2. GRP 2018-2022 Soest
Tekst van het document
Gemeentelijk Wateren rioleringsplan Baarn en Soest 2018 - 2022 Versie Soest
Inhoud
Voorwoord Droge voeten nu en in de toekomst. Dat het klimaat verandert is duidelijk; de noodzaak om ruimte voor overtollig water te creëren en droogte intensiever te bestrijden is voor een ieder helder. Het veranderende klimaat maakt dat wij als gemeenten niet op onze handen kunnen zitten. Dat doen Baarn en Soest dan ook niet. We presenteren hierbij het nieuwe Gemeentelijk Water en Rioleringsplan dat met recht ambitieus en duurzaam genoemd mag worden. Zowel Baarn als Soest waren toe aan een nieuw water- en rioleringsplan. We werken al samen binnen de waterzuiveringskring en zijn gezamenlijk opgetrokken om deze samenwerking verder te intensiveren door voor beide gemeenten een plan op te stellen. Dit vanuit het besef dat overheden over de traditionele gemeentegrenzen moeten heen durven kijken, willen zij de problemen van de klimaatverandering het hoofd bieden. Vanuit de wil om samen maatregelen te treffen om het watersysteem en de riolering zo in te richten dat overlast en schade voor onze inwoners zoveel mogelijk wordt beperkt. We kunnen het als overheid niet alleen; ook van onze inwoners wordt verwacht dat zij zoveel als mogelijk maatregelen treffen om het rioleringsstelsel niet onnodig te belasten met schoon regenwater.
Op 22 april 2017 organiseerden de gemeenten Soest en Baarn gezamenlijk een regenwatermarkt bij de rioolwaterzuivering in Soest, voor zowel inwoners als raadsleden. Doel was om beide doelgroepen te informeren over waterbeheer en met name afkoppelen. Maar ook om in gesprek te gaan en door middel van publiciteit rondom het evenement, de bewustwording rondom wateroverlast en de eigen verantwoordelijkheid te vergroten. Dat het onderwerp leeft in onze gemeenten blijkt uit het feit dat ruim 200 bezoekers de markt hebben bezocht. Uit de reacties van onze inwoners is gebleken dat men graag wil dat de gemeente meer inzet op duurzaam waterbeheer en hier een stimulerende en faciliterende rol in mag hebben. Dit was voor ons belangrijke input om
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
2
Voorwoord
Inhoud onze gemeenteraden voor te stellen om voor een duurzaam en robuust scenario te kiezen voor wat betreft het op te stellen rioleringsplan. Beide gemeenteraden stemden hier van harte mee in. We zijn trots op het plan dat nu voorligt. Het beschrijft hoe de gemeenten Baarn en Soest haar zorgtaken voor afvalwater, hemelwater, grondwater en oppervlaktewater uitvoeren. Het plan gaat in op de gevolgen en het omgaan met klimaatverandering, het verduurzamen van de afvalwaterketen en haar omgeving en hoe we bewoners en bedrijven betrekken. Gezamenlijk zorgen we ervoor dat Baarn en Soest de klimaatveranderingen aan kunnen en we op een duurzame manier met water omgaan. Oktober 2017, Mariska de Koning, wethouder Baarn Jannelies van Berkel, wethouder Soest
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
3
Voorwoord
Inhoud
Samenvatting Dit is het Gemeentelijk Riolerings- en Waterplan Baarn en Soest, versie Soest, voor de periode 2018 tot en met 2022. Het gaat over alle gemeentelijk watertaken (afvalwater, hemelwater en grondwater), het stedelijk oppervlaktewater en de integratie met onze leefomgeving. Het plan beschrijft de achtergronden, het beleid, het programma en de financiën. Ook komen de rollen van gemeente, waterschap, bewoners en bedrijven aan bod. En het plan houdt rekening met recente ontwikkelingen en het pas afgeronde technische onderzoek Basiswaterketenplan.
Verantwoordelijkheden De gemeente zorgt voor het inzamelen en afvoeren of verwerken van stedelijk afvalwater en hemelwater. Voor zover doelmatig nemen we maatregelen tegen grondwateroverlast en zorgen we samen met het waterschap Vallei en Veluwe dat het stedelijke oppervlaktewater schoon, veilig en beleefbaar is. De gemeente zorgt niet overal en niet altijd voor het water. Bewoners en bedrijven moeten zelf voor de voorzieningen op hun perceel zorgen. In sommige gebieden en situaties moeten zij het regenwater bergen en verwerken of afvoeren, of zelf maatregelen nemen tegen grondwaterproblemen. In dit plan is aangegeven wat de gemeente doet en waarvoor bewoners en bedrijven zelf verantwoordelijk zijn.
Baarn en Soest één Nagenoeg al het afvalwater van de gemeenten Baarn en Soest wordt afgevoerd naar de rioolwaterzuivering (rwzi) in Soest. Het is één afvalwatersysteem. Baarn, Soest en Waterschap Vallei en Vallei werken samen. Zij zijn een afvalwaterteam dat werkt aan een grotere doelmatigheid, duurzaamheid en transparantie. Samen hebben zij het Basiswaterketenplan opgesteld (BWKP). De uitkomsten van dit technische onderzoek zijn in dit plan verwerkt. En nu is in dit water-/rioleringsplan ook het beleid afgestemd. Qua beleid zijn de plannen van
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
4
Samenvatting
Inhoud Baarn en Soest nagenoeg gelijk. De verschillen zijn veelal beperkt tot de projecten en kosten. Dit is zichtbaar gemaakt met bruine teksten die specifiek voor Soest zijn.
Water en riolering voor een gezonde en prettige leefomgeving Water en riolering zijn van groot belang voor de volksgezondheid en onze leefomgeving. Het grondwater is belangrijk voor bomen, planten, het bodemleven en de drinkwatervoorziening. Het oppervlaktewater draagt bij aan de ruimtelijke kwaliteit en wordt gebruikt voor ontspanning en recreatie. Een gezonde leefomgeving betekent ook een groene en koele leefomgeving. Minder zichtbaar maar zeker zo belangrijk, is de riolering onder de grond. Een goed functionerende riolering is nodig voor de volksgezondheid, een schone leefomgeving en het beperken van wateroverlast. Door de klimaatverandering wordt dit alles nog belangrijker. We maken het watersysteem en de riolering duurzaam en robuust, zodat deze de effecten van de klimaatverandering kunnen opvangen. Dit gebeurt in samenhang met andere ingrepen in onze (stedelijke) omgeving, waarbij we kansen benutten en effectgericht werken. De thema’s om tot een duurzaam en robuust systeem te komen zijn: • Baarn en Soest klimaatbestendig • Duurzame afvalwaterketen • Bewoners bewust • Beleefbaar water • Goed beheren • Financiën op orde
Klimaatbestendig door afkoppelen Door de klimaatverandering zal hevige neerslag vaker voorkomen en nog heviger worden. Hierdoor neemt het risico op wateroverlast toe. Bewoners en bedrijven zullen vaker hinder ondervinden, maar de gemeente wil de kans op overlast beperken en waterschade zoveel mogelijk voorkomen.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
5
Samenvatting
Inhoud In een groot deel van de gemeente ligt een gemengd rioolstelsel, waarbij het vuile en schone water door dezelfde buis wordt afgevoerd. De gemeente zet het beleid voort om vuil water en schoon hemelwater te scheiden. Het schone hemelwater wordt van de riolering afgekoppeld. Dit afkoppelen is duurzaam en nodig om de gemeente klimaatbestendig te maken. Het tempo moet omhoog om de klimaatverandering voor te blijven. Daarnaast nemen we aanvullende maatregelen, zoals het aanpassen van de bovengrondse inrichting en het zo nodig vergroten van de buizen bij rioolvervangingen.
Samen met bewoners Een groot deel van het bebouwd gebied is particulier terrein. Om ook hier daken en verhardingen af te koppelen is de medewerking en bijdrage van bewoners en bedrijven nodig. We gaan bewoners stimuleren om tuinen te ontstenen, zodat het regenwater in de grond kan trekken. Daarnaast helpt het vergroenen tegen ‘hittestress’ en levert het een bijdrage aan de biodiversiteit. De gemeente gaat bewoners voorlichten, stimuleren en helpen Ook maken we het water meer zichtbaar om de bewustwording en de beleving van het water te vergroten. Water is mooi, leuk en van levensbelang.
Duurzaam uitbreiden Nieuwe ontwikkelingen worden ‘waterneutraal’ ontworpen (geen extra afvoer van hemelwater). Het afvalwater zien we als bron van grondstoffen en energie. Waar kansen zich voordoen, maken we het afvalwater onderdeel van de circulaire economie. Het grond- en oppervlaktewaterbeleid richt zich op waterbestendig bouwen, zodat de natuurlijke waterhuishouding behouden blijft. En onder het motto wat groen is moet groen blijven proberen we het verharden van tuinen te beperken.
Risicogestuurd beheer De gevolgen van een calamiteit, zoals een instortend riool, zijn niet overal gelijk. Soms geeft het alleen hinder en soms leidt het tot schade en gevaar. In de vervangingsplanning van dit rioleringsplan (het zgn. vernieuwingsplan) is (voor het eerst) rekening gehouden met deze verschillen. Afhankelijk van de functies van het riool en de Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
6
Samenvatting
Inhoud omgeving, wordt een lager, normaal of extra hoog kwaliteitsniveau nagestreefd. Hiermee starten we met risicogestuurd beheer en zullen dit, afhankelijk van de ervaringen, verder uitbouwen.
Een ambitieus programma Binnen het scenario ‘duurzaam en robuust’ zijn meerdere varianten uitgewerkt. In dit plan staat de variant ‘Ambitieus.’ Met name de afkoppelambitie vergt een grote en resultaatgerichte inspanning. Hiervoor is een beheer- en investeringsprogramma gemaakt, die in samenhang uitgevoerd moeten worden. Ook hebben we de inzet van bewoners nodig om voldoende resultaat te boeken.
Verantwoorde kostenontwikkeling We willen een aanvaardbare rioolheffing en minimale kosten op lange termijn. Door investeringen te betalen via een vervangingsvoorziening voorkomen we opstapelende kapitaallasten. Dit plan voorziet in een geleidelijke overstap naar deze financieringswijze. Hiermee besparen we rentekosten, verminderen we de gevoeligheid voor rentewijzigingen en zorgen we voor lagere vaste lasten en een grotere beleidsvrijheid. Overeenkomstig de programmabegroting 2018-2021 is uitgegaan van een heffingstarief van € 193,- in 2018. Door gebruik te maken van de rioleringsvoorziening, kan de stijging in periode 2018-2022 beperkt blijven. Er is uitgegaan van 0,5% exclusief prijscorrectie. Bij een inflatie van 1,5% worden de heffingstarieven dan als volgt: Jaar
Stijging
2017 2018 2019 2020 2021 2022
4,5% 0,5% 0,5% 0,5% 0,5%
Tarief excl. prijscorr. € 182,00 € 190,15 € 191,10 € 192,05 € 193,01 € 193,98
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
Prijscorr.
1,5% 1,5% 1,5% 1,5% 1,5% 7
Tarief incl. prijscorr.
Stijging incl.prijscorr.
€ 182,00 € 193,00 € 196,87 € 200,83 € 204,86 € 208,97
6,0% 2,0% 2,0% 2,0% 2,0% Samenvatting
Inhoud De werkelijke tarieven worden jaarlijks vastgesteld in de “verordening op de heffing en de invordering van rioolheffing”, rekening houdend met de werkelijke prijscorrectie. Volgens de huidige inzichten blijven de kosten stijgen tot medio deze eeuw. Om deze kosten te dekken moet het heffingstarief na 2022 met circa 2% per jaar stijgen, plus prijscorrecties. Door de nieuwe financieringswijze zullen de kapitaallasten na 2050 langzaam afnemen en kan het heffingstarief constant blijven.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
8
Samenvatting
Inhoud
Inhoud Voorwoord
2
Samenvatting
4
Programma
Inhoud
9
Programma 2018 - 2022
Over dit plan
11
70
Bijlagen Achtergronden
Regelgeving
76
Het (afval)watersysteem van Baarn en Soest
15
Afspraken en beleidsdocumenten
82
Ontwikkelingen in het stedelijk waterbeheer
20
Evaluaties
88
Overzicht infrastructuur
94
Meten, monitoren en gegevensbeheer
97
Bewoners en bedrijven
100
Reacties
108
Afkortingen
112
Begrippen
114
Colofon
122
Visie Visie op het water- en rioleringssysteem
23
Beleid Baarn en Soest klimaatbestendig
26
Duurzame afvalwaterketen
39
Bewoners bewust
45
Beleefbaar water
50
Goed beheren
55
Financiën op orde
61
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
9
Inhoud
Inhoud
Navigeren in dit rapport Dit document is bedoeld voor digitaal gebruik. De blauwgekleurde teksten zijn links, waarmee u naar de verschillende onderdelen van dit rapport kunt springen of naar een website. Op elk blad staat linksboven de link inhoud waarmee u terugkeert naar de inhoudsopgave. U kunt ook de navigeerknoppen van Acrobat reader gebruiken. Met de positie of met de sneltoets Alt .
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
10
knop, keert u terug naar de vorige
Inhoud
Inhoud
Over dit plan Dit is het water- en rioleringsplan van de gemeente Soest voor de periode 2018 - 2022. Het plan beschrijft hoe de gemeente haar zorgtaken voor afvalwater, hemelwater en grondwater uitvoert. Ook het oppervlaktewater, waar de gemeente voor zorgt, is in dit plan opgenomen. Het plan gaat in op de gevolgen en het omgaan met klimaatverandering, het verduurzamen van de afvalwaterketen en haar omgeving en hoe bewoners en bedrijven hierin te betrekken. En dit alles op een beheersbare en betaalbare manier.
Doel plan Functie plan Geldigheid Gezamenlijk plan
Samenhang Samenwerking
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
11
Over dit plan
Inhoud
Doel plan Een goed functionerende (afval)watersysteem is essentieel voor de volksgezondheid en een prettige leefomgeving. Met de aanleg, het beheer en het onderhoud is veel geld gemoeid. En omdat de riolering een levensduur heeft tot wel 70 jaar, is een planmatig beheer van deze, veelal onzichtbare voorzieningen belangrijk 1 en vooralsnog wettelijk verplicht .
Functie plan Dit water- en rioleringsplan dient als: document waarmee wordt voldaan aan de wettelijke planverplichting (Wet milieubeheer artikel 4.22); document voor besluitvorming over het gemeentelijk water- en rioleringsbeleid; programma voor de periode 2018 t/m 2022; basis voor de financiële planning vanaf 2019; leidraad voor de uitvoering van het rioleringsbeheer in de planperiode; informatiebron voor inwoners en bedrijven, waarin is vastgelegd wat de gemeente doet en waarvoor inwoners en bedrijven zelf moeten zorgen; informatiebron voor projectontwikkelaars over lokale eisen zoals hemelwaterberging, ontwateringsrichtlijn; bouwsteen voor het toekomstige omgevingsplan.
Geldigheid Het plan is geldig voor de periode 2018 tot en met 2022 en geeft een doorkijk naar het verloop van de kosten op lange termijn. Na vaststelling door de gemeenteraad heeft het plan de status van “vastgesteld beleid. Hiermee 1
De verwachting is dat de planverplichting van de Wet milieubeheer opgeheven wordt met de komst van de Omgevingswet, verwacht in 2021
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
12
Over dit plan
Inhoud vervangt dit plan het oude gemeentelijke rioleringsplan van Soest, het waterplan, het grondwaterplan en het diffuse bronnen plan van Soest.
Gezamenlijk plan Gemeenten Baarn en Soest voeren het afvalwater af naar dezelfde zuivering. Het is één afvalwatersysteem. Vandaar dat zij gezamenlijk dit water- en rioleringsplan hebben opgesteld. Uitgangspunt is geweest dat beide gemeenten beleidsmatig zoveel mogelijk dezelfde lijn aanhouden. De uitwerking kan per gemeente verschillen. De bruingekleurde teksten zijn specifiek voor Soest. Bij de totstandkoming van dit plan hebben meerdere afdelingen van beide gemeenten inbreng gehad, zoals wegen, groen, ruimtelijke ontwikkeling, duurzaamheid en financiën. Waterschap Vallei en Veluwe heeft actief bijgedragen aan de planvorming. Het plan is voorgelegd aan de provincie.
Samenhang Omgevingswet Naar verwachting verdwijnt of wijzigt de planverplichting voor het rioleringsplan met de komst van de Omgevingswet omstreeks 2021. Hiervoor komen de Omgevingsvisie, -programma en -plan in de plaats. Dit water- en rioleringsplan bevat bouwstenen voor de nieuwe planvormen, zoals de visie op de (afval)waterketen en het rioleringsprogramma. Het gebiedsgerichte water– en rioleringsbeleid komt terug in het omgevingsplan. De gemeenteraad zal hierin de regels opnemen voor de “fysieke leefomgeving”.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
13
Over dit plan
Inhoud
Basiswaterketenplan 2
Het Basiswaterketenplan (BWKP) beschrijft het functioneren van de afzonderlijke (afval)water(deel)systemen, knelpunten, kansen en mogelijke maatregelen. Met een integrale analyse en afweging is het BWKP een planvorm die qua detailniveau vergelijkbaar is met de voormalige “Basisrioleringsplannen” (BRP) en “OASstudies” (Optimalisatie Afvalwatersysteem). Maar qua scope gaat het BWKP verder. Ook de bovengrond en het watersysteem zijn in de beschouwing meegenomen. Het BWKP vormt de technisch-inhoudelijke onderlegger van dit GRP. Concrete maatregelen die uit het BWKP zijn voortgekomen, zijn in dit plan opgenomen. Voor het waterschap is het water- en rioleringsplan van gemeenten Baarn en Soest een aanvulling op en lokale uitwerking van het Waterbeheerprogramma 2016-2021.
Samenwerking De gemeente werkt op het gebied van water samen binnen het Platform Water Vallei en Eem (PWVE) en binnen het afwaterteam Soest. Voor een doelmatig waterbeheer, is een goede samenwerking tussen gemeente en waterbeheerder noodzakelijk. Behalve nuttig is deze samenwerking wettelijk verplicht.
2
Basiswaterketenplan deelgebied Baarn, nr.17.043, Basiswaterketenplan deelgebied Soest nr.17.044, Broks-Messelaar Consultancy, 2017
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
14
Over dit plan
Inhoud
Het (afval)watersysteem van Baarn en Soest
Dagelijks produceren we gemiddeld 125 liter afvalwater per persoon. De gemeente transporteert dit afvalwater, deels samen met hemelwater, via de riolering naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie in Soest. Het hemelwater dat in het stedelijke gebied valt, wordt bij voorkeur afgevoerd naar oppervlaktewater of in de bodem geïnfiltreerd. Ook heeft de gemeente een zorgtaak voor grondwater. De gemeente heeft allerlei voorzieningen om haar zorgtaken uit te voeren.
Het (afval)watersyteem De weg van het (afval)water
Het grondwatersysteem Het oppervlaktewatersysteem
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
15
Het (afval)watersysteem van Baarn en Soest
Inhoud
Het (afval)watersysteem
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
Het (afval)watersyteem
16
Het (afval)watersysteem van Baarn en Soest
Lengte voorzieningen riolering per stelseltype [km] persleidingen duikers 6,1 11,7
Inhoud swa-riolering 30,7
drukriolering 42,8
De weg van het (afval)water
hwa-riolering 35,4
De gemeente zamelt het afvalwater van huishoudens en bedrijven in en het waterschap zuivert dit water op de rioolwaterzuivering in het noorden van Soest. Het gezuiverde water stroomt naar de Eem. Bij neerslag infiltreert het hemelwater in de ondergrond, voert af naar oppervlaktewater of stroomt samen met het afvalwater richting de zuivering. Bij hevige regenval kan de riolering overbelast raken, wat leidt tot ongezuiverde lozingen via riooloverstorten.
vacuumriolering 6,9
dwa-riolering 42,0
gemengde riolering 149,0
afbeelding 1
Lengte (km) verschillende typen riolering Soest
afbeelding 2
Lengte (km) verschillende typen riolering Baarn
Het rioleringssysteem In het merendeel van beide gemeenten ligt een gemengd stelsel (zie afbeelding 1 en afbeelding 2). Het stelsel transporteert hier het afvalwater samen met het hemelwater door dezelfde buis. De gemengde riolering van Soest is met name aangelegd tussen 1968 en 1975 (zie afbeelding 3). Voor Baarn is dit beeld meer verspreid (zie afbeelding 4). Sinds de jaren ’70 is de aanleg van gescheiden stelsels toegenomen: een stelsel voor het vuile afvalwater en een stelsel voor het schone regenwater.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
17
Het (afval)watersysteem van Baarn en Soest
Inhoud
Randvoorzieningen
18,0
Baarn heeft twee randvoorzieningen om tijdelijk het overtollig rioolwater te bergen: BBB Krabbelaan en BBB Tuindorp. Samen delen Baarn en Soest een randvoorziening: BBB Maatweg. Soest heeft een helofytenfilter Biezenveld met lozing op oppervlaktewateren een bergbezinkbassin Kampdwarsweg met lozing in de bodem. De bodemlozing is een aandachtspunt vanwege het nabijgelegen grondwaterwingebied en Zeist.
16,0
14,0
Lengte [km]
12,0
10,0
8,0
6,0
4,0
2,0
afbeelding 3
Infiltratievoorzieningen
Ouderdom verschillende typen riolering Soest
Om (afgekoppeld) hemelwater te verwerken legt de gemeente steeds meer voorzieningen aan om dit hemelwater te verwerken. In Baarn past de gemeente op diverse plekken verticale infiltratie toe. Op één locatie heeft de gemeente infiltratiekratten. In Soest liggen veel wadi’s, infiltratieriolering en zaksloten. Meer informatie hierover staat in de gebiedsbeschrijving van het BWKP.
afbeelding 4 Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
18
Ouderdom verschillende typen riolering Baarn Het (afval)watersysteem van Baarn en Soest
2016
2014
2012
2010
2008
2006
2004
2002
2000
1998
1996
1994
1992
1990
1988
1986
1984
1982
1980
1978
1976
1974
1972
1970
1968
1966
1964
1962
1960
1958
1956
1954
1952
1950
0,0
Inhoud
Het grondwatersysteem Baarn en Soest liggen op de overgang van de Utrechtse Heuvelrug naar de Eemvallei. De ondiepe grondwaterstroming loopt globaal van het zuidwesten naar het noordoosten (van de Utrechtse Heuvelrug naar de lager gelegen Eemvallei). De freatische, ondiepe grondwaterstand varieert in zowel in plaats als tijd. In Baarn, Soest, Soesterberg en Soestduinen is sprake van een wegzijgingssituatie: het grondwater stroomt vanuit het bovenste watervoerend pakket naar de onderliggende pakketten. Ter plaatse van de weilanden in de Eempolder treedt lichte kwel op. De gemeente Soest heeft twee onderbemalingen. De Wieksloterweg is een onderbemaling van het waterschap. De Clemensstraat is een onderbemaling van de gemeente. In het noorden van Baarn ligt een onderbemaling Doormanlaan. Daar liggen onder andere de sportvelden.
Het oppervlaktewatersysteem Baarn en Soest liggen op de overgang van de Utrechtse Heuvelrug naar de Eemvallei. Stedelijk water in Baarn ligt aan de noord- en oostkant. Het stedelijke water in Soest bestaat uit watergangen en vijvers. Deze liggen met name aan de zuidwestelijke kant. In de rest van Soest is relatief weinig oppervlaktewater aanwezig en in Soesterberg geen. De blauwe lijnen op de kaart van het (afval)watersysteem geven het oppervlaktewater weer. (Afgekoppeld) regenwater voedt de waterpartijen. Het zuidwesten en noordwesten van Soest voeren water af via de Praamgracht naar de Eem. Dit water stroomt via de waterpartijen langs onder andere de Koningsweg en waterpartijen in de woonwijk. Het zuidoosten en noordoosten voeren af naar de Eem, via watergangen die door de polder lopen. Het helofytenfilter aan de oostzijde watert bijna direct af op de Eem. De onderbemaling Doormanlaan en het (verbeterd) gescheiden stelsel van bedrijventerrein Noordschil voeren het water af onder de snelweg door naar het gemaal in de noordelijk gelegen polder. Het Eemdal en het gebied ten zuiden van Tuindorp voeren overtollig water via waterpartijen en gemalen af op de Eem en de Praamgracht.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
19
Het (afval)watersysteem van Baarn en Soest
Inhoud
Ontwikkelingen in het stedelijk waterbeheer
Klimaatverandering Kostenstijging Allerlei trends en ontwikkelingen hebben invloed op de uitvoering van het gemeentelijke waterbeheer. De belangrijkste ontwikkelingen waar de waterbeheerder in de bebouwde omgeving mee te maken heeft, staan in dit deel samengevat.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
20
Duurzaam waterbeheer Omgevingswet Rol bewoner en overheid Databeheer op orde
Ontwikkelingen in het stedelijk waterbeheer
Inhoud
Klimaatverandering Het klimaat verandert. De KNMI'14-klimaat-scenario's voorspellen hogere temperaturen, een sneller stijgende zeespiegel, nattere winters, heviger buien en drogere zomers. Het Platform Water Vallei en Veluwe heeft het KNMI laten onderzoeken wat de gevolgen zijn van de klimaatverandering voor de regio. Vaker water op straat hoort bij het nieuwe klimaat. Wat daarbij acceptabel is en niet staat in dit plan.
Kostenstijging Nederlandse gemeenten en waterschappen verwachten een forse kostenstijging voor (investeringen in) klimaatadaptatie en rioolvervanging. De eerste aanleg van riolering is betaald uit de grondprijs. Vervangingen betaalt de gemeente uit de rioolheffing. De kosten stijgen tot het hele stelsel een keer vervangen is. Volgens het feitenonderzoek “Doelmatig beheer waterketen” kan deze kostenverhoging deels worden gecompenseerd door efficiencyverbeteringen in de waterketen. In het Bestuursakkoord Water van 2011 hebben rijk, provincies, gemeenten, waterschappen en drinkwaterbedrijven afgesproken om in de afvalwaterketen (riolering en zuivering) een besparing te realiseren oplopend tot jaarlijks € 380 miljoen vanaf 2020. Een wijze waarop we besparingen kunnen realiseren is door kennis te delen en te bundelen via lokale (afvalwaterketenteam) en regionale samenwerkingsverbanden (Platform Vallei en Veluwe). Het opstellen van dit gezamenlijk GRP is een goed voorbeeld.
Duurzaam waterbeheer Duurzaam omgaan met het schone hemelwater betekent neerslag infiltreren of gebruiken waar het valt, in plaats van afvoeren. Met dit plan zet de gemeente de reeds ingevoerde werkwijze van aanleg van gescheiden systemen voor vuil en schoon water voort. Technologische ontwikkelingen maken het mogelijk om nutriënten en energie terug te winnen uit afvalwater en om het gezuiverd water te hergebruiken. Wanneer kansen zich voordoen kan afvalwater dienen als grondstof. Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
21
Ontwikkelingen in het stedelijk waterbeheer
Inhoud
Omgevingswet Bij het projecten A. van Leeuwenhoeklaan in In 2021 wordt de Omgevingswet verwacht. De Waterwet gaat Soesterberg combineert de gemeente Soest hier onderdeel van uitmaken. De Omgevingswet gaat uit van vervangen van het groen, het wegonderhoud, een integrale benadering van de omgevingsopgave en rioolonderhoud, afkoppelen en oplossingsrichtingen. Vooruitlopend hierop: bewonersparticipatie in een project. Zet dit water- en rioleringsplan in op een integrale benadering van de wateropgaven waarbij afstemming is gezocht met andere beleidsterreinen; Benut de gemeente wijkgericht, meerdere gemeentelijke opgaven in een gezamenlijk project (zie voorbeeld hiernaast van Soest) Geeft dit plan bouwstenen voor de diverse planvormen die voortkomen uit de omgevingswet.
Rol bewoner en overheid Bewoners worden zich weer bewust dat ze onderdeel zijn van de natuurlijke leefomgeving en nemen steeds meer eigen initiatief om duurzamer te leven. De rol van de overheid verandert hierdoor. “Zorgen voor” maakt geleidelijk plaats voor het initiëren, faciliteren en ondersteunen van de gewenste ontwikkelingen.
Databeheer op orde Door ontwikkelingen in gegevensverzameling en –verwerking wordt steeds meer gemeten, berekend en uitgewisseld. Het is duidelijker welke voorzieningen er zijn, in welke staat ze verkeren, hoe ze functioneren en of doelen worden gehaald en welke effect maatregelen hebben. Hierdoor kunnen beter onderbouwde keuzes (voor maatregelen) worden gemaakt.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
22
Ontwikkelingen in het stedelijk waterbeheer
Inhoud
Visie op het water- en rioleringssysteem Droge voeten voor nu en later Norm-, effect- en kansgericht werken Niet afwentelen Gemeenten Baarn en Soest hebben een gezamenlijke visie op de afvalwaterketen. Het is de basis van dit water- en rioleringsplan. Er is gekozen voor een duurzaam robuust (afval)watersysteem om aan te sluiten bij het toekomstbestendig maken van beide gemeenten.
Gebruiken, vasthouden, bergen, afvoeren Voorkomen, scheiden, zuiveren Schoon, veilig en beleefbaar (oppervlakte)water
Samenwerken
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
23
Visie op het water- en rioleringssysteem
Inhoud De keuze voor een duurzaam, robuust (afval)watersysteem moet leiden tot een toekomstbestendige waterketen en -systeem en zoveel mogelijk gesloten kringlopen op het gebied van water, energie en grondstoffen. Om dit te realiseren worden bij het water- en rioleringsbeheer de volgende gidsprincipes gehanteerd.
Droge voeten voor nu en later We proberen overlast door hevige neerslag en hoge grondwaterstanden te verminderen en te voorkomen voor een prettige werk en leefomgeving.
Norm-, effect- en kansgericht werken We voldoen aan minimum eisen. Bij investeringskeuzes wegen we het effect en de kosten. Daarnaast maken we gebruik van kansen om dingen te realiseren die anders (voor lange tijd) niet gerealiseerd kunnen worden.
Niet afwentelen Indien mogelijk en doelmatig lossen we problemen direct op, zo dicht mogelijk bij de bron. We willen ((grond)water)problemen niet afwentelen op benedenstroomse gebied, naar het grondwater of toekomstige generaties.
Gebruiken, vasthouden, bergen, afvoeren Regenwater wordt zoveel mogelijk lokaal (her)gebruikt of in de bodem geïnfiltreerd. Voor zover dat niet haalbaar is, wordt het lokaal geborgen en pas in laatste instantie (vertraagd) afgevoerd.
Voorkomen, scheiden, zuiveren We proberen te voorkomen dat vuil water ontstaat en als dat niet haalbaar is houden we het vuil en schoon water gescheiden. Pas in laatste instantie kiezen we voor het zuiveren van gemengd water.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
24
Visie op het water- en rioleringssysteem
Inhoud
Schoon, veilig en beleefbaar (oppervlakte)water Er is voldoende schoon en veilig (oppervlakte) water dat bijdraagt aan de (beleving van) een goede leefomgeving.
Samenwerken Waar het nodig of voordelig is gaan we samenwerken. Niet alleen binnen het afvalwaterteam Soest, maar ook binnen het PWVE en we gaan we met bewoners en bedrijven aan de slag.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
25
Visie op het water- en rioleringssysteem
Inhoud
Baarn en Soest klimaatbestendig
Het klimaat verandert. Hevige buien zullen vaker voorkomen en worden nog heviger, perioden van droogte zijn langer en er komt een toename van hittestress. Er zijn aanpassingen nodig om (de risico’s op) (grond)wateroverlast binnen acceptabele grenzen te houden. Bij voorkeur neemt de gemeente maatregelen tegen wateroverlast, die ook bijdragen aan het tegengaan van verdroging en het beperken van hittestress.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
Hemelwater(zorgtaak) Aanpak wateroverlast Grondwater(zorgtaak) Aanpak grondwateroverlast
26
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud
Hemelwater(zorgtaak) De gemeente heeft een zorgtaak voor hemelwater (Waterwet, art.3.5). Dit houdt in dat de gemeente zorgt voor het inzamelen en verwerken van hemelwater dat afstroomt van verharde oppervlakken: in het openbaar gebied (zoals openbare straten en pleinen); en van percelen waar het redelijkerwijs niet mogelijk is, of niet doelmatig is, dat bewoners of bedrijven het hemelwater zelf op het eigen perceel verwerken.
Taken en verantwoordelijkheden particulieren en bedrijven In sommige gevallen moeten bewoners en bedrijven zelf het hemelwater verwerken. En net als bij afvalwater en grondwater zijn bewoners en bedrijven zelf verantwoordelijk voor de hemelwaterriolering en/of andere hemelwatervoorzieningen op het perceel. Als de gemeente voor het hemelwater zorgt, dan moeten bewoners en bedrijven er zelf voor zorgen dat het hemelwater op de juiste wijze op de perceelgrens wordt aangeboden. De manier waarop is afhankelijk van het type riolering in de openbare weg. Bij gescheiden riolering moet het afvalwater en hemelwater ook gescheiden worden aangeboden (via aparte buizen). Onafhankelijk van het systeem in de openbare ruimte (bovengronds of ondergronds), geeft de gemeente er de voorkeur aan dat hemelwater bovengronds wordt aangeboden (bijvoorbeeld via een goot). Zo is het voor iedereen zichtbaar waar het water vandaan komt en waar het naar toe gaar. Dit vergroot het bewustzijn.
Aanpak wateroverlast Het is ondoenlijk om de riolering zo groot te maken dat het rioolstelsel alle regenbuien altijd probleemloos verwerkt. Dit zou onevenredig veel geld kosten. De gemeente neemt maatregelen om schade door wateroverlast zoveel mogelijk te voorkómen. Overlast en hinder mogen niet te vaak vóórkomen.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
27
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud
Tabel 1: Hinder, overlast en schade
Welke overlast is acceptabel?
Situatie Defnitie
1 Kleine plassen Hinder
Onder normale omstandigheden kunnen rioolbuizen van de gemengde riolering en/of hwa-riolering, hemelwater opvangen, bergen en afvoeren. Bij hevige neerslag is de capaciteit onvoldoende om al het water te verwerken. Dan kan er water op straat blijven staan (zie p.29 risico’s gezondheid). Afhankelijk van de omvang, de diepte van plassen en de duur van ‘water-op-straat’, is er sprake van hinder, overlast of schade. In Tabel 1 zijn situaties weergegeven, die een definitie geven van hinder, overlast en schade en het beeld dat daarbij hoort.
Beeld
Hier en daar ondiepe plassen,
Hinder, overlast en schade moeten soms (bij zeer hevige buien ) geaccepteerd worden. Onderaan de tabel staan verschillende buien met de kans op voorkomen, nu en in de toekomst. Bijvoorbeeld: een bui van 20 mm in 60 minuten valt in 2016 gemiddeld eens per twee jaar, in 2030 eens per anderhalf jaar en in 2080 vaker dan een keer per jaar. In de tabel is met plaatjes aangegeven welke situaties voorkomen. Onderaan de tabel is aangegeven welke situatie acceptabel is bij de verschillende buien. Er is onderscheid gemaakt in het type gebied:
Duur
verspreid liggende kleine oppervlakken Duur
Binnen 30 minuten na de bui verdwenen
Situatie
2 Grote plassen
Defnitie
Hinder
Beeld
Hier en daar grote diepe plaasen verspreid liggende grote oppervlakken
Duur
Na een uur gereduceerd tot kleine plassen
Situatie
3 Water op straat
Defintie
Overlast
Beeld
Enkele locaties water op straat soms tot bovenkant stoeprand
Duur
Na 90 minuten gereduceerd tot kleine plassen
Situatie
4 Water op straat, in tuinen en een paar panden
Defnitie
Schade
Beeld
In een groot deel van de wijk water op straat tot en met voortuinen en in maximaal 5 panden schade
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
Binnen twee uur na bui gereduceerd tot kleine plassen
Situatie
5 Water op straat, in tuinen en een meerdere panden
Defnitie
Schade
Beeld
In grote delen van de kern wateroverlast en meerdere gevallen van schade
Duur
Na twee uur nog steeds hinder of overlast Normale bui
Hevige bui
Extreme bui
Beschijving bui omvang en intensiteit Kans op voorkomen in 2016
20 mm in 60 min
42 mm 150 min*
93 mm in 70 min
Eens per 2 jaar
Eens per 50 jaar
< 1x 1.000 jaar
Kans op voorkomen in 2030
Eens per 1,5 jaar
Eens per 15 jaar
< 1x 1.000 jaar
Kans op voorkomen in 2085
Eens per 0,7 jaar
Eens per 3,5 jaar
1x per 400 jaar
T/m situatie 2
T/m situatie 3
T/m situatie 4
T/m situatie 1
T/m situatie 2
T/m situatie 3
T/m situatie 2
T/m situatie 3
T/m situatie 4
Wat is acceptabel in woongebied bij de gegeven bui? Wat is acceptabel in winkelgebied en bij drukke verkeeraders bij de gegeven bui? Wat is acceptabel in industriegebied bij de gegeven bui?
28
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud woon-, winkel- (incl. drukke verkeersaders) of bedrijventerrein. Op basis van de ambitie duurzaam en robuust vindt de gemeente situatie 5 met water op straat, in tuinen en meerdere panden niet acceptabel, bij geen enkele bui en in geen enkel gebied. Toch kunnen ook deze extreme situaties voorkomen, maar de gemeente wil dit risico zoveel mogelijk beperken. Hiervoor treft de gemeente maatregelen, waar deze tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten mogelijk zijn. Er kunnen altijd extreme buien vallen waarbij sprake is van overmacht. De aanpak van de wateroverlast gaat de gemeente als volgt doen: Risico’s gezondheid 1 Uitvoeren van het Basiswaterketenplan Vervuild water op straat is een o Aanpak wateroverlastlocaties risico voor de gezondheid. Het Op bekende wateroverlastlocaties maatregelen nemen; verminderen van afvoer van o Gebruik maatregelenpoule regenwater via de gemengde Kansgericht maatregelen nemen om gevolgen van riolering en het voorkomen van hondenpoep in wadi’s helpt de klimaatverandering te beperken. Maatregelen die ook later mogelijk gezondheidsrisico’s te zijn, doen we pas op het moment dat het nodig is; beperken. Op locaties waar dit o Doorgaan met het afkoppelen van verharde oppervlakken. De niet lukt, is het belangrijk om gemeente kiest voor een ambitieuze aanpak waarmee het bewoners voor te lichten.
afkoppeltempo wordt versneld; 2 Waterbestendig (her)inrichten openbaar gebied Gevolgen van ‘water-op-straat’ beperken door het water bovengronds te bergen en naar onschadelijke locaties te leiden; 3 Water vasthouden in in-/uitbreidingen Gevolgen van meer verhard oppervlak bij in- en uitbreidingen beperken; 4 Klimaatstresstest. Daarnaast wil de gemeente samenwerken met bewoners en bedrijven om ook het hemelwater van particulier terrein op een klimaatbestendige en duurzame manier te verwerken. Ongeveer 60% van de verharde 2 oppervlakken ligt op particulier terrein (bron: BWKP ),
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
29
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud
Uitvoering geven aan BWKP (1) De wegen en riolen die we aanleggen, liggen er voor lange tijd. Daarom houden we nu al rekening met het toekomstige klimaat. 2 In het Basiswaterketenplan (BWKP ), dat parallel aan dit plan is opgesteld, is het functioneren van het water- en rioleringssysteem onderzocht onder zowel ‘normale’ als extreme (overlast) omstandigheden. Omdat het functioneren van het afvalwatersysteem mede bepaald wordt door (de inrichting van) haar omgeving, zijn het afvalwatersysteem, de bovengrond en de relevante oppervlaktewateren als één systeem beschouwd. Om een oordeel te kunnen geven over het functioneren van de (afval)water(deel)systemen, is tabel 1 gebruikt als toetsingskader voor wat acceptabel is. Op basis van de gekozen ambities zijn in het programma van dit GRP de maatregelen uit het BWKP opgenomen. Afkoppelen Een van de belangrijkste maatregelen om tot een duurzame en robuuste afvalwaterketen te komen is afkoppelen. Het BWKPadvies is om heel veel af te koppelen (30 tot 40% van het nu aangesloten verhard oppervlak). Dusdanig veel afkoppelen is noodzakelijk, maar niet realistisch op korte termijn. Werk met werk maken is niet afdoende om het gewenste afkoppeltempo te realiseren. Bovendien wordt een deel van het effect teniet gedaan door de klimaatverandering.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
30
Wat is afkoppelen? Regenwater dat op straat, daken en erven valt, komt in de oudere wijken met een gemengd stelsel, nog vaak in het afvalwaterriool terecht. Bij rioolvernieuwing streeft de gemeente ernaar om geen regenwater meer via het afvalwaterriool af te voeren. De gemeente scheidt het regenwater af van het afvalwater, ‘afkoppelen’ genaamd. Hierdoor komt het schone regenwater niet meer op de zuivering terecht en kan het eventueel lokaal worden gebruikt. Zo vermindert de vervuiling van de watergangen via overstorten uit de riolering, komt er uiteindelijk minder rioolwater op straat als het riool hevige buien niet aan kan en vermindert de verdroging. Bijkomend voordeel is dat de zuivering beter haar werk kan doen als het afvalwater niet vermengd is met schoon regenwater en minder energie gebruikt.
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud Om het risico op wateroverlast te verminderen moet het afkoppelen sneller gaan dan de klimaatverandering. Hiervoor is bewonersparticipatie bij afkoppelen nodig. Daarbij is het tempo mede afhankelijk van het enthousiasme waarmee bewoners zelf gaan afkoppelen. Het is niet in te schatten óf, wanneer en in welke mate het risico op wateroverlast wordt verminderd met KlimaatActieve Stad afkoppelen. Daarom zijn aanvullende maatregelen nodig, Op 6 april 2017 heeft een klimaatatelier plaatsgevonden over zoals aanpassen van bovengrondse inrichting en het de KlimaatActieve Stad voor alle afdelingen bij beide verruimen van riolen bij rioolververvanging. Maatregelenpoule In het BKWP zijn aanvullende verbeteringsvoorstellen opgenomen in een maatregelenpoule. Hierin staan noregret maatregelen (maatregelen waarvan de gemeente achteraf geen spijt heeft dat ze genomen zijn), maatregelen voor stelseloptimalisatie en diameterverruimingen. Deze laatste twee maatregelen kunnen worden uitgevoerd op het moment dat zich kansen voordoen, bijvoorbeeld als riolen aan vervanging toe zijn. De maatregelen betreffen hoofdzakelijk eenvoudig te realiseren oplossingsrichtingen, oplossingen met lage investeringskosten, oplossingen met een goede verhouding tussen kosten en effect, of maatregelen die met reeds geplande werkzaamheden meegenomen kunnen worden (kansgerichte maatregelen).
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
31
gemeenten die betrokken zijn bij de inrichting van het openbaar gebied. De KlimaatActieve Stad, kortweg KAS, is een beweging die een wezenlijke bijdrage wil leveren aan een leefbare stad waarin goed met water en klimaat wordt omgegaan. Een stad waar kelders niet onderlopen, de hitte binnen de perken blijft en slimme groene en blauwe structuren de stad gezond houden. Niet alleen door op de effecten van klimaatverandering te anticiperen, maar ook door actief bij te dragen aan grondstoffen- en energiebesparing in de afvalwaterketen. Er zijn al diverse voorbeelden van geslaagde KAS-initiatieven in Nederland. Tijdens de middag is ingezet op het bewust maken van de mogelijkheden die zich voordoen om het versteende gebied klimaatbestendig in te richten. Hieruit bleek dat diverse medewerkers van beide gemeenten al anticiperen op de klimaatverandering en dat iedereen kansen ziet om breder te kijken dan het eigen vakgebied. Belangrijkste leerpunt is dat bij (nieuwe) ontwikkelingen in de openbare ruimte bij voorkeur in een vroegtijdig stadium overlegd wordt over mogelijkheden/kansen vanuit diverse vakgebieden en dat gemeentelijke uitgangspunten voor de inrichting van de openbare ruimte (vastgelegd in de gemeentelijke leidraden voor de openbare ruimte) een belangrijke basis vormen. Dit past ook goed bij de toekomstige Omgevingswet. Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud
Waterbestendig (her)inrichten (2) De gemeente richt de openbare ruimte waterbestendig in door te zorgen dat op kwetsbare locaties het schone water over het maaiveld kan wegstromen zonder al te veel schade aan te richten (bijvoorbeeld naar oppervlaktewater, berm of plantsoen), en/ of door te zorgen dat de straat het water tijdelijk vasthoudt (tussen de trottoirbanden) en niet de tuinen en/of gebouwen instroomt. Voorbeelden staan op de websites ruimtelijke adaptatie, groenblauwe netwerken en rainproof. De gemeente Soest zet sinds 2017 in op het klimaatbestendig inrichten van speelplaatsen. Vanaf 2018 gaat gemeente Baarn dit ook doen. Verder staan uitgangspunten voor de ruimtelijke inrichting voor onder andere water in de leidraad fysieke leefomgeving (LFL Soest) en in het meer jaren onderhoudsprogramma 2016 -2019 (MJOP Baarn).
Water vasthouden in in-/uitbreidingen (3) Om het risico op piekafvoeren te beperken wil het waterschap de waterafvoer uit een gebied beperken door hemelwater eerst te bergen en het vervolgens vertraagd af te voeren naar oppervlaktewater (maximaal 3 l/s/ha bij T = 100). Dit wordt ook wel waterneutraal bouwen genoemd. Hiervoor is ruimte nodig. Bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen is grofweg 10% van het bruto oppervlak nodig voor het realiseren van hemelwatervoorzieningen en/of waterberging. De initiatiefnemer moet voor de berging zorgen. Afhankelijk van de situatie mag de initiatiefnemer het hemelwater geleidelijk afvoeren naar watervoorzieningen in het openbaar gebied van de gemeente of het waterschap. Zeker in inbreidingslocaties is het vinden van een goede oplossing door de beperkte ruimte een uitdaging. Dit vraagt om vroegtijdige afstemming tussen de ontwikkelaar, het waterschap en meerdere afdelingen binnen de gemeente.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
32
Klimaatbestendig inrichten van speelplaatsen
Door speelplaatsen verdiept aan te leggen kan bij neerslag hemelwater hier geborgen worden.
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud
Klimaatstresstest (4) Gemeenten en waterschappen moeten voor 2020 een gestandaardiseerde klimaatstresstest uitvoeren. Daardoor krijgen overheden, bedrijfsleven en particulieren een goed inzicht in de kwetsbaarheid van hun omgeving voor wateroverlast, droogte en hitte. Op basis daarvan worden keuzes gemaakt over het nemen van maatregelen om de gevolgen van hevige neerslag, langdurige droogte en hitte die in de nabije toekomst door de klimaatverandering vaker zullen voorkomen, te beperken. Voor het wateroverlast deel is dit reeds binnen het BWKP gedaan maar het is een vereiste dat alle gemeenten uiteindelijk dezelfde test doen, zodat de uitkomsten ook grotendeels vergelijkbaar zijn.
Grondwater(zorgtaak) De gemeente heeft een zorgtaak voor het nemen van maatregelen tegen grondwateroverlast (Waterwet, art.3.6). Deze zorgtaak houdt in dat de gemeente maatregelen treft tegen structurele nadelige gevolgen van een te hoge grondwaterstand als hiervoor doelmatige maatregelen op openbaar gemeentelijk gebied mogelijk zijn.
Invulling van de grondwaterzorgtaak De gemeente definieert ‘structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming’ als: 1 de grondwaterstand op openbaar terrein structureel hoger voetnoot 3 dan 0,70 m beneden de kruin van de weg is. Dit is de streefwaarde die de gemeente hanteert voor haar grondwaterbeleid (zie toelichting in kader). 2 én er daardoor nadelige gevolgen zijn voor het gebruik van het openbaar en/of particulier terrein, zoals een verminderd wooncomfort. 3
Structureel afwijken van de grondwaterstand betekent dat meer dan 10 procent van de gemeten grondwaterstanden in een peilbuis ondieper is dan de streefwaarde, gemeten gedurende één tot maximaal 8 gehele jaren. Bij relatief korte meetreeksen, zoals bij projectpeilbuizen, houdt de gemeente vanwege de relatief korte meetperiode rekening met de meteorologische omstandigheden in deze periode (bijv. bijzonder droog of nat).
Gebaseerd op Grondwaterbeleid gemeente Baarn, 15 oktober 2008 en Grondwaterplan Soest, 14 februari 2011
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
33
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud In dat geval zal de gemeente zich inspannen om de grondwaterstandstreefwaarde zo goed mogelijk te realiseren door het treffen van maatregelen in openbaar gemeentelijk gebied, voor zover dit op doelmatige manier mogelijk is. De gemeentelijke zorgplicht geldt alleen voor maatregelen die niet tot de verantwoordelijkheid van het waterschap of de provincie behoren. Zo kan een verlaging van het oppervlaktewaterpeil in bepaalde gevallen ook bijdragen aan het bestrijden van de grondwateroverlast. Dit is dan een taak van het waterschap. Voor bewoners is de gemeente voor vragen en informatie over grondwater het aanspreekpunt. Voor het ondiep grondwater neemt de gemeente een regierol op zich. Voor dieper grondwater ligt een bepaalde taak bij het waterschap of de provincie.
Taken en verantwoordelijkheden particulieren en bedrijven Op het eigen perceel zijn bewoners en bedrijven zelf verantwoordelijk voor het grondwater. Ook is de eigenaar verantwoordelijk voor de bouwkundige staat en het onderhoud van zijn bouwwerken. Bijvoorbeeld een waterdichte kelder is de verantwoordelijkheid van de eigenaar van het pand, vergelijkbaar met een waterdicht dak. Het Bouwbesluit uit 1992 geeft aan dat bij nieuwbouwwoningen de begane vloer dampdicht moet zijn, anders is sprake van een bouwkundig gebrek. Daarmee valt water in de kruipruimte ook onder de eigen verantwoordelijkheid. Zorgplicht drinkwater De Drinkwaterwet legt bij overheden de zorg neer voor een duurzame veiligstelling van de openbare drinkwatervoorziening (artikel 2 Drinkwaterwet). De zorgplicht voor overheden houdt in dat zij bij de uitoefening van hun bevoegdheden het drinkwaterbelang zwaar moeten laten meewegen en daarmee een bijdrage leveren aan het veiligstellen van de openbare drinkwatervoorziening. De duurzame veiligstelling van de drinkwatervoorziening is aangemerkt als een “dwingende reden van groot openbaar belang”. Dit betekent dat in de bestuurlijke afweging een groot belang moet worden toegekend aan de duurzame veiligstelling van de drinkwatervoorziening, vergelijkbaar met het belang om overstromingen te voorkomen en natuurgebieden te beschermen.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
34
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud
Aanpak grondwateroverlast Grondwaterstanden kunnen leiden tot grondwateroverlast. Op enkele locaties komen (te) hoge grondwaterstanden voor (zie afbeelding 5). De klimaatverandering leidt tot nattere winters. Het is mogelijk dat hierdoor (de kans op) grondwateroverlast significant toeneemt. Dit effect is relatief groot op de flanken van stuwwallen. Om het inzicht te vergroten monitort de gemeente grondwaterstanden en wordt in de planperiode een grondwatermodel opgezet. Naar verwachting heeft afgekoppeld regenwater geen meetbaar effect.
Meldingen Meldingen van grondwateroverlast neemt de gemeente in behandeling. De aard van de melding, in combinatie met de locatie van de melding en de functie van de locatie zijn voor de gemeente belangrijke informatiebronnen voor advies richting bewoner en/of handelingsperspectief voor gemeente en/of bewoner. De gemeente voert maatregelen uit wanneer deze in combinatie met werken in het openbaar gebied kan plaatsvinden. De perceeleigenaar is verantwoordelijk voor maatregelen op eigen terrein om grondwaterproblemen te voorkomen of te bestrijden. In de bijlage voor bewoners staan tips tegen grondwateroverlast. De gemeente biedt perceeleigenaren de mogelijkheid zich te ontdoen van overtollig grondwater, mits er geen andere mogelijkheden zijn en dit past binnen het gemeentelijk (grondwater)beleid.
Kennisontwikkeling De gemeente meet met 8 peilbuizen in Soest en 13 in Baarn, met dataloggers, de grondwaterstand. Met twee peilbuizen monitort de gemeente de kwaliteit van de bodem en het grondwater in verband met de bodemlozing van het bergbezinkbassin Kampdwarsweg. De gemeente gaat 1 à 2 peilbuizen in het gebied Overhees overnemen van derden. De meetgegevens stelt de gemeente op verzoek beschikbaar. Zonodig breidt de gemeente het meetnet verder uit.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
35
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud afbeelding 5: Kwetsbare gebieden voor grondwateroverlast Soest (roze en blauw). Tevens geven deze kaarten de geschiktheid voor infiltratie aan.
Soest
Soestduinen
Soesterberg
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
36
Taken en verantwoordelijkheden particulieren en bedrijven
Baarn en Soest klimaatbestendig
afbeelding 6: Kwetsbare gebieden voor grondwateroverlast Baarn (roze). Tevens geven deze kaarten de geschiktheid voor infiltratie aan.
Inhoud
Baarn
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
37
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud Medewerkers gebruiken de gegevens ter verificatie van de grondwatersituaties (bij meldingen), bij rioolvervangingen, in- of uitbreidingen, infiltratie van hemelwater en bij ingrepen in de ondergrond zoals aanleg parkeergarages en grondwaterbemalingen.
(Grond)waterbestendig bouwen De kwetsbare gebieden voor grondwateroverlast zijn bekend en op kaart vastgelegd (zie afbeelding 5). Met deze kennis kan de gemeente zowel bij in- als uitbreidingen anticiperen op het voorkomen, beperken en/of verminderen van de grondwateroverlast, rekening houdend met de klimaatverandering. Ter voorkoming van grondwateroverlast in stedelijk gebied hanteert de gemeente de volgende uitgangspunten: Ontwateren van bestaande gebieden (met gebouwen met kruipruimte) met ontwateringsdiepte van minder dan 0,70 m beneden de kruin van de weg, door aanleg van drainage bij rioolvervanging of herinrichting Voor in- en uitbreidingen die gevoelig zijn voor hoge grondwaterstanden geldt een richtlijn voor de ontwateringsdiepte onder de kruin van de weg van 90 cm. Wanneer dit niet haalbaar is dan geldt een voorkeursvolgorde voor: 1. kruipruimteloos bouwen 2. ophogen maaiveld 3. aanbrengen extra open water 4. grondverbetering 5. aanleg drainage Onderbemaling (van drainage) wordt in beginsel niet toegepast. Vloerpeilen 5 cm hoger aanleggen bij in- en uitbreidingen ten opzicht van huidige uitgangspunten, anticiperend op klimaatverandering. Dit kan door dit vast te leggen in (de regels van) het bestemmingsplan of het omgevingsplan en/of een projectbesluit. De daadwerkelijke aanleghoogte valt onder de verantwoordelijkheid van de eigenaar/ontwikkelaar.
Bij alle in- en uitbreidingen toetst en adviseert de gemeente op deze uitgangspunten (watertoets).
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
38
Baarn en Soest klimaatbestendig
Inhoud
Duurzame afvalwaterketen
De gemeente werkt continu aan een duurzame toekomst. Afvalwater als een bron voor grondstoffen en energie en schoonhouden wat schoon is, zijn lijnen waarlangs het verduurzamen van de (afval)waterketen plaatsvindt.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
39
Afvalwater(zorgtaak) Schoon houden wat schoon is Afval bestaat niet, water is energie
Duurzaam ontwikkelen
Duurzame afvalwaterketen
Inhoud
Afvalwater(zorgtaak) De gemeente heeft een zorgtaak voor afvalwater (Wet milieubeheer, art.10.33). De gemeentelijke taakopvatting omvat vrijwel al het stedelijk afvalwater binnen het gemeentelijk grondgebied. De gemeente zorgt voor het inzamelen en transporteren van stedelijk afvalwater vanaf de perceelgrens, zowel binnen de bebouwde kom als in het buitengebied. Alle percelen in het buitengebied zijn aangesloten op drukriolering.
Schoon houden wat schoon is Afvalwater en hemelwater gescheiden Bij in- en uitbreidingen en herinrichting/rioolververvanging zet de gemeente het beleid voort om duurzame rioleringssystemen aan te leggen door schoon water en afvalwater gescheiden te houden. Door minder gemengd water kan het afvalwater eenvoudiger benut worden als grondstof en voor energie, vraagt het transport minder capaciteit en minder energie en uiteindelijk minder voorzieningen, vinden minder overstorten op oppervlaktewater plaats van gemengd (vuil) water en kan schoon water lokaal worden benut. Het niet-aankoppelen en afkoppelen helpt ook om de kans op wateroverlast te verkleinen.
Het scheiden van vuil en schoon water leidt uiteindelijk tot minder voorzieningen. Scheiden van schoon en vuil water leidt tot verkorten van het transport van schoon water. Een deel kan op eigen terrein worden verwerkt en hiervoor zijn geen gemeentelijke voorzieningen nodig. Een deel kan lokaal op openbaar gebied worden verwerkt en leidt tot een verkorte infrastructuur. De voorzieningen voor vuilwater kunnen uiteindelijk kleiner worden aangelegd (kleinere diameter, kleinere pompcapaciteiten en kleinere capaciteit rwzi)
Het scheiden van waterstromen vraagt om extra geld, met name als daarvoor dingen voor het einde van hun levensduur worden vervangen (kapitaalvernietiging). Daarom worden waterstromen gescheiden wanneer kansen zich voordoen en/of werkzaamheden gecombineerd kunnen worden.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
40
Duurzame afvalwaterketen
Inhoud
Hemelwaterstructuur Daar waar geen ruimte is in het openbaar gebied om hemelwater te infiltreren, voert de gemeente hemelwater af naar plekken waar dit wel kan, of via een berging naar oppervlaktewater. Dit vraagt om een netwerk van ondergrondse hemelwaterleidingen of bovengrondse goten of beken. Naarmate deze hemelwaterstructuur groeit, ontstaan er meer mogelijkheden voor afkoppelen. Om rekening te houden met de toekomstige situatie is een planmatige aanpak nodig. Hiervoor gaan Baarn en Soest een Hemelwaterstructuurplan opstellen.
Concentreren van afvalwater In de huidige situatie bestaat het afvalwater (als het niet regent) voor circa 10 tot 15% uit schoon water, zoals 4 grondwater en oppervlaktewater, ook wel rioolvreemd water of dun water genoemd . De gemeente wil het aandeel rioolvreemd water verminderen tot minder dan 10% in 2022. De bronnen van rioolvreemd water zijn, voor zover bekend:: Aangesloten grondwaterafvoeren; Drainageleidingen en dompelpompjes lozen hun drainagewater op de riolering. Het aansluiten hiervan op het gemengde riool mag alleen indien er geen andere doelmatige manier van lozen mogelijk is. Particulieren en bedrijven dienen dit aan te tonen en vooraf toestemming te verkrijgen van de gemeente. Lozingen bronbemalingen. Veel lozingen van bronbemaling vinden plaats op de riolering. Hierdoor vindt sterke verdunning van het afvalwater plaats. De gemeente Soest heft belasting op lozing van bronneringswater op riolering. Gemeente Baarn gaat dit per 2018 invoeren.
4
bron: Quickscan rwzi Soest definitief 220517.pdf als onderdeel van het BWKP-project
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
41
Duurzame afvalwaterketen
Inhoud Op diverse plekken voeren de gemeente Baarn en Soest sinds 2017 gebiedsgericht onderzoek uit naar rioolvreemd water. Met virtuele debietmeters meet Soest op alle grote gemalen. Hierdoor kan de hoeveelheid rioolvreemd water van het bemalingsgebied exacter worden bepaald. In 2018 herhaalt de gemeente deze analyse met data van een jaarrond. Bij de gemeente Baarn vindt een soortgelijke meting plaats. Bij neerslagsituaties krijgt de rwzi ook hemelwater te verwerken dat foutief is aangesloten. Dit komt van locaties waar bewoners afvalwater en schoon water gescheiden moeten aanbieden. Bij regulier onderhoud worden deze foutieve aansluitingen opgespoord. Met de uit te werken gebiedsaanwijzingen, waarmee de hemelwaterverordeningen wordt geëffectueerd, kan de gemeente zonodig hierop handhaven.
Behoud goede (grond)waterkwaliteit en -kwantiteit Verontreiniging van het (grond)water dient te worden voorkomen. Het grondwaterbeschermingsgebied Soestduinen ligt in de gemeente Soest. Zowel Baarn als Soest liggen deels op de Utrechtse Heuvelrug, een kwetsbaar gebied voor vervuiling van grondwater. Het gebied doet dienst als ondergrondse drinkwatervoorraad. Voor het Utrechtse Heuvelruggebied hebben de betrokken overheden specifiek beleid opgesteld. Kern hiervan staat in het beslisschema hiernaast “afkoppelen en infiltreren op de Utrechtse Heuvelrug”.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
42
Duurzame afvalwaterketen
Inhoud Veel verbeterd gescheiden stelsels zijn omgebouwd naar gescheiden stelsels. Met monitoring onderzoekt het waterschap of dit niet tot vervuiling van de woon- en leefomgeving leidt. De gemeente is alert op foutieve aansluitingen van vuil water op het hemelwaterriool. Er wordt nader onderzoek gedaan als de monitoring of de inspecties daar aanleiding toe geven. Met de ligging op de Utrechtse Heuvelrug hebben aanpak van foutaansluitingen en lekke riolen hoge prioriteit bij de gemeente. De gemeenten brengen hemelwater en soms licht verontreinigd water terug in de bodem via wadi’s, infiltratiekratten, IT-riolen, bergingsvijvers, infiltratieputten, helofytenfilters en dergelijke. Deze infiltratie mag niet leiden tot extra vervuiling of extra grondwateroverlast. Hiervoor voert de gemeente Soest standaard nulmetingen uit. Bij overstorten uit de riolering op de bodem vindt systematische monitoring plaats. Voor particulier terrein adviseert de gemeente oppervlakkige infiltratie (geen diep-infiltratie). Bij bronneringen en eventueel retourbemalingen moet er aandacht zijn voor eventuele bodemverontreiniging in de omgeving. Minimaal is een melding van de onttrekking en lozing via het omgevingsloket daarbij een vereiste. Door het infiltreren van afgekoppeld regenwater herstellen we de natuurlijke situatie, waarbij regenwater grotendeels in de grond trekt.
Het is niet te verwachten dat dit een meetbaar effect heeft op de grondwaterstand in de gemeenten. Soms kan er lokaal wel een merkbaar effect zijn. Daarom wordt bij de afkoppelprojecten bekeken of de bodem geschikt is voor infiltratie. Waar de bodem niet geschikt is, wordt niet geïnfiltreerd.
Afval bestaat niet, water is energie Het alleen verwerken van afvalwater op de rwzi is niet meer een vanzelfsprekendheid. Decentrale verwerking tot Nieuwe sanitatie, Riothermie zijn allemaal methoden die in opkomst zijn. Overwegingen zijn het optimaal benutten van afval(water) als grondstof en energiebron. De technieken leiden soms ook tot een eenvoudiger en/of duurzamer systeem om afval(water) te verwerken.
Gemeentelijk Water- en rioleringsplan Baarn en Soest
43
Duurzame afvalwaterketen
Inhoud Met een multi-criteria-analyse (MCA) in 2017 is afgewogen hoe het afvalwater van Soesterberg het best verwerkt kan worden. De meest gunstige varianten zijn afvoer naar Soest en afvoer naar Amersfoort. In beide gevallen vindt verwaarding van het afvalwater plaats. Het primaire en secundaire slib van rwzi Soest wordt per as afgevoerd naar rwzi Amersfoort. Op rwzi Amersfoort worden energie en grondstoffen teruggewonnen. Voorlopig wordt het afvalwater van Soesterberg afgevoerd naar Soest. Het afvalwateraanbod vanuit Soesterberg alleen (±10% op rwzi Soest) vormt onvoldoende aanleiding voor grootschalige infrastructurele wijzigingen. Daarom gaat het afvalwaterteam Soest een visie ontwikkelen op het gehele afvalwatersysteem Baarn-Soest in relatie tot ontwikkelscenario's voor de rwzi’s Soest en Amersfoort. Deze visie maakt een weloverwogen keuze mogelijk tussen de twee resterende varianten. Andere uitkomsten van de MCA-Soesterberg zijn de aanbevelingen tot afkoppelen in het bestaand bebouwd gebied van Soesterberg en het zo mogelijk toepassen van nieuwe sanitatie in de herinrichtingen, in- en uitbreidingen van Soesterberg, aanvullend op een waterneutraal ontwerp.