2. Bijlage 1 Energieprogramma 'Energie van Soest 2024-2030 def
Tekst van het document
Energie van Soest Koers 2024 - 2030
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
1
Beste Soester, Voor u ligt het nieuwe energieprogramma, ‘Energie van Soest’. En energie om aan de slag te gaan is er zeker!
2020-2025. De samenwerking is sinds het begin steeds
Namens het college,
hechter geworden. Samen met Energie Actief Soest, de
Aukje Treep-van Hoeckel
Soester Energie Coöperatie en BMO werken in projecten als Sociale energie in Smitsveen, realiseren van opwek, ondersteunen we inwoners bij verduurzaming onder meer in Overhees en Soestduinen.
Inwoners isoleren hun huis, zetten de thermostaat lager en leggen zonnepanelen op hun dak. Ondernemers
2022 was een jaar met grote veranderingen. De inval
verduurzamen hun bedrijfsprocessen en werken aan
van Rusland in Oekraïne maakte duidelijk hoe belangrijk
oplossingen voor netcongestie. En ook Verenigingen van
betaalbare energie is. Ook het steeds vollere elektrici-
Eigenaren, woningcorporaties en wij als gemeente zijn
teitsnet maakte ons werk niet makkelijker. Als overheid
volop aan de slag.
hebben we de grote verantwoordelijkheid te zorgen dat iedereen kan meedoen ook in de toekomst.
Toch kunnen en moeten we versnellen. De aarde warmt op en we willen allemaal dat toekomstige generaties in
Het programma dat nu voor u ligt, bouwt voort op het
een leefbare wereld kunnen leven. Daarnaast zijn
moois dat al is opgestart en geeft richting voor de
fossiele brandstoffen eindig en willen we niet afhankelijk
komende jaren. Ook zijn we ons meer bewust van de
zijn van andere landen. Met dit programma laten we
onzekerheden die de energietransitie met zich mee-
zien wat wij als gemeente gaan doen om die versnelling
brengt. Het is geen verzameling eenvoudig uitvoerbare
in te zetten.
projecten. Veel is nog onduidelijk en daarom moeten we flexibel zijn en ervoor open staan te leren. Met deze
Al sinds 2016 werken we gestructureerd aan duurzaam-
nieuwe koers weten inwoners en ondernemers wat ze
heid. We begonnen met het Gemeentelijk Duurzaam-
van ons kunnen verwachten. We kijken ernaar uit om
heidsplan ‘16-’20. Dit programma werd in 2020
samen de versnelling in te zetten en Soest mooier en
opgevolgd door het programma Energietransitie Soest
leefbaarder te maken.
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
2
Energieneutraal & aardgasvrij Soest 2050
We doen het samen
Minder energieverbruik
Een beter, gebalanceerd lokaal energiesysteem
Iedereen moet mee kunnen doen
Richtinggevende doelen
Energietransitie is meer onderdeel van ons werk
Omgaan met onzekerheid
Participatie en com municatie als de basis
We doen zelf wat we van anderen verwachten
Strategische uitgangspunten
Regie van overheid waar nodig
Ruimtelijke afweging
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
Energie in balans
Inwoners en ondernemers centraal
3
Samenvattende leeswijzer Het is onze ambitie een duurzame, toekomstbestendige gemeente te zijn, waar het fijn wonen en werken is voor elke inwoner en ondernemer. In 2050 zijn we in Soest energieneutraal en aardgasvrij. Energieneutraal betekent dat we evenveel duurzame energie opwekken als gebruiken. Een belangrijk ijkpunt is 2030, zowel vanuit Europees als nationaal beleid.
Richtinggevende doelen en rolbewuste koers Toegang tot betaalbare en duurzame energie voor iedereen
Warmte
Energiesysteem
Grootschalige opwek
Eigen organisatie
• Isolatie & Aardgasvrij • Achter elke voordeur • Duurzame bronnen • Infrastructuur
• Netgongestie • Netverzwaring / RO • Maatwerk & ehubs • Regelbaar vermogen en opslag
• OER A28 • Zon op dak • RES • Soesterzijde Isselt
• Iedereen! • Impact van beleid • Eigen prestaties • Samen met circulair
Het programma bestaat uit de Koers en de Uitvoeringsagenda. De Koers bevat onze visie en strategie op de grote maatschappelijke opgave waar we voor staan. Het is de paraplu boven de projecten die we uitvoeren. We
Communicatie en participatie als basis
Ha
n de pe lingsr v o spectief or i eder een
Energi e bespar ing sociale minim a
Grootschali g zon op dak
beschrijven wat we al hebben bereikt en waar we op
Energiesysteem van de toekomst
Financiering transitie
Energiebesparing
Aardgasvrij Soest
Lokaal maatwerk ie netcongest
Eigen atie organis
ti e li s a Rea d n i w
doorbouwen in dit nieuwe programma. We doen dit aan de hand van vier programmalijnen. De Uitvoeringsagenda gaat over de uitvoering hiervan.
Energie van Soest
Figuur 1: De paraplu: het energieprogramma in een oogopslag
Leeswijzer
4
De Koers
aardgasvrij en energieneutraal in 2050. Deze zijn uitge-
aanpak. Ook beschrijft deze programmalijn
Hoofdstuk 1 beschrijft de maatschappelijke opgave en
werkt in vier richtinggevende doelen, voor 2030, namelijk:
de aanpak voor de isolatie van woningen voor zowel huiseigenaren als huurders.
de (internationale) context, zoals de afspraken uit het Klimaatakkoord van Parijs uit 2015 en het nationale
• Minder energieverbruik
Klimaatakkoord uit 2019. Vier belangrijke redenen voor
• Een beter lokaal energiesysteem dat in balans is;
het herzien van het Energieprogramma 2020-2025 zijn:
• Iedereen moet mee kunnen doen;
programmalijn beschrijft hoe we ruimte creëren
• Energie is meer onderdeel van ons werk.
op het overvolle elektriciteitsnet en hoe we een
Het energiesysteem van de toekomst. Deze
toekomstbestendig, decentraal energiesysteem
• De erkenning dat de energietransitie zowel een
technologische als een menselijk kant kent
Om deze richtinggevende doelen voor 2030 te halen,
willen ontwikkelen. Decentraal betekent hier
• Het steeds voller wordende elektriciteitsnet
hebben we ze concreet gemaakt. Zo kunnen we goed
lokaal en dicht bij de plaats van afname. Dat
• Het versnellingspakket Fit for 55
monitoren of we de doelen ook echt halen.
doen we volgens drie ‘sporen’: energiesysteem van de toekomst, versnellen van ruimtelijke
• Andere overheidsprogramma’s en de komst van de
Omgevingswet.
Na de beschrijving van de doelstellingen gaan we in op
procedures en lokale maatwerkoplossingen.
onze rol als gemeente in het behalen van de doelTot slot staan we stil bij de rol van en ontwikkelingen bij
stellingen. We kennen vier verschillende overheidsrollen:
onze (boven)regionale partners.
samenwerkend, responsief, presterend en rechtmatig.
Grootschalige opwek van elektriciteit. Deze programmalijn beschrijft onze visie op grootschalige opwek van elektriciteit van de ge-
In hoofdstuk 2 beschrijven we onze visie op de opgave.
Het hoofdstuk eindigt met een aantal strategische
meente. De kern van dit hoofdstuk vormt het
We beschrijven de CO2- en energieopgave waar we als
uitgangspunten die voortvloeien uit de principes,
Uitnodigingskader en de bijdrage van de
gemeente voor staan en hoe wij deze opgave zien.
doelstellingen en overheidsrollen.
gemeente Soest aan de Regionale Energiestrategie (RES).
Deze opgave is uitgedrukt in cijfers. Daarna beschrijven we wat het betekent om in transities te werken volgens
In hoofdstuk 4 beschrijven we onze visie op de aanpak.
principes die gelden voor alle transities. En specifiek voor
Wij volgen hierbij vier programmalijnen. In dit hoofdstuk
Eigen organisatie. De gemeentelijke organisatie
de energietransitie en de overheid zelf.
maken we de strategie, principes en rollen concreet:
heeft zelf een CO2 -opgave, gericht op de eigen bedrijfsvoering en bijbehorende werkproces-
In Hoofdstuk 3 staan de kwantitatieve en kwalitatieve
De warmtetransitie. In deze programmalijn
sen. De focus ligt hier zowel op het verminde-
doelen die we onszelf bij deze maatschappelijke opgave
beschrijven we het kader voor de warmte-
ren van CO2 -uitstoot als op het ontwikkelen
stellen. Ook beschrijven we onze strategie om de doelstel-
transitie, inclusief de prioritering van gebie-
van energiebewust, circulair, opgavegericht en
lingen te halen. We hebben twee hoofddoelstellingen:
den waar we starten met de aardgasvrije
integraal werken in onze organisatie.
Energie van Soest
Leeswijzer
5
Aan de basis van alle programmalijnen staat communi-
De Uitvoeringsagenda
catie en participatie. Voor de energietransitie is dit één
In de Uitvoeringsagenda gaan we dieper in op wat we
van de belangrijkste onderwerpen. Inwoners en onder-
gaan doen. En dat is veel! Daarom hebben we de
1.
Handelingsperspectief voor iedereen
nemers staan centraal in onze aanpak, omdat zij het
verschillende projecten en activiteiten gebundeld in
2.
Energiebesparing
grootste deel van de opgave zullen gaan realiseren. We
herkenbare projectbeschrijvingen. We laten zien hoe de
3.
Energiebesparing sociale minima
werken daarom gestructureerd aan het informeren en
projecten onderdeel uitmaken van de verschillende
4.
Aardgasvrij Soest
activeren van inwoners en ondernemers.
programmalijnen. Hierbij ligt de focus op 2024 en 2025,
5.
Realisatie van windenergie
maar veel acties lopen langer dan deze jaren.
6.
Grootschalig zon op dak
7.
Lokale maatwerkoplossingen netcongestie
Hoofdstuk 5 gaat over onze visie op de uitvoering.
De tien belangrijkste projecten zijn:
Dat gaat over onze bevoegdheden en hoe we willen
Via een jaarlijkse voortgangsrapportage laten we de
8.
Energiesysteem van de toekomst
samenwerken.
voortgang en eventuele aanpassingen zien.
9.
Interne opgave
Deze voortgangsrapportage is verbonden aan de
10. Financiering van de transitie
In Hoofdstuk 6 geven we aan hoe we omgaan met
reguliere Planning & Control-cyclus, waarin we onze
risico’s. De belangrijkste hiervan zijn een aantal interne
financiële uitgaven en behoeften verantwoorden.
en externe factoren die mogelijk tot vertraging leiden.
Op basis van ontwikkelingen en nieuwe inzichten
Zicht houden op onze doelstellingen voor 2030 en
bepalen we of en wanneer we een nieuwe
2050 is essentieel. Dit vraagt om tijdige evaluatie en
Uitvoeringsagenda moeten maken.
eventueel bijstellen van keuzes die we hebben gemaakt. Om goed te kunnen evalueren is monitoring heel belangrijk. Wij gaan in dit hoofdstuk daarom ook in op monitoring. Net zo belangrijk daarbij is goed datamanagement en dataveiligheid. Wij zijn dan ook druk bezig dit te ontwikkelen.
Energie van Soest
Leeswijzer
6
Inhoudsopgave KOERS
1 2 3 4
De energietransitie: een maatschappelijke opgave
8
1 Aanleidingen voor een nieuw energieprogramma
9
2 Waar bouwen we op door? 3 Wat gebeurt er nog meer?
Onze visie op de opgave
5 Onze visie op de uitvoering
58
1 Formele bevoegdheden
59
11
2 Samenwerkingen
60
13
3 Middelen
61
15
1 Een leefbare wereld uitgedrukt in cijfers
16
2 Werken in transities
18
Onze doelen, rol en strategie
23
1 Doelen
24
2 Rol van de gemeente
32
3 Strategische uitgangspunten
36
6 Risicobeheersing en risicomonitoring 7
63
1 De risico’s
64
2 Monitoring van de risico’s
66
3 Databeheer
67
Bijlagen
68
1 Begrippenlijst
69
2 Toelichting op energie-eenheden
71
3 Inzicht in warmtevraag en warmteaanbod
72
Onze aanpak per programmalijn
37
4 Gebiedscriteria en weging
75
1 De warmtetransitie
38
5 Criteria voor goede samenwerkingen
77
2 Het energiesysteem van de toekomst
47
3 Grootschalige opwek van elektriciteit
49
UIT VOERINGSAGENDA
79
4 Onze eigen organisatie
52
1 Inleiding
80
5 Participatie en communicatie
54
2 Organisatie
81
3 Samenwerking
83
4 Projecten
85
Energie van Soest
Inhoudsopgave
7
HOOFDSTUK 1
De energietransitie: een maatschappelijke opgave
KOERS HOOFDSTUK 1.1
Aanleidingen voor een nieuw energieprogramma In dit hoofdstuk gaan we in op de aanleiding en omvang van de opgave waar we voor staan. We beschrijven ook welke inhoudelijke ontwikkelingen vragen om een nieuw energieprogramma. Sinds de ondertekening van het Klimaatakkoord van
Deze ontwikkelingen waren de aanleiding voor het
Oekraïne en onze afhankelijkheid van Russisch gas hebben
Programma Energietransitie Soest 2020-2025. Daarna
pijnlijk zichtbaar gemaakt hoe groot de impact van
zijn de doelen opnieuw bevestigd in de Regionale
(plotselinge) hoge energieprijzen op onze samenleving is.
Energiestrategie (RES) Amersfoort 1.0, de Omgevingsvisie en het gemeentelijke coalitieakkoord ‘Bouwen aan
Netcongestie en een nieuw energiesysteem
de toekomst, samen aan de slag! 2022-2026’. Toch is het
Dit brengt ons bij de tweede reden om het Energiepro-
nodig om het Programma Energietransitie Soest
gramma 2020-2025 te vernieuwen: het ontstaan van
2020-2025 eerder dan 2025 te vernieuwen. Hier zijn
netcongestie en het besef dat we moeten werken aan
vier redenen voor, die we hieronder beschrijven.
een nieuw energiesysteem. Dit nieuwe systeem zal bestaan uit een combinatie van centrale en decentrale
Parijs in 2015 is de energietransitie in een
Maatschappelijke transitie
stroomversnelling gekomen. In Nederland heeft de
De eerste reden is het besef dat de energietransitie
duidelijk, maar het is in ieder geval belangrijk om het net
ondertekening van het Nederlandse Klimaatakkoord in
meer is dan een technische transitie. Ja, we gaan naar
uit te breiden, opslagmogelijkheden van energie te
2019 deze versnelling versterkt met onder andere de
een nieuw energiesysteem, dat vraagt om nieuwe
onderzoeken, te innoveren en vraag en aanbod goed op
start van de Regionale Energiestrategieën (RES’en).
technieken. Huizen worden anders verwarmd en onze
elkaar af te stemmen. Dit gaat niet zomaar. Het vraagt
energie komt van hernieuwbare bronnen. Maar de
om maatwerk, acceptatie van onzekerheden en het
In het Nederlandse Klimaatakkoord staan afspraken
energietransitie is veel meer dan techniek. Het is vooral
onderzoeken van lokale mogelijkheden. Het dwingt ons
tussen bedrijven, maatschappelijke organisaties en
een maatschappelijke transitie, waarbij we oog moeten
ook om op een andere manier samen te werken met
overheden om de uitstoot van broeikasgassen in 2030
hebben voor alle belangen. Denk hierbij aan inwoners
bedrijven, netbeheerders en initiatiefnemers.
te halveren ten opzichte van 1990. In 2050 moet deze
die invloed willen hebben op hun leefomgeving en zelf
uitstoot zijn teruggedrongen tot 95% en is de gebouwde
beslissen over aanpassingen in hun woning. We willen
omgeving aardgasvrij gemaakt.
de lusten en lasten eerlijk verdelen. De oorlog in
Energie van Soest
Hoofdstuk 1 - De energietransitie: een maatschappelijke opgave
onderdelen. Hoe dit er precies zal uitzien is nog niet
9
KOERS HOOFDSTUK 1.1
‘Fit for 55’
Structuur (PEH), Meerjarenprogramma Infrastructuur
het vaststellen van de Omgevingsvisie hebben besloten
De derde reden heeft te maken met ‘Fit for 55’. Dit is
Energie en Klimaat (MIEK, met provinciale versies die
een aantal beleidsprogramma’s uit te werken. Deze
een EU-wetgevingspakket met als doel om in 2030 de
P-MIEK heten), Cluster Energie Strategieën (CES, over
Omgevingsvisie geeft een andere kijk op bestaand
netto-uitstoot van CO2 met minstens 55% te
industrie), Nationaal Programma Lokale Warmte (NPLW)
beleid. Grootschalige opwek van elektriciteit, de warmte-
verminderen in plaats van de eerder afgesproken 49%.
en natuurlijk Nationaal Programma Regionale Energie
transitie en het energiesysteem van de toekomst
De Nederlandse regering start daarom steeds meer
Strategie (NP RES). Deze ambitie en inzet van het Rijk
hebben veel ruimte nodig. De fysieke impact van de
programma’s die onderdelen van de energietransitie
vraagt ook inzet op lokaal niveau.
maatschappelijke opgave werken we waar nodig uit in een
stimuleren. Denk hierbij aan Programma Verduurzamen
omgevingsprogramma. Hier komt de ruimte die de
Gebouwde Omgeving (PVGO), Nationaal Isolatie
Omgevingsvisie Soest
Programma (NIP), Nationaal Programma
De vierde reden en laatste reden om het Energiepro-
Zo zullen we voor de warmtetransitie een Omgevings-
Energiesysteem (NPE), Programma Energiehoofd-
gramma Soest 2020-2025 te vernieuwen is dat we na
programma Warmte opstellen.
energietransitie vraagt, samen met andere ruimtevragers.
We dragen bij aan zes ‘Sustainable Development Goals’
Doel 1 - Beëindig armoede overal
Doel 7 - Zorg voor toegang tot
Doel 11 - Maak steden en andere
Doel 12 - Verzeker duurzame
Doel 13 - Neem dringend actie
Doel 16 - Bevorder vreedzame en
en in al haar vormen.
betaalbare, betrouwbare en
plekken waar mensen wonen
consumptie en productie.
om klimaatverandering en haar
inclusieve samenlevingen en bouw
De energietransitie mag er niet
duurzame energie voor
inclusief, veilig, veerkrachtig en
Door in Soest te werken aan
impact tegen te gaan.
op alle niveaus aan doeltreffende,
voor zorgen dat de mensen die
iedereen. Het is belangrijk dat
duurzaam. Het blijft fijn wonen
duurzaam gebruik van
We werken met dit energiepro-
verantwoordelijke en toegankelijke
het nu al het zwaarst hebben, het
de energietransitie inclusief is.
in Soest, doordat we onze levens
grondstoffen en deze niet meer
gramma voortdurend aan het
instellingen. We werken aan het
nog zwaarder krijgen.
Met de verandering naar het
aanpassen op de aanwezigheid
weg te gooien, werken we aan
besef dat we ook in Soest
vergroten van het vertrouwen in het
nieuwe systeem mag niemand
van duurzame energie.
onze circulaire economie.
stappen tegen klimaat-
lokale bestuur. We doen dit door te
verandering kunnen zetten.
zorgen voor duidelijkheid,
erop achteruit gaan.
transparante participatieprocessen en logische besluitvorming.
Energie van Soest
Hoofdstuk 1 - De energietransitie: een maatschappelijke opgave
10
KOERS HOOFDSTUK 1.2
Waar bouwen we op door? Het programma Energietransitie 2020-2025 bestond uit vijf pijlers met elk een eigen opgave om hun CO2-uitstoot te verminderen. Een groot aantal projecten heeft een veel langere doorlooptijd dan drie of vier jaar. Deze projecten nemen we natuurlijk mee in het vervolg. Een concreet voorbeeld van beleid dat we in deze periode hebben opgesteld en blijft gelden is het Uitnodigingskader Grootschalige Opwek. Dit houdt in dat we op drie locaties ruimte bieden aan in totaal zeven windturbines en op één locatie aan zon op land. Deze locaties zijn opgenomen in het Regionale Energiestrategie (RES)-bod. Daarnaast hebben we de Aanpak Energiebesparing voor sociale minima en de Lokale
CO₂-neutraal en aardgasvrij in 2050 49% CO₂-reductie in 2030
Wonen
Werken
Mobililteit
11,9% meer energiebesparing; 12,3% minder CO2-uitstoot
6,9 % meer energiebesparing; 12,3% minder CO,-uitstoot
2 2% meer energiebesparing: 12.3% minder CO.-uitstoot
WNOI Energieloket 2.0 Soest (inwoners) WN02 Energiefonds samen: besparen WNO3 Wijkaanpak WNO4 Corporatiebezit WN05 Financiering WNO6 Collectieve inkoop van systemen WNO7 Educatie energietransitie
WKOL Energieloket 2.0 Soest (ondernemers) WK02 Energieconvenant(-en) WK03 Rolbewustzijn beroepsgroepen (transitie gebouwde omgeving) WK04 Branchegerichte aanpak
MB0I Stimuleren en faciliteren elektrisch rijden MB02 Elektrische deelauto's in Soest MB03 Fietsen stimuleren en faciliteren MB04 OV optimaliseren
Isolatie-Aanpak Soest vastgesteld.
Gemeente als voorbeeld
Meer energiebesparing, minder CO,-uitstoot en minder ‘drempels'
VB01 Verduurzaming vastgoed middels routekaart VB02 Projecten bewustwording huurders (energiebesparing) maatschappelijk vastgoed VB03 Transitie mogelijk maken (beleid)
Energieopwek
12,6% van de energie duurzaam opgewekt
E01 Regionale Energie Strategie (RES) regio Amersfoort E02 Transitievisie warmte E03 Wijkuitvoeringsplannen E04 Duurzame warmte Soest E05 Uitnodigingskader elektriciteits-opwekking E06 Zonne-energie op dak - Energiefonds samen - Collectieve inkoop - Bedrifsdak - Nieuwbouw - Corporatiedak
Figuur 2: Het programma Energietransitie 2020-2025 in een oogopslag.
Energie van Soest
Hoofdstuk 1 - De energietransitie: een maatschappelijke opgave
11
KOERS HOOFDSTUK 1.2 Het verminderen van CO2-uitstoot blijft ook in dit
Bijgaande illustratie laat zien hoe groot de opgave is en
Bij dit principe geldt dat de auto niet langer meer centraal
programma het grote doel. Dat is de weg naar het
hoe groot de directe invloed van de gemeente op de op-
staat bij de inrichting van de ruimte. Hetzelfde geldt voor
behoud van een leefbare wereld. Tegelijkertijd hebben
gave is. De illustratie laat daarmee zien dat onze bijdrage
de totstandkoming van het Duurzaam Bouwconvenant.
we als gemeente geleerd dat we het niet alleen kunnen.
voor een belangrijk deel zit in het in beweging brengen
Dit convenant doet uitspraken over de duurzaamheid van
Het zijn vooral inwoners en ondernemers die CO2-
van anderen.
nieuwe woningen. Vanuit verschillende beleidsterreinen werken we nu steeds meer samen aan de opgave om
uitstoot verminderen. Het bestaande programma richt zich op alle CO2 -
CO2-uitstoot te verminderen. Dat wordt ook zichtbaar in
In dit programma willen we meer aandacht hebben voor
uitstoot in de gemeente. Maar we zien dat de CO2 -
de omgevingsprogramma's omdat daarin nu ook een
de rol en meerwaarde van de gemeente. Waar maken
opgave steeds meer onderdeel wordt van al het beleid.
CO2-opgave is opgenomen.
we het verschil, zodat onze inwoners en ondernemers
Een mooi voorbeeld is het zogenaamde STOMP-principe,
stappen zetten die leiden tot minder CO2-uitstoot?
dat voor mobiliteitsbeleid het uitgangspunt is geworden.
Figuur 3: Illustratief inzicht in omvang van de opgave en de mate van invloed van de gemeente
Energie van Soest
Hoofdstuk 1 - De energietransitie: een maatschappelijke opgave
12
KOERS HOOFDSTUK 1. 3
Wat gebeurt er nog meer? De energietransitie is de afgelopen jaren in een stroomversnelling gekomen. Dat heeft gezorgd voor allerlei ontwikkelingen die ook invloed hebben op hoe we in Soest aan de slag kunnen. Het Rijk Het kabinet Rutte IV heeft ingezet op een stevig klimaatbeleid1. Het kabinet is verschillende beleidspro-
waarvan 1,5 miljoen nu slecht geïsoleerd zijn
plek voor samenwerking tussen gemeenten en de
(label E, F of G)
provincie Utrecht, om woningen te verduurzamen en
• Nationaal Programma Regionale Energiestrategie
synergie te benutten
(NP RES): gericht op ondersteuning, delen van kennis
• Energy Board Utrecht (EBU): een provincie-brede
en samenwerking, met als doel om op grote schaal
samenwerking om op korte en lange termijn
duurzame energie te kunnen opwekken
netcongestie te kunnen opvangen, op weg naar het
• Tijdelijke regeling Capaciteit Decentrale Overheden
energiesysteem van de toekomst
Klimaat-en Energiebeleid (CDOKE): ter versterking van de uitvoering van het Klimaatakkoord, specifiek bedoeld voor menskracht
gramma’s en financieringsinstrumenten gestart. Op dit
De provincie
moment zijn de belangrijkste voor onze gemeente met
Het bestuur van de provincie Utrecht is ambitieus.
een looptijd tot 2030:
Zij zien een rol voor zichzelf om gemeenten te ondersteunen in het behalen van hun doelen. Dit uit zich in
• Nationaal Programma Lokale Warmte (NPLW):
gericht op ondersteuning, het delen van kennis en
subsidieregelingen, samenwerkingsconstructies en onderzoek. Denk hierbij aan:
samenwerking in de lokale warmtetransitie • Nationaal Isolatie Programma (NIP), inclusief
• Uitvoeringsverordening Subsidie Energietransitie
verschillende specifieke uitkeringen voor de
(USET): een financiële bijdrage aan activiteiten om de
financiering van maatregelen (SpUk’s): heeft als doel
energietransitie te versnellen
om 2,5 miljoen woningen te isoleren voor 2030,
• Energie Diensten Centrum (EDC): een centrale
1 Op het moment van schrijven van het programma is er nog geen nieuwe regering gevormd. De eventuele veranderingen in Klimaatbeleid zijn dus nog niet te overzien. De meeste regelingen zijn zo ingericht om voorbij kabinetsperioden te kunnen blijven bestaan. De koepels VNG, IPO en UvW zien daar nauw op toe.
Energie van Soest
Hoofdstuk 1 - De energietransitie: een maatschappelijke opgave
13
KOERS HOOFDSTUK 1. 3
De Regio Amersfoort
In die aanpak worden buurten één voor één
Het is een ingewikkelde opgave waarbij we regionaal en
In de Regio Amersfoort wordt in verschillende
toekomstbestendig gemaakt. Stedin doet dit door de
provinciaal moeten samenwerken. Tegelijkertijd werken
samenstellingen door gemeenten samengewerkt aan
huidige elektriciteitskabels te vervangen voor kabels met
we samen met ondernemers om op korte termijn
regionale opgaven op het gebied van bijvoorbeeld
een grotere capaciteit en door extra transformatie-
oplossingen te vinden en wordt op landelijk niveau
wonen en mobiliteit. De Regionale Energiestrategie
huisjes, ook wel trafo’s, te plaatsen en waar we dus
gewerkt aan benodigde wet- en regelgeving zoals
(RES) is hier ook onderdeel van, waarin ons
ruimte voor moeten vinden.
bijvoorbeeld nieuwe contractvormen.
Daarnaast kijkt Stedin voor de middellange termijn naar
Het is overigens van belang om te beseffen dat Stedin
In de regio werken verschillende partijen samen via een
twee nieuwe verdeelstations, waarvan de vergunning
de regionale netbeheerder is. Het regionale net is
elektriciteitstafel, een warmtetafel, een ambtelijk
voor de eerste al in 2023 is verleend, en een nieuw
namelijk onlosmakelijk verbonden met het landelijke
overleg en netcongestie. Hierin delen zij kennis en
transportstation. Hiervoor wordt gezocht naar ruimte
hoogspanningsnetwerk. Hiervan is Tennet de netbe-
werken zij samen aan regionale aanpakken. Tevens
tussen Baarn en Soest. Deze investeringen zorgen voor
heerder. Effecten op landelijke niveau werken door naar
monitoren zij de voortgang en rapporteren deze aan het
netverzwaring, waardoor we met de kennis van nu
regionaal niveau. Veelal bepaalt dat de kaders van
Nationaal Programma Regionale Energiestrategie.
verwachten dat we de toenemende energievraag
regionale mogelijkheden.
Een ambtelijk kernteam bereidt de bestuurlijke
aankunnen.
uitnodigingskader is geland.
besluitvorming voor.
Stedin & TenneT
Daarnaast heeft Stedin ook een rol in het vinden van flexibele oplossingen die het elektriciteitsnet ontlasten.
In het energiesysteem van Soest speelt Stedin een
Denk hierbij aan het bij elkaar brengen van vraag en
belangrijke rol. Op korte termijn betekent dit de
aanbod in tijd, ruimte en opslag. Hier gaan we in
uitvoering van reguliere werkzaamheden aan de
hoofdstuk 3.1 ren 4.2 verder op in.
netinfrastructuur en het opstarten van de Buurtaanpak.
Energie van Soest
Hoofdstuk 1 - De energietransitie: een maatschappelijke opgave
14
HOOFDSTUK 2
Onze visie op de opgave
KOERS HOOFDSTUK 2.1
Een leefbare wereld uitgedrukt in cijfers De energietransitie is een opgave van en voor iedereen. Dat betekent dat iedereen een bijdrage moet leveren, groot of klein. Alle puzzelstukjes zorgen er gezamenlijk voor dat we een leefbare wereld creëren voor toekomstige generaties.
In Nederland en de wereld zijn verschillende crises gaande die in het ontstaan en oplossen ervan niet los
Nederland CO2 -neutraal
Daarom werkt Nederland aan een CO₂-neutrale
van elkaar gezien kunnen worden. Zo is de biodiversi-
samenleving in 2050. Dit betekent dat er evenveel CO₂
teitscrisis niet los te zien van de klimaatcrisis en gaan de
wordt opgenomen uit de atmosfeer, als we uitstoten.
energietransitie en een circulaire economie bijdragen
Voor 2030 is landelijk het doel om minimaal 55%
aan het voorkomen van verdere versnelling van de
verminderen ten opzichte van 1990 te realiseren.
opwarming van ons klimaat. 250
229 MT C02
Doel 2030 Landbouw & landgebruik
In dit hoofdstuk beschrijven we hoe de kwantitatieve
200
deze er nu uitziet. Daarna gaan we in op de principes die we hanteren. Dat zijn namelijk algemene principes die ons helpen om te werken in een transitie, specifieke principes die voor de energietransitie opgaan en
Uitstoot in MT C02
opgave zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld en hoe
Gebouwde omgeving (woningen, bedrijven en maatschappelijk vastgoed)
159 MT C02
Mobiliteit
150
Elektriciteit Industrie
100
principes die specifiek gelden voor de overheid die in een eigen transitie zit. Al deze principes helpen onze rol
50
102 MT C02
invulling te geven. 0 1990
2022
2030
Figuur 4: De ontwikkeling van de uitstoot per sector in Nederland
Energie van Soest
Hoofdstuk 2 - Onze visie op de opgave
16
KOERS HOOFDSTUK 2.1 200 Landbouw & landgebruik
Om dit te bereiken wordt landelijk een onderscheid gemaakt tussen verschillende sectoren. Voor iedere
Gebouwde omgeving (woningen, bedrijven en maatschappelijk vastgoed)
150
Mobiliteit
sector wordt passend beleid en bijbehorende meeste sturing op het verminderen van de CO₂-uitstoot.
Elektriciteit
60
maatregelen ontwikkeld. Het Rijk heeft daarmee de
Industrie
100
Als gemeente Soest dragen we bij aan deze landelijke ambitie door dezelfde doelen na te streven.
71 50
In figuur 5 is te zien hoe de CO₂-uitstoot in Soest over verschillende sectoren verdeeld is. Daar zitten grote
8 8 8
0
verschillen tussen; industrie is landelijk een stuk groter dan in Soest, terwijl het aandeel van de gebouwde
Figuur 5: De uitstoot per sector in Soest in 2019
omgeving in Soest bijvoorbeeld groter is dan landelijk. 3000
Verminderen van energiegebruik Energiegebruik voor elektriciteit en warmte voor de
10 2500
gebouwde omgeving (woningen, bedrijven en maatschappelijk vastgoed) is in Soest de belangrijkste
Energievraag
219
Landbouw Industrie
684 2000
Mobiliteit
bron van CO2-uitstoot. Door te focussen op het terugbrengen van de energievraag en door het gebruik
Gebouwde omgeving (woningen, bedrijven en maatschappelijk vastgoed)
1500
van duurzame bronnen, verminderen we de meeste CO2-uitstoot. De andere energiegebruikers zijn kleiner of
1000
1802
Energieaanbod
vallen grotendeels buiten de invloedssfeer van de gemeente In figuur 6 is te zien hoe de energievraag van verschillende sectoren in Soest is opgebouwd en hoeveel duurzame warmte en elektriciteit er in 2021 duurzaam werd opgewekt.
Energie van Soest
Duurzame warmte 500
Duurzame elektriciteit 45
0 Energievraag
65
Energieaanbod
Figuur 6: Energievraag en -aanbod in Soest in 2021
Hoofdstuk 2 - Onze visie op de opgave
17
KOERS HOOFDSTUK 2.2
Werken in transities We praten veel en vaak over transities. Niet alleen de energietransitie, maar ook van allerlei andere onderwerpen. Dit hoofdstuk gaat in op wat ‘transitiedenken’ werkelijk betekent voor ons als gemeente.
Belangrijk is ook te begrijpen hoe een transitie zich
Tegelijkertijd weten we niet precies wat wordt
ontwikkelt. De X-curve van Drift (Dutch Research
afgebroken en wat een plek krijgt in het nieuwe.
Institute for Transitions) geeft overzichtelijk weer hoe
Het model laat daarom in het midden de botsing zien.
complex een transitie tot stand komt. Het zijn twee
Deze botsing staat voor het onoverzichtelijke waarin het
bewegingen die tegelijkertijd plaatsvinden: een bewe-
gevoel van chaos ontstaat.
ging waarbij het bestaande niet meer houdbaar is en op weg is naar uitfasering en een beweging waarin vanuit pilots en experimenten het nieuwe systeem ontstaat.
De energietransitie is een transitie Dat betekent dat, zoals we het altijd hebben gedaan, het niet langer kan. Er moet dus een systeemtransitie
optim al
isati e
plaatsvinden. Maar hoe de weg naar een leefbare
des tab ilita tie
toekomst eruitziet, weten we niet precies. We weten
ch ao s
niet precies welke stappen we moeten zetten of wanneer die afgerond zullen zijn. Een systeemtransitie kenmerkt zich door een samenspel van systemen (juridisch, financieel/economisch, institutioneel, cultureel, technologisch en ecologisch) die moeten veranderen. Aan één knop draaien is niet voldoende en lukt ook meestal niet. Dit inzicht wordt ook voor de energietransitie steeds duidelijker: alleen een technische benadering is onvoldoende.
Energie van Soest
enten experim
ling nel s r e v
ie nt rge e em
g erin alis n tio titu ins
ie ilisat stab
afb raa k uitf ase ring
Figuur 7: X-curve van Drift
Hoofdstuk 2 - Onze visie op de opgave
18
KOERS HOOFDSTUK 2.2
Uit wetenschappelijke onderzoeken en op basis van
we niets (kunnen of hoeven te) doen. Juist niet, want we
Algemene principes voor werken aan transities
weten ook veel al wel. Principes die we hebben
Hoe vinden we als gemeente onze weg in de
gemeente Soest een aantal principes vaststellen die
afgesproken, zijn richtinggevend. En met een lerende en
energietransitie? Als onderdelen telkens verschuiven en
relevant zijn voor de komende periode. We zetten deze
open houding kunnen we stappen voorwaarts blijven
inwoners en ondernemers toch in beweging willen en
centraal in onze aanpak en helpen ons zo om ons werk
zetten, ook als we niet volledig zeker zijn. En accepteren
moeten komen? Als we wel de stip op de horizon kennen
vorm te geven.
dat soms een stap voorwaarts achteraf niet de juiste
maar geen helder plan van aanpak kunnen bieden?
Overigens wil chaos of het onbekende niet zeggen dat
wat we al hebben geleerd, kunnen we voor de
bleek te zijn.
Algemene transitieprincipes
Opgavegericht
Samenwerken
Handelingsperspectief
Leren
Competenties
In de eerste plaats werken we opgavegericht. Dat betekent dat de opgave leidend is bij wat we doen. Wat is nodig voor de opgave waar we voor staan? Bestaande grenzen en structuren staan dus niet centraal. We streven daarbij naar een integrale aanpak, maar beseffen ook dat we daarin wel keuzes moeten maken om vooruit te komen.
Daarnaast is het besef nodig dat we het niet alleen kunnen doen; niet als individu en niet als organisatie. We moeten expliciet aandacht besteden aan hoe we het beste kunnen samenwerken.
Daarbij helpt het om het werk samen behapbaar te maken en de stappen die we nu kunnen zetten inzichtelijk te maken. Hoe klein die ook zijn. De complexiteit van een transitie kan namelijk ook als effect hebben dat mensen stilvallen. Het bieden van handelsperspectief, ook al kunnen we niet alles overzien, is van groot belang om de beweging op gang te krijgen en te houden.
Deze uitgangspunten maken samen heel duidelijk dat we werken in onzekerheid. Dat betekent dat we mogelijk verkeerde stappen zetten. Het zou kunnen dat iets toch anders gaat dan we vooraf dachten, of dat we zelfs ergens mee moeten stoppen. Daar kunnen we alleen mee omgaan als we accepteren dat we moeten doen, leren en beter doen. Het lerend vermogen van de organisatie is daarom heel belangrijk.
Hierbij hoort ook het besef dat in de verschillende fases van de transitie ook verschillende mensen nodig zijn. Mensen beschikken over verschillende competenties en al deze competenties zijn op verschillende momenten hard nodig. Naast het leren als organisatie is het investeren in de ontwikkeling van competenties een randvoorwaarde voor een succesvolle bijdrage aan de transitie.
Energie van Soest
Hoofdstuk 2 - Onze visie op de opgave
19
KOERS HOOFDSTUK 2.2
Leidende principes voor de Nederlandse energietransitie
hebben we talloze plekken waar we energie opwekken.
zodat iedereen kan deelnemen aan een
Echter, dat aanbod komt niet overeen met de
energievoorziening die eerlijk, betaalbaar en inclusief is.
Specifiek voor de energietransitie in Nederland zijn
momenten waarop er vraag naar energie is. Dat
Onder de naam de ‘Wereld van B’ wordt breed in
leidende principes opgesteld. De gedachte achter deze
betekent dat we slim moeten zijn met het balanceren
Nederland volgens onderstaande principes gewerkt.
principes is vrij eenvoudig: laten we werken volgens de
van vraag en aanbod in tijd en ruimte. Waar mogelijk
Want als we vasthouden aan de leidende principes
principes van het energiesysteem van de toekomst. We
moeten we deze bij elkaar brengen, maar anders
van het bestaande systeem, dan gaat het niet lukken om
bewegen immers naar een nieuw energiesysteem dat
moeten we de energie met behulp van opslag, conversie
naar het nieuwe systeem te veranderen.
CO₂-neutraal is. We weten in grote lijnen hoe dat moet
en specifieke distributie beschikbaar maken. Dat vraagt
gaan werken. In plaats van enkele energiebronnen
ook om een ander systeem van regels en afspraken,
Principes energietransitie
Energie in balans
Gedistribueerd energiesysteem
Toegang voor iedereen
Lokaal eigenaarschap en integrerende samenwerking
Faciliteren van maatschappelijke kracht
Zon en wind leveren lokaal steeds meer energie, Maar de zon schijnt soms fel of juist niet. Ook waait het niet altijd. Toch hebben wij 24/7 stroom nodig. Het is dan zaak om
Doordat duurzame energie overal opgewerkt wordt, is het energienet niet langer een brede snelweg die via provinciale en gemeentelijke wegen naar de wijk en je huis leidt.
De zon en de wind leveren elke dag energie. We moeten er alleen voor zorgen dat we er toegang toe hebben. Het uitgangspunt in de wereld van B is dat duurzame
De energievoorziening gaat van centraal naar lokaal. Er is niet langer een centrale leverancier maar we werken lokaal samen om duurzaam opgewekte energie op te
Er beweegt veel in de samenleving. Inwoners die hun eigen wijk willen verduurzamen organiseren zich, ondememers stemmen het verbruik van energie op elkaar af en
naar balans te zoeken tussen verschillende bronnen. Daarbij brengen we lokaal vraag en aanbod én opslagen conversie van energie bij elkaar.
Het moet een netwerk worden van veel kleine en grote wegen die met elkaar verbonden zijn. Dat brengt (technische) uitdagingen met zich mee en vraagt een cultuuromslag.
energie beschikbaar én betaalbaar is voor iedereen die energie nodig heeft.
slaan en verbruik van energie op elkaar af te stemmen. Dat vraagt om nauwe samenwerking en goede (maatwerk) afspraken.
coöperaties geven vorm aan lokaal eigendom. Het bieden van ruimte aan deze maatschappelijke initiatieven is een belangrike succesfactor voor deze transitie.
Energie van Soest
Hoofdstuk 2 - Onze visie op de opgave
20
KOERS HOOFDSTUK 2.2 Transitietaken Overheid
Transitietaken van de overheid In 2023 is er een onderzoek verschenen naar de rol van
Richting geven
de overheid in transities. Het richtte zich op de landelijke
De overheid moet een duidelijke langetermijnvisie ontwikkelen voor de
overheid, maar biedt ook zeker aanknopingspunten voor
gewenste transitie en deze vertalen naar concrete beleidsmaatregelen en
decentrale overheden. Hieruit blijkt dat er een nieuwe
doelstellingen om de transitie te realiseren.
rol ontstaat voor de overheid. Deze rol biedt ambtenaren handvatten bij het vormgeven van transities in hun
Governance structuur creëren
dagelijks werk. Onder de noemer ‘transformatieve
De overheid moet een platform of governance structuur opzetten om
overheid’ trekt de overheid taken naar zich toe om
samenwerking tussen verschillende partijen zoals overheden, bedrijven en
transities verder te brengen, terwijl we juist uit een
burgers te faciliteren en te coördineren tijdens de transitie.
periode komen waarin de overheid een terugtrekkende beweging maakte.
Het nieuwe ondersteunen De overheid moet ruimte creëren voor innovatieve initiatieven en nieuwe
Deze nieuwe rol kan naast de bestaande rollen, namelijk
werkwijzen die bijdragen aan de transitie, en deze waar mogelijk opschalen en
klassieke bureaucratie (alleen taken op aanwijzen van de
verspreiden.
bestuurder oppakken als ze heel precies grondwettelijke processen en procedures volgen) en network governan-
Het oude afbreken
ce (overheid is een van de spelers aan tafel waaronder
De overheid moet afscheid nemen van oude, inefficiënte of onduurzame
ook belanghebbenden van het oude systeem wat
systemen, structuren en werkwijzen die de transitie belemmeren.
radicale verandering tegenhoudt) bestaan. Interne capaciteiten en structuren ontwikkelen De overheid moet de benodigde vaardigheden, kennis en structuren binnen de eigen organisatie ontwikkelen voor effectief transitiemanagement.
Energie van Soest
Hoofdstuk 2 - Onze visie op de opgave
21
KOERS HOOFDSTUK 2.2
Sturing van de overheid Tot slot nog het inzicht in de wijze waarop de overheid in transities stuurt, vormgegeven kan worden. Als gemeente helpt het NSOB-model (Nederlandse School voor Openbaar Bestuur) voor overheidssturing bij het bepalen van onze rol. Hierin wordt een onderscheid gemaakt in vier overheidsrollen: de rechtmatige, de presterende, de netwerkende en de participatieve overheid. De rollen zeggen iets over wat de overheid, afhankelijk van context en keuzes, te doen heeft. Het is meestal niet zwart-wit, in hetzelfde project kunnen alle vier de rollen voorkomen. Het raamwerk geeft ons aanknopingspunten om bewust een rol te kiezen. Deze rollen kunnen geplot worden op de X-curve. Om zo het gesprek over een bewuste rolkeuze nog specifieker te maken. Het vraagt namelijk om na te denken waar het project zich op de curve globaal bevindt, welke transitierollen daarbij passen en op welke wijze we daar als gemeente invulling aan kunnen en willen geven. En omdat we samenwerken met anderen is het ook van belang hun verwachtingen
Figuur 8: Vier rollen in overheidssturing geplot op de X-curve
daarover te kennen.
Energie van Soest
Hoofdstuk 2 - Onze visie op de opgave
22
HOOFDSTUK 3
Onze doelen, rol en strategie
KOERS HOOFDSTUK 3.1
Doelen In dit hoofdstuk beschrijven we onze focus en doelen. Samen met de inzichten in het vorige hoofdstuk leidt dat tot een beschrijving van onze rol en strategische uitgangspunten. Onze stip op de horizon in de Omgevingsvisie is helder:
Vanuit onze visie op de opgave hebben wij onze stip op
1) iedereen moet mee kunnen doen,
de horizon vertaald naar twee hoofddoelen voor 2050,
2) Energietransitie is meer onderdeel van ons werk,
namelijk een energieneutraal en aardgasvrije gemeente.
3) een beter gebalanceerd lokaal energiesysteem en
Dit is nog ver weg in de tijd.
4) minder energieverbruik.
Als opstap naar deze hoofdoelstellingen hanteren we
Uit de richtinggevende doelen volgen de concrete,
daarom vier richtinggevende doelen voor 2030:
meetbare doelstellingen in de buitenste ring.
70% van de inwoners weet wat zijn handelingsperspectief in de energietransitie is.
Nieuwe (fysieke) ontwikkelingen zijn minimaal energieneutraal
een CO₂-neutraal, circulair en aardgasvrij Soest in 2050. Zo dragen wij bij aan een leefbare wereld. Wij werken daaraan onder andere middels de omge-
Iedereen houdt toegang tot betaalbare energie.
Iedereen moet mee kunnen doen
vingsprogramma’s, het Actieplan Circulaire Economie
15% energiebesparing in 2030
Energieneutraal Aardgasvrij Soest
(dat op moment van schrijven nog in ontwikkeling is) en dit energieprogramma.
Minder energieverbruik
In 90% van de gevallen halen we de afgesproken planning voor werk aan het energiesysteem inclusief een integrale belangenafweging.
Slim koppelen van vraag en aanbod in lokaal energiesysteem (in tijd en ruimte).
Een beter gebalanceerd lokaal energiesysteem
Minimaal 675TJ duurzame opwerk elektriciteit en warmte in 2030
Energietransitie is meer onderdeel van ons werk
Verminderen van onze eigen C02-uitstoot met 90% in 2030 t.o.v. 2017.
We leren en dragen uit hoe je integraal werkt in energietransitie.
Figuur 9: Doelen van het energieprogramma
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
24
KOERS HOOFDSTUK 3.1
Hoofddoelen: energieneutraal en aardgasvrij in 2050
Energieneutraal Soest in 2050
gemeente. Op de route richting 2050 zijn we in 2030
De gemeente Soest is in 2050 energieneutraal. Dat
voor 45% energieneutraal. Dit betekent ook dat we, om
De hoofddoelen van het programma zijn de twee
betekent dat we evenveel duurzame energie opwekken
volledige energieneutraliteit te bereiken, richting 2050
stippen op de horizon voor 2050: een aardgasvrije en
als gebruiken. Om energieneutraal te worden, werken
nog aanvullende keuzes moeten maken op het gebied
energieneutrale gemeente.
we zowel aan energiebesparing en het opwekken van
van energiebesparing en opwek.
duurzame energie. In figuur 10 staan de huidige stand van zaken en de route naar een energieneutrale
Totale energievraag
Duurzame warmte
Duurzame elektriciteit
3000 2730 2500 2350
In Tj
2000 1500
1500
1000 125
500
550
45%
0 2021
2030
2050
Figuur 10: Aandeel energieneutraal: lokale opwek versus totale energievraag
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
25
KOERS HOOFDSTUK 3.1
Aardgasvrij Soest in 2050
aardgasvrij worden gebouwd. Op dit moment zijn in de
We willen in 2050 een aardgasvrije gemeente zijn.
gemeente ongeveer 650 woningen en 275 gebouwen
Dit gaat om circa 22.000 woningen en 3.000 andere
aardgasvrij. We koersen af op 15% aardgasvrije gebou-
gebouwen in de gemeente³. Hier komen nog nieuw te
wen in 2030. Daarmee liggen we op schema om ons
bouwen panden bij die in de regel, maar nog niet altijd
doel in 2050 te halen.
Aantal woningen aardgasvrij
Aantal gebouwen aardgasvrij
>6000
6000
5000
4000 3400
>3000
3000
2000
1000 250
225
275
240
500
250
650
275
450
0 2019
2020
2021
2022
2030
2050
Figuur 11: Aantal woningen en gebouwen aardgasvrij in Soest (en ook hier weer tekst boven figuur verwijderen)
Bron: Klimaatmonitor, CBS en Energy Transition Model ³ De aantallen verschillen, afhankelijk van de manier waarop gebouwen worden gedefinieerd en ingedeeld. Dit aantal is gebaseerd op de CBS indeling woningen & niet-woningen.
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
26
KOERS HOOFDSTUK 3.1
Richtinggevend doel: verminderen totale energiegebruik
Een ander onderdeel gaat over ons gedrag: het lager
Hoe minder energie we gebruiken, hoe minder energie
instellen van de thermostaat of het uitschakelen van
3000
de verlichting in ruimtes die je niet gebruikt. Of dat je
dagelijkse keuzes veel energie besparen.
vaker met OV gaat, in plaats van de auto pakt. Gedrags- en bewustwordingscampagnes kunnen
Daarnaast wordt onze energiebehoefte kleiner als we de
hierbij een grote rol spelen. Voor het verminderen
omgeving waarin we leven zo inrichten dat er minder
van het warmtegebruik speelt isolatie van gebouwen
energie nodig is. Ook willen we dat iedereen bij
een grote rol.
(vervangings-)investeringen duurzame keuzes maakt. De aanschaf van een hybride warmtepomp kan zo’n
Het doel van 15% energiebesparing in 2030 is
keuze zijn. Dit is een warmtepomp die verwarmt op
ambitieus, maar realistisch als we ons beleid
elektriciteit, maar op koude dagen gas gebruikt, om hoge
uitvoeren. Voor de periode na 2030 moeten we
pieken in de vraag naar warmte op te vangen. Wet- en
aanvullende keuzes maken op het gebied van
regelgeving helpt ons hierbij. De bijbehorende
energiebesparing. Zo blijven we zicht houden op ons
doelstellingen zijn:
doel: een energieneutrale gemeente zijn in 2050.
219 2500 -15% 684 Energieverbruik sectoren in Tj
we hoeven op te wekken. We kunnen met kleine
10
195
2000 750 1500
1000
1802 1400 2021
500
2030
0
In 2030 gebruiken we 15% minder energie dan in 20214
Landbouw
De transitie naar duurzame energie begint met het verminderen van ons energiegebruik. Het
Industrie
verminderen van energiegebruik kent veel
Mobiliteit
verschillende onderdelen. Een deel krijgt vorm door
Gebouwde omgeving (woningen, bedrijven en maatschappelijk vastgoed)
zuinigere apparatuur te gebruiken, zoals koelkasten, LED-lampen en de overstap naar elektrische vervoersmiddelen als auto’s. 4
Figuur 12: Energieverbruik in Soest richting 2030
We hanteren peiljaar 2021 omdat dit, op moment van schrijven, het meest recente jaar is waar volledige energiedata van ontsloten is.
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
27
KOERS HOOFDSTUK 3.1
Minimaal 675 terajoule (TJ) duurzame opwek
zijn minimaal energieneutraal
Richtinggevend doel: een beter lokaal energiesysteem dat in balans is
Alle nieuwbouw in Nederland wordt gebouwd
De energie die we wel nodig hebben, komt van duurzame
Om te kunnen overstappen naar een duurzame
volgens de zogenaamde Bijna Energieneutrale
bronnen. Denk hierbij aan wind- en zonne-energie, maar
energievoorziening, moet er voldoende duurzame
Gebouwen (BENG-)normering. BENG-gebouwen zijn
ook de bodem, water en lucht zijn belangrijke warmte-
elektriciteit en warmte beschikbaar zijn. Daarom
in de regel ook aardgasvrij. De gemeente Soest sluit
bronnen. Deze bronnen zijn overal aanwezig, maar helaas
willen we minimaal 550 TJ duurzame elektriciteit
zich hierbij aan. Zo zorgen we ervoor dat de opgave
niet altijd op het goede moment op de juiste plek
(met wind op land en zon op dak) en 125 TJ duurzame
voor de energietransitie niet door de bouw van
beschikbaar. Immers, de zon schijnt niet altijd en het
warmte opwekken in 2030. Deze doelstelling halen
nieuwe woningen en bedrijfspanden nog groter
waait ook niet altijd. In het energiesysteem van de
we als we ons beleid uitvoeren. Richting 2050 zijn
wordt. Daar waar mogelijk willen we meer bereiken
toekomst zijn distributie, opslag en conversie van
aanvullende keuzes nodig op het gebied van
dan energieneutraal.
duurzame energie onmisbaar, net als inzicht in ons
duurzame opwek om zicht te houden op ons doel:
Dit betekent dat gebouwen of gebieden meer
energiegebruik. Alleen daarmee komen vraag en aanbod
een volledig energieneutrale gemeente zijn. Zie
duurzame energie opwekken dan gebruiken. Dat
van energie met elkaar in balans.
bijlage 2 voor een uitleg van energie-eenheden.
Dit leidt automatisch tot maatwerk, waarin we op
We streven ernaar om dit zoveel mogelijk te doen op
lokaal niveau vraag en aanbod in tijd en ruimte zoveel
ons eigen grondgebied. Tegelijkertijd zien we dat dit
mogelijk bij elkaar brengen. Dit is een oplossing voor
steeds moeilijker lijkt te worden. Dit vraagt om keuzes
het volle elektriciteitsnet, maar ook naar de toekomst
over hoe we onze doelstelling op het gebied van het
toe helpen lokale maatwerkoplossingen om de
duurzaam opwekken van energie willen behalen.
netinfrastructuur te ontlasten.
Maar sowieso moeten we de warmtebronnen die we
Nieuwe ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving
elektriciteit en warmte in 2030
geldt zowel voor nieuwe gebouwen als voor nieuwe gebiedsontwikkelingen.
hebben, maximaal benutten. Tegelijkertijd werken de netbeheerders TenneT en Stedin aan het verzwaren van de netinfrastructuur. Wij zijn erbij gebaat de procedures zo snel mogelijk te laten verlopen. De bijbehorende doelstellingen zijn:
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
28
2019
KOERS HOOFDSTUK 3.1
Slim koppelen van vraag en aanbod in lokaal energiesysteem in tijd en ruimte Bij een duurzame energievoorziening hoort een
800
Duurzame warmtebronnen
passend energiesysteem. We gaan van een centraal energiesysteem met daarop enkele bronnen (zoals
Windturbines
125
600
landelijke gas- en kolencentrales) naar een systeem met een veelvoud aan decentrale, lokale bronnen
Zon op dak In Tj
(zoals zon op dak en lokale wind op land).
400
375
Daarnaast raakt het elektriciteitsnet steeds voller, omdat we steeds meer elektrische producten
200
gaan gebruiken voor onze warmte en mobiliteit. Denk bij mobiliteit bijvoorbeeld aan elektrisch openbaar vervoer en elektrische auto’s. Een deel van de oplossing hiervoor zit in het verzwaren van het bestaande net. Voor een ander deel zijn slimme
175 0
2019
2030
Figuur 13: Opwek duurzame elektriciteit en warmtebronnen in Soest
oplossingen nodig, bijvoorbeeld door vraag en aanbod op elkaar af te stemmen in ruimte of tijd.
Voor deze ruimtelijke ingrepen moeten zij zich
gevallen waar we een bredere afweging moeten
Oftewel: we moeten ervoor zorgen dat duurzame
natuurlijk wel aan procedures houden. Door deze
maken, moeten we die ruimte nemen. Om dit goed
energie beschikbaar is op de plek en het moment dat
procedures grondig uit te werken, te doorgronden wat
te kunnen doen, stellen we onszelf tot doel niet
iemand het nodig heeft.
nodig is en een standaardproces voor te bereiden om
100%, maar 90% van de afgesproken planning te
te kunnen versnellen, zorgen we ervoor dat dit zo
halen.
In 90% van de gevallen halen we de
soepel mogelijk verloopt. Dat doen we in nauwe
afgesproken planning voor werk aan het energiesys-
samenwerking met Stedin.
teem inclusief een algehele belangenafweging. Dankzij netcongestie heeft het aanpassen van het
Tegelijkertijd spelen er in de gemeente natuurlijk ook
elektriciteitsnet door de netbeheerders grote
andere belangen, zoals openbaar groen en recrea-
prioriteit.
tiemogelijkheden. En ook al hebben we haast, in die
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
29
KOERS HOOFDSTUK 3.1
Richtinggevend doel: iedereen moet mee kunnen doen
momenten moeten mensen weten wat hun hande-
dit wel mogelijk is, door dit juridisch te regelen.
lingsperspectief is. Daarom kiezen we voor een
Ook moeten we ‘betaalbaar’ definiëren in de overstap
De energietransitie raakt ons allemaal. Daarom willen
doelstelling van 70%.
naar een aardgasvrije manier van koken en verwarmen. En moeten we bepalen hoe we dat met slimme
we dat iedereen zich vrij voelt om mee te doen. En dat ook iedereen mee kán doen. Als gemeente voelen we
Communicatie en heldere informatie zijn hierbij ons
daar grote verantwoordelijkheid voor. Tegelijkertijd
belangrijkste middel om hen te bereiken. We richten
beseffen we ook dat we mensen niet kunnen dwingen.
ons hierbij op iedereen, maar in het bijzonder op het
We willen het mensen zo makkelijk mogelijk maken. We
‘stille midden’. Dit is een grote groep mensen die
zetten in op een continue, constructieve gesprekken
niet veel bezig is met energie of hoort over andere
waaraan iedereen kan meedoen. We proberen zoveel
grote maatschappelijke vraagstukken. Het zijn niet
mogelijk mensen bewust te maken van de mogelijkhe-
de koplopers van de energietransitie of de tegen-
den, terwijl we ook voortdurend werken om betaalbare
standers, maar vertegenwoordigen het grootste
duurzame energie toegankelijk te maken. Of het nu gaat
middendeel van onze samenleving.
financieringsmodellen kunnen bereiken.
om sociale minima of om bedrijven. We houden hierbij rekening met culturele achtergronden en andere
Iedereen houdt toegang tot betaalbare energie
relevante aspecten. Zo maken we een inclusieve
Toegang tot energie zien we breed. Allereerst hebben
transitie mogelijk.
we extra zorg voor onze sociale minima. We willen voorkomen dat energie zorgt voor een verslechtering
De bijbehorende doelstellingen zijn:
van hun omstandigheden. Wij doen dit door het sociale en fysieke domein aan elkaar te verbinden en
70% van de inwoners weet wat zijn
elkaar te laten versterken. Daarnaast werken we nauw
handelingsperspectief is
samen met onze maatschappelijke partners.
De komende decennia zijn we met zijn allen bezig met de transitie naar duurzame energie en een
Maar toegang speelt ook als lokale maatwerkoplos-
nieuw energiesysteem. Niet iedereen hoeft alles
singen worden gevonden, bijvoorbeeld op een
tegelijk te doen, maar momenten zoals een verbou-
bedrijventerrein. Als we energie volledig aan de markt
wing of verhuizing zijn logisch om te gebruiken om
overlaten, zal energie niet voor iedereen toegankelijk
woningen en panden te verduurzamen. Op die
zijn of worden. Daarom zorgen we als overheid dat
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
30
KOERS HOOFDSTUK 3.1
Richtinggevend doel: energietransitie is meer onderdeel van ons werk
dit al met 78% verminderd. In 2030 willen we dit
‘Integraal werken’ is het toverwoord van het moment.
2017. Wij willen dit bereiken door ons vastgoed en
Dit betekent dat we ons niet alleen richten op het
gemeentelijk wagenpark te verduurzamen. De
verminderen van CO2-uitstoot, maar ook op het
grootste potentie om CO2-uitstoot te verminderen zit
vergroten van bewustzijn en bijvoorbeeld het toewerken
in het aardgasverbruik. We streven daarom naar 60%
naar een circulaire economie. Dit is makkelijker gezegd
minder aardgasverbruik in onze panden in 2030 ten
dan gedaan, maar juist daarom stellen we dit expliciet
opzichte van 2022.
percentage laten oplopen tot 90% ten opzichte van
als doel. We leren en dragen uit hoe je integraal werkt in de Het verminderen van CO2-uitstoot is een opgave van
energietransitie
de hele organisatie en vraagt dus inzet van iedereen.
Geleerde lessen binnen het zogenaamde ‘transitie-
Ons streven is dat onze inzet nooit tot meer CO2-uit-
denken’ benutten we niet alleen voor de energie-
stoot mag leiden. Door aanpakken slim aan elkaar te
opgave, maar ook op andere beleidsvelden, zoals
verbinden, komen we makkelijker tot betere resultaten.
bestaanszekerheid en vluchtelingenopvang.
We doen dit samen volgens het motto 'doen, leren en
Zo komen we samen tot inhoudelijke verstandige
beter doen'.
oplossingen en aanpakken. We verbinden dit kwadrant van het energieprogramma daarom aan
De doelstellingen die praktische invulling aan geven zijn:
het programma ‘Bouwen aan vertrouwen’. Hiermee wordt transitiedenken onderdeel van de
Verminderen van onze eigen CO2-uitstoot met 90%
grotere en veelomvattende beweging die in gang is
in 2030 t.o.v. 2017
gezet in de organisatie om opgavegericht te werken.
We geven als gemeente het goede voorbeeld door zelf onze eigen footprint bij te houden en te verkleinen. Sinds 2020 zijn wij daarom gecertificeerd op trede 3 van de zogenaamde CO2-prestatieladder. De totale CO2-uitstoot van de gemeentelijke organisatie bedroeg 1988,7 ton CO2 in 2017. In 2022 hadden wij
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
31
KOERS HOOFDSTUK 3.2
Rol van de gemeente Als gemeente willen we scherp en bewust onze rol kiezen. Maar hoe doen we dat? Hoe geven we invulling aan onze rol in het realiseren van alle doelen?
richt en integraal werken, zodat de opgave leidend is en
De aanleiding is betreurenswaardig, maar ander gedrag
niet bijvoorbeeld een organisatorische indeling.
is wel wat we nodig hebben. Naast kostenbesparing zijn er meer redenen dat de inwoners nu meer bezig zijn
Hieronder staan we stil bij vier rollen zoals het NSOB die
met energie dan voorheen: zorgen over het klimaat, dat
definieert, die we als gemeente kunnen nemen om de
ze actie bij hun buren zien of omdat ze gaan verbouwen.
energietransitie vorm te geven.
Zeker op die momenten willen we dat mensen handelingsperspectief hebben en dat ze betrouwbare en
als het moeilijk wordt. En dat we daarbij rekening houden
1. Als gemeente hebben we een rol van het in beweging brengen van anderen (samenwerkend)
met het feit dat oude afspraken of systemen misschien
De gemeente en onze partners hebben hetzelfde doel:
En die informatie wordt nog waardevoller als dat wat we
afgebroken moeten worden. Daarnaast moeten we
het versnellen van de energietransitie, zodat onze
aanbieden, is ontwikkeld met mensen en initiatieven die
aandacht hebben voor integraliteit. Het opwarmen van de
wereld leefbaar blijft. Dat verbindt ons. Iedereen draagt
al stappen hebben gezet. Dit draagt bij aan de geloof-
aarde heeft veel verschillende effecten die om oplossin-
daar vanuit zijn eigen rol en aandeel aan bij.
waardigheid en herkenbaarheid. Dit lukt alleen als de
Bij iedere rol is belangrijk dat we bewust zijn dat samenwerking vraagt om goede afspraken om op terug te vallen
toegankelijke informatie weten te vinden. Dit is bij uitstek een taak voor de gemeente.
communicatieaanpak gezamenlijk is ontwikkeld. Hierbij
gen op verschillende terreinen vraagt. Denk bijvoorbeeld aan meer hitte in de gebouwde omgeving, waardoor meer
Eén van de belangrijkste instrumenten die we hiervoor
willen we niet alleen inzetten op het informeren van
vraag voor koeling ontstaat. Dat kan met een airco, maar
hebben, is communicatie en participatie. Maar wat
inwoners, maar zetten we ook in op activeren. We
ook met de wijze waarop het huis gebouwd is of met een
betekent dat? De meeste inwoners en ondernemers zijn
werken aan energiebewust gedrag en activeren inwo-
groene omgeving. Integrale plannen versterken elkaar.
niet dagelijks bezig met het energiesysteem, energie
ners en ondernemers om stappen te zetten met hun
besparen of energie opwekken. Al is dat aantal sinds de
eigen woning, bedrijf of leefomgeving.
Hetzelfde geldt voor het verbinden van het fysieke en
oorlog in de Oekraïne en de hoge energieprijzen in
het sociale domein. Voor een sociale energietransitie is
Nederland wel hoger geworden. Steeds meer mensen
het beschermen van de sociale minima een randvoor-
willen de stap maken om minder afhankelijk te zijn van
waarde. Daarom moeten we in een transitie opgavege-
gas uit bijvoorbeeld Rusland.
Energie van Soest
Hoofdstuk 3 - Onze doelen, rol en strategie
32
KOERS HOOFDSTUK 3.2
3. Als gemeente hebben we zelf een opgave te realiseren (presterend)
realiseren. Het ‘stille midden’ komt in beweging. We zien
2. Als gemeente ondersteunen we initiatieven van inwoners en ondernemers (responsief)
dat er veel initiatieven zijn in de gemeente, maar het
Mensen die alleen of samen met anderen in actie
niet zomaar. Ze zijn bepalend en geven onze inzet
gaat niet hard genoeg. We willen graag stimuleren dat er
komen voor hun eigen situatie, moeten alle ondersteu-
richting. We moeten daarin het goede voorbeeld geven.
meer collectieven ontstaan die in hun eigen omgeving
ning krijgen die ze nodig hebben. Dit gaat zowel om
We kunnen niet verwachten dat anderen in beweging
aan de slag gaan. Dat betekent dat we ook moeten
informatie en kennis als om toegang tot financiering.
komen, wanneer wij allerlei redenen aanvoeren om iets
werken aan verbinding en gemeenschapszin.
Het Rijk heeft daarvoor zowel voor inwoners als onder-
niet te (hoeven) doen. Deze voorbeeldrol werken wij op
Actieve burgers willen zeggenschap in besluiten die hen
nemers subsidies beschikbaar gesteld. In bijvoorbeeld
drie manieren uit.
direct raken. Tegelijkertijd leidt meer zeggenschap tot
de warmtetransitie of de aanpak van netcongestie kan
meer actief burgerschap. De mate van zeggenschap en
dit gaan om initiatieven die (uiteindelijk) gepaard gaan
Allereerst veroorzaken we als één van de grootste
betrokkenheid is een belangrijke factor voor succes van
met grote investeringen en plankosten. Denk bij dit
werkgevers van Soest ook zelf CO2-uitstoot met onze
onze inzet. Juist als het gaat om de eigen omgeving van
laatste bijvoorbeeld aan haalbaarheidsonderzoeken of
gebouwen, onze werkzaamheden in de openbare
inwoners, zoals bij het aardgasvrij worden. Besluiten van