20230904 Rapportage Draagkrachtanalyse Buitengebied Someren P05486
Tekst van het document
Draagkrachtanalyse buitengebied Gemeente Someren 4 september 2023
Draagkrachtanalyse buitengebied
1
colofon
projectnaam Draagkrachtanalyse buitengebied datum 4 september 2023 projectnummer P05486 opdrachtgever Gemeente Someren Contactpersoon opdrachtgever Pim van Roij & Koen Staals BRO projectleider Renze van Och Projectteam BRO Jan Carel Jansen Venneboer, Ronald de Mol, Henry de Vaan & Bram Coenen bron kaft BRO
Bosscheweg 107 5282 WV Boxtel +31 (0)411 850 400 info@bro.nl www.bro.nl
Draagkrachtanalyse buitengebied
2
Inhoudsopgave 1
Algemeen
4
Deel I - Druk en Draagkracht Someren
7
2
Landschap
8
3
Natuur
11
4
Verkeer
14
5
Recreatie
17
6
Niet-agrarische bedrijvigheid
19
Deel II - Deelgebieden
21
7
22
Deelgebieden
Draagkrachtanalyse buitengebied
3
1
Algemeen
gemeenteraad heeft ook zorgen, of alle ontwikkelingen in het buitengebied
ageert anders op druk en ieder gebied heeft een ander ‘absorptiever-
niet te veel vragen van de Somerense natuur en het landschap. Er speelt
mogen’. Voor het bepalen van de draagkracht van een gebied hanteren
1.1
Inleiding
namelijk nog veel meer; het buitengebied is volop in beweging. Naast de
wij de volgende definitie:
Someren heeft veel te bieden. Gezellige dorpen, slingerende beekdalen, kleinschalige kampenlandschappen, grootschalige ontginningslandschappen en prachtige uitgestrekte natuur zoals de Strabrechtse Heide. Het is een mooie plek om te bezoeken, te wonen en te werken. Maar deze aantrekkelijkheid kan ook een keerzijde hebben. Al deze activiteiten kunnen mogelijk de kwetsbare natuur verstoren. Het extra verkeer moet niet tot problemen op de wegen leiden en de ontwikkelingen mogen geen inbreuk maken op de karakteristieke kernwaarden van het landschap. Het is zaak om de druk op de omgeving in balans te houden met de draagkracht die de omgeving biedt.
1.2
recreatieve ontwikkelingen heeft ook de transitie van de agrarische sector en duurzame energiewinning grote impact op het gebied. Telkens is het
Draagkracht is het vermogen van een gebied om functies/bezoekers
vaak maar één initiatief erbij, maar uiteindelijk gaat het om de optelsom:
te ontvangen, zonder dat er sprake is van een significante verstoring.
wanneer is de grens bereikt? Wanneer kan het gebied de druk niet meer aan? En, hoe weet je dat als ‘initiatiefnemer’ of ‘toetser’ van een initiatief?
laadvermogen van een gebied niet te overschrijden. Deze balans is een Om hier meer grip op te kunnen krijgen, is als eerste stap voorliggende
randvoorwaarde voor duurzame ontwikkeling van het buitengebied. Zo
draagkrachtanalyse opgesteld. Dit onderzoek moet een eerste inzicht ver-
gaan we zuinig om met ons gebied en beschermen we de belangrijke
schaffen in welke gebieden binnen Someren nog ruimte is voor nieuwe ini-
waarden nu en in de toekomst.
tiatieven binnen de draagkracht en in welke gebieden de draagkracht mogelijk al overschreden is.
Achtergrond
De gemeente Someren is continu bezig om de gemeente een stukje mooier te maken en beter voorbereid de toekomst in te gaan. We zijn trots op de mooie dingen die Someren te bieden heeft en willen ook in de toekomst een mooie plek zijn om te wonen, te werken en te recreëren. Daarom zijn we als gemeente voortdurend bezig met het opstellen van visies en beleidsnota’s voor de toekomst. Om zo te kunnen beschermen wat ons waardevol is en ruimte te bieden voor de kansen die we willen grijpen. Zo werkt de gemeente momenteel aan: de omgevingsvisie, met daarin de lange termijn visie voor de toekomst van het fysieke domein, en een natuurvisie met een uitwerking van het toekomstbeeld voor de natuur. Tevens heeft de gemeente recent de toeristische beleidsnota vastgesteld met de ambities en visie op de recreatie voor de toekomst, en is het streefbeeld voor het landschap vastgelegd in het beeldkwaliteitsplan bui-
De opgave is om balans te bereiken tussen druk en draagkracht, en het
Het bepalen van de draagkracht van gebieden is niet eenvoudig. Idealiter zou dit een exercitie zijn waarbij de lokale situatie langs een meetlat wordt
1.3
Wat is draagkracht?
De druk op het landschap en de natuur zijn divers. Om dit onderzoek uitvoerbaar te houden focussen we op twee belangrijke ontwikkelingen in het Somerense buitengebied, namelijk: recreatie en niet-agrarische bedrijvigheid. Andere ontwikkelingen, zoals bijvoorbeeld de opwekking van duurzame energie, woningbouw, of de transitie in de agrarische sector hebben zeker ook een druk op het landschap en de natuur, maar worden voorlopig in dit onderzoek niet meegenomen. Een eventuele vervolgstap kan zijn dit onderzoek uit te breiden met deze ontwikkelingen. Recreatie en niet-agrarische bedrijvigheid hebben allerlei effecten op de leefomgeving, zowel positieve als negatieve. Zo kan recreatie bijvoorbeeld het draagvlak voor winkels, horeca of betere infrastructuur bevorderen en
tengebied.
kan niet-agrarische bedrijvigheid de werkgelegenheid stimuleren. Maar het
Alle verschillende visies en beleidsnota’s leiden tot extra aanvragen en
last, schade aan natuurgebieden en extra milieubelasting. Ieder gebied re-
kan ook zorgen voor overlast door extra drukte op de straat, parkeerover-
gelegd aan de hand van een reeks normen die aangeven tot welke grens er balans blijft bestaan tussen druk en draagkracht. Bij overschrijding van deze normen is dan sprake van ontoelaatbare effecten en wordt de draagkracht dus overschreden. Hoewel sommige aspecten van draagkracht inderdaad zijn verankerd in normen (zoals milieunormen), geldt dit lang niet voor alle aspecten. De draagkracht van een bestemming is voor die aspecten lastig te meten en vaak ook voor iedereen anders (zoals landschapsbeleving). De draagkracht verschilt vaak ook sterk per gebied en zelfs per plek. De draagkracht van een kwetsbaar natuurgebied kan snel overschreden worden als bijvoorbeeld verstoring van soorten plaatsvindt, terwijl een grootschalig agrarisch landschap mogelijk beter tegen een stootje kan. Dit staat natuurlijk op gespannen voet met het feit dat juist de kwetsbaardere gebieden vaak aantrekkelijker zijn voor recreatie…….
principeverzoeken van initiatiefnemers, die bij willen dragen aan de ambities van Someren. Dat is uiteraard erg fijn, dat wil Someren ook. Maar de
Draagkrachtanalyse buitengebied
4
1.4
Methodiek
Zoals in voorgaande paragraaf beschreven wordt, is er geen uniform ge-
•
Natuur
kijkt naar de potentie zou je kunnen uitgaan van de oorspronkelijke ken-
•
Verkeer
merken van een gebied. Hierdoor beoordeel je de landschappelijke draag-
accepteerde methodiek om de draagkracht van de leefomgeving te beoor-
kracht als laag. Dit laatste levert vooral een theoretisch oordeel op. Je
delen. In voorliggend onderzoek zijn we daarom op zoek gegaan naar een
Ook de druk op de omgeving kan zich op veel verschillende manieren ui-
kunt er in de praktijk als gemeente weinig mee, omdat de vergunde situa-
beoordelingsmethodiek die aansluit bij de Somerense kenmerken, thema’s
ten. In deze analyse hebben we gekeken naar de activiteiten met momen-
tie in een gebied niet zomaar wijzigt. Om aan te sluiten bij het handelings-
teel de meeste dynamiek en nieuwe initiatieven. Dit zijn:
perspectief van de gemeente Someren hebben we er dus voor gekozen
en vraagstukken. Druk en draagkracht kan op verschillende manieren in beeld gebracht
•
Recreatie
•
Niet-agrarische bedrijvigheid
worden. Van heel gedetailleerd met metingen en tellingen, tot globaal op
De beoordeling van druk en draagkracht is uitgewerkt op basis van veld-
basis van kwalitatief onderzoek. In voorliggende onderzoek is gekozen
Om op het gemeentelijke schaalniveau goed in te kunnen spelen op toe-
voor het laatste, een globaal inzicht op basis van kwalitatief onderzoek.
komstige ontwikkelingen zetten we in de analyse de druk vanuit bovenge-
We hebben hiervoor gewerkt met veldverkenningen, interviews en expert
noemde thema’s af tegen de draagkracht van de gebieden. Dit resulteert
inschattingen. Hierdoor wordt in de analyse niet verwezen naar bronnen,
in een oordeel waarin grofweg drie mogelijkheden zijn: • Balans - De druk en draagkracht van een gebied zijn gelijkwaardig
of datasets. De uitkomsten van dit onderzoek moeten daarom ook op deze manier geïnterpreteerd worden. Mogelijk biedt dit onderzoek al voldoende
aan elkaar. De draagkracht wordt niet overschreden, maar er is bin-
inzicht om op een passende wijze om te gaan met druk en draagkracht. Misschien ontstaat op basis van dit onderzoek de behoefte om aspecten
•
nader te onderzoeken, door bijvoorbeeld tellingen te doen. Door dit onder-
nen de huidige situatie ook weinig ruimte voor extra ontwikkelingen. Onderdruk - De druk is kleiner dan de draagkracht. Het gebied is robuuster dan de ontwikkelingen die er momenteel plaatsvinden. Dit be-
zoek ontstaat een eerste basis aan inzicht in druk en draagkracht en daar-
tekent dat er ruimte is voor bepaalde ontwikkelingen, zonder dat direct
mee ook een basis om te bepalen of aanvullend onderzoek gewenst is en
de draagkracht overschreden wordt. Overdruk - De druk is groter dan de draagkracht: . Dit betekent dat er
zo ja, op welk onderwerp.
•
overdruk is. In de huidige situatie is de druk hier al groter dan een geDe mate van druk en draagkracht heeft een sterk verband met de kenmer-
bied aankan, waardoor mogelijk schade aan een gebied ontstaat. Er is
ken van de omgeving. Die zijn in de bebouwde omgeving van een dorp
geen ruimte voor het toevoegen van nieuwe ontwikkelingen die extra
heel anders dan in het groene buitengebied. Omdat de vraagstukken in
druk met zich meebrengen. Hier is het wenselijk te zoeken naar moge-
het buitengebied het meest urgent zijn, richt voorliggende analyse zich op
lijkheden om de druk te verlagen.
het buitengebied van Someren. De bebouwde kom is vooralsnog buiten beschouwing gelaten.
Uitgangspunt van de beoordeling van druk en draagkracht is de huidige situatie. Dit is een belangrijk uitgangspunt, omdat draagkracht ook vanuit de
Om de draagkracht van het buitengebied te beoordelen kun je naar talrijke
potentie van een gebied beoordeeld zou kunnen worden. Een voorbeeld
thema’s kijken. In deze draagkrachtanalyse kijken we in de eerste plaats
hiervan is een gebied waar in het verleden veel gebouwd is en landschap-
naar de drie thema’s waarbij de belangrijkste kansen en knelpunten te ver-
pelijke kenmerken verdwenen zijn. Op basis van de huidige situatie zou je
wachten zijn, namelijk:
kunnen beoordelen dat de landschappelijke draagkracht groot is. Veel van
•
Landschap
om uit te gaan van de huidige situatie.
bezoeken, kwalitatieve analyses en interviews met ambtelijk experts.
1.5
Leeswijzer
Voorliggende draagkrachtanalyse bestaat uit twee delen, namelijk een thematische beschrijving van de gemeente als geheel en een beschrijving per deelgebied. 1.5.1
Deel I
In deel I gaan we in op de thematische analyse van druk en draagkracht voor de gemeente als geheel. Hierin beantwoorden we per thema de volgende vragen: •
Aan de hand van welke kaders beoordelen we de draagkracht, of druk op een bepaald thema?
•
Hoe staat het er in de huidige situatie voor qua druk en draagkracht in het Somerense buitengebied?
•
Aan welke knoppen kan gedraaid worden om de draagkracht te vergroten, of de druk te verlangen?
1.5.2
Deel II
In deel II analyseren we per deelgebied de verschillende thema’s van druk en draagkracht in samenhang. Dit zorgt voor een integrale beoordeling per gebied. Op basis van de thematische analyse uit deel I onderscheiden we deelgebieden met vergelijkbare kenmerken op het gebied van druk en
de landschappelijke kenmerken zijn namelijk al verdwenen. Als je echter
Draagkrachtanalyse buitengebied
5
draagkracht. Per deelgebied werken we de beoordeling uit in een Wat kun je niet met deze draagkrachtanalyse?
factsheet.
•
1.6
de deelgebieden. Dit geeft een goede indruk van de staat van druk en
Resultaat
draagkracht in dat gebied. Maar op een lager schaalniveau (perceels-
Het resultaat van voorliggend onderzoek is een draagkrachtanalyse van
niveau) kan dit nog erg verschillen. De analyse van een deelgebied
het buitengebied van de gemeente Someren. Maar waar kun je dit resul-
betekent dus niet dat dit voor elke plek in dit deelgebied hetzelfde is.
taat uiteindelijk voor gebruiken en misschien nog wel belangrijker, waar kun je het niet voor gebruiken? Wat kun je met deze draagkrachtanalyse? •
De analyse geeft een eerste indruk van druk en draagkracht op een
Zie de score meer als een gemiddelde van alle plekken in dat deelgebied. •
kan beter? •
vingsvisie. Het is geen afwegingskader voor individuele initiatieven. •
rect dat hier iets aan gedaan moet worden. Zoals andersom een constatering van onderdruk niet betekent dat hier ruimte geboden moet
staat van druk en draagkracht met kansen voor de toekomst en knop-
worden aan initiatieven. Dit zijn toekomstige beleidskeuzes die op
pen om aan te draaien.
meer aspecten gebaseerd zullen worden dan enkel deze draagkracht-
De analyse geeft inzicht in de kansen, knelpunten en handelingsper-
analyse. Deze analyse is er wel om deze beleidskeuzes te ondersteu-
spectieven voor druk en draagkracht in de gemeente als geheel en
nen. Maar het kan bijvoorbeeld een beleidskeuze zijn om in een ge-
binnen de deelgebieden. •
draagkracht mee in de beoordeling. Met deze analyse kan geverifieerd worden of de wijze van sturen in het buitengebied aansluit bij de overkoepelende druk en draagkracht in een gebied. •
bied een bepaalde mate van overdruk te accepteren, bijvoorbeeld om
Momenteel wordt er vooral op individuele basis gestuurd op initiatieven in het buitengebied. Uiteraard weegt de gemeente hierin druk en
Een goede balans krijgen en houden tussen druk en draagkracht van het buitengebied is onderdeel van één van de vele opgaven in het buitengebied. De analyse moet uiteindelijk in samenhang met deze andere opgaven bezien worden. Een goede balans tussen druk en draagkracht is namelijk een randvoorwaarde voor een duurzame ontwikkeling van het buitengebied. Daarom is deze analyse een geschikte bouwsteen voor de Omgevingsvisie, waar de gemeente mo-
Voorliggend document is een analyse en geen visie. Een eventuele constatering dat in een bepaald gebied overdruk is, betekent niet di-
Het geeft hulp in de planvorming en planbeoordeling in het buitengebied. Op gebiedsniveau geeft de analyse een beoordeling van de
•
De analyse ondersteunt toekomstige beleidskeuzes en kan als bouwsteen gebruikt worden in integraal omgevingsbeleid, zoals de omge-
aantal thema’s in het buitengebied van Someren. Het is een basis voor monitoring. Wat gaat op de onderzochte thema’s goed en wat
Het laagste schaalniveau waarop we geanalyseerd hebben is dat van
economische redenen. •
Druk en draagkracht zijn niet scherp af te bakenen. In deel II van deze rapportage werken we met een beoordeling per deelgebied. Deze kaart dient om een indruk te geven van de druk en draagkracht in verschillende gebieden van het Somerense buitengebied. De kaart dient niet om op perceelniveau een oordeel te vellen. De draagkrachtanalyse is een momentopname. De situatie kan snel veranderen waardoor resultaten niet meer accuraat zijn. Denk bijvoorbeeld aan bedrijven die stoppen, waardoor de druk in een gebied verlaagd wordt. Of een weg die verbreed wordt waardoor de draagkracht van de infrastructuur vergroot wordt.
menteel ook aan werkt.
Draagkrachtanalyse buitengebied
6
Deel I - Druk en Draagkracht Someren In deel I gaan we in op de thematische analyse van druk en draagkracht voor de gemeente Someren als geheel. Hierin bekijken we de kaders waarlangs druk en draagkracht in Someren beoordeeld wordt, wat de huidige situatie is op een thema en wat de handelingsperspectieven voor de gemeente zijn om druk en draagkracht te beïnvloeden. We kijken in dit deel naar de thema’s: • Draagkracht • Landschap • Natuur • Verkeer • Druk • Recreatie • Niet-agrarische bedrijvigheid
Draagkrachtanalyse buitengebied
7
2
Landschap
2.1
Achtergrond
Welke aspecten zijn bepalend voor de druk en draagkracht van een landschap? De draagkracht van het landschap is nauwelijks uit te drukken in objectief meetbare waarden. Een landschap heeft bepaalde kernwaarden die aangetast kunnen worden. Het zijn dus de kernwaarden die de draagkracht bepalen. De draagkracht is gerelateerd aan: • Landschapstype – in een polderlandschap verwacht je een grote mate van openheid, weides en water. Terwijl in een zandlandschap zoals dat van Someren je een kleinschalig, gevarieerd en groen land•
schap verwacht. De leeftijd van het landschap – de meeste landschappen zijn door de mens gemaakt. De tijdsperiode waarin dit gebeurde zegt veel over een landschap. Een oud landschap is vaak kleinschaliger en volgt bepaalde natuurlijke omstandigheden in boven-, of ondergrond. Een jonger landschap is veelal grootschaliger en rationeel. Waar mogelijk zijn natuurlijke omstandigheden aangepast op het gebruik van het land-
•
schap. Denk aan het watersysteem. De maat en schaal – de mate van openheid en beleving van ruimtes in het landschap zijn belangrijke kernwaarden. In een grootschalig open landschap kan een visuele onderbreking al snel deze kernwaarde aantasten terwijl dezelfde onderbreking in een kleinschalig
•
landschap veel minder inbreuk maakt op deze kernwaarden. Bestaande structuren en patronen – structuren zoals de verkavelingsstructuur of het slotenpatroon zijn belangrijke kernwaarden van een landschap. Ook de aanwezigheid van opgaande structuren zoals bomenlanen en houtsingels zijn belangrijk voor de beleving van een landschap.
Draagkrachtanalyse buitengebied
8
In het beeldkwaliteitsplan buitengebied van de gemeente Someren zijn in
De verschillende landschapstypen hebben elk hun eigen draagkracht.
detail de karakteristieken van het Somerense landschap vastgelegd.
Over het algemeen hebben de meer grootschalige en jongere landschap-
Naast de indeling van de landschapstypen zijn in dit beeldkwaliteitsplan de
pen een hogere draagkracht dan de oudere en kleinschalige landschap-
kernkarakteristieken op twee lagere schaalniveaus vastgelegd, namelijk
pen. De patronen zijn grootschaliger en de hoeveelheid beeldbepalende
op structuurniveau en kavelniveau.
structuren is beperkt. In Someren betreft dit de Jongere en Oudere Heide-
Tabel 1: Draagkracht per landschapstype Landschaps-
Leeftijd
Schaal
type
vooral naar: • Landschapstype – dit is primair bepalend voor de draagkracht. •
patronen
gemeente.
Bos- en Heide-
Het landschapstype zegt echter niet alles over draagkracht. In het beeld-
Structuurniveau – de kwetsbaarheid van karakteristieken op struc-
kwaliteitsplan buitengebied zijn voor elk landschapstype andere kwalitei-
tuurniveau. Dit zorgt voor een nuancering binnen de landschapstypen.
ten vastgelegd. Het gaat hierbij om hoe een initiatief zich manifesteert in
Beekdalland-
Het beeldkwaliteitsplan buitengebied doet ook uitspraken over karakteris-
draagkracht van de jonge heide-ontginningen is hoog, maar één van de
schap
tieken op kavelniveau. Deze karakteristieken zijn niet meegenomen in
kernkwaliteiten zijn de grote open ruimtes. De hoge draagkracht wil dus
deze draagkrachtanalyse. Dit zijn meer verzachtende maatregelen om een
niet meer zeggen dan dat er een hoge mate ruimte is voor de inpassing
Oudere Heide-
ontwikkeling op kavelniveau goed in de omgeving te laten passen, maar
van initiatieven in dit landschapstype, maar moet deze inpassing in alle
hebben weinig effect op de draagkracht van het landschap zelf.
landschapstypen wel passen bij de desbetreffende kernkwaliteiten.
Hoe staat het met de druk en draagkracht van het landschap in Someren?
kenmerken. Samen vormen al deze factoren een combinatie waardoor
aan: •
•
Beekdallandschap
•
Kampenlandschap
•
Oudere heideontginningen
•
Jongere heideontginningen
Draagkrachtanalyse buitengebied
De bebouwingslinten en clusters. Deze zijn door de jaren steeds verder verdicht. Hierdoor wordt bijvoorbeeld in de kernrandzone van Someren Dorp de overgang van het dorp naar het landschap diffuser.
•
Glastuinbouwgebied Vlasakkers. Hier is een cluster aan grootschalige glastuinbouw ontstaan in het buitengebied. Het landschap doet hierdoor niet meer als een groen buitengebied aan, maar eerder als een
schillende landschapstypen: Bos- en Heidegebied
Laag / --
Hoog
S (klein)
Veel
Laag / -
Hoog
M (midden)
Veel
Midden / +/-
Midden
L (groot)
Midden
Hoog / +
Laag
XL (heel groot)
weinig
Hoog / ++
ontginningen Jongere Heideontginningen
mige plaatsen staat de draagkracht op dit moment al onder druk. Denk
een plek tot een bepaald landschapstype behoort. Someren kent vijf ver•
Veel
In deze draagkrachtanalyse gaan we uit van de huidige situatie. Op som-
Aan de opbouw van een landschap liggen vele factoren ten grondslag. Denk hierbij aan de bodemsoort, de ontginningsperiode en hydrologische
S (klein)
schap Kampenland-
Druk en draagkracht
Hoog
gebied
het landschap en of dit initiatief inbreuk maakt op de kernkwaliteiten. De
2.2
Draagkracht
structuren en
ontginningen. Beide landschappen zijn gelegen in het zuidelijk deel van de Voor de beoordeling van de draagkracht van het landschap kijken we
Aanwezigheid
vorm van bedrijvigheid. •
‘Moderne’ functies zoals teeltondersteunende voorzieningen en zonneparken. Deze functies verschijnen in toenemende mate in het landschap, hebben vaak een meer industriële uitstraling en wanneer ze boven ooghoogte zijn, begrenzen ze de ruimtebeleving.
2.3
Knoppen om aan te draaien
Aan welke knoppen kun je draaien om de draagkracht van het landschap te vergroten? •
Inspiratieprojecten: in het beeldkwaliteitsplan buitengebied zijn inspiratieprojecten benoemd die op structuurniveau bijdragen aan de versterking van (de draagkracht) van het landschap. Door uitvoering te geven aan deze projecten wordt de draagkracht op landschappelijk gebied vergroot. Deze projecten zijn: •
Overgangszone Strabrechtse heide
•
EVZ’s
•
Beekdalen
9
•
•
Bomenlanen jongere heideontginningen
•
Kassengebied Someren Eind
•
Kanaalzone
•
A67
Maatwerk: draagkracht van een landschap is maatwerk. Het is lastig uniforme maatregelen te benoemen om de draagkracht te vergroten. De gemeente heeft een gedetailleerd beeldkwaliteitsplan buitengebied met handvatten hoe initiatieven ingepast kunnen worden in het landschap zonder inbreuk te maken op de kernkwaliteiten. Zoek op basis van deze uitgangspunten vooral naar de harmonie tussen de ontwikkelwens van een initiatief en de handvatten/randvoorwaarden vanuit dit beeldkwaliteitsplan.
Figuur 1: Jongere Heideontginningen in het zuiden van Someren
Draagkrachtanalyse buitengebied
10
3
Natuur
3.1
Achtergrond
Welke aspecten zijn bepalend voor de druk en draagkracht van de natuur? Natuur is er in vele verschillende verschijningsvormen, bijvoorbeeld in een groot aaneengesloten bosgebied, in het groene landschap tussen de weides, maar ook in de bebouwde omgeving is natuur te vinden. Voor de draagkrachtanalyse kijken we hoofdzakelijk naar de natuur in de ‘natuurgebieden’ zoals een bos of heidegebied. De draagkracht van deze natuurgebieden is lastig uit te drukken in waardes. Sommige aspecten van de draagkracht worden berekend aan de hand van meer objectieve meetmethodes, zoals de stikstofdepositie. Andere aspecten zijn soms wel concreet omschreven, zoals de aanwezigheid van bepaalde doelsoorten en natuurdoeltypen, maar hierbij is de koppeling met draagkracht lastig te maken. Vaak ontbreekt namelijk de data die nodig is om de draagkracht en druk van een gebied in kaart te brengen. Deze analyse is daarom gebaseerd op kwalitatief onderzoek. Hierbij is het logisch te kijken naar waar gevoelige natuur aanwezig is. We kijken hierbij naar de natuurdoelen en de mate van bescherming hiervan die vastgelegd is in verschillende natuurbeschermingsregimes. Deze beschermingsregimes bevatten de doelsoorten (welke diersoorten beschermen we in dit gebied) en habitattypen (welke habitatsoorten beschermen we in dit gebied).
Het gaat dan om: • Natura 2000 – dit is een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden. In deze Natura 2000-gebieden worden bepaalde dieren, planten en hun natuurlijke leefomgeving beschermd om de biodiversi•
teit (soortenrijkdom) te behouden. Natuurnetwerk Brabant (NNB) – dit is een netwerk van deels bestaande en deels nieuwe natuurgebieden die door ecologische verbindingszones met elkaar verbonden zijn. Hierdoor kunnen dieren zich makkelijker verplaatsen tussen verschillende natuurgebieden.
Draagkrachtanalyse buitengebied
11
Voor de beoordeling van de draagkracht van de natuur kijken we daar-
over het algemeen minder kwetsbaar en hebben dus een hogere draag-
Hierdoor is de draagkracht lager dan in het zuidelijk deel van de ge-
naast naar: • Stikstof – de stikstofdepositie in Natura 2000 gebieden is een doorlo-
kracht. Een belangrijke kanttekening is dat deze minder kwetsbare natuur-
meente. In dit grootschalige open agrarische landschap zijn de natuur-
gebieden ook minder goed toegankelijk zijn voor recreanten en dat recrea-
waarden kleiner en daarmee de draagkracht van deze natuurwaarden gro-
pend probleem. Doordat er teveel stikstof terechtkomt in de natuurge-
tieve voorzieningen in de directe omgeving ontbreken. Dit in tegenstelling
ter.
bieden krijgen planten als grassen, brandnetels en bramen de over-
tot de Strabrechtse Heide die volop toegankelijk is voor recreanten en
hand, waardoor kwetsbare planten geen kans meer hebben. Op dit
waar ook veel recreatieve voorzieningen aan de rand van het natuurge-
moment is op veel plekken in Nederland de draagkracht van de natuur
bied te vinden zijn. Rond praktisch het volledige Natura 2000 gebied is
op het aspect stikstof bereikt of overschreden. Deze overschrijding
een natuurzone gelegen met de aanduiding NNB. Op de enige locatie
van de draagkracht heeft een groot uitstralend effect. Dit betekent dat
waar dit niet het geval is, is een intensieve recreatieve zone gesitueerd,
er in de omgeving van stikstofgevoelige natura 2000 gebieden een
namelijk de Heihorsten met onder meer verschillende bungalowparken.
grote rem is voor de ontwikkeling van initiatieven waarbij stikstof wordt
De bezoekers van deze recreatieve hotspot zoeken graag de mooie na-
uitgestoten Verstoring – de natuur is een mooie plek om te recreëren. Bijvoor-
tuur van de Strabrechtse Heide op die goed te bereiken is, maar dit is juist
•
3.3
Aan welke knoppen kun je draaien om de draagkracht van de natuur te vergroten, of de druk te verlagen? •
Bezoek ontmoedigen: ontmoedig, of bemoedig niet, het bezoek aan
ook het gebied met de laagste draagkracht.
het Natura 2000 gebied. De Strabrechtse Heide is een uniek gebied
ter leiden tot verstoring van de natuurwaarden in een gebied. Denk
Verstoring door recreanten heeft qua druk een redelijk direct effect, terwijl
minder nadruk te leggen op dit kwetsbare gebied, kan mogelijk het
aan het vertrappen van bijzondere planten wanneer je buiten de pa-
de overschrijding van de draagkracht qua stikstof een breder uitstralend
den loopt of het verjagen van dieren door geluid van een gesprek. Elk
effect heeft. Initiatieven kunnen niet ontwikkeld worden, of uitbreiden in de
type natuur is anders gevoelig voor verstoring, zoals ook elke vorm
gebieden nabij het Natura 2000 gebied, omdat de groei in stikstofemissie
van bezoek aan de natuur een andere vorm van verstoring oplevert.
de draagkracht van de natuur overschrijdt. Met de gebiedsgerichte aanpak
Een grote groep mensen die overdag over een fietspad door het bos
stikstof werken de provincie en haar partners aan het verbeteren van de
fietst, levert mogelijk minder verstoring op dan één wandelaar die bij
condities in de zone direct rondom 14 stikstofgevoelige Natura 2000-ge-
zonsopkomst buiten de paden op zoek gaat naar bijzondere dieren.
bieden in Brabant. ‘Strabrechtse Heide en Beuven’ is één van deze 14 ge-
Het is daarom belangrijk hier een goede balans in te vinden.
bieden. De uitkomst van dit proces is nog onzeker, evenals wat dit bete-
en een trekpleister in de gemeente. Door in bijvoorbeeld marketing
beeld om te fietsen, of wandelen. Een bezoek aan de natuur kan ech-
3.2
Knoppen om aan te draaien
Druk en draagkracht
Hoe staat het met de druk en draagkracht van de natuur in Someren? In Someren komen beide natuurbeschermingsregimes voor (Natura 2000 en NNB). Tussen de gebieden zitten grote verschillen qua draagkracht. De meest gevoelige natuur is het Natura 2000 gebied de Strabrechtse Heide in het westen van de gemeente Someren. Andere natuurgebieden zoals de Panbossen, of de Herselse Bossen hebben de NNB aanduiding, zijn
Draagkrachtanalyse buitengebied
aantal bezoekers gereduceerd worden. Ook kan gedacht worden aan het minder goed faciliteren van bezoekers door maatregelen zoals minder parkeerplekken aan de rand van de natuur. Ook kunnen delen van het natuurgebied worden aangewezen als stiltegebied en ontoe•
gankelijk worden gemaakt voor recreanten. Meer natuur: door het areaal aan natuur te vergroten kan de recreatieve druk verspreid worden over een groter areaal. Dit kan bijdragen aan een betere balans tussen druk en draagkracht. Er kunnen bijvoor-
kent voor de druk en draagkracht in de natuur en de directe omgeving.
beeld slimme combinaties gelegd worden met recreatie. Het realiseren
In het Natura 2000 gebied wordt onder druk van de stikstofuitstoot, kli-
gebied omlaag gaat. De natuurwaarden gaan omhoog en daardoor
van meer natuur betekent echter ook vaak dat de draagkracht van een wordt het gebied kwetsbaarder dan voorheen. Wanneer bijvoorbeeld
maatverandering en vele bezoekers de draagkracht al overschreden. Dit
een landbouwgebied omgezet wordt in natuur wordt de draagkracht in
zorgt voor schade aan gevoelige natuur. De bosgebieden verder gelegen
dit gebied voor niet-agrarische bedrijvigheid kleiner. Het is daarom be-
van de Strabrechtse heide hebben een hogere draagkracht. Hier is nog sprake van onderdruk. Binnen de agrarische gebieden is een onderscheid te maken tussen het noordelijk en zuidelijk deel van de gemeente. Het noordelijk deel kent een kleinschaliger landschapstype met een hogere dichtheid van landschapselementen zoals bomenlanen en houtsingels.
•
langrijk deze effecten integraal te benaderen. Destinatiemanagement: denk na over destinatiemanagement. De recreant is op zoek naar een beleving of activiteit in een aantrekkelijke omgeving. Zoek naar de mogelijkheden om deze wens te faciliteren in gebieden waar de draagkracht niet overschreden wordt. Gedacht kan
12
worden aan alternatieven als de Panbossen, of de Herselse Bossen. Deze natuurgebieden zijn nu minder aantrekkelijk voor recreanten door de eentonige natuur en matige voorzieningen. Door de natuurgebieden gevarieerder te maken, kunnen deze aantrekkelijker worden voor zowel recreanten, als flora en fauna. Paradox hierin is dat door de natuurgebieden gevarieerder te maken en daarmee meer kansen voor unieke flora en fauna te bieden, de draagkracht mogelijk ook lager wordt. Hierin is het dus belangrijk integraal na te denken over druk en draagkracht. Voor goed destinatiemanagement is het van belang dat de recreant •
volwaardige alternatieven heeft. Dit betekent naast gevarieerde natuur Inzicht in recreatieactiviteiten: breng in beeld welke vorm van recreatie op welke plek het beste past. Eén recreant op een gevoelige plek kan al te veel zijn, door bijvoorbeeld het vertrappen van zeldzame planten. Terwijl tien recreanten die op het wandelpad een ommetje nabij een parkeerplaats maken, geen probleem hoeven te zijn. Dit inzicht kan helpen om natuurgebieden in te richten die aansluiten bij de
•
draagkracht van elk deel van de natuur. Bufferzone: probeer de grensgebieden rond het Natura 2000 gebied in te zetten als bufferzone. Hierdoor wordt het gebied minder kwetsbaar. Het ‘inspiratieproject’ Overgangszone Strabrechtse Heide uit het Beeldkwaliteitsplan Buitengebied gaat nader in op dit voorbeeld.
Figuur 2: Strabrechtse Heide
Draagkrachtanalyse buitengebied
13
4
Verkeer
4.1
Achtergrond
Welke aspecten zijn bepalend voor de druk en draagkracht van de infrastructuur? De draagkracht van verkeer, of eigenlijk de infrastructuur, kent een andere benadering dan die van natuur en landschap. In tegenstelling tot natuur en landschap is het voor infrastructuur eenvoudiger om te bepalen wat de draagkracht van een bepaald wegdeel is. Primair is de wegbreedte bepalend voor de draagkracht. Des te breder een weg, des te groter de draagkracht ervan. Daarmee is de draagkracht van een bepaald wegdeel ook eenvoudiger te vergroten, door namelijk de weg te verbreden. Bij landschap en natuur kijken we bij draagkracht meer naar gebieden. Zones met vergelijkbare kenmerken die ook een vergelijkbare draagkracht kennen. Bij verkeer is dat anders. Hierbij kan beter gekeken worden naar wegdelen dan naar gebieden. De draagkracht is namelijk sterk gekoppeld aan de kenmerken van een bepaald wegdeel. Een locatie 500 meter verderop aan een ander type weg kan daarmee te maken krijgen met een totaal andere draagkracht. Het is in theorie eenvoudiger om de draagkracht van een weg te berekenen. Het bepalen van de druk is echter lastiger. Van de druk in de huidige situatie is vaak geen, of onvoldoende data aanwezig. Het bepalen van de verkeersaantrekkende werking van een nieuw initiatief is zo mogelijk nog lastiger.
Tot op zekere hoogte kan dit ingeschat worden, maar druk en draagkracht van het verkeersnetwerk is geen optelsom. Dit gaat gepaard met pieken. Denk aan recreatief verkeer, wat vooral de weg op gaat in de weekenden en met lekker weer.
Draagkrachtanalyse buitengebied
14
Wat betreft de druk van het verkeer op de infrastructuur gaat het niet al-
wegen is lager dan de druk. Er is dus nog voldoende ruimte op deze
leen om aantallen voertuigen. Het gaat ook om de hoeveelheid zwaar ver-
wegen voor een toename van het verkeer. Inritten rechtstreeks op
keer. Denk aan tractoren, of vrachtwagens. Deze moeten elkaar kunnen
deze wegen zijn over het algemeen toegestaan. Erftoegangsweg type II
passeren en wanneer de weg hiervoor te smal is (lees de draagkracht te laag), dan zorgt dit op termijn voor schade aan de bermen.
•
•
Druk en draagkracht
Hoe staat het met de druk en draagkracht van het verkeer in Someren? Someren kent een aantal verschillende wegtypen, met elk eigen kenmerken en eigen draagkracht. Grofweg is dit te verdelen in onderstaande categorieën: • Stroomweg – dit is de autosnelweg A67. Deze weg heeft een grote draagkracht, maar heeft ook te maken met een grote druk. De verbreding van de snelweg naar 2x3 rijstroken tussen Geldrop en de aansluiting met de N279, zou wenselijk zijn om draagkracht te vergroten. Dit is in aansluiting op het te verbreden gedeelte van de A67 tussen Leenderheide en Geldrop, waartoe is besloten, maar waarvan de uit•
vergroten, of de druk te verlagen? •
Wegverbreding: een wegverbreding is een mogelijkheid om de
harding van grastegels of bermbeton, hebben deze wegen een
draagkracht te vergroten. Deze optie is vooral relevant bij de wegen
grotere draagkracht dan de andere wegen van de erftoegangswe-
die op dit moment 4,25 meter of smaller zijn. Door deze te verbreden
gen type 2. Op deze wegen is sprake van onderdruk en is er in de
kunnen deze wegen significant meer verkeersbewegingen dragen. Ui-
meeste gevallen nog ruimte voor een toename van het aantal ver-
teraard moet bij elke verbreding gekeken worden of de kosten hiervan
keersbewegingen.
opwegen tegen de baten. In sommige delen aan de randen van de ge-
Wegen zijn 4,25 of smaller. Deze wegen hebben de kleinste
meente lijkt een verbreding daarom op voorhand onhaalbaar. Op dit
draagkracht. In de meeste gevallen is de druk op deze wegen re-
moment zijn er geen grootschalige verbredingen gepland in de ge-
latief hoog, waarbij in sommige gevallen de druk de draagkracht
meente. Meekoppelen bij herstel: in het geval van vervanging (verharding is
overschrijdt.
•
aan het einde van de levensduur) is er beperkt financiële ruimte om Door een wegverbreding zou een weg in een andere categorie kunnen ko-
wegen te verbreden (met bermverharding) wanneer het huidige ge-
men. Een vraag hierbij is of de kosten hiervan opwegen tegen de baten. In
bruik dat nodig acht. In deze afweging kan deze draagkrachtanalyse
een vijftal gebieden aan de randen van de gemeente komen overwegend
meegewogen worden. Kostenverhaal: vaak is het telkens één initiatief wat afgewogen moet
erftoegangswegen type II met een breedte van 4,25 m of smaller voor.
•
voering is uitgesteld. Gebiedsontsluitingsweg – dit zijn de doorgaande ontsluitingswegen
Deze wegen zitten aan hun maximum capaciteit, en voor het opwaarderen
worden. Mogelijk past dit ene initiatief binnen de draagkracht van de
zoals de Kanaaldijk Noord en de Provincialeweg. De maximumsnel-
naar een weg met een grotere draagkracht wegen de kosten waarschijnlijk
lokale infrastructuur. Maar er kan een moment komen dat één indivi-
niet op tegen de baten. Dit komt doordat voor dergelijke verbreding een
dueel initiatief niet langer past. Enerzijds kan het mogelijk vanuit dit in-
relatief groot deel van het verkeersnetwerk opgewaardeerd moet worden.
dividuele initiatief niet verantwoord worden een hele weg op te waar-
heid op deze wegen is 80 km/h. Deze wegen hebben een grote draagkracht. Daarnaast is er op deze wegen een onderdruk, wat betekent dat de draagkracht groter is dan de druk. Dit betekent dat er ruimte is voor een toename van de verkeersbewegingen. Maar bij voorkeur komen er geen inritten rechtstreeks op deze wegen. Wel ontstaat er op de Provincialeweg bij de rotonde met de Witvrouwenbergweg een doorstromingsknelpunt en ook op de N612 worden doorstromingsproblemen verwacht. Voor beide situaties wordt onderzoek gedaan naar •
•
Knoppen om aan te draaien
Aan welke knoppen kun je draaien om de draagkracht van het verkeer te
Wegen zijn 4,25 of breder, bijvoorbeeld de Zandstraat of Slievenstraat. Doordat het bredere rijbanen zijn of rijbanen met bermver-
4.2
4.3
geschikte oplossingen. Erftoegangsweg type I – deze wegen zijn 5,75 meter breed, of bre-
deren, terwijl anderzijds het ook oneerlijk zou voelen de kosten voor In deze draagkrachtanalyse is vooral gekeken naar het autoverkeer. De
het aanpassen van de weg af te wentelen op dit ene initiatief. Een mo-
bereikbaarheid van het buitengebied met het openbaar vervoer is op dit
gelijkheid om hier passender mee om te gaan kan zijn een financiële
moment zeer beperkt. Voor het langzaam verkeer zoals fietsers en wan-
voorziening op te zetten om zo alle initiatief mee te laten betalen aan
delaars is de draagkracht van het netwerk meer dan voldoende. Dit bete-
het in balans houden van druk en draagkracht op de infrastructuur.
kent niet hetzelfde als dat er overal aantrekkelijke routes zijn om te fietsen
Ongeacht of er voor dit ene aanpassingen noodzakelijk zijn of niet. De
en te wandelen. Het netwerk kan echter de aantallen langzaam verkeer
gemeente denkt momenteel na over het opzetten van een dergelijke
prima dragen.
voorziening.
der, zoals de Lieropsedijk en de Kerkendijk. De draagkracht op deze
Draagkrachtanalyse buitengebied
15
•
Alternatief vervoer: Someren is een gemeente waar het autogebruik relatief prominent aanwezig is. Alternatieven om het buitengebied te bereiken zijn in de gemeente beperkt. De gemeente kan meer inzetten op alternatieve vormen van vervoer om zo de druk (in sommige delen van de gemeente) te verlagen. Bij alternatieve vormen van vervoer kan gedacht worden aan openbaar vervoer, of bijvoorbeeld deelmobiliteit.
Figuur 3: Steemertseweg bij A67
Draagkrachtanalyse buitengebied
16
5
Recreatie
Belangrijke gevolgen van een te hoge druk zijn landelijk de aantasting en verstoring van natuurwaarden, de verkeersveiligheid (denk aan drukke
(accent actieradius 1-2 km vanaf parkeerplaats). Vanwege de goede
5.1
Achtergrond
fietspaden en autoverkeer) en (zwerf)afval. De impact van recreatie (inclu-
bereikbaarheid en grote parkeercapaciteit van de natuurpoort komen
sief horeca) varieert bovendien sterk naar tijd en plaats. Sommige plaat-
de bezoekers week-rond, doch met een sterk accent op de weeken-
sen hebben te maken met grote pieken, zoals bijvoorbeeld de natuur rond
den. Moorsel en aanliggend deel Strabrechtse Heide (accent actieradius
Welke aspecten zijn bepalend voor de druk en draagkracht vanuit de recreatie? De recreatiedruk in natuurgebieden is landelijk sterk gegroeid sinds de coronapandemie. Mensen hebben de natuur en het landschap ‘herondekt’. Recreatie kan een omgeving veel opleveren. Denk aan inkomsten, levendigheid en een hoog voorzieningenniveau, met dus zowel economische
bezoekerscentra of parkeerplaatsen. Daarnaast verschilt de impact ook
rust en ‘betekenis’ zoeken, of juist beweging en inspanning. De groei van recreatie kan ook een keerzijde hebben. Teveel recreatie leidt tot schade aan de omgeving in de vorm van overbelasting van bijvoorbeeld openbare ruimte, wegen, natuur en milieu. Hierdoor kan ook juist de aantrekkelijkheid van bestemmingen afnemen. De terreinbeherende organisaties in Nederland wijzen al volop op de verstorende effecten van recreatie op flora en fauna. Buiten de natuurterreinen is de recreatiedruk vanuit verblijfsrecreatie, dagrecreatie en horeca (getalsmatig) in het algemeen beperkt en bovendien meer gespreid over het jaar. Vanwege de sterke variatie in bezoekmotieven, vervoerswijzen, recreatiegedrag en gebiedsprofielen is recreatiedruk nooit eenduidig te bepalen. Landelijk wordt hoofdzakelijk naar de volgende indicatoren gekeken als het gaat om recreatiedruk: •
Bezoekersintensiteit (aantallen bezoekers per inwoner)
•
Bezoekersdichtheid (aantallen bezoekers per hectare)
•
Het gedrag van de bezoekers (gebruik van ruimte en voorzieningen, sociaal gedrag).
•
Natuur Strabrechtse Heide vooral rond Natuurpoort Vennenhorst
sterk qua tijden. Denk aan pieken bij lekker weer in het weekend, terwijl er
1-2 km vanaf parkeerplaats) horecagelegenheid, vooral in weekenden
op dezelfde plek op een regenachtige maandagochtend niets te doen is.
(horeca is niet elke dag geopend).
Om een goed beeld van druk en draagkracht te krijgen is het belangrijk om goed zicht te hebben op de reële proporties van de problematiek en de
Elders in de gemeente is de druk vanuit recreatie en horeca overwegend
veelzijdigheid ervan.
beperkt en acceptabel. Er worden op dit moment geen bijzondere knelpunten qua overschrijding van de draagkracht herkend.
als maatschappelijke meerwaarde. Recreatie is onlosmakelijk verbonden met onze maatschappij, waarin we er in onze vrije tijd graag op uittrekken,
•
5.2
Druk en draagkracht
5.3
Knoppen om aan te draaien
Hoe staat het met de druk en draagkracht van recreatie in Someren? Aan welke knoppen kun je draaien om de druk van de recreatie te verlaIn algemene zin veroorzaakt dagrecreatie de grootste recreatiedruk in de
gen?
gemeente Someren, met name wandelen, fietsen, horeca- en attractiebezoek. Wel bestaat er qua recreatiedruk een sterk accent op piekperiodes
•
Destinatiemanagement Recreanten zijn veelal op zoek naar een be-
(zomerse dagen, zondagmiddagen). Daarbuiten is er veelal nauwelijks
leving of activiteit in een aantrekkelijke omgeving. Zoek (als overheid)
drukte in het buitengebied, met uitzonderingen (feestdagen, evenementen,
naar de mogelijkheden om deze wensen te faciliteren in gebieden
etc.).
waar de draagkracht niet overschreden wordt. Leg derhalve niet alle focus op de Strabrechtse Heide. Gedacht kan worden aan alternatie-
De recreatieve druk in Someren concentreert zich sterk rond een aantal
ven als de Panbossen of de Herselse Bossen. Deze natuurgebieden
gebieden. Allen in of nabij het natuurgebied de Strabrechtse heide: • Recreatief cluster Heihorsten: hier zijn veel recreatieve faciliteiten
zijn nu minder aantrekkelijk voor recreanten door de wat eentonige natuur, matige voorzieningen en onduidelijke parkeergelegenheid. Door
aanwezig, aan de rand van natuurgebied de Strabrechtse heide. Dit
deze natuurgebieden gevarieerder te maken en beter te ontsluiten
betreft vooral de verschillende vakantieparken, camping De Kuilen,
kunnen deze aantrekkelijker worden voor zowel recreanten als flora
golfbaan De Swinkelsche en Boscafé De Soete Inval (inclusief mini-
en fauna. Paradox hierin is dat door de natuurgebieden gevarieerder
golf en ruime parkeergelegenheid). De recreatieve druk binnen en
te maken en daarmee meer kansen voor unieke flora en fauna te bie-
vanuit dit cluster zal in de toekomst waarschijnlijk nog verder toene-
den, de draagkracht uiteindelijk mogelijk ook lager wordt. Hierin is het
men. Onder meer door de te verwachten toename van vakantiewonin-
dus belangrijk integraal na te denken over druk en draagkracht.
gen en meer dagrecreatief bezoek.
Draagkrachtanalyse buitengebied
17
•
Verbind recreatieve hotspots: zorg voor goede, veilige recreatieve routes tussen bestaande en eventuele nieuwe recreatieve hotspots. Zorg dat de bezoeker verleid wordt om alternatieven te bezoeken (informatie, routes, arrangementen, etc.). Dit kunnen als vermeld andere
•
natuurgebieden zijn, maar ook de centra van Someren-Dorp of Lierop. Seizoensverbreding zet in op de ontwikkeling van meer ‘winterharde’ recreatie en verblijfsvormen. Vaak veroorzaken de piekmomenten in bezoekers een te hoge druk. Door na te denken over seizoensverbreding en zo bijvoorbeeld recreanten te trekken in het laagseizoen, kan de recreatieve sector zich verder ontwikkelen zonder dat dit direct de
•
draagkracht van een gebied overschrijdt. Informeren: probeer bezoekers passend te informeren (online en fysiek) over de lokale natuurwaarden, verantwoord gedrag, alternatieve bestemmingen en seizoenen. Soms veroorzaakt onwetendheid over bijvoorbeeld natuurwaarden of onbekendheid met alternatieven een te hoge druk op een bepaald gebied. Een maatregel hierbij kan zijn de fiets- en wandelinfrastructuur te verbeteren van en naar locaties met voldoende draagkracht. Denk aan bewegwijzering, een breed fietspad,
•
veilig fietsparkeren en oplaadpunten voor e-bikes. Alternatieve vormen van vervoer Someren is een gemeente waar het autogebruik relatief prominent aanwezig is. Alternatieven om het buitengebied te bereiken zijn in de gemeente beperkt. De gemeente kan meer inzetten op alternatieve vormen van vervoer om zo de druk (in sommige delen van de gemeente) te verlagen. Bij alternatieve vormen van vervoer kan gedacht worden aan vrijliggende fietspaden, openbaar vervoer ‘op maat’ of bijvoorbeeld deelmobiliteit (gericht op auto’s en/of fietsen).
Figuur 4: Strabrechtse Heide
Draagkrachtanalyse buitengebied
18
6
Niet-agrarische bedrijvigheid
6.1
Achtergrond
Beeldkwaliteit en verschijningsvorm; grote en goedkope bedrijfshal-
bedrijven in het buitengebied, waarvan sommigen ook met relatief veel
len met een lage beeldkwaliteit hebben (gevoelsmatig) een grotere im-
verkeersbewegingen. Hieronder zijn enkele transporteurs, een agrarische
pact op het buitengebied dan bedrijven die passen in bestaande be-
dienstverlener/loonwerker en een productiebedrijf. De meeste grotere be-
bouwing. Concentratie versus spreiding: niet-agrarische bedrijven die ver-
drijven zitten rondom de kernen Someren en Someren-Eind. Vaak zijn het
agrarische bedrijvigheid?
spreid zijn over het buitengebied hebben een grotere impact op het
torisch zo gegroeid. Voor een aantal van deze bedrijven zou verplaatsing
buitengebied dan concentratie op een aantal locaties of langs infra-
naar een bedrijventerrein wel wenselijk zijn, maar veelal blijven de bedrij-
Het Nederlandse cultuurlandschap is van oudsher vormgegeven door be-
structuur.
ven liever gevestigd op hun huidige locatie. De huisvestigingslasten zijn in
Welke aspecten zijn bepalend voor de druk en draagkracht vanuit de niet-
drijvigheid. Lange tijd was deze bedrijvigheid vooral gericht op de landbouw en andere aanverwante functies. Maar langzaamaan is hier een steeds verdere verschuiving in waar te nemen. Het aantal agrarische bedrijven neemt steeds verder af. Aan de ene kant zorgt dit voor steeds grotere agrarische bedrijven op de plekken waar deze bedrijven doorgaan, maar aan de andere kant zorgt dit ook voor vrijkomende agrarische bebouwing. Hierin zie je dat andere bedrijvigheid dan de agrarische een steeds prominentere plek in gaat nemen. Soms ontstaan deze nieuwe vor-
•
•
het buitengebied immers lager dan op een bedrijventerrein. Er wordt overiOverigens gelden ook voor agrarische bedrijven (veeteelt) en grootscha-
gens beperkt overlast ervaren van niet-agrarische bedrijven, wel lopen er
lige tuinbouw/glastuinbouw bovenstaande aspecten van impact op de om-
handhavingszaken vanwege strijdigheid met het bestemmingsplan.
geving. Deze bedrijven zijn ook van invloed op de draagkracht van het buitengebied. Ze hebben veelal grote opstallen en zorgen eveneens voor be-
De niet-agrarische bedrijvigheid en werkgelegenheid is in het buitengebied
hoorlijk wat verkeersbewegingen. Het verschil is dat aan agrarische bedrij-
tussen 2012 en 2021 harder gegroeid dan in de economie van Someren
ven in het ruimtelijk beleid traditioneel ruimte wordt geboden in het buiten-
als geheel. Vooral de commerciële en niet-commerciële diensten nemen
gebied. Voor niet-agrarische bedrijven ligt dit vaak moeilijker.
sterk toe. Maar ook nijverheid (industrie & bouw) en handel & transport zijn behoorlijk gegroeid. Belangrijke constatering daarbij is dat er vooral
men van bedrijvigheid als nevenfunctie van een agrarisch bedrijf, soms ook vestigen deze zich nieuw binnen een gebied. Het kan hier gaan om een breed scala aan typen bedrijven. Van een timmerbedrijf tot een kapsalon.
veroorzaakt door de volgende aspecten: • Verkeersbewegingen en dan vooral die van het vrachtverkeer. Dit verschilt per branche, bedrijfstype en de omvang van het bedrijf. Bedrijven actief in logistiek, productie en groothandel hebben vaak meer vervoers-bewegingen. Voor andere branches is dit redelijk beperkt. •
6.2
Druk en draagkracht
Hoe staat het met de druk en draagkracht van niet-agrarische bedrijvig-
De druk door niet-agrarische bedrijven in het buitengebied wordt vooral
Daarnaast geldt voor grote bedrijven dat zij meer verkeer genereren. Milieuruimte bedrijven uit de hogere milieucategorieën (3.1 en hoger) hebben een hogere impact op hun omgeving. Hoe hoger de milieucategorie, hoe hoger de impact.
bedrijven die al lange tijd op deze plek gevestigd zijn en is de situatie his-
heid in Someren? De gemeente Someren stuurt al langere tijd op de niet-agrarische bedrijvigheid in het buitengebied. Het uitgangspunt van het NAF beleid (NietAgrarische Functies in het Buitengebied) is dat er ruimte wordt geboden aan lichte bedrijvigheid langs infrastructuur/lintbebouwing en in de bebouwingsconcentraties. Daarnaast is er het Wonen Plus beleid waarbij bij een woning in het buitengebied 350 m² aan bijgebouwen met bedrijfsmatige activiteit in lichte milieucategorieën is toegestaan. Dit ruimtelijk beleid is succesvol. Er zit behoorlijk wat kleinschalige nietagrarische bedrijvigheid in het buitengebied, maar deze zit met name ge-
veel kleine bedrijven/ZZP’ers bijgekomen zijn. Deze hebben een zeer gering effect op de druk in het buitengebied. Veel van deze bedrijven zitten in of aan de woningen en leveren niet of nauwelijks extra druk op het buitengebied op. Over het algemeen valt dus te stellen dat er weliswaar veel niet-agrarische bedrijven in het buitengebied gevestigd zijn, maar dat de impact beperkt is. Slechts op een aantal specifieke plekken wordt de draagkracht overschreden. Grotere druk op het buitengebied wordt veroorzaakt door de agrarische sector met onder meer de vollegrondstuinders. Er zit veel dynamiek in het agrarische bedrijfsleven. Binnen de veehouderij daalt het aantal vestigingen en banen in het buitengebied , maar daar staat een flinke groei bij tuinderijen tegenover. Een aantal van deze bedrijven groeit hard, maar niet altijd op de meest gunstige plek, bijvoorbeeld waar het gaat om het aantal logistieke bewegingen. Richting de toekomst is in de agrarische
clusterd in de lintbebouwing tussen de kernen. Er zitten wel enkele grotere
Draagkrachtanalyse buitengebied
19
sector een verdere groei te verwachten met teeltondersteunende voorzie-
plaats noodzakelijk dat er voldoende ruimte beschikbaar is op de lo-
ningen, grotere loodsen en kantoren. Dit kan een grote impact hebben op
kale bedrijventerreinen. Er moet een alternatief zijn. Daarnaast moet
de verkeersbewegingen en de beeldkwaliteit.
dit alternatief ook aantrekkelijk genoeg zijn. Belangrijke factoren hierin zijn kosten, mogelijkheden (regelgeving) en bereikbaarheid. Het ver-
6.3
Knoppen om aan te draaien
Aan welke knoppen kun je draaien om de druk van de niet-agrarische be-
zorgen van een goed alternatief kan door deze omstandigheden om het bedrijventerrein aantrekkelijk genoeg te maken, maar ook door deze aspecten in het buitengebied onaantrekkelijker te maken.
drijvigheid te verlagen? •
NAF beleid: houd vast aan het NAF beleid. Door te streven naar het concentreren van niet-agrarische bedrijvigheid in bebouwingslinten en bebouwingsconcentraties is het risico op verrommeling in het buitengebied kleiner. Daarnaast zijn deze bebouwingsconcentraties veelal gelegen rondom wegcategorieën die nog ruimte hebben voor extra
•
verkeersbewegingen binnen de draagkracht. Milieucategorie 3 naar bedrijventerrein: geef in het buitengebied vooral ruimte aan kleinschalige bedrijven in lichte milieucategorieën (1 en 2). Probeer bedrijven met een hogere milieucategorie (3 en hoger) te situeren op, of verplaatsen naar een bedrijventerrein. Deze categorie heeft namelijk een grote impact op het buitengebied. Verplaatsen is vaak geen eenvoudige opgave. Maar denk goed na over de druk van deze bedrijven in relatie tot de draagkracht van het buitengebied en
•
werk niet zonder meer mee aan uitbreidingsplannen. Toekomstscenario’s: denk bij het toestaan van initiatieven vooraf na over toekomstige groeiscenario’s. Het toestaan van kleinschalige bedrijvigheid is niet vrijblijvend. Bedrijven gaan groeien en hierdoor wordt het steeds lastiger deze te verplaatsen. Denk goed na over wat kan in het buitengebied en vanaf welke maat dit op een bedrijventerrein
•
hoort. Aantrekkelijke bedrijventerreinen: om te zorgen dat bedrijven met een grote impact op de draagkracht zich niet in het buitengebied vestigen, of zich verplaatsen naar een bedrijventerrein, is het in de eerste
Draagkrachtanalyse buitengebied
20
Deel II - Deelgebieden Druk en draagkracht verschilt vaak sterk per gebied en zelfs per plek. De draagkracht van een kwetsbaar natuurgebied kan snel overschreden worden als bijvoorbeeld verstoring van soorten plaatsvindt, terwijl een grootschalig agrarisch landschap mogelijk beter tegen een stootje kan. Dit staat natuurlijk op gespannen voet met het feit dat juist de kwetsbaardere gebieden, vaak aantrekkelijker zijn voor recreatie. In het voorgaande deel zijn we ingegaan op de druk en draagkracht voor een aantal thema’s binnen de gehele gemeente Someren. In dit deel van het onderzoek brengen we alle thema’s samen en kijken we naar hoe het zit met druk en draagkracht in 11 deelgebieden.
Draagkrachtanalyse buitengebied
21
7
Deelgebieden
Voor de integrale beoordeling van druk en draagkracht in Someren hebben we het buitengebied geanalyseerd om te komen tot gebieden met vergelijkbare kenmerken op het gebied van druk en draagkracht. Dit heeft geleid tot een verdeling van het buitengebied in 11 deelgebieden. Druk en draagkracht is niet scherp af te bakenen. Daarom zijn ook de deelgebieden niet scherp afgebakend. De kaart geeft een globale indruk van de staat van een bepaald deel van de gemeente. Deze indruk hebben we uitgewerkt in een factsheet per deelgebied. Deze factsheets geven globaal aan of er overdruk, balans, of onderdruk binnen een gebied is en waar kansen en knelpunten voor de toekomst liggen. Het is dus niet mogelijk om op basis van deze factsheets één op één conclusies te trekken voor een bepaalde plek of perceel.
7.1
Someren in vogelvlucht
Over het algemeen kent het buitengebied van de gemeente Someren in het noorden een lagere draagkracht dan in het zuiden. Het kleinschalige kampenlandschap en het Natura 2000 gebied de Strabrechtse Heide zorgen ervoor dat de draagkracht in het noorden lager is. In het zuiden is het landschap jonger, grootschaliger en is minder beschermde natuur aanwezig. Het gebied met de laagste draagkracht is de Strabrechtse Heide. Dit Natura 2000 gebied is het meest kwetsbaar. Het gebied heeft in de huidige situatie te maken met een stevige overdruk. Dit betekent dat de druk op het gebied groter is dan het gebied kan dragen. Hierdoor ontstaat schade aan de omgeving. Twee belangrijke factoren voor deze overdruk zijn de bezoekers die de natuurwaarden verstoren en de stikstofdepositie die neerdaalt in de natuur. Deze druk op de Strabrechtse Heide wordt voor een groot deel veroorzaakt door functies aan de randen van het gebied met een uitstralend effect op de natuur. Voor wat betreft bezoekers zijn dit
Draagkrachtanalyse buitengebied
22
In een aantal gebieden is de draagkracht relatief hoog, zoals in kernrand Someren-Dorp, het kassengebied de Vlasakkers en recreatief cluster de Heihorsten. Dit komt vooral door ontwikkelingen die in het verleden plaatsgevonden hebben. Denk aan het toevoegen van veel bebouwing waardoor bepaalde landschappelijke kenmerken en natuurwaarden minder prominent aanwezig zijn.
Het is belangrijk om bij druk en draagkracht ook over de (deel)gebiedsgrenzen heen te kijken. Denk daarom goed na over de juiste functie op de juiste plek. Dat de draagkracht van een gebied nog ruimte laat voor nieuwe ontwikkelingen hoeft niet te betekenen dat elke ontwikkeling toegestaan moet worden. Door strategisch een bepaalde focus op een gebied te leggen, kunnen ook gebieden waar nu overdruk is mogelijk ontlast worden. Denk bijvoorbeeld aan om in ‘overgangszone natuur zuid’ in te zetten op recreatie zodat dit op termijn (samen met Panbossen) een aantrekkelijk alternatief wordt voor de Strabrechtse heide. Als aanzet voor dit strategisch denken sluit elke factsheet af met een onderdeel ‘kansen en knelpunten voor de toekomst’.
Figuur 5: Zonneveld in het landschap nabij Someren Heide
Draagkrachtanalyse buitengebied
23
Draagkrachtanalyse buitengebied
24
Natuur – Strabrechtse Heide 1
Algemeen
2
3
4
5
•
Recreatief cluster met o.a. recreatiewoningen nabij N2000
•
Veel recreatieve voorzieningen in de buurt met uitstralingseffect
Draagkracht
op de natuur, zoals horeca en het cluster met recreatiewoningen. Bezoekers concentreren zich over het algemeen met een actiera-
Druk
dius van max. 1-2 km vanaf parkeerlocaties. Landschap
• Draagkracht
in weekenden en feest- en vakantiedagen met mooi weer. De verstoring van bezoekers is afhankelijk van type en gedrag be-
Druk
zoeker. •
Natuur
Het gebied kent hoge piekbelastingen in aantal bezoekers, vooral
Weinig kansen voor niet-agrarische bedrijvigheid i.v.m. regelgeving natuur.
Draagkracht Druk
Kansen en knelpunten voor de toekomst Verkeer
Draagkracht
•
Ontmoedig, of bemoedig niet, het bezoek aan het Natura 2000 gebied. Door in bijvoorbeeld marketing minder nadruk te leggen op dit kwetsbare gebied, of het minder goed faciliteren van be-
Druk
zoekers door maatregelen zoals minder parkeerplekken aan de rand van de natuur. Zo worden ook eventuele alternatieven aan-
Draagkracht en druk •
Landschappelijk is de draagkracht van dit bos- en heidegebied
trekkelijker. •
Denk na over het bieden van alternatieven elders in de gemeente
laag, maar vanuit vigerende regelgeving is niet te verwachten dat
om zo de overdruk op de Strabrechtse Heide te verlagen.
hier snel inbreuk op gemaakt zal worden. Er zijn in dit gebied
•
schap, de kernen en centra van Someren en Lierop
praktisch geen ontwikkelingen toegestaan. •
•
De natuurwaarden zijn kwetsbaar in de dit gebied. Het gebied is
Karakterisering •
Landschapstype: bos- en heidegebied
•
Natuur: Natura 2000 & Natuurnetwerk Brabant
•
Verkeer: goed bereikbare randen
•
Grootschalig natuur- en recreatiegebied
•
Gemeentegrens overstijgend natuurgebied
• •
Ga voorzichtig om met nieuwe (recreatieve) initiatieven met een focus op de natuur van de Strabrechtse Heide
deels beschermd als Natura 2000 en Natuurnetwerk Brabant. De natuurwaarden zijn gevoelig voor onder meer verstoring door be-
Biedt recreatieve alternatieven richting het agrarisch land-
•
De overdruk vanuit het aspect stikstof wordt momenteel aange-
zoekers en stikstofdepositie.
pakt vanuit de gebiedsgerichte aanpak stikstof. De uitkomst van
Randen goed bereikbaar met goed gefaciliteerde toegangen (Na-
dit proces is nog onzeker, evenals wat dit betekent voor de druk
tuurpoort etc.)
en draagkracht in de natuur en de directe omgeving.
Door de bijzondere natuur is het een aantrekkelijk gebied voor recreanten om bijvoorbeeld te wandelen en te fietsen. De alternatieven voor een beleving met een vergelijkbaar doel en impact binnen de gemeente zijn beperkt.
Draagkrachtanalyse buitengebied
25
Natuur – Klein 1
Algemeen
2
3
4
Draagkracht
5
•
Deels matig bereikbaar per auto/fiets
•
Deze relatief kleine natuurgebieden (vooral die ten zuiden van provinciale weg) liggen in een voor recreanten weinig aantrekke-