19254 Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht IBT 2022
Tekst van het document
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022
˜
˜
Inhoud
1/31
1.
Inleiding
2
2. 2.1 2.2 2.3
Doelstellingen en middelen Wat is interbestuurlijk toezicht? Wat zijn onze beleidsdoelen? Middelen
3 3 3 5
3. 3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.2.5 3.2.6 3.2.7 3.2.8 3.2.9 3.2.10 3.2.11 3.3 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4 3.3.5
Activiteiten 2022 Interactie Ambtelijke dialooggesprekken Bestuurlijke dialooggesprekken Klankbordgroep IBT Diagnose Systematisch toezicht Dashboard en publiceren toezichtbrieven Risicogericht toezicht Harmonisatie processen systematisch toezicht Inzet IBT-data van digitalisering en datamanagement Themaonderzoeken Klachten en signalen Landelijke werkgroep IBT Erfgoed Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader Gemeenschappelijke Regelingen Informatiefolder voor nieuwe raadsleden VBG-onderzoek financiële positie gemeenten Overkoepelende activiteiten en projecten Voorbereiding Omgevingswet Voorbereiding Wet kwaliteitsborging voor het bouwen Voorbereiding Wet digitale overheid Doorontwikkeling applicatie voor Financieel toezicht Ontwikkelen vast inputkanaal voor toezichtstukken
6 6 6 7 8 9 9 11 12 14 14 15 15 16 16 17 17 17 17 18 18 19 19
4.
Communicatie
20
5.
Interbestuurlijk toezicht in 2023 en verder
21
6. 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7
Bijlagen Doelstellingen per toezichtgebied Systematisch toezicht 2022: Financieel toezicht Systematisch toezicht 2022: Huisvesting vergunninghouders Systematisch toezicht 2022: Informatie- en archiefbeheer Systematisch toezicht 2022: Monumentenzorg Systematisch toezicht 2022: Omgevingsrecht Systematisch toezicht 2022: Water
22 22 22 24 25 27 28 28
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023
1.
Inleiding
Op 18 januari 2020 is door Gedeputeerde Staten het Beleidskader Interbestuurlijk Toezicht 2020– 2023 vastgesteld. Het beleidskader beschrijft op welke manier de provincie Noord-Brabant het interbestuurlijk toezicht de komende jaren uitoefent en welke doelen hiermee bereikt gaan worden. Het toezicht houden op de medebewindstaken door gemeenten, waterschappen en gemeenschappelijke regelingen is, naast een wettelijke taak, ook één van de zeven kerntaken van de provincie. Met interbestuurlijk toezicht (IBT) dragen we bij aan de kwaliteit van het openbaar bestuur in Noord-Brabant. De Uitvoeringsagenda Interbestuurlijk Toezicht 2022 was de derde uitvoeringsagenda die gebaseerd was op het genoemde beleidskader. We beschreven hierin de activiteiten die in 2022 op de planning stonden voor uitvoering en daarmee een bijdrage leverden aan de beleidsdoelen. In dit jaarverslag is een verantwoording over het uitvoeren van de voorgenomen activiteiten opgenomen. Het verslag bestaat naast deze inleiding (hoofdstuk 1) uit vier hoofdstukken. In het tweede hoofdstuk zijn de doelstellingen en middelen opgenomen voor 2022. In hoofdstuk 3 beschrijven we in hoeverre we de voorgenomen activiteiten hebben gerealiseerd. Hoofdstuk 4 gaat over de momenten waarop we met belanghebbenden communiceren en het laatste hoofdstuk geeft een doorkijk naar onze (ontwikkel)plannen voor 2023 en verder.
Ten slotte zijn in de bijlage de uitkomsten van 2022 per toezichtgebied opgenomen.
2/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Inleiding
2.
Doelstellingen en middelen
2.1 Wat is interbestuurlijk toezicht? Interbestuurlijk toezicht is het toezicht op de wijze van uitoefening van publieke taken die door de wet zijn opgedragen aan andere overheden1. Het interbestuurlijk toezicht is hiermee een onderdeel van de bestuurlijke verhoudingen tussen het Rijk en de lagere overheden. Het interbestuurlijk toezicht kent twee soorten toezicht. Het generiek toezicht en het specifiek toezicht. Het Financieel toezicht is specifiek toezicht, gebaseerd op artikel 203 van de Gemeentewet. Het generiek toezicht wordt conform de Wet revitalisering generiek toezicht (Wrgt) in principe belegd bij de bestuurslaag die een niveau hoger opereert dan de overheid die de uitvoering van de wettelijke taak opgedragen heeft gekregen. In interprovinciaal verband bestaat de afspraak dat elke provincie ten minste het toezicht houdt op de volgende medebewindstaken: • Financieel Toezicht • Huisvesting vergunninghouders • Informatie- en archiefbeheer • Monumentenzorg • Omgevingsrecht • Ruimtelijke ordening2 Het toezichtgebied Water heeft GS in het verleden aan dit rijtje toegevoegd. Overeenkomstig het gestelde in de jaarlijkse uitvoeringsagenda geven wij uitvoering aan de interbestuurlijk toezichttaken.
2.2 Wat zijn onze beleidsdoelen? Het doel van interbestuurlijk toezicht hebben we in het beleidskader als volgt geformuleerd: Interbestuurlijk toezicht ziet erop toe dat de overheid haar taken blijvend goed uitvoert en dat inwoners en bedrijven erop kunnen vertrouwen dat dit beschermd en geborgd is. Met interbestuurlijk toezicht bevorderen we dat de Brabantse lokale overheden krachtige overheden zijn, die hun wettelijke medebewindstaken correct uitvoeren en het goede voorbeeld geven richting burgers en bedrijven. Interbestuurlijk toezicht is een onmisbare schakel in het geheel van ‘checks and balances’. Deze visie vertaalt zich in de volgende strategische doelstellingen: • Bijdragen aan het goed functioneren van het openbaar bestuur zodat maatschappelijke opgaven aangepakt kunnen worden. • Het borgen en bevorderen van een correcte uitvoering van (wettelijke) taken door gemeenten, gemeenschappelijke regelingen en waterschappen. Burgers moeten kunnen vertrouwen op een blijvend goed functionerend openbaar bestuur dat het goede voorbeeld geeft.
1 Bron: https://www.ensie.nl/rijksinspecties/interbestuurlijktoezicht. 2 Door de aanpassing van de Wet ruimtelijke ordening (Wro) is de verplichting van actuele bestemmingsplannen komen te vervallen en daarmee de grondslag voor het toezicht. De Wro gaat bij de inwerkingtreding van de Omgevingswet daarin op.
3/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Doelstellingen en middelen
In 2022 zijn we verder gaan investeren in het moderniseren en professionaliseren van het interbestuurlijk toezicht naar een vorm waarbij het landelijke programma Agenda Toekomst van het Toezicht zoveel mogelijk wordt gevolgd. Tegelijkertijd streven we ernaar dat we eind 2023, aan het einde van de looptijd van het beleidskader: • geen enkele lokale overheid als ‘voldoet niet’ hoeven te beoordelen; • ten minste 75% van alle toezichtontvangers als voldoet kunnen beoordelen; • maximaal 25% van alle toezichtontvangers als een voldoet gedeeltelijk beoordelen; • interventies binnen een jaar kunnen afronden zodat een overheid de tekortkomingen op het specifieke onderdeel dan weer op orde heeft. Deze Kritische Prestatie-Indicatoren (KPI’s) maken onderdeel uit van de provinciale managementinformatie. In de Uitvoeringsagenda Interbestuurlijk Toezicht 2022 waren de beoordelingscriteria opgenomen zodat voor de toezichtontvangers transparant is waar we ons oordeel op baseren. Taakuitvoering 2023 Alle lokale overheden
Voldoet niet 0%
Voldoet gedeeltelijk <25%
Voldoet ≥75%
In onderstaande tabel staan de doelstellingen en indicatoren zoals ze in de provinciale begroting voor 2022 waren opgenomen. Doelstelling begroting 2022 Aantal toezichtontvangers dat door ons op één of meer toezichtgebieden wordt beoordeeld
Streefwaarde 104
Aantal toezichtontvangers waarmee minstens één voortgangsgesprek3 gevoerd is
65
Aantal georganiseerde regiobijeenkomsten
4
Resultaat Totaal zijn 101 organisaties beoordeeld op de desbetreffende toezichtgebieden. Alle 56 gemeenten, 4 waterschappen en 42 gemeenschappelijke regelingen (per 1-1-2022 zijn twee regelingen opgeheven). Met totaal 61 organisaties is een gesprek gevoerd. Dit geldt voor 56 gemeenten, 4 waterschappen en 1 gemeenschappelijke regeling. Totaal zijn 4 bijeenkomsten georganiseerd. Omgevingsrecht heeft twee regiobijeenkomsten Best Practices met gemeenten en waterschappen georganiseerd en een kennisbijeenkomst. Informatie- en archiefbeheer en Huisvesting vergunninghouders hebben beide een inhoudelijke kennisbijeenkomst op het Provinciehuis voor alle toezichtontvangers gehouden.
3 In de provinciale begroting wordt conform het beleidskader gesproken over voortgangsgesprekken. Gedurende de uitvoering van het beleidskader zijn deze gesprekken veranderd naar ambtelijke dialooggesprekken.
4/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Doelstellingen en middelen
Doelstelling begroting 2022 Aantal uitgevoerde themaonderzoeken
Verplichte indicator: Aantal gemeenten onder preventief fnancieel toezicht
Streefwaarde 2
0
Resultaat Totaal zijn 2 onderzoeken uitgevoerd. Omgevingsrecht heeft een themaonderzoek uitgevoerd naar klachten en meldingen Waboovertredingen. In samenwerking met de Vereniging Brabantse Gemeenten is een onderzoek uitgevoerd naar de fnanciële positie van Brabantse gemeenten. Voor het begrotingsjaar 2023 valt geen gemeente onder het preventief toezicht.
Impact van het interbestuurlijk toezicht In het beleidskader hebben we gesteld dat we met het interbestuurlijk toezicht daadwerkelijk de impact op de uitvoeringspraktijk willen bevorderen en zo bij willen dragen aan de kwaliteit van het openbaar bestuur. Enerzijds door het toepassen van het systematisch toezicht en anderzijds door bijvoorbeeld in open dialoog met de toezichtontvangers te spreken over de uitvoeringspraktijk. Hiermee kan een wederzijds lerend effect worden bereikt. In het verslagjaar hadden we impact door het systematisch toezicht uit te voeren en ook de inmiddels reguliere dialooggesprekken te voeren. Daarnaast hebben we actie ondernomen op basis van de actualiteit. Voorbeelden hiervan zijn de verderop beschreven aangepaste werkwijze Huisvesting vergunninghouders en het VBG-onderzoek. 2.3 Middelen In de begroting 2022 was voor de taakuitvoering van interbestuurlijk toezicht 15 fte beschikbaar en een structureel bedrag van € 59.182.
5/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Doelstellingen en middelen
3.
Activiteiten 2022
Om de doelen van het Beleidskader Interbestuurlijk Toezicht 2020-2023 te bereiken, hebben we de volgende activiteiten ondernomen in 2022. De beschrijving van de activiteiten spitsen we toe op de onderdelen ‘diagnose’, het verzamelen en beoordelen van informatie over de taakuitvoering, en ‘interactie’, het contact tussen toezichthouder en toezichtontvanger. Dit is in overeenstemming met de afbeelding Toezicht in Balans uit het beleidskader, zoals opgenomen in hoofdstuk 2.
Kaders Gemeentewet Waterschapswet Verordening systematische toezichtinformatie Specifeke wetgeving Wet gemeenschappelijke regelingen
Doel Goed functionerend openbaar bestuur Correcte uitvoering van wettelijke taken door de lokale overheden Voorbeeldfunctie lokale overheden Burgers kunnen vertrouwen op de overheid
Interbestuurlijk Toezicht Systematisch toezicht Themaonderzoeken Reality-checks Klachten en signalen Interventieproces Diagnose
Ambtelijke dialooggesprekken Bestuurlijke dialooggesprekken Kennisbijeenkomsten Gezamenlijke risico-analyses Klankbordgroep(en) Interactie
3.1 Interactie Om een goed beeld te krijgen van de dagelijkse praktijk bij de toezichtontvangers zijn gesprekken over dilemma’s en casuïstiek voor de toezichthouder cruciaal. Op die manier leren we als toezichtontvanger en toezichthouder van elkaar. 3.1.1 Ambtelijke dialooggesprekken Beleidsdoel De dialooggesprekken maken onderdeel uit van het grotere streven om meer impact te hebben op de uitvoeringspraktijk van de toezichtontvangers en draagt bij aan de actielijnen 2 en 3 van de Agenda Toekomst van het Toezicht, respectievelijk ‘beter voeren dialoog’ en ‘beter leren via toezicht’. Tevens willen we samen met de toezichtontvangers met de dialooggesprekken de relatie versterken, de dagelijkse praktijk beter leren kennen op basis van dilemma’s en casuïstiek en tegelijkertijd Best Practices delen.
6/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
Geplande activiteit We bedden de dialooggesprekken structureel cyclisch in voor Huisvesting vergunninghouders en Omgevingsrecht. Voor Financieel toezicht en Water is dit al een vast onderdeel. De frequentie per toezichtgebied verschilt. Voor informatie- en archiefbeheer starten we dit jaar met de dialooggesprekken. Realisatie Voor de verschillende toezichtgebieden zijn in 2022 ambtelijke dialooggesprekken gevoerd. Bij Financieel toezicht hielden we met alle gemeenten een dialooggesprek. Het startpunt is de huidige begroting en de voorjaars- of kadernota als aanloop naar de nieuwe begroting van het volgende jaar. De gesprekken worden overwegend positief gewaardeerd door onze gesprekspartners. Naast het dialooggesprek zijn met een nieuwe gemeente ook voortgangsgesprekken gevoerd om een goede start te bevorderen. De toezichthouders van Huisvesting vergunninghouders hebben met de geplande negen gemeenten een dialooggesprek gevoerd. Het gesprek was meestal op ons initiatief. Vooraf is samen met de toezichtontvanger de agenda vastgesteld. Over Informatie- en archiefbeheer zijn acht dialooggesprekken gevoerd met gemeenten en één met een gemeenschappelijke regeling. Bij het toezichtgebied Omgevingsrecht hielden wij met acht van de geplande tien gemeenten een dialooggesprek. Twee gesprekken zijn op verzoek van de gemeente doorgeschoven naar 2023.
De gesprekken zijn aan beide kanten als prettig, informatief en waardevol ervaren met een eensluidende conclusie om ook in 2023 hiermee door te gaan. Met alle waterschappen is medio 2022 afzonderlijk het jaarlijkse dialooggesprek gevoerd. 3.1.2 Bestuurlijke dialooggesprekken Beleidsdoel Tijdens deze gesprekken komen onderwerpen over de kwaliteit van het openbaar bestuur in de breedte aan de orde. Interbestuurlijk toezicht maakt onderdeel daarvan uit. Het kan daarbij zowel gaan over actuele lopende zaken (‘going concern’) als toekomstige zaken met mogelijkheden tot verbetering (‘growing concern’). Dit bestuurlijk gesprek wordt voorafgegaan door een ambtelijk dialooggesprek. Daarbij wordt ook gekeken naar de gewenste deelnemers aan het bestuurlijke gesprek. Geplande activiteit De eventuele bestuurlijke dialooggesprekken zullen in de resterende bestuursperiode als onderdeel van een bredere discussie met betrekking tot de kwaliteit van het openbaar bestuur worden gevoerd. Realisatie Binnen het programma Kwaliteit Openbaar Bestuur, waarvan IBT onderdeel is, hebben er in 2022 geen bestuurlijke dialooggesprekken met toezichtontvangers plaatsgevonden op de wijze zoals in het beleidsdoel is geformuleerd. De reden hiervan is de korte resterende bestuursperiode.
7/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
3.1.3 Klankbordgroep IBT Beleidsdoel Interactie tussen toezichthouder en toezichtontvangers. In 2021 is er een profiel van de Klankbordgroep IBT opgesteld, waarbij is vastgesteld dat de Klankbordgroep door middel van overleg en consultatieronden betrokken is bij het taakveld Interbestuurlijk Toezicht. Het contact is gericht op: • gevraagde en ongevraagde feedback om het toezicht passend en impactvoller te laten zijn bij een gezamenlijke aanpak van maatschappelijke opgaven; • input en draagvlak op de beleidsproducten, die bijdragen aan de modernisering en professionalisering van het interbestuurlijk toezicht; • inzichten over de wijze en de uitkomsten van beoordelen van het systematisch toezicht. Geplande activiteit In 2022 willen we minimaal twee bijeenkomsten met de Klankbordgroep organiseren. De agenda bestaat uit actuele onderwerpen, aangedragen door leden van de Klankbordgroep of door ons zelf. Realisatie De geplande bijeenkomsten hebben in 2022 niet plaatsgevonden. Deze zouden in het teken staan van het nieuwe beleidskader Toekomstbestendig Bestuur. Provinciale Staten hebben het vaststellen van dit kader uitgesteld naar 2023. Wij nodigen de deelnemers aan de Klankbordgroep IBT in 2023 uit voor de evaluatie van het huidige beleidskader en voor het formuleren van beleidsdoelen voor het nieuwe beleidskader.
3.1.4 Kennisbijeenkomsten Beleidsdoel Het organiseren van plenaire kennisbijeenkomsten voor toezichtontvangers om het lerende effect van en met elkaar te stimuleren. In de kennisbijeenkomsten komen actuele ontwikkelingen, eventueel aangevuld met handreikingen en toelichtingen, evenals de uitkomsten van uitgevoerde themaonderzoeken en Best Practices, aan bod. Geplande activiteit Informatie- en archiefbeheer gaat in gesprek met de Brabantse archivarissen over twee onderwerpen. De duurzame bewaring van datasets en algoritmes en de totstandkoming van een informatiebeheerplan. Het doel is daarbij om gezamenlijke standpunten te bepalen en te kijken of deze onderwerpen interessant zijn voor het organiseren van kennisbijeenkomsten. Omgevingsrecht gaat weer regiobijeenkomsten Best Practices voor gemeenten en waterschappen organiseren. Het doel is daarbij het bevorderen van kennisdeling, het leren van elkaar en elkaar tijdens en na die bijeenkomsten steeds makkelijker weten te vinden. Realisatie Huisvesting vergunninghouders Wij organiseerden een kennisbijeenkomst ‘De wereld van het huisvesten van vergunninghouders’. Deze bijeenkomst was niet gepland. Tijdens de Brabantse Week van het Wonen konden de deelnemers in ‘rondetafelgesprekken’ met elkaar én met de ketenpartners in gesprek.
De ministeries van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK) en Justitie en Veiligheid, het COA en de Brabantse woningcorporatie Mooiland hadden elk een inhoudelijk thema voor hun tafel. De thema’s waren onder andere gericht op de regelingen van het Rijk voor de huisvesting van vergunninghouders,
8/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
de zogenoemde Spreidingswet en de regelingen rondom flexwoningen. Zowel van de tafelvoorzitters als van de deelnemers hebben we veel tevreden geluiden teruggekregen. Het in gesprek gaan met elkaar bleek in een grote behoefte te voorzien, zowel in het horen van alle mogelijkheden als, met name voor de ketenpartners, het scherper in beeld krijgen van sommige problemen waarmee gemeenten te maken hebben. Informatie- en archiefbeheer In mei hebben we samen met de Brabantse archivarissen op het provinciehuis een kennisbijeenkomst georganiseerd met de titel ‘Overzicht archiefbescheiden’. Een dergelijk overzicht moet elke overheidsinstantie onderhouden om aan de Archiefwet te voldoen. Vanuit het toezicht weten wij hoe lastig het is om dit overzicht op te zetten en te beheren. Daarom hebben we de themabijeenkomsten over dit onderwerp in een serie van drie gepland. In 2022 ging het over de inventarisatie, in 2023 over de implementatie en in 2024 over het beheer. Vijf sprekers vertelden in mei 2022 aan een goed gevulde zaal aan de hand van hun aanpak en ervaringen hoe een dergelijk overzicht tot stand kan worden gebracht. Hiermee werden vijf hele verschillende manieren van aanpak voor het voetlicht gebracht waarmee de deelnemers hun voordeel kunnen doen. Omgevingsrecht Voor het toezichtgebied Omgevingsrecht organiseerden wij in 2022 twee regiobijeenkomsten.
De bijeenkomsten voor de regio’s Brabant Noord en Zuidoost-Brabant zijn samengevoegd; deze vond plaats bij waterschap De Dommel in Boxtel. Voor de regio Midden- en West-Brabant was de bijeenkomst in Tilburg. Gemeenten met goede voorbeelden kregen het podium. Zij deelden in kleine groepen met hun collega’s hoe zij omgaan met VTH-documenten. Ook waren er gastsprekers van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en experts van een adviesbureau. Dit jaar was er speciale aandacht voor de kwaliteitscriteria VTH, de relatie tussen activiteiten en beleidsdoelen en de afstemming en samenwerking tussen bestuurs- en strafrecht. De bijeenkomsten zijn door de toezichtontvangers, net als voorgaande jaren, hooggewaardeerd. Het rapportcijfer was gemiddeld een 8. 3.2 Diagnose Toezicht houden kan niet zonder inzicht te hebben in de uitvoeringspraktijk van de toezichtontvangers. Daarom voeren we onder andere het jaarlijkse systematisch toezicht uit, dat per toezichtgebied anders is, én themaonderzoeken en reality checks. Een belangrijke graadmeter zijn de klachten en de signalen die wij ontvangen van verontruste burgers en bedrijven. 3.2.1 Systematisch toezicht Beleidsdoel Om de taakuitvoering van de toezichtontvangers te kunnen beoordelen, hebben we informatie en bij voorkeur indicatoren nodig.
In onze toezichtmethodieken streven we naar een zo minimaal mogelijk aantal indicatoren die tegelijkertijd ons maximaal informeren over de mate waarin de wettelijke taken worden uitgevoerd.
9/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
Concreet betekent dit dat we aan het systematisch toezicht invulling geven door: • de toezichtontvangers periodiek te beoordelen op een aantal aspecten. De toezichtmethode, inclusief de toetscriteria en de frequentie per toezichtgebied zijn terug te vinden in hoofdstuk 4; • het toezichtoordeel bestaat uit de volgende kwalificaties en bijpassende kleuren: • voldoet: groen • voldoet gedeeltelijk: oranje • voldoet niet: rood • verschoonbaar: wit; alleen van toepassing bij Huisvesting vergunninghouders; • toepassing van de zogenoemde interventieladder. Bij geconstateerde tekortkomingen vindt er een actie plaats vanuit de toezichthouder, die past bij het desbetreffende landelijk afgesproken interventieproces. Dit proces wordt proportioneel en risicogericht toegepast. Geplande activiteit In 2022 houden we systematisch toezicht op de toezichtgebieden Financieel toezicht, Huisvesting vergunninghouders, Informatie- en archiefbeheer, Monumentenzorg, Omgevingsrecht, en Water. Voor het toezicht op de Wet Ruimtelijke Ordening (Wro) is de grondslag voor het toezicht vervallen doordat deze wet is aangepast. Voor Informatie- en archiefbeheer passen we het systematisch toezicht toe, zoals we dat in 2021 introduceerden. De aanpassingen ten opzichte van het eerste jaar communiceren we rechtstreeks naar onze ambtelijke contactpersonen.
Dit systematisch toezicht is een aanvulling op het horizontale toezicht van de Brabantse archivarissen. Realisatie In 2022 hebben we op de gebieden Financieel toezicht, Huisvesting vergunninghouders, Informatieen Archiefbeheer, Omgevingsrecht, Monumentenzorg en Water systematisch toezicht gehouden. In bijlage 6.2 en verder is voor elk toezichtgebied de methode van het systematisch toezicht beschreven en wat de resultaten zijn. Ook zijn in het dashboard van de provincie Noord-Brabant alle prestaties in de vorm van een kleur van het systematisch toezicht in één oogopslag per gemeente te zien. Per toezichtgebied én per toezichtontvanger kan het inzicht van de toezichtoordelen worden verkregen.
10/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
Aan het eind van 2022 is het overall beeld4 over de toezichtgebieden als volgt: Resultaten IBT 2017 -2022 0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%
12%
3%
2017 2018 2019 2020 2021 85%
2022 Voldoet
Voldoet gedeeltelijk
Voldoet niet
In dit totaaloverzicht zijn de beoordelingen van 2022 gebaseerd op de volgende onderdelen: 1. 2. 3. 4. 5. 6.
Financieel toezicht: gemeentebegroting 2023. Huisvesting vergunninghouders: taakstelling eerste en tweede halfjaar 2022. Informatie- en archiefbeheer: archiefverslag 2021 en verbeterplan. Monumentenzorg: tijdig aanleveren van toezichtinformatie op grond van de Verordening systematisch toezichtinformatie Noord-Brabant Omgevingsrecht: naleving selectie procescriteria VTH waaronder evaluatieverslag 2021, uitvoeringsprogramma 2022 en actualiteit beleidsplan. Water: bestuurlijke samenvatting stand van zaken 2022.
3.2.2 Dashboard en publiceren toezichtbrieven Beleidsdoel We zijn transparant over de resultaten van ons toezicht, waardoor mede een vorm van benchmarking mogelijk is. Geplande activiteit Begin 2021 is een nieuwe digitale en integrale kleurenkaart als dashboard voor de gemeenten van Noord-Brabant geïntroduceerd. Hierop worden de prestaties van de gemeenten per jaar en per toezichtgebied getoond. Deze kleurenkaart wordt in 2022 verder doorontwikkeld. We onderzoeken of we de toezichtbrieven hierin op kunnen nemen. Zo ontstaat er meer transparantie voor raadsleden, burgers en bedrijven. Ook past dit bij de actieve openbaarmaking van overheidsinformatie van de Wet open overheid (Woo). Voorafgaand informeren wij de colleges van B&W en de gemeenteraden.
4 Hierbij is uitgegaan van de toezichtoordelen van alle toezichtontvangers, waarbij voor Financieel toezicht het aantal beoordeelde gemeenten 5 minder is in verband met herindelingen. Zie de bijlage voor de toelichting per toezichtgebied.
11/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
Realisatie We hebben samen met het Datalab een heel nieuw dashboard ontworpen en ontwikkeld. Dit dashboard komt in 2023 live. Met dit dashboard gaan we de toezichtbrieven per toezichtgebied en per jaar koppelen aan de gemeenten. We verwachten de eerste toezichtbrieven in het tweede kwartaal 2023 op te nemen. 3.2.3 Risicogericht toezicht Beleidsdoel Ons toezicht richt zich op die situaties waar risico’s zijn met potentieel grote maatschappelijke gevolgen, zowel inhoudelijk, financieel als organisatorisch. Eens in de twee jaar maken we samen met de toezichtontvangers een risicoanalyse die we gebruiken bij het bepalen op welke risico’s we de periode daarna extra moeten letten. Bij geconstateerde tekortkomingen interveniëren we proportioneel en risicogericht conform het interventieproces. Geplande activiteit Net als in 2021 diepen we actielijn 5 ‘Toezichthouder richt zich op gedeelde risico’s’ van de Agenda Toekomst van het Toezicht verder uit, rekening houdend met het gestelde beleidsdoel. Voor Informatie- en archiefbeheer houdt dit het opvolgen van de aanbevelingen van de archivaris in. Samen met de Brabantse archivarissen, als horizontale toezichthouders, zijn afspraken gemaakt om de aanbevelingen vanuit de (twee)jaarlijkse inspecties naar aard en grootte van risico te prioriteren. Deze aanbevelingen moeten de toezichtontvangers 1-op-1 overnemen in een verbeterplan.
Het verbeterplan wordt beoordeeld door de interbestuurlijk toezichthouder. Het mitigeren van de risico’s is het belangrijkste toezichtcriterium. Bij het ontbreken van gedefinieerde risicoklassen wordt in 2022 een werkgroep opgericht waarbij samen met de archivarissen de te onderscheiden risicoklassen benoemd gaan worden. Voor Huisvesting vergunninghouders is het risicogericht toezicht in eerste instantie minder aan de orde. Risico beperkende maatregelen spelen wel een aanzienlijke rol bij het inhalen van opgelopen achterstanden. Een gemeente komt dan onder actief toezicht. Bij deze ambtelijke interventie levert de gemeente een Plan van Aanpak op. De toezichthouder beoordeelt deze. Voor Omgevingsrecht zijn de beoordelingsvragen systematisch toezicht in 2022 net als voorgaande jaren gericht op relevante risico’s bij niet-naleving van de wettelijke procescriteria VTH. Daarnaast kan het voorkomen dat er onderzoek wordt gedaan naar de VTH-taakuitvoering door het bevoegd gezag in het onverhoopte geval er in 2022 een incident plaatsvindt met grote maatschappelijke gevolgen of grote bestuurlijke impact. Ook kan het Rijk vanuit haar rol als stelselverantwoordelijke, de provincies vragen om in de rol van interbestuurlijk toezichthouder actie te ondernemen richting gemeenten. Dat gebeurt bij door het Rijk gesignaleerde risico’s op basis van uitgevoerde stelselonderzoeken.
Bij de in te zetten capaciteit in 2022 wordt hiermee rekening gehouden. Monumentenzorg richt het systematisch toezicht op relevante risico’s bij de taakuitvoering door gemeenten op het gebied van het beschermen en onderhouden van archeologie, cultuurhistorie en monumentenzorg. Als gemeenten deze taken niet goed uitvoeren, is het risico groot dat onroerend cultureel erfgoed beschadigd wordt of voorgoed verloren gaat.
12/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
Voor Financieel toezicht komt het risicogericht toezicht met name tot uiting in de specifieke toezichtthema’s die door het Vakberaad Gemeentefinanciën worden vastgesteld. Voor 2022 is geen toezichtthema vastgesteld. Realisatie Voor Informatie- en Archiefbeheer vormde in 2022 het opvolgen van de aanbevelingen van de archivaris, en daarmee het beperken van de risico’s op informatieverlies, het belangrijkste toezichtdoel. De kwaliteit van de verbeterplannen, die door IBT zijn beoordeeld, is toegenomen. Door gerichte feedback die de toezichthouders in 2021 hebben gegeven op de verbeterplannen en het verstrekken van een format dat vrijblijvend kan worden gebruikt. Ook zijn in 2022 in een werkgroep met een aantal archivarissen risicoklassen benoemd. Deze zijn toe te passen in de archiefinspectieverslagen voor de prioritering van risico beperkende maatregelen. Sommige archivarissen probeerden het werken met deze risicoklassen al uit in hun inspecties. In het eerste halfjaar van 2023 gaat de werkgroep in landelijke gremia zoals het LOPAI5 de resultaten presenteren. Deze ontwikkeling is in lijn met actielijn 5 ‘Toezichthouder richt zich op gedeelde risico’s’ en ook actielijn 4 ‘Uniformeren uitvoering toezicht’. Voor Huisvesting vergunninghouders was dit jaar anders dan normaal. Dit kwam door de enorme instroom van asielzoekers en de te krappe uitstroom van vergunninghouders.
De netelige, inhumane situaties die daardoor ontstonden hadden invloed op het normale toezicht. In de provinciale organisatie is halverwege het jaar een kernteam voor asielbeleid opgericht met collega’s van het Kabinet, het programma Wonen en van IBT. Zij houden wekelijks de ontwikkelingen bij in Brabant, blikken vooruit en bereiden de Provinciale Regietafel voor. De toezichthouders houden sinds februari 2022 maandelijks bij hoeveel van de taakstelling is gehaald. De beoordeling van deze informatie delen we met de commissaris van de Koning en de gedeputeerde. Als gemeenten achterlopen nemen we ambtelijk contact op. We bespreken waar men tegenaan loopt en bieden hulp, daar waar dat kan. Met deze extra activiteiten richten we ons op het beperken van het risico dat er geen opvang is voor asielzoekers doordat vergunninghouders te lang in de AZC’s moeten verblijven. Voor Omgevingsrecht zijn de vastgestelde beoordelingsvragen systematisch toezicht 2022 beoordeeld. In paragraaf 6.6 is hier meer over te lezen. In 2022 vroeg het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat alle provincies te onderzoeken of de basistaken van gemeenten bij omgevingsdiensten zijn ondergebracht. In november informeerden wij het ministerie, de betrokken gemeenten en omgevingsdiensten over de uitkomst van ons onderzoek.
Een beperkt aantal gemeenten heeft nog niet alle basistaken (met name asbesttaken) ondergebracht. We hebben deze gemeenten verzocht dat in overleg met de omgevingsdienst alsnog zo snel mogelijk te doen. In 2023 monitoren wij de verdere ontwikkelingen van dit onderwerp. Voor Monumentenzorg is in 2022 de gebruikelijke toezichtinformatie opgevraagd. Naar aanleiding van de aangeleverde informatie is geen verdere actie ondernomen. Voor 2023 gaan we het toezicht voor Monumentenzorg meer risicogericht inrichten volgens de visie van het rapport ‘Lappendeken’.
5 LOPAI: Landelijk Overleg van Provinciale Archief Inspecteurs.
13/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
3.2.4 Harmonisatie processen systematisch toezicht Beleidsdoel Door een uniforme werkwijze te hanteren, is het transparant voor de toezichtontvanger hoe we het toezicht uitvoeren, op welke wijze er wordt getoetst (normen) en hoe we omgaan met de bevindingen. Hierdoor is de rechtszekerheid van de toezichtontvanger geborgd en zijn verwachtingen over en weer helder. Geplande activiteiten Vanuit actielijn 4 van de Agenda Toekomst van het Toezicht heeft er in 2021 een oriëntatie op het harmoniseren van verschillende toezichtprocessen plaatsgevonden. In 2022 onderzoeken we welke processtappen, meer dan nu het geval is, bij de verschillende toezichtprocessen op eenzelfde manier kunnen worden ingericht. Ook bekijken we in hoeverre de briefteksten van de toezichtoordelen op elkaar afgestemd kunnen worden. Realisatie In 2022 zijn alle processtappen per toezichtgebied naast elkaar gezet. De volgende stap, het onderzoeken welke processtappen we op dezelfde manier kunnen inrichten, nemen we in 2023. 3.2.5 Inzet IBT-data van digitalisering en datamanagement Beleidsdoel We voeren het toezicht efficiënt uit door waar mogelijk gebruik te maken van bestaande gegevens en ‘open’ informatie. Uitgangspunt is het (her)gebruik van (de)centraal beschikbare data. Geplande activiteiten IBT vervolgt in 2022 de samenwerking met het CIO Office.
Voor het programma Kwaliteit Openbaar Bestuur, waarvan IBT deel uitmaakt, willen we een passende Roadmap Data gedreven Werken opstellen. We sluiten hiermee aan bij de Uitvoeringsagenda Digitale Transformatie van de provincie Noord-Brabant. We maken ook deel uit van de interprovinciale werkgroep. Hierin kijken we in 2022 naar data gedreven toezicht en de ontwikkeling van een (bijbehorend) dashboard. Ook dit jaar volgt een toezichthouder de leergang Digitalisering Overheidsinformatie, een samenwerking van Tilburg University en Jheronymus Academy of Data Science (JADS). Realisatie In 2022 is het programma Kwaliteit Openbaar Bestuur geïnterviewd over de Roadmap Data gedreven Werken door de CIO Office. De uitkomsten zijn begin 2023 aan het programma gepresenteerd. De aanbevelingen zijn opgenomen in onze uitvoeringsagenda 2023 en nemen we op in de Roadmap en ons nieuwe beleidskader. Brabant werkt sinds 2022 mee in een interprovinciale werkgroep data gedreven toezicht. De werkgroep onderzoekt op welke manier we data kunnen inzetten voor het toezicht. De werkgroep maakt daarvoor beleidslijnen en voorbeelden per toezichtgebied. In het voorjaar van 2022 heeft een toezichthouder de JADS-leergang ‘Digitalisering Overheidsinformatie’ afgerond.
14/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
3.2.6 Themaonderzoeken Beleidsdoel Het bevorderen van samenwerking en kennisdeling aan de hand van zogeheten Best Practices. Geplande activiteiten Bij Omgevingsrecht ronden we het vorig jaar uitgevoerde themaonderzoek ‘Klachten en meldingen Wabo-overtredingen’ af. De uitkomsten van het rapport komen terug in een kennisbijeenkomst voor alle Brabantse gemeenten. Daarnaast willen we onderzoeken op welke wijze gemeenten follow-up hebben gegeven aan het eerdere themaonderzoek Constructieve veiligheid gebouwen uit 2019. Zowel door gemeenten die rechtstreeks betrokken waren bij het onderzoek als de overige gemeenten. De focus ligt daarbij op de bruikbaarheid van de aanbevelingen onder de Omgevingswet en de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb). Afhankelijk van de opbrengst van het follow-uptraject en de wensen van gemeenten zelf, organiseren we een kennisbijeenkomst voor de toezichtontvangers met bijvoorbeeld deskundige gastsprekers op dit terrein. Realisatie In september 2022 stelden wij het Brabantbrede rapport ‘Klachten en meldingen Waboovertredingen’ vast. Conclusie is dat het merendeel van de gemeenten hiervoor voldoende aandacht en prioriteit heeft. Aandachtspunten zijn onder andere het stellen van doelen en de bereikbaarheid buiten kantooruren. Wij stuurden alle Brabantse gemeenten en waterschappen een samenvatting van het rapport en we publiceerden een persbericht.
Wij hopen dat dit rapport leidt tot het verder verbeteren van de behandeling van klachten en meldingen. In 2023 willen wij met een vervolgproject op dit onderwerp doorgaan. In december 2022 organiseerden wij ook een themabijeenkomst over dit onderwerp in het Natuurmuseum Brabant in Tilburg. De Nationale Ombudsman was daar een belangrijke spreker. Het was een goed bezochte bijeenkomst waarbij volop van gedachten is gewisseld over het onderwerp. 3.2.7 Klachten en signalen Beleidsdoel Onderzoeken of de betreffende lokale overheid zijn wettelijke taken naar aanleiding van een klacht van een burger of bedrijf naar behoren uitvoert. Geplande activiteiten Onderdeel van onze wettelijke rol als interbestuurlijk toezichthouder is het behandelen van klachten en signalen over de uitvoering van de wettelijke medebewindstaken door de lokale overheden. De behandeling van klachten doen we in lijn met de prioritering en procedure die terug te vinden is in het beleidskader. Realisatie We hebben 20 klachten ontvangen op het gebied van Omgevingsrecht. We hebben geen signalen geregistreerd. We gebruikten mediation om de klachten af te handelen. De indieners kregen een terugmelding daarvan telefonisch of per mail.
15/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
3.2.8 Landelijke werkgroep IBT Erfgoed Beleidsdoel Door het opstellen en uitvoeren van een concreet actieplan draagt een landelijke werkgroep eraan bij dat het Rijk, provincies en gemeenten schouder aan schouder staan om er samen voor te zorgen dat de kwaliteit van het openbaar bestuur op het speelveld van erfgoed naar een hoger niveau wordt getild zodat de inwoners daar uiteindelijk baat bij hebben. Geplande activiteiten Net als vorig jaar neemt Brabant ook in 2022 actief deel aan de landelijke werkgroep IBT Erfgoed. De tijdelijke werkgroep is in 2021 op initiatief van het IPO opgestart met ambtelijke vertegenwoordigers van provincies, VNG en de ministeries BZK en OCW. Aanleiding was het eerdergenoemde rapport ‘Lappendeken’. Realisatie De landelijke werkgroep IBT Erfgoed stelde in 2022 een rapport vast met landelijke basisprincipes voor het toezicht en uniforme basisindicatoren. In het rapport is een actieplan opgenomen om de uniforme basisindicatoren te gebruiken en de data van de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ook gaat het rapport in op het aantal toezichthouders dat nodig is om met de basisindicatoren en de data te werken. In maart 2023 zijn de resultaten via het IPO aangeboden aan de staatssecretaris Cultuur en Media en de minister van BZK. De provincies willen het toezicht op Erfgoed op deze manier verbeteren.
Daar zijn goede afspraken voor nodig over het gebruik van de data van de Inspectie en de Rijksdienst en de kosten van het toezicht. 3.2.9 Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader Gemeenschappelijke Regelingen Beleidsdoel Met het Gemeenschappelijke Financieel Toezichtkader (GTK) wordt voor de gemeenschappelijke regelingen duidelijk wat zij van het financieel toezicht kunnen verwachten. Geplande activiteiten In 2021 is in landelijk verband gestart met het actualiseren van het GTK voor Gemeenschappelijke Regelingen. Hierin leggen de twaalf provincies vast hoe zij binnen het wettelijke kader het financieel toezicht vormgeven op gemeenschappelijke regelingen. In 2022 stellen we het geactualiseerde toezichtkader vast. Deze wordt voor het eerst bij de beoordeling van de begrotingen 2024 toegepast. Realisatie Op 1 november 2022 is het Gemeenschappelijk Financieel Toezichtkader 2022 Gemeenschappelijke Regelingen door Gedeputeerde Staten vastgesteld. Alle gemeenschappelijke regelingen en gemeenten waarvoor het geldt zijn actief geïnformeerd. Het toezichtkader is gepubliceerd en op onze website te vinden op de IBT-pagina en onder ‘Regelingen’. Met ingang van begrotingsjaar 2024 geldt dit toezichtkader voor alle gemeenschappelijke regelingen waarop provincies toezicht houden.
16/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
3.2.10 Informatiefolder voor nieuwe raadsleden Beleidsdoel Nieuwe raadsleden bekend laten worden met de Wet revitalisering generiek toezicht (Wrgt) en het interbestuurlijk toezicht en de rol die raadsleden in deze context hebben. Dit beleidsdoel draagt bij aan actielijn 1 uit de Agenda Toekomst van het Toezicht ‘Versterken verbinden horizontale controle en verticaal toezicht’. Geplande activiteiten In maart 2022 vonden de gemeenteraadsverkiezingen plaats. Nieuwe raadsleden zullen niet bekend zijn met de Wet revitalisering generiek toezicht en het interbestuurlijk toezicht. Vóór de verkiezingen zorgen we ervoor dat alle raadsgriffiers de beschikking hebben over een informatiepakket waarin het interbestuurlijk toezicht en de rol van de gemeenteraad daarin concreet wordt uitgelegd. Realisatie Voor de nieuwe raadsleden is begin 2022 een informatiepakket samengesteld. De informatie staat op de IBT-pagina van onze website. Tijdens de Brabant Ontmoet dagen in juni hebben wij met nieuwe raadsleden kennis gemaakt en hen bijgepraat over onze rol. 3.2.11 VBG-onderzoek fnanciële positie gemeenten Realisatie Vanuit de samenwerkingsagenda van de Vereniging Brabantse Gemeenten en de provincie is half 2022 gestart met een onderzoek naar de financiële positie van onze gemeenten. Dit onderzoek was niet opgenomen in de Uitvoeringsagenda, maar ontstaan uit verschillende signalen.
Een signaal is dat uit de begrotingsronde 2021 bleek dat meer en meer gemeenten moeite hebben om tot een structureel sluitende begroting te komen. Een ander signaal is dat vanuit het Rijk onzekerheid blijft bestaan over de financiering van gemeenten vanuit het gemeentefonds. Ook was de financiële positie van gemeenten en ‘het ravijnjaar 2026’ in 2022 regelmatig in het nieuws. De uitkomsten van het onderzoek wordt in het eerste kwartaal van 2023 gepresenteerd. 3.3
Overkoepelende activiteiten en projecten
3.3.1 Voorbereiding Omgevingswet Beleidsdoel Doel is om te komen tot een heldere IBT-strategie voor de situatie onder de Omgevingswet waaronder begrepen de rol en strategie van IBT-taken bij de provinciale Omgevingsverordening. Geplande activiteiten Ook in 2022 volgen we de wetsontwikkelingen. De wettelijke vereisten voor een professionele uitvoeringsorganisatie aan de hand van een goed werkende en sluitende beleidscyclus blijft onder de Omgevingswet ongewijzigd. We bekijken, in samenwerking met de landelijke vakgroep IBT-Omgevingsrecht, wat we aanpassen in ons toezicht. Verder gaan we de samenwerking op het terrein van de fysieke leefomgeving inventariseren, tegen het licht houden en waar nodig aanpassen. Ook passen we de bestaande ‘Verordening systematisch toezichtinformatie Noord-Brabant’ technisch en inhoudelijk aan op de nieuwe wetgeving.
17/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
Realisatie De inwerkingtreding van de Omgevingswet is uitgesteld tot 1 januari 2024. De inventarisatie van de bestaande IBT-activiteiten en processen is uitgevoerd als voorbereiding op de nieuwe wet. Besluitvorming over eventuele aanpassing van onze activiteiten en processen stellen wij uit naar 2023 om ontwikkelingen mee te kunnen nemen. Wij passen ook dan de bestaande ‘Verordening systematisch toezichtinformatie Noord-Brabant’ technisch en inhoudelijk aan, als dat nodig is. 3.3.2 Voorbereiding Wet kwaliteitsborging voor het bouwen Beleidsdoel Doel is om te komen tot een heldere IBT-strategie voor de situatie onder de Omgevingswet. Geplande activiteiten Tegelijk met de Omgevingswet treedt ook de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) in werking. Deze wet regelt de invoering van een nieuw stelsel van bouwtoezicht. De Wkb heeft als doel de bouwkwaliteit te verbeteren. De invoering van de Wkb heeft een grote impact op de gemeentelijke organisatie, waaronder begrepen beleid, organisatie en uitvoering van de VTH-taken. Wij volgen de wetsontwikkelingen en houden daarmee rekening bij het opstellen van de IBT-strategie onder de Omgevingswet. Realisatie Door het uitstellen van de Omgevingswet is ook de inwerkingtreding van de Wkb uitgesteld. Wij blijven de ontwikkelingen volgen. In het najaar namen wij deel aan de verdiepende kennisbijeenkomst over de wet in Gelderland.
Deze was georganiseerd in samenwerking met de landelijke vakgroep IBT-Omgevingsrecht. 3.3.3 Voorbereiding Wet digitale overheid Beleidsdoel Er zijn steeds meer digitale transacties en de overheid moet hierin mee bewegen. Het is belangrijk om te zorgen dat veilig en overzichtelijk samengewerkt kan worden. Daarom zijn er regels over veiligheid en de controle daarop en wordt er zoveel mogelijk met standaarden gewerkt. Het wetsvoorstel Wet digitale overheid (Wdo) legt de basis voor deze digitalisering van de overheid. In de wet is opgenomen dat de provincie erop moet toezien dat de gemeenten, waterschappen en gemeenschappelijke regelingen voldoen aan verschillende onderdelen van de wet. Geplande activiteit Deze wet regelt welke standaarden (semi-)overheden moeten gebruiken in het elektronisch verkeer met Nederlandse burgers en bedrijven. In deze wet is voorzien dat de provincies de (interbestuurlijke) toezichttaak op zich gaan nemen. De discussie in interprovinciaal verband met de minister van BZK over het neerleggen van deze taak bij IBT, is nog niet afgerond. Wij blijven in deelnemen aan de landelijke Wdo-toezichthoudersgroep om de implementatie uniform en in dialoog met de toezichtontvangers uit te voeren. Realisatie De wet is in maart door de Eerste Kamer vastgesteld.
De brief van de staatssecretaris van BZK over het interbestuurlijk toezicht onder deze wet is daarbij betrokken. Deze brief is het antwoord op een vraag die de Kamer stelde over de uitvoerbaarheid van de toezichthoudende taak door de provincies. De staatsecretaris schrijft dat het toezicht voor de eerstkomende periode adequaat op een
18/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
andere wijze is ingericht en dat zij in gesprek is over een gewenste centrale vorm van toezicht. Bij de eerstvolgende wijziging zal zij de bepalingen over het interbestuurlijk toezicht in lijn brengen met de ingeslagen oplossingsrichting. Wij krijgen geen taak bij deze wet en hebben onze voorbereiding daarom afgerond. 3.3.4 Doorontwikkeling applicatie voor Financieel toezicht Beleidsdoel Door gegevens vast te leggen in een database kunnen gegevens met betrekking tot Financieel toezicht van alle Brabantse gemeenten met elkaar vergeleken worden. Trends en ontwikkelingen van de financiële positie van gemeenten kunnen daardoor beter worden waargenomen. Geplande activiteit De applicatie voor Financieel toezicht is door bijna alle provincies in huis gehaald. De applicatie biedt mogelijkheden om niet alleen provinciale, maar ook landelijke trends en ontwikkelingen beter inzichtelijk te krijgen. In 2022 wordt de applicatie verder ontwikkeld met als doel het toezicht en registratie meer uniform toe te passen en aan te laten sluiten bij het GTK. Daarnaast starten we met de ontwikkeling van de rapportages die de landelijke en Brabantse ontwikkelingen en trends gaan laten zien. Realisatie De begrotingsonderzoeken 2023 zijn volledig in de applicatie opgenomen. Samen met de andere deelnemende provincies is de applicatie in 2022 geoptimaliseerd om te voldoen aan wet- en regelgeving.
Nu data van meerdere jaren in AFT beschikbaar zijn, kunnen gegevens worden vergeleken en geanalyseerd. Het bouwen van rapportages in Power BI is opgenomen in de Uitvoeringsagenda 2023. 3.3.5 Ontwikkelen vast inputkanaal voor toezichtstukken Beleidsdoel Uniformiteit en efficiëntie bewerkstelligen, passend binnen het harmoniseren van de toezichtprocessen. Geplande activiteit We verkennen de mogelijkheid om voor alle toezichtgebieden de te ontvangen stukken van de toezichtontvangers op één manier binnen te laten komen. Door dit inputkanaal te gebruiken, kan IBT geen stukken meer missen, is er meteen een toets op volledigheid en genereert het zaaksysteem automatisch een ontvangstbevestiging. Realisatie In 2022 heeft er een verkenning plaatsgevonden naar de mogelijkheden van het gebruik van één inputkanaal voor de toezichtstukken. Ook is er gestart met het ontwerp van het eerste webformulier.
19/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Activiteiten 2022
4.
Communicatie
De communicatiestrategie uit het beleidskader hebben we in het verslagjaar voortgezet, waarbij we twee doelen voor ogen hadden, namelijk: A. Alle lokale overheden op de hoogte stellen van de manier waarop we het interbestuurlijk toezicht uitoefenen. B. Transparant zijn over de resultaten van ons toezicht. De volgende communicatie heeft in het verslagjaar plaatsgevonden. • • • • •
20/31
Publicatie van de uitkomsten van het systematisch toezicht door middel van een integraal digitaal dashboard in de vorm van een Brabantse kleurenkaart. In februari 2022 is de Uitvoeringsagenda 2022 door Gedeputeerde Staten vastgesteld, gepubliceerd en gezonden aan de toezichtontvangers. In april is de jaarlijkse begrotingscirculaire aan de gemeenteraden verzonden met aandachtpunten voor de komende begroting. In april is het Jaarverslag IBT 2021 door Gedeputeerde Staten vastgesteld en gepubliceerd. In ieder kwartaal is de Nieuwsbrief IBT Omgevingsrecht gemaild.
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Communicatie
5.
Interbestuurlijk toezicht in 2023 en verder
2023 is het laatste jaar waarbij we ons toezicht baseren op het in januari 2020 vastgestelde Beleidskader Interbestuurlijk Toezicht 2020-2023. In 2023 wordt het huidige beleidskader geëvalueerd en stellen we een nieuw kader op met beleidsdoelen tot 2030. De Uitvoeringsagenda Interbestuurlijk Toezicht 2023 is bedoeld als leidraad voor de activiteiten waarop het interbestuurlijk toezicht zich in 2023 gaat richten om de beleidsdoelen te realiseren. In lijn met het landelijke programma Agenda Toekomst van het Toezicht investeren we verder in het professionaliseren van het interbestuurlijk toezicht naar een modernere vorm, zoals de slag maken naar meer risicogericht toezicht, het voeren van bestuurlijke en ambtelijke dialooggesprekken en het organiseren van kennisbijeenkomsten. Halverwege het jaar bekijken we of tussentijdse bijsturing nodig is, bijvoorbeeld naar aanleiding van geconstateerde tekortkomingen of maatschappelijke ontwikkelingen. Op deze manier kan de provincie als toezichthouder flexibel inspringen op nieuwe ontwikkelingen. Zo nodig wordt de planning aangepast. Daarmee heeft deze uitvoeringsagenda een flexibel karakter.
21/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Interbestuurlijk toezicht in 2023 en verder
6.
Bijlagen
6.1
Doelstellingen per toezichtgebied
Toezichtgebied Financieel toezicht
Huisvesting Vergunninghouders
Informatie- en archiefbeheer
Monumentenzorg
Omgevingsrecht
Ruimtelijke ordening Waterschappen
Doelstelling Financieel toezicht helpt bij het bevorderen van een gezonde fnanciële positie waarbij de nadruk van het toezicht ligt op de toets of de (meerjaren) begroting structureel en reëel in evenwicht is. Toezicht Huisvesting Vergunninghouders controleert elk halfjaar of vergunninghouders (asielzoekers met een verblijfsvergunning) tijdig zijn gehuisvest. Op grond van de Huisvestingswet moeten gemeenten hiervoor zorgdragen. De taakstelling wordt door het Rijk bepaald en is afhankelijk van het aantal inwoners van een gemeente. Goed toegankelijke en betrouwbare overheidsarchieven zijn essentieel voor een goed bestuur. Bij deze vorm van toezicht ziet de provincie erop toe dat het informatie- en archiefbeheer op orde is, zodat de gemeenteraden en de algemene besturen het handelen van hun besturen hierop kunnen controleren. Het Interbestuurlijk toezicht is aanvullend op het horizontaal toezicht dat door de (gemeente)archivarissen wordt uitgevoerd. Om te voorkomen dat onroerend cultureel erfgoed verloren gaat, richt het toezicht op de monumentenzorg zich op de wijze waarop gemeenten hun taken op het gebied van archeologie, cultuurhistorie en monumenten uitvoert. Omgevingsrecht controleert de wet- en regelgeving op het gebied van de fysieke leefomgeving zoals milieu, natuur, water en ruimtelijke ontwikkeling en richt zich daarbij op vergunningverlening, toezicht en handhaving.
Het doel ervan is om een veilige en gezonde leefomgeving te realiseren en deze op een duurzame en doelmatige wijze te behouden, beheren, gebruiken en ontwikkelen. De provincie ziet erop toe dat de gemeenten zich houden aan de wettelijke vereisten van het opstellen en actueel houden van hun ruimtelijke plannen. Door toezicht te houden op de meest wezenlijke taken van de Brabantse waterschappen draagt IBT bij aan een veilige en gezonde leefomgeving, waarbij een goed regionaal waterbeheer wordt bevorderd.
6.2 Systematisch toezicht 2022: Financieel toezicht Het doel van financieel toezicht op gemeenten, waterschappen en gemeenschappelijke regelingen is het bevorderen van een gezonde financiële positie. Jaarlijks bepalen we voor de gemeenten en gemeenschappelijke regelingen de vorm van toezicht door te beoordelen of de begroting of meerjarenraming structureel en reëel in evenwicht is. Het onderzoeken van de jaarrekeningen, het houden van ambtelijke dialooggesprekken en het volgen van actuele ontwikkelingen geven input voor de beoordeling van de begroting.
22/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Bijlagen
Resultaten 2022 Gemeenten In april 2022 stuurden we de jaarlijkse begrotingscirculaire naar de gemeenten. Hierin hebben we de actualiteit beschreven. We hebben de jaarrekeningen 2021 van de Brabantse gemeenten onderzocht en de resultaten daarvan betrokken bij het onderzoek naar de begrotingen voor 2023. De begrotingen van alle Brabantse gemeenten zijn beoordeeld. Waar voor het begrotingsjaar 2022 nog twee gemeenten als gevolg van herindeling onder preventief toezicht stonden, is dit voor begrotingsjaar 2023 niet meer het geval. Van de 56 Brabantse gemeenten beoordelen we 55 gemeenten (98%) als ‘Voldoet’ (groen) omdat naar ons oordeel de begroting structureel en reëel sluitend is in het begrotingsjaar 2023. Eén gemeente (2%) beoordelen we als ‘Voldoet met kanttekeningen’ (oranje) omdat het begrotingsjaar 2023 naar ons oordeel niet structureel en reëel sluitend is, maar het evenwicht in de meerjarenraming tot stand komt. Uit alle begrotingen blijkt de onzekere financiële toekomst: zowel door de ontwikkeling van de algemene uitkering als door loon- en prijsontwikkelingen. De gemeenten hebben dit ieder op een eigen wijze in de begroting verwerkt.
Vanwege de financiële onzekerheden in de toekomst vanuit het Rijk (gemeentefonds, jeugdzorg) en economische ontwikkelingen (oorlog in Oekraïne en mondiale effect op energie en inflatie) is in de dialoog met gemeenten in 2022 vooral de oproep gedaan om het begrotingsjaar 2023 structureel sluitend vast te stellen. Het hoge aantal structureel en reëel sluitende begrotingen 2023 is met name het gevolg van de extra toegekende middelen jeugdzorg en voor een aantal gemeenten de toepassing van de extra middelen uit de septembercirculaire 2022. Voor het begrotingsjaar 2023 zijn voor de korte termijn de budgettaire tekorten opgelost, maar het Kabinet moet nog een besluit nemen over het structureel beschikbaar stellen van extra middelen voor jeugdzorg. Wanneer de extra middelen jeugdzorg volgens de richtlijn niet structureel geraamd mogen worden, dan zou slechts bij 23 van de 56 gemeenten sprake zijn een positief structureel begrotingssaldo in de meerjarenraming van 2026.
Met de uitvaardiging van richtlijnen vanuit IPO en het ministerie van BZK voor middelen jeugdzorg en verwerking van de extra € 1 miljard in de septembercirculaire voor het begrotingsjaar 2026 is niet alleen budgettaire ruimte aan gemeenten beschikbaar gesteld: de toezichthouders (vertegenwoordigd via het IPO) hebben hiermee ook aandacht gevraagd aan het Rijk om financiële duidelijkheid te scheppen aan gemeenten en provincies over het meerjarige perspectief. Het gaat hierbij onder andere om de effecten van jeugdzorg, de herverdeling van het gemeentefonds en het ravijnjaar 2026, en de voortdurende onduidelijkheid over het eigen belastinggebied.
23/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Bijlagen
Resultaten financieel toezicht 2017-2022 100%
1 (2%)
90% 80% 70% 60% 50%
55 (98%)
40% 30% 20% 10% 0% Begroting 2018
Begroting 2019 Voldoet
Begroting 2020
Begroting 2021
Voldoet met kanttekeningen
Begroting 2022
Begroting 2023
Voldoet niet
Gemeenschappelijke regelingen De begrotingen van alle 42 gemeenschappelijke regelingen zijn beoordeeld en voldoen aan de toetscriteria. Waterschappen De drie waterschappen waarop wij toezicht houden voldoen aan het toetscriterium van het inzenden van hun jaarverslag, jaarrekening en begroting. De jaarrekeningen over 2021 en de begrotingen voor 2023 zijn begin 2023 onderzocht. Naar ons oordeel zijn de begrotingen in evenwicht. Wij hebben deze daarom voor kennisgeving aangenomen. Met twee waterschappen voerden we het jaarlijks ambtelijk dialooggesprek over het financieel toezicht. Het gesprek met het derde waterschap volgt in het nieuwe jaar. 6.3 Systematisch toezicht 2022: Huisvesting vergunninghouders De Huisvestingswet bepaalt dat gemeenten zorg moeten dragen voor de voorziening in de huisvesting van vergunninghouders in de gemeente overeenkomstig de voor de gemeente geldende taakstelling. Tijdige realisatie van die vastgestelde taakstelling is belangrijk voor het optimaal kunnen blijven benutten van de centrale opvangcentra waarvoor ze bedoeld zijn, namelijk de opvang van asielzoekers die nog in procedure zijn en het bevorderen van een snelle integratie in de Brabantse samenleving. De provincie beoordeelt twee keer per jaar, namelijk vanaf januari en juli of de gemeenten hun taakstelling hebben gehaald.
Resultaten 2022 In het eerste halfjaar gold voor 4 gemeenten (7%) ‘Verschoonbaar’ (wit). In het tweede deel van het jaar was dit niet meer van toepassing. Verschoonbaar wil zeggen dat deze gemeenten buiten hun invloed de taakstelling niet hebben kunnen halen. Door de volle AZC’s is onder andere de druk vanuit het Rijk opgevoerd. In 2022 startte de Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening een periodiek overleg met de commissarissen van de Koning en gedeputeerden om aan te sporen al het mogelijke te doen. Vanuit IBT informeren wij onze commissaris van de Koning en de twee betrokken gedeputeerden maandelijks over onze analyses van de cijfers die wij van het COA ontvangen. Deze analyses deelden wij ook met de Veiligheidsregio’s en de coördinerende gemeentesecretarissen in de regio’s. Deze aansporing heeft tot goede prestaties geleid. In het eerste halfjaar beoordeelden we 36 gemeenten (64%) als ‘Voldoet’ (groen) en 13 gemeenten (23%) als ‘Voldoet gedeeltelijk’ (oranje). In het eerste half jaar beoordeelden we 3 gemeenten (5%) als ‘Voldoet niet’
24/31
Jaarverslag Interbestuurlijk Toezicht 2022 | 26 maart 2023 | Bijlagen
(rood) en stonden onder actief toezicht. In het tweede halfjaar van 2022 beoordeelden we maar liefst 44 gemeenten (79%) als ‘Voldoet’ (groen) en 6 gemeenten (10%) als ‘Voldoet gedeeltelijk’ (oranje). Over de tweede helft van 2022 is het aantal gemeenten onder actief toezicht, ‘Voldoet niet’ (rood), toegenomen tot 6 gemeenten (11%), waarbij voor twee gemeenten een bestuurlijke interventie loopt. Resultaten huisvesting vergunninghouders 2018-2022 100% 90%
4(7%) 3(5%)
80%
13 (23%)
70%
6(11%) 6 (10%)
60% 50% 36 (64%)
40%
44 (79%)
30% 20% 10% 0% 1 jan. 2018 1 juli 2018 1 jan. 2019 1 juli 2019 1 jan. 2020 1 juli 2020 1 jan. 2021 1 juli 2021 1 jan 2022 1 juli 2022 1 jan 2023 Voldoet
Voldoet gedeeltelijk
Voldoet niet
Verschoonbaar
6.4 Systematisch toezicht 2022: Informatie- en archiefbeheer Het doel van het toezicht op informatie- en archiefbeheer is om bij gemeenten, waterschappen en gemeenschappelijke regelingen te komen tot een betrouwbare informatievoorziening. Toegankelijke en betrouwbare overheidsarchieven zijn immers essentieel voor een goede democratische controle op het bestuurlijk handelen. Met het interbestuurlijk toezicht op het informatie- en archiefbeheer wordt er getoetst of de taken die volgen uit de Archiefwet worden nageleefd en goede maatregelen zijn getroffen voor het tegengaan van risico’s Resultaten 2022 Gemeenten Wij beoordelen of het college aan de raad voor 15 juli verslag heeft uitgebracht over het informatie- en archiefbeheer. Het informatiearrangement en de toetscriteria voor onze beoordeling zijn opgenomen in de Uitvoeringsagenda Interbestuurlijk Toezicht 2022. Ook beoordeelden wij of het college, naast het verslag aan de raad, een SMART-beschreven verbeterplan opstelde met de geconstateerde tekortkomingen en maatregelen. In 2022 beoordeelden we 53 gemeenten (95%) als ‘Voldoet’ (groen) en 3 gemeenten (5%) als ‘Voldoet gedeeltelijk’ (oranje). In alle toezichtbrieven is aangegeven welke acties er gedaan moeten worden om volgend jaar als ‘Voldoet’ beoordeeld te worden. Toezichtontvangers die geen ‘Voldoet’ hebben gescoord krijgen minimaal één voortgangsgesprek.