 559,88

13 14

www.coelo.nl www.waarderingskamer.nl

- 10 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

In tabel 8 is te zien dat de gemeente Someren in vergelijking met de buurgemeenten bij een eigen huis onder het gemiddelde zit qua woonlasten (steeds de laagste in de benchmark). Ook voor een huurhuis zijn de woonlasten in de gemeente Someren lager dan het gemiddelde (laagste in de benchmark). Om het effect van het tarief op een vaste WOZ-waarde te laten zien, is de middelste kolom toegevoegd. Hierin wordt voor de berekening van de woonlasten uitgegaan van een woning met een WOZ-waarde van € 398.000 (landelijk gemiddelde). De gemeente Someren is dan ook de laagste in de benchmark. Kostendekkendheid overige leges In de jaarrekeningen en begrotingen van de gemeente Someren wordt een overzicht opgenomen aangaande de kostendekkendheid van de overige leges. Uitgaande van het uitgangspunt van 100% kostendekkendheid liggen hier mogelijkheden om de tarieven te verhogen. Vanuit het ZBB-traject (zie paragraaf 2.8) gaat de gemeente de leges nader onderzoeken om meer te sturen op kostendekkendheid. Tabel 9 - Overzicht kostendekkendheid overige leges (begroot 2025) gemeente Someren Kostendekkendheid (2025)

Lasten

Titel 1 Algemene Dienstverlening (burgerlijke stand, reisdocumenten, rijbewijzen, etc.) Titel 2 WABO Titel 3 Dienstverlening vallend onder de Europese Dienstenrichtlijn (APV, etc.)

Kostendekkendheid in %

Baten € 647.425

€ 539.929

83,40%

€ 1.351.792

€ 858.427

63,50%

€ 16.989

€ 8.822

51,93%

Overige belastingen Uit de begrotingen en jaarrekeningen van de gemeente Someren blijkt dat de gemeente de volgende belastingen heft. Tabel 10 - Overige belastingen (inkomsten) die de gemeente Someren heft Belastingsoort

Realisatie 2023

Realisatie 2024

Begroot 2025

Toeristenbelasting

€ 329.250

€ 432.700

€ 478.700

Hondenbelasting

€ 111.000

€ 117.000

€ 115.000

De gemeente Someren heft de volgende belastingen niet:15 ●​ Reclamebelasting - Reclamebelasting geldt voor alle openbare aankondigingen die zichtbaar zijn vanaf de openbare weg. Bijvoorbeeld reclame-uitingen op, aan of voor gevels, ramen en etalages van winkels en bedrijfspanden. Denk hierbij aan gevelreclames, sandwichborden, uithangborden, lichtreclames, letterreclames en raamreclames. Maar het gaat niet alleen maar om reclame. Ook openbare aankondigingen van culturele, zorg- en onderwijsinstellingen vallen onder de reclamebelasting. ●​ Forensenbelasting - Forensenbelasting is een belasting voor personen die gedurende het belastingjaar meer dan 90 dagen een gemeubileerde woning beschikbaar houden, terwijl zij in een andere gemeente staan ingeschreven. Denk hierbij aan zomerhuizen, stacaravans en woonboten. ●​ Parkeerbelasting - Belasting op het parkeren van voertuigen binnen de gemeente. ●​ Precariobelasting op de buitenruimte - Belasting op het gebruik van de buitenruimte voor commerciële doeleinden.

15

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/financien-gemeenten-en-provincies/vraag-en-antwoord/welke-belastingen-heft-de-gemeente

- 11 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

●​ Roerende-zaakbelasting - De Roerende-zaakbelasting (RZB) is een gemeentelijke belasting op roerende woon- en bedrijfsruimten (bijvoorbeeld woonschepen). ●​ Baatbelasting - Belasting voor de eigenaar, bezitter of beperkt gerechtigde van een onroerende zaak, indien een in een bepaald gedeelte van de gemeente gelegen onroerende zaak, is gebaat door voorzieningen die tot stand worden of zijn gebracht door of met medewerking van het gemeentebestuur. Een aantal belastingen (parkeerbelasting, baatbelasting en roerende-zaakbelasting) is gezien de omvang en aard van de gemeente Someren niet van toepassing of niet rendabel. De precariobelasting op de buitenruimte en de reclamebelasting zijn wellicht het onderzoeken waard om de verdiencapaciteit van de gemeente te vergroten. Hierbij is het wel van belang om de perceptiekosten in ogenschouw te nemen. Immers, de belasting moet per saldo wel rendement opleveren.

2.3 Inkomsten Bij het onderdeel inkomsten wordt de afhankelijkheid van het Rijk voor de verwerving van inkomsten bekeken. Dit is in negatieve zin geformuleerd de gevoeligheid voor rijksbezuinigingen. Hoe hoger de afhankelijkheid van het Rijk, hoe minder flexibel de begroting van een gemeente is. Daarbij onderscheiden we de afhankelijkheid van de algemene uitkering en de afhankelijkheid van specifieke uitkeringen. Hoe hoger het aandeel van rijksuitkeringen in de begroting, hoe lager de flexibiliteit, want de flexibiliteit zit dan alleen aan de uitgavenkant. De gemeente Someren laat in cijfers de volgende afhankelijkheid zien voor de periode 2025-2030: Tabel 11 - Mate van afhankelijkheid van uitkering van het Rijk, gemeente Someren, periode 2025-2030 (bron: Meicirculaire 2025). De baten (voor bestemming) voor de boekjaren 2029 en 2030 zijn gelijkgesteld aan het boekjaar 2028 (aanname), dit is daarom geel gearceerd. Gemeente Someren

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Algemene Uitkering

€ 37.556.929

€ 38.485.980

€ 39.855.821

€ 40.162.275

€ 41.968.106

€ 44.011.798

Integratie-uitkeringen

€ 1.836.795

€ 1.845.943

€ 1.865.561

€ 1.787.492

€ 1.649.564

€ 1.662.484

Participatie

€ 1.836.795

€ 1.845.943

€ 1.865.561

€ 1.787.492

€ 1.649.564

€ 1.662.484

€0

€0

€0

€0

€0

€0

€ 611.622

€ 282.961

€ 147.909

€ 145.658

€ 144.592

€ 144.592

Totaal

€ 40.005.346

€ 40.614.884

€ 41.869.291

€ 42.095.425

€ 43.762.262

€ 45.818.874

Eigen inkomsten

€ 20.781.654

€ 18.732.116

€ 15.738.709

€ 16.185.575

€ 14.518.738

€ 12.462.126

Totale baten exploitatie (voor bestemming)

€ 60.787.000

€ 59.347.000

€ 57.608.000

€ 58.281.000

€ 58.281.000

€ 58.281.000

% algemene uitkering van totale baten

61,78%

64,85%

69,18%

68,91%

72,01%

75,52%

% Integratie- en decentralisatieuitkeringen van totale baten

1,01%

0,48%

0,26%

0,25%

0,25%

0,25%

% rijksuitkeringen van totale baten

65,81%

68,44%

72,68%

72,23%

75,09%

78,62%

Beschermd Wonen Decentralisatie-uitkeringen

Het bovenstaande overzicht is gebaseerd op de meicirculaire 2025. De bedragen zijn in lopende prijzen en er is gerekend met een groei van de bevolking (op basis van de macrocijfers). De geprognosticeerde groei van de bevolking sec vertaalt zich de facto in een lagere uitkeringsfactor. Immers, de totale algemene uitkering neemt

- 12 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

niet toe of af met de omvang van de bevolking. Voor de totale baten (voor bestemming) in de exploitatie van de gemeente Someren is de aanname gemaakt dat de boekjaren 2029 en 2030 gelijk zijn aan 2028. Dit omdat op moment van schrijven deze boekjaren nog niet in beeld zijn. De decentralisatie-uitkering bestaat uit Rijksuitkeringen voor: ●​ Compensatie alleenverdieners ●​ Armoedebestrijding kinderen ●​ Einde lening inburgeringsplichtig ●​ Extra capaciteit boa’s ●​ Faciliteitenbesluit opvangcentra ●​ Gemeentelijke antidiscriminatievoorzieningen ●​ Jeugdhulp aan kinderen in een AZC ●​ Landelijke aanpak adreskwaliteit ●​ Nederlands-Soedanese repatrianten ●​ Regionale Energie Strategieën ●​ Uitvoeringskosten LBV en LBV-plus ●​ Uitvoeringskosten Omgevingswet ●​ Veilig wonen ●​ Vergunningverlening, toezicht en handhaving ●​ Versterking omgevingsveiligheidsdiensten ●​ Voorschoolse voorziening peuters ●​ Wet betaalbare huur ●​ Wet kwaliteitsborging bouw De meeste gelden kennen een specifiek karakter (besteed aan een bepaald doel) en sommige hebben een incidenteel karakter. De eigen inkomsten bestaan uit de baten die de gemeente genereert op de programma’s (geen rijksoverdracht). Hierbij kan gedacht worden aan inkomsten uit belastingen, leges, grondexploitaties, bestemmingsheffingen (rioolheffing en afvalstoffenheffing) et cetera.

Onderstaande tabel geeft voor de begroting 2025 (in percentages) de verdeling van de inkomsten van de gemeente Someren aan. Tabel 12 - Verdeling inkomsten (in %) gemeente Someren (begroting 2025) Inkomsten

Percentage (%)

Rijksbijdragen

68,11%

Gemeentelijke belastingen

17,44%

OZB

8,20%

Afvalstoffenheffing

2,96%

Rioolheffing

3,42%

Toeristenbelasting

0,76%

Hondenbelasting

0,18%

Leges en heffingen

1,85%

Bedrijven-investeringszone (BIZ)

0,07%

Inzet reserves

3,88%

Grondexploitatie

4,73%

- 13 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

Overig

5,84%

Totaal

100,00%

Vanaf 2027 is sprake van een daling van de eigen inkomsten. Dit heeft vooral te maken met teruglopende inkomsten uit het grondbedrijf, alsmede inkomsten die niet zijn begroot voor de opvang van Oekraïners (zie ook paragraaf 2.8 Exploitatie). Effecten ravijnjaar Met name door een aantal systeemingrepen in het gemeentefonds (ingrepen in de techniek van de bepaling van de omvang van het gemeentefonds), zoals de afschaffing van de trap-op-trap-af-systematiek, het introduceren van een nieuwe compensatiemethodiek die achterblijft bij de daadwerkelijke inflatie, hebben de gemeenten met ingang van 2026 te maken met een lagere algemene uitkering uit het gemeentefonds. De algemene uitkering daalt in 2026 met bijna 2% ten opzichte van 2025. Wanneer we uitgaan van een inflatie van ongeveer 3%, dan betekent dit een reële achteruitgang van circa 5%. Vertalen we deze algemene ontwikkeling naar de situatie voor de gemeente Someren, dan betekent dit dat op een algemene uitkering van € 38,5 miljoen, er sprake is van een reële achteruitgang van afgerond € 2 miljoen. Bij de Voorjaarsnota 2025 van het Rijk maakt het kabinet een bedrag beschikbaar om de terugval in het gemeentefonds te dempen (€ 800 miljoen voor alle gemeenten).

Ook draagt het Rijk bij aan de tekorten voor de jeugdzorg en worden de gemeenten pas met ingang van 2028 aangeslagen voor de maatregelen in het kader van de Hervormingsagenda Jeugd. Daar staat wel tegenover dat die taakstelling vanaf 2028 geen € 1 miljard bedraagt, zoals tot nu toe het geval was, maar € 1,5 miljard. Voor de eerste twee jaren is dit een flinke verlichting van de bezuinigingsopgave voor veel gemeenten. Echter, de financiële zorgen nemen vanaf 2028 alleen maar toe, met name bij de jeugdzorg.16+17 Resumerend We concluderen dat de gemeente Someren voor ongeveer 71% (gemiddeld) van haar inkomsten afhankelijk is van inkomsten van het Rijk en voor ongeveer 29% van overige inkomsten (zie tabel 11). Vanaf 2026 neemt deze afhankelijkheid sterk toe (naar 78,62% in 2029). Dit wordt met name veroorzaakt door een daling van de eigen inkomsten van de gemeente Someren. In 2025 is sprake van eigen inkomsten van ongeveer € 20,7 miljoen. Dit neemt sterk af naar € 12,4 miljoen in 2029, mede door de eerder in deze paragraaf genoemde redenen. Daarmee is er, vergeleken met landelijke gemiddelden van gemeenten van gelijke omvang, een beperkte eigen beleidsruimte aanwezig. Dit behoeft in die zin nuancering dat eigen beleidsruimte niet hetzelfde is als bestedingsruimte.

De gemeente kan door middel van eigen maatregelen, rentebeleid en tarievenbeleid maatregelen treffen om de eigen inkomsten te vergroten, waardoor de afhankelijkheid van het Rijk wordt beperkt. De gemeente Someren heeft nog ruimte in haar eigen belastingen om extra middelen te genereren. We noemen als voorbeeld de onbenutte belastingcapaciteit op de OZB.

2.4 Grondexploitaties Grondexploitatiebeleid gemeente Someren Het beleid van de gemeente Someren is vastgelegd in de Nota Grondbeleid 2023-202718. De doelstellingen in dit beleidsdocument zijn: 16

https://www.bmc.nl/actueel/voorjaarsnota-biedt-extra-geld-voor-gemeenten-maar-bezuinigingen https://www.bmc.nl/actueel/meicirculaire-biedt-verlichting-val-kabinet-vergroot-onzekerheid-voor-gemeenten 18 Gemeente Someren, 2023, Nota Grondbeleid 2023-2027, 7 juni 2023, p. 1-52. 17

- 14 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

1.​ het faciliteren en sturen van bestuurlijk en maatschappelijk gewenste ruimtelijke ontwikkelingen; 2.​ het rechtvaardig verdelen van kosten en baten tussen gemeente en grondeigenaren op grond van de Wro en straks de Ow; 3.​ het transparant maken en beheersen van de risico’s van ruimtelijke initiatieven. In het grondbeleid opteert de gemeente Someren voor een dynamisch grondbeleid. Dit betreft een mixvorm tussen een actief en faciliterend grondbeleid: per situatie wordt een afweging gemaakt welke vorm van grondbeleid het meest geschikt en noodzakelijk is om de gemeentelijke doelstellingen voor die situatie te bereiken. Dit wordt gedaan door middel van een afwegingskader, met daarbij de centrale vraag: Draagt het ruimtelijk initiatief bij aan de realisatie van sectorale beleidsdoelstellingen en/of bestuurlijke ambities? Onderstaand overzicht (tabel 13) geeft inzicht in de grondexploitaties van de gemeente Someren, in boekwaarden, nog te maken kosten en opbrengsten, reeds genomen en nog te verwachten winst en het verwachte eindresultaat op eindwaarde van de plannen in exploitatie. Tabel 13 - Grondexploitaties gemeente Someren in beeld (ultimo 2024)

Complex

Boekwaarde Boekwaarde Nog te kosten opbrengsten Boekwaarde maken ultimo 2024 2024 ultimo 2024 kosten

Nog te maken Verwachte opbrengsten winst totaal

Reeds genomen winst (POC)

Nog te verwachten winst

Eindwaarde

Looptijd

Waterdeal III

€ 31.843.686

€ 32.157.258

€ 313.572

€ 41.000

€ 220.000

€ 7.583.003

€ 7.090.431

€ 492.572

€ 7.151.987

2025

Groote Hoeven

€ 9.614.013

€ 10.666.318

€ 1.052.305

€ 2.988.000

€ 1.936.000

-€ 1.120.464

-€ 1.120.769

€ 305

-€ 27.000

2028

Uitbreiding Someren-Heide Zuid

€ 2.743.633

€ 3.390.595

€ 646.962

€ 425.375

€0

€ 591.412

€ 369.825

€ 221.587

€ 443.945

2026

Antoniushof

€ 574.713

€ 625.730

€ 51.017

€ 31.000

€0

€ 155.154

€ 135.137

€ 20.017

€ 144.666

2025

Goede Vaart

€ 1.753.956

€ 1.686.280

-€ 67.676

€ 2.634.464

€ 3.110.553

€ 448.627

€ 40.214

€ 408.413

€ 310.438

2028

Witvrouwenberg weg

€ 3.716.352

€ 3.928.667

€ 212.315

€ 283.936

€ 274.480

€ 1.087.729

€ 884.870

€ 202.859

€ 1.045.352

2025

Lauruscomplex

€ 9.796.258

€ 8.706.874

-€ 1.089.384

€ 277.069

€ 96.646

-€ 2.555.018

-€ 1.285.211

-€ 1.269.807

-€ 1.285.211

2026

Lager Akkerweg III

€ 6.072.475

€ 7.957.610

€ 1.885.135

€ 932.974

€0

€ 4.021.858

€ 3.069.697

€ 952.161

€ 4.060.356

2027

Uitbreiding Lierop Kromvenweg

€ 7.114.049

€ 7.989.594

€ 875.545

€ 277.659

€ 235.640

€ 1.935.407

€ 1.101.881

€ 833.526

€ 1.183.584

2025

Lierop-Zuid*

€ 1.394.394

€0

-€ 1.394.394

€ 4.323.362

€ 5.415.203

-€ 965.577

-€ 663.024

-€ 302.553

-€ 663.024

2031

€ 74.623.529

€ 77.108.926

€ 3.879.791

€ 12.214.839

€ 11.288.522

€ 12.147.708

€ 9.623.051

€ 1.861.633

€ 12.365.093

Totaal

* De grondexploitatie Lierop-Zuid is reeds medio 2025 geopend. De gemeente Someren heeft tien complexen in exploitatie. Zoals aangegeven is er tot en met 2024 € 9,6 miljoen aan tussentijdse winst ingeboekt. De gemeente Someren volgt voor (tussentijdse) winstneming de voorschriften van de commissie BBV. Winstneming vindt plaats volgens de percentage-of-completion-regel: de POC-methode. Hierbij geldt dat aan alle drie de onderstaande voorwaarden moet zijn voldaan: ●​ het resultaat op de grondexploitatie kan betrouwbaar worden ingeschat; én ●​ de grond (of het deelperceel) moet zijn verkocht; én ●​ de kosten zijn gerealiseerd (winst wordt naar rato van de realisatie gerealiseerd). De verwachting is dat er voor de resterende looptijden van deze complexen nog € 1,8 miljoen aan winst gemaakt zal worden. Drie complexen kennen een negatieve winst (verlies). Hiervoor is een voorziening getroffen.

- 15 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

De accountant heeft in zijn verslag van bevindingen bij de jaarrekening specifieke aandacht geschonken aan het complex Groote Hoeven. Ten aanzien van dit complex bedraagt het verwachte eindresultaat eind 2024 ​ -/- € 27.000 (2023: + € 272.000 positief). Voor de actualisatie van het project in de jaarrekening zijn diverse kosteninschattingen herijkt. De tussentijds genomen winst is hierop in het kader van de jaarrekening teruggenomen. Binnen het projectgebied ligt momenteel nog de gemeentewerf. Om het laatste stuk van de exploitatie te realiseren is verplaatsing van de werf noodzakelijk. Naar verwachting wordt in 2025 besloten over de locatie van een nieuwe gemeentewerf. De aankoopkosten voor een nieuw perceel zijn tot op heden nooit binnen de grondexploitatieopzet begroot. De accountant adviseert om te onderzoeken in hoeverre deze kosten qua verslaggeving en fiscaliteit (btw en VPB) binnen de grondexploitatie ofwel als investering in openbare ruimte moeten worden verwerkt. De gemeente kent een risicoreserve grondexploitatie. Deze bedroeg ultimo 2024 € 7,086 miljoen. In het boekjaar is € 2,004 miljoen gedoteerd en € 0,521 miljoen onttrokken. Ultimo 2024 bedraagt de omvang van deze reserve ​ € 8,569 miljoen.

De algemene reserve grondbedrijf dient als tijdelijk dekkingsmiddel voor gronden die nog niet in exploitatie zijn genomen en/of waarvoor nog geen exploitatieberekening voorhanden is en als buffer voor onvoorzienbare of algemene risico's (conjuncturele of marktrisico's). Onze benadering voor het kwantificeren van risico’s bestaat uit vier elementen: 1.​ Inventariseren van projectspecifieke risico’s en getroffen beheersmaatregelen in de plannen. Belangrijk is dat deze risico’s en getroffen beheersmaatregelen regelmatig worden gemonitord. Eventuele verliezen worden direct genomen. 2.​ Totaal voorraden niet in exploitatie genomen gronden minimaliseren. De gemeente Someren heeft deze ultimo 2024 niet. 3.​ Een percentage van de geraamde nog te maken kosten reserveren vanuit de gedachte dat er in veel plannen sprake is van een te optimistische planning. Bij vertraging in het plan is er sprake van extra rentebijschrijvingen over de boekwaarde. Bij een vertraging van één à twee jaar is er al snel sprake van een verhoogde boekwaarde van circa 10%. Daarmee neemt het (positieve) resultaat ook af. 4.​ Een percentage van de geraamde grondopbrengsten reserveren. De ramingen van toekomstige opbrengsten zijn namelijk sterk afhankelijk van de economische vooruitzichten. Ook hier is al snel sprake van 10% lagere opbrengsten.

De kans dat beide laatste risico’s zich tegelijk zullen voordoen, is in het huidige tijdsgewricht aanzienlijk en wordt ingeschat op 20%. Onze risico-inschatting geeft aan hoe groot de reserve grondexploitatie minimaal moet zijn om de risico’s te kunnen opvangen. Tabel 14 - Minimale omvang van risicoreserve grondexploitaties gemeente Someren Risicofactor

Risico

Nog te maken kosten

€ 12.214.839

10%

€ 1.221.484

Nog te maken opbrengsten

€ 11.288.522

10%

€ 1.128.852 € 2.350.336

20% € 470.067

Wij concluderen dat de omvang van de reserve grondexploitatie op dit moment ruim voldoende van omvang is om de risico’s of tegenvallers ten aanzien van het grondbedrijf op te vangen.

- 16 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

Kengetal grondexploitatie In 2015 is er een aantal kengetallen vastgesteld door de commissie Depla (landelijke normering) die gemeenten dienen op te nemen in hun P&C-documenten. Eén van deze kengetallen is het kengetal grondexploitatie. Dit geeft aan hoe groot de grondpositie (de waarde van de grond) is ten opzichte van de totale (geraamde) baten. Een laag percentage geeft dus aan dat het risico relatief klein is. Dit behoeft echter de nuance dat een lage (huidige) boekwaarde geen volledig beeld geeft van de nog te maken kosten en de verwachte inkomsten. Gemeenten kunnen op basis van dit kengetal dus niet een-op-een met elkaar vergeleken worden; het getal laat een momentopname zien. Voor de gemeente Someren is de ontwikkeling van dit kengetal als volgt: ●​ 2022: -/- 7% ●​ 2023: -/- 6% ●​ 2024: -/- 5% ●​ 2025: -/- 1% ●​ 2026: -/- 3% ●​ 2027: -/- 1% ●​ 2028: -/- 2% Een ratio grondexploitatie die kleiner is dan 20% is het minst risicovol te noemen volgens het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader (GTK 2020). Dit goede kengetal wordt veroorzaakt door de terugloop van de boekwaarde: relatief weinig nog te maken kosten ten opzichte van nog te maken opbrengsten voor de komende jaren. Een ontwikkeling die speelt op het gebied van grondexploitaties is de mogelijke invoering van de planbatenheffing.

Met deze methode kan een gemeente meer middelen in handen krijgen om een actief grondbeleid te voeren. Door een planbatenheffing wordt de waarde van grond belast na bestemmingswijziging. Dit betekent dat een deel van de waardestijging wordt belast en terugvloeit naar de gemeente als inkomst. Op moment van schrijven vindt nog discussie plaats en is er nog geen besluit genomen. Er spelen ook risico’s ten aanzien van deze (mogelijke) ontwikkeling: ●​ minder aankopen van grond leidt op termijn tot minder productie van woningen; ●​ voor ontwikkelaars/bouwers is niet in te schatten hoe hoog de gemeentelijke heffing uitpakt; ●​ de planbatenheffing trekt een wissel op de plankosten. Resumerend De gemeente Someren kent een beperkte portefeuille aan grondexploitaties. Voor verliezen zijn voorzieningen gevormd. In de periode tot en met 2024 is € 9,6 miljoen aan winst genomen uit de grondexploitaties. Voor de komende jaren loopt die verder af. Verwachte winst voor de periode 2025-2029 is € 1,8 miljoen. Het gecalculeerde weerstandsvermogen (reserves) is voldoende gezien de risico’s die de gemeente loopt op de grondexploitaties. Het aantal grondexploitaties neemt de komende jaren af, waardoor ook de winstneming de komende jaren steeds minder wordt.

2.5 Treasury Bij het onderdeel treasury kijken we welk deel van het gemeentelijk bezit met schuld is belast en hoe de schuld zich ontwikkelt. Schuld kost immers rente en door hoge rentekosten kunnen huidige en toekomstige publieke voorzieningen in het gedrang komen. Daarnaast kijken we naar de risico’s in de sfeer van afgegeven garanties.

- 17 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

De gemeente Someren voert, gelet op haar publiekrechtelijke taak om maatschappelijk kapitaal te beheren, een risicomijdend treasurybeleid. Binnen dit risicomijdend beleid stelt de gemeente zich ten doel een zo hoog mogelijk rendement over het belegd vermogen en/of zo laag mogelijke kosten over leningen te realiseren, binnen duidelijk geformuleerde randvoorwaarden ter beperking van risico’s. Kengetallen met betrekking tot treasury In onderstaande tabel hebben we de kengetallen opgenomen aangaande de schuldratio/debtratio van de gemeente Someren en de mate van solvabiliteit. Tabel 15 - Debtratio en mate van solvabiliteit in beeld voor de periode 2023 en 2024 (realisatie) en 2025 tot en met 2028 (begroot - geprognosticeerde balans). Kengetallen solvabiliteit

2023

2024

2025

2026

2027

2028

Debtratio

35,73%

37,26%

58,29%

63,83%

66,22%

68,30%

Solvabiliteit over totaal vermogen

64,27%

62,74%

41,71%

36,17%

33,78%

31,70%

De debtratio laat zien in welke mate het vermogen gefinancierd is door middel van vreemd vermogen. In 2023 en 2024 laat dit kengetal zien dat iets minder dan 38% van het vermogen uit vreemd vermogen bestaat. Vanaf 2025 loopt dit percentage op. Waar de debtratio wordt berekend met het vreemd vermogen, wordt de solvabiliteitsratio berekend met het eigen vermogen. Samen vormen deze kengetallen dus altijd 100% (vreemd vermogen plus eigen vermogen is gelijk aan totaal vermogen). Volgens de normeringen van de commissie Depla (landelijke normering – art. 11 BBV) geeft een debtratio hoger dan 80% aan dat de gemeente haar bezit met zeer veel schulden heeft belast. Voor een gemeente is het goed wanneer de debtratio onder de 50% blijft. Het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader van provincies (GTK 2020) geeft een vergelijkbare signaleringswaarde voor de solvabiliteitsratio. Een gemeente valt in de categorie ‘meest risicovol’ wanneer deze lager is dan 20% (vergelijkbaar met een debtratio hoger dan 80%). Een gemeente valt in de categorie ‘minst risicovol’ wanneer de solvabiliteitsratio groter is dan 50%. De gemeente Someren zit op dit moment (ultimo 2025) wat betreft deze kengetallen in de categorie ‘goed’. Er is op dit moment sprake van een goede tot ruime vermogenspositie om risico’s op te vangen.

Een van de oorzaken is dat er in de jaren 2023 en 2024 omvangrijke positieve exploitatieresultaten zijn geschreven. Na 2025 is er sprake van oplopende exploitatietekorten. Onderstaande opsomming geeft dit weer (op basis van jaarrekeningen 2022, 2023 en 2024, begroting 2025 en kadernota 2026 (voor inzet ZBB-maatregelen), zie ook paragraaf 2.8 Exploitatie: ●​ 2022: + € 3,375 miljoen; ●​ 2023: + € 1,437 miljoen; ●​ 2024: + € 2,960 miljoen; ●​ 2025: -/- € 0,3 miljoen; ●​ 2026: -/- € 2,210 miljoen; ●​ 2027: -/- € 1,738 miljoen; ●​ 2028: -/- € 4,532 miljoen; ●​ 2029: -/- € 4,565 miljoen. Op basis van bovenstaande exploitatieresultaten heeft de gemeente Someren in 2025 een Zero Based Budgeting-traject doorlopen om te komen tot een meer structureel sluitende begroting. We gaan hier nader op in paragraaf 2.8 Exploitatie. In de begroting 2025 is sprake van een financieringstekort (-/- € 59,036 miljoen). Dit is het gevolg van een toename van het investeringsvolume en een afname van de reserves. In de begroting wordt ervan uitgegaan dat

- 18 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

alle investeringen ook volledig zullen worden gerealiseerd in het jaar van planning. De praktijk wijst echter uit dat investeringen niet volledig worden gerealiseerd in het jaar van de planning. Dit leidt ertoe dat het financieringstekort in de praktijk lager zal uitvallen. De gemeente stuurt op deze financieringsbehoefte door het aantrekken van kort en lang vreemd vermogen. Door deze toenemende financieringsbehoefte vanaf 2025, zien we het vreemd vermogen van de gemeente oplopen. In 2024 is sprake van een schuld van € 26,7 miljoen. Dit loopt op naar € 59,1 miljoen in 2025 naar ​ € 83,9 miljoen in 2028. Dit is onder meer een gevolg van de vastgestelde investeringen in met name onderwijshuisvesting en grond-, weg- en waterwerken vanuit het kostendekkingsplan Openbare Ruimte. Dit is ook terug te zien in de ontwikkeling van de kengetallen met betrekking tot de netto-schuldquote, zie tabel 16. In de volgende tabel hebben we de nettoschuld (gecorrigeerd voor alle leningen en niet-gecorrigeerd) in drie soorten kengetallen weergegeven. Tabel 16 - Nettoschuld voor de Someren uitgedrukt per inwoner en als quote voor de boekjaren 2023 en 2024 (gerealiseerd) en 2025 t/m 2028 (begroot). Kengetallen nettoschuldquote

2023

2024

2025

2026

2027

2028

-€ 5.634.000

-€ 2.711.000

€ 44.979.000

€ 57.432.000

€ 64.807.000

€ 70.262.000

Nettoschuld per inwoner

-€ 281

-€ 134

€ 2.225

€ 2.817

€ 3.151

€ 3.387

Netto-schuldquote

-9,57%

-4,66%

73,99%

96,77%

112,50%

120,56%

-€ 15.192.000

-€ 13.765.000

€ 33.475.000

€ 45.928.000

€ 53.303.000

€ 58.758.000

Nettoschuld (gecorrigeerd voor alle leningen) per inwoner

-€ 757

-€ 682

€ 1.656

€ 2.253

€ 2.592

€ 2.833

Netto-schuldquote (gecorrigeerd voor alle leningen)

-25,82%

-23,67%

55,07%

77,39%

92,53%

100,82%

Nettoschuld

Nettoschuld (gecorrigeerd voor alle leningen)

Als we kijken naar de netto-schuldquote (mate waarin de schuldenlast drukt op de begroting van de gemeente) blijft de gemeente Someren tot 2025 onder de grens van de normering van de commissie-Depla van 90%, waardoor dit als goed te bestempelen is. De risico-indeling van de commissie-Depla komt overeen met die in het GTK 2020. Vanaf 2025 neemt het kengetal netto-schuldquote flink toe en kent dan nog een waardering van ‘voldoende’. Echter, wanneer de trend wordt doorgezet komt de grenswaarde van 130% in zicht, waarbij de waardering ‘onvoldoende’ wordt. Kasgeldlimiet Voor het aantrekken van een kortlopende lening dient rekening gehouden te worden met de kasgeldlimiet. De Wet fido maximaliseert met de kasgeldlimiet de kortlopende schuld. Met kortlopende leningen kan het renterisico aanzienlijk zijn, omdat fluctuaties in de rentestand een relatief grote impact kunnen hebben op de rentelasten op de korte termijn. Om dit risico te beperken, is de kasgeldlimiet gelijk aan een bepaald percentage (8,5%) van het begrotingstotaal. In 2024 bedroeg deze limiet € 5,2 miljoen voor de gemeente Someren. De overschrijding en onderschrijding in 2024 was als volgt: ●​ 1e kwartaal: € 5,856 miljoen overschrijding; ●​ 2e kwartaal: € 3,943 miljoen overschrijding; ●​ 3e kwartaal: € 1,476 miljoen onderschrijding;

- 19 BMC, Inzicht in de financiële positie en het financieel handelen van de gemeente Someren

●​ 4e kwartaal: € 3,193 miljoen overschrijding. De gemiddelde liquiditeitspositie van de drie kwartaalmaanden wordt getoetst aan het bedrag van de kasgeldlimiet. Als de gemiddelde liquiditeitspositie van drie achtereenvolgende kwartalen de kasgeldlimiet overschrijdt, dan dient de betrokken decentrale overheid de drie kwartaalrapportages toe te zenden aan de toezichthouder, met daarbij een plan om weer te voldoen aan de kasgeldlimiet. In 2024 is de kasgeldlimiet niet door de gemeente overschreden. Renterisiconorm Behalve op de kasgeldlimiet wordt er binnen de treasuryfunctie gestuurd op de renterisiconorm. De renterisiconorm maakt deel uit van het renterisicobeheer van een gemeente. De renterisiconorm schrijft voor dat de omvang van de jaarlijks verplichte aflossingen en de renteherzieningen niet groter mogen zijn dan een vast percentage van de totale lasten (van de begroting). De renterisiconorm is bepaald op 20% van het begrotingstotaal. Voor 2025 is de renterisiconorm voor de gemeente Someren vooralsnog nihil. De gemeente heeft momenteel geen langlopende lening aangetrokken voor financiering. In de begroting wordt wel al rekening gehouden met het aantrekken van een langlopende lening van maximaal € 10 miljoen.

Liquiditeitspositie De liquiditeit (berekend als de verhouding vlottende activa/vlottende passiva, ofwel de ‘current ratio’) van de gemeente Someren ultimo 2024 is 0,54. Ultimo 2023 bedroeg deze 0,54. De verhouding tussen vlottende activa en vlottende schulden is in geval van een kengetal dat groter is dan 1,0-1,5 voldoende om de kortlopende schulden binnen de gestelde betaaltermijnen te kunnen voldoen. Onder 1,0 heeft de gemeente moeite om de kortlopende schulden binnen de gestelde termijn te voldoen; boven de 2,0 is er een teveel aan liquiditeit en zou er meer op lange termijn belegd of geïnvesteerd moeten worden. De gemeente Someren heeft ultimo 2020 een liquiditeitspositie die in dit opzicht niet goed te noemen is, namelijk boven het kengetal van 1,5. Dit betekent dat de gemeente Someren op korte termijn niet door middel van de beschikbare vlottende activa in staat is om de betalingsverplichtingen op de korte termijn (vlottende passiva) te voldoen. Kanttekening hierbij is wel dat het gaat om een momentopname: voor de berekening van deze kengetallen wordt gekeken naar de cijfers op de balans per jaareinde. Daarbij is het voor gemeenten over het algemeen niet moeilijk om geldleningen aan te trekken, en zijn de risico’s rondom liquiditeit hier kleiner dan in bijvoorbeeld het bedrijfsleven.