Jaarstukken 2022

Er zijn geen nieuwe activiteiten opgezet omdat veel activiteiten vanwege corona waren opgeschort, Gesteld kan worden dat met de GIDS middelen een mooie basis is gelegd voor de samenwerking tussen M.O.S., GGD en Sportbedrijf. Dit heeft geleid tot een meer samenhangend aanbod in de GIDS wijken en het in beweging krijgen van verschillende doelgroepen. Dit aanbod is zoveel mogelijk met de bewoners van de GIDS wijken tot stand gekomen. Daarnaast is er specifiek ingezet op de thema)s van het Nationaal Preventieakkoord. Uitvoering gegeven aan het programma Gezond in de Stad. In 2022 zijn de ketenaanpakken overgewicht voor volwassenen en jeugdigen in samenwerking met direct betrokken partners doorontwikkeld en geborgd. Voor de volwassenaanpak in aansluiting gezond bij het Samen gezond spreekuur van Sûnenz. In het kader van de 'rookvrije generatie' zijn veel gemeentelijke speel- en sportterreinen zichtbaar als rookvrije zone aangemerkt. Er is, als positieve impuls en in aanloop naar de OKO aanpak (Opgroeien in een Kansrijke Omgeving), extra geïnvesteerd in het vrijetijdsaanbod voor jeugdigen. Het Sportbedrijf heeft leefstijlinterventies uitgevoerd voor- en met mensen die zich in een kwetsbare situatie bevinden. Vanuit Laforsa was er een aanbod voor weerbaarheidstrainingen voor jongeren.

- Voor een groot deel van de activiteiten, die onder de vlag van 'Gezond in de Stad' zijn uitgevoerd, zijn in de begroting structureel middelen vrij gemaakt. Deze middelen waren voor 2022 niet structureel aanwezig. Met het vastleggen van deze middelen kunnen de activiteiten in de toekomst worden voortgezet en verder worden ontwikkeld. Hiermee wordt een stevige basis gelegd voor preventie binnen het sociaal domein. Op de langere termijn levert dit gezondheidswinst op voor de inwoners van Smallingerland in het algemeen en in het bijzonder voor de inwoners met een lage sociaaleconomische status. - Uitvoeren beleidsplan 'Kansrijk inburgeren in Smallingerland'. Beleidsstukken per programma - Sociale Koers De Kracht van Smallingerland - Regionaal programma VSV en JIKP 21-24 - Regionaal Actieplan Startwijzer 2022 - Beleidsplan Focus op Werk - Beleidsnotitie (Preventieve) Schuldhulpverlening, Minima en Armoedebestrijding 2022 - Plan van aanpak energie-armoede - Actieplan Human Capital (onderdeel van de Economische Actieagenda); - Beleidsplan Kansrijk Inburgeren in Smallingerland 25

-

Uitvoeringsovereenkomst, Prestatieovereenkomst Dienstverleningsovereenkomst Carins Lokale inclusieagenda Smallingerland 2021 (Preventieve) Schuldhulpverlening, Minima en Armoedebestrijding. Programma Gezond in de Stad.

In ontwikkeling: - Beleidsagenda Onderwijs en Jeugd; - Uitvoeringsplanplan VVE; - Uitvoeringsplan laaggeletterdheid (later te noemen 'basisvaardigheden'); Verplichte beleidsindicatoren Indicator Voortijdige schoolverlaters totaal (VO + MBO) in %: Het percentage van het totaal aantal leerlingen (12 - 23 jaar) dat voortijdig, dat wil zeggen zonder startkwalificatie, het onderwijs verlaat. Absoluut verzuim per 1.000 leerlingen: Het aantal leerplichtigen dat niet staat ingeschreven op een school, per 1.000 leerlingen. Relatief verzuim per 1.000 leerlingen: Het aantal leerplichtigen dat wel staat ingeschreven op een school, maar ongeoorloofd afwezig is, per 1.000 leerlingen. Niet-wekelijkse sporters in %:

Smallingerland 2020: 2,2 2021: 2,1

Nederland 2020: 1,7 2021: 1,9

2020: 0,9 2021: 1,2

2020: 2,7 2021: 2,7

2019: 20 2021: 26

2019: 26 2021: 20

Bron DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs)

DUO/ Ingrado

DUO/ Ingrado

Percentage niet-wekelijks sporters. Netto arbeidsparticipatie in %: Het percentage van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van de (potentiële) beroepsbevolking. Bijstandsuitkeringen per 10.000 inwoners: Het aantal personen met een bijstandsuitkering, per 10.000 inwoners Lopende re-integratie voorzieningen per 10.000 inwoners 15-64 jaar: Het aantal re-integratie-voorzieningen, per 10.000 inwoners in de leeftijd van 15-64 jaar WMO-cliënten met een maatwerk-arrangement per 10.000 inwoners: Een maatwerkarrangement is een vorm van specialistische ondersteuning binnen het kader van de WMO. Kinderen in uitkeringsgezin in %:

2020: 54,5

2020: 49,3

2020: 66,7 2021: 70,0 2022: 71,9

2020: 68,4 2021: 70,4 2022: 72,2

2021: 498,9

2021: 431,2

26

CBS – Arbeidsdeelna me CBS – Participatiewet

2020: 210,4

2020: 202 CBS – Participatiewet

2021: 830

2021: NB CBS – Monitor Sociaal domein WMO

2020: 7 2021: 7

Het percentage kinderen tot 18 jaar dat in een gezin leeft dat van een bijstandsuitkering moet rondkomen.

Gezondheidsen quête

2020: 6 2021: 6

Verwey Jonker Instituut – Kinderen in Tel

Indicator Werkloze jongeren in %:

Smallingerland 2020: 4 2021: 3

Nederland 2020: 2 2021: 2

Bron

2020: 13,8 2021: 14,8 2022: 12,3

2020: 11,9 2021: 12,9 2022: 10,7

CBS – Beleidsinformat ie Jeugd

2020: 0,7 2021: 0,7 2022: 0,5

2020: 0,4 2021: 0,3 2022: 0,3

CBS – Beleidsinformat ie Jeugd

2020: 2,1 2021: 2,1 2022: 1,9

2020: 1,2 2021: 1,2 2022: 1,1

Verwey Jonker Instituut – Kinderen in Tel

Personen van 16 t/m 22 jaar die als werkzoekende staan ingeschreven bij het UWV WERK bedrijf en tegelijkertijd geen baan hebben als werknemer. Jongeren met jeugdhulp in %: Het percentage jongeren tot 18 jaar met jeugdhulp ten opzichte van alle jongeren tot 18 jaar. Jongeren met jeugdreclassering in %: Het percentage van alle jongeren in de leeftijd van 12 tot 23 jaar. Jongeren met jeugdbescherming in %: Het percentage jongeren tot 18 jaar met een jeugdbeschermingsmaatregel ten opzichte van alle jongeren tot 18 jaar. Verbonden partijen Naam Recreatieschap voor het Friese Waterland Marrekrite Sociale Werkvoorziening Fryslân Caparis NV

CBS – Beleidsinformat ie Jeugd

Wat doet deze organisatie? Beheer en onderhoud van aanlegvoorzieningen in het buitengebied Gemeenschappelijke regeling in het kader van de gemeentelijke taak van de Wet sociale werkvoorziening en opdrachtgever voor Caparis NV. Uitvoering van de Wet sociale werkvoorziening.

Inkoop, contractmanagement en verwerking van diverse (wettelijke) taken Sociaal Domein Fryslân op de terreinen Participatie, Wmo en Jeugd, voor alle gemeenten in (SDF) Fryslân uit te voeren. Opgericht in 2015. Carins

Ondersteunen van de inwoners van Smallingerland op basis van de Wmo en de jeugdwet. Opgericht per 1-1-2019

Veiligheidsregio Fryslân Regionaal organiseren van gezondheidszorg. (GGD) Overzicht baten en lasten 2022 programma Sociaal domein Financiën Bedragen x € 1.000

Begroting 2022

Begroting 2022 na wijziging

Realisatie 2022

(-=nadeel) Saldo

29.472 -123.443 -93.972

34.481 -134.760 -100.279

33.700 -132.050 -98.350

-781 2.710 1.929

Storting bestemmingsreserve Onttrekking algemene reserve Onttrekking bestemmingsreserve Resultaatbestemming

0 162 0 162

-492 162 1.860 1.530

-492 162 1.357 1.027

0 0 -503 -503

Saldo na resultaatbestemming

-93.810

-98.749

-97.323

1.426

Baten Lasten Saldo voor resultaatbestemming

27

Verklaring saldo baten en lasten Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Baten: 4.2 Onderwijshuisvesting Niet geraamde rijksbijdrage tijdelijke huisvesting onderwijs aan Oekraïne kinderen. 4.3 Onderwijsbeleid en leerling zaken Lagere rijksbijdrage RMC € 175.000 en NPO € 371.000 als gevolg van lagere kosten. Bij de VVE zijn de uitgaven hoger uitgevallen, wat leidt tot een hogere rijksbijdrage € 119.000. 6.1 Samenkracht en burgerparticipatie De rijksbijdrage voor de opvang Oekraïners is € 119.000 hoger dan verwacht. Voor de Wet Inburgering zijn in 2022 € 265.000 minder uitgaven gedaan dan de toegekende rijksbijdrage. Aangezien dit een specifieke uitkering betreft is deze neutraal verwerkt. 6.2 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen De baten m.b.t. de toeslagenaffaire zijn € 264.000 positiever, doordat er in 2022 nog ontvangsten over 2021 zijn binnengekomen, welke niet waren begroot. 6.3 Inkomensregelingen Er was een rijksbijdrage binnen het programma Sociaal Domein geraamd van € 1.562.264 voor energiemaatregelen, welke echter geboekt zijn binnen de algemene dekkingsmiddelen. De rijksbijdrage m.b.t. de BUIG viel volgens de definitieve beschikking 2022 € 481.000 negatiever uit dan begroot. De mutatie van de voorziening dubieuze debiteuren bedroeg in 2022 € 160.000 positief. De afrekening van de uitvoeringskosten 2021 door de gemeente Leeuwarden viel € 75.000 gunstiger uit dan verwacht.

6.5 Arbeidsparticipatie Betreft afrekening ESF subsidies over de jaren 2020, 2021 en 2022, dit levert een voordeel op doordat deze inkomsten niet geraamd waren. Hiertegenover staan echter ook kosten. 6.71 Maatwerkdienstverlening 18+ De werkelijke eigen bijdrage Wmo 2022 ligt vrijwel in de lijn met de realisatie 2021. De bijstelling van de baten zijn in de 2e bestuursrapportage 2022 aan de voorzichtige kant geweest. 6.81 Geëscaleerde zorg 18+ In 2021 was er al een groot voordeel te zien op opvang en beschermd wonen, aangezien er van de populatie 25% meer naar de WLZ is overgegaan. De daling van het aantal indicaties beschermd wonen is gestaag doorgegaan in 2022. Aangezien het onduidelijk is of en wanneer het Rijk de budgetten hierop aanpast, is de gemeentelijke begroting gedurende 2022 niet aangepast. Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal baten: Lasten: 4.2 Onderwijshuisvesting Niet geraamde kosten tijdelijke huisvesting onderwijs aan Oekraïense kinderen 4.3 Onderwijsbeleid en leerling zaken Extra ritten leerlingenvervoer vanwege het feit dat speciaal onderwijs Drachten vol zit € -86.000. Lagere vervoerskosten schoolzwemmen en gymnastiekonderwijs door nieuwe Europese aanbesteding € 91.000. Lagere salariskosten RMC € 100.000 door, doorbelasting aan projectgroep Oekraïne en niet ingevulde vacatures.

De uitvoering van het NPO is op onderdelen vertraagd op gang gekomen en wordt deels doorgeschoven en uitgevoerd in 2023. In 2022 zijn de lasten daardoor € 371.000 lager. 5.3 Cultuurpresentatie, Cultuurproductie

28

57 -427

-146

264

-1.808

249

-62

954

138 -781 -57 476

197

Bedrag x € 1.000

Onderwerp + toelichting Niet bestede gereserveerde middelen Simmerdeis. Simmerdeis wordt nog een keer doorgeschoven in verband met afgelastingen door corona. Restant project Kunst in de stegen vanuit de reserve projecten in uitvoering. 6.1 Samenkracht en burgerparticipatie - De kosten voor kinderopvang ligt vrijwel in de lijn met de realisatie 2021. Doordat de begroting niet bij de bestuursrapportages zijn bijgesteld is er eind 2022 sprake van een overbesteding van € 142.000. - De kosten voor minderheden en de implementatie Wet Inburgering vielen € 633.000 lager uit. Eén van de oorzaken was de lagere vraag naar Bed-BadBroodvoozieningen. - Als gevolg van het uitstel inkoop jeugd zijn er door SDF extra kosten gemaakt welke aan de gemeenten zijn doorbelast. Voor Smallingerland bedroeg dit € 83.000 - Wmo uitvoeringskosten vallen € 69.000 lager uit als gevolg van minder inhuur en overige inzet van derden. - Voor de opvang van Oekraïners is € 369.000 minder kosten gemaakt dan begroot. 6.2 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen Voor de verbouwing van de tijdelijke huisvesting Carins was € 600.000 begroot. Door financiële meevallers in de realisatie 2022 op onder andere energiekosten en bedrijfskosten, heeft Carins het merendeel van deze kosten in de eigen begroting kunnen opvangen.

6.3 Inkomensregelingen Het aantal bijstandsuitkeringen ligt lager dan 2021 en dan geraamd voor 2022, waardoor er een voordeel van € 655.000 resteert. Voor energiearmoede was er ruim € 1,6 miljoen begroot. Hiervan is in 2022 € 109.000 uitgegeven. Het aantal goedgekeurde aanvragen voor de energietoeslag lag hoger dan verwacht, waardoor er ten opzichte van de begroting een tekort van € 637.000 is ontstaan. Op de bijzondere bijstand is een tekort van € 93.000 als gevolg van een iets hogere instroom dan begroot. 6.4 WSW en beschut werk De uitstroom lag iets hoger dan begroot, waardoor er een positief resultaat van € 137.000 resteert. 6.6 Maatwerkvoorzieningen (WMO) De kosten voor rolstoelen ligt in lijn van verwachting. Eind 2022 is er sprake van een overbesteding van € 92.716 omdat deze tijdens de berap 2 te voorzichtig is bijgesteld. Dit omdat er rekening is gehouden met mogelijke toekomstige prijsstijgingen (in de loop van 2022), welke uiteindelijk beperkt zijn gebleven. Vanwege een lopende casus m.b.t. een woonvoorzieningen met hoge kosten is het budget gedurende 2022 niet aangepast. De kosten voor deze casus zijn nog niet volledig verwerkt. Onder andere hierdoor ontstaat eind 2022 een voordeel van € 185.000. Bij de Wmo vervoersvoorzieningen is een voordeel ontstaan van € 280.000.

Dit ligt in lijn met de realisatie van 2021, de begroting had hier gedurende 2022 op bijgesteld moeten worden. 6.71 Maatwerkdienstverlening 18+ Aan de lastenkant van de eigen bijdrage Wmo stond een bedrag van € 68.000 begroot, dit klopt niet. De uitgaven voor hulp bij het huishouden blijven verder afnemen, waardoor een positief resultaat van € 251.000 ontstaat. De uitgaven voor Wmo begeleiding waren hoger, waardoor een nadeel van € 330.000 is ontstaan. Het budget voor Wmo vervoerskostenregeling is gedurende 2022 onvoldoende naar boven bijgesteld, waardoor er eind 2022 een tekort van € 251.000 is ontstaan. Als laatste zijn er in 2022 minder aanvragen voor schuldbemiddeling binnengekomen, waardoor er een voordeel is ontstaan van € 75.000.

29

846

426

1.425

137 544

-187

Onderwerp + toelichting 6.72 Maatwerkdienstverlening 18De lasten voor de jeugdhulp waren in 2022 € 1.581 hoger dan begroot. De stijging komt voornamelijk door het effect van de invoering van het nieuwe woonplaatsbeginsel. 6.81 Geëscaleerde zorg 18+ Vanuit SDF Leeuwarden is er € 215.000 ontvangen vanuit het hoofdlijnen akkoord GGZ welke niet begroot waren 6.82 Geëscaleerde zorg 18De begroting voor jeugdreclassering is in 2022 niet bijgesteld o.b.v. de nieuw vastgestelde (hogere) termijnbedragen, waardoor er een tekort van € 492.000 is ontstaan. Onder andere door de eindafrekening 2021 van Veilig Thuis is er in 2022 sprake van een voordeel van € 70.000. 7.1 Volksgezondheid Volgens afspraak worden restant-budgetten voor GIDS en Kansrijke start overgeheveld naar 2023. Deze middelen worden ingezet voor projecten gericht op het stimuleren van gezonde leefstijl bij specifieke doelgroepen. Verschillen kleiner dan € 50.000 Totaal lasten:

Bedrag x € 1.000 -1.581

215

-422

124

567 2.710

Mutaties reserves: Reserve projecten in uitvoering: Een deel van de projecten zijn niet of slechts deels uitgevoerd in 2022. Het restant blijft beschikbaar in de reserve projecten in uitvoering. Zie bijlage 2 voor een specificatie van de projecten. Totaal mutaties reserves: Totaal saldo:

-503

-503 1.426

Voorgestelde resultaatbestemming Onderwerp + toelichting Energiearmoede Voorgesteld wordt het restant van € 1.562.000 voor energiearmoede in 2023 beschikbaar te houden. Aangezien er ook een inkomst van dezelfde omvang wordt geraamd is het effect per saldo nul. Hoofdlijnenakkoord GGZ Er is € 215.000 ontvangen vanuit het hoofdlijnen akkoord GGZ welke niet begroot waren. In 2022 is hiervan € 13.000 uitgegeven. Voorgesteld wordt het restant van € 202.000 beschikbaar te houden in 2023. Simmerdeis Niet bestede gereserveerde middelen Simmerdeis. Simmerdeis wordt nog een keer doorgeschoven in verband met het niet door gaan van het evenement vanwege corona. Totaal voorgestelde resultaatbestemmingen

30

Bedrag x € 1.000 -1.562

-202

-135

-1.899

3 Programma Fysiek Domein Algemene toelichting op het programma Omgevingsvisie Op 1 maart 2022 is de omgevingsvisie vastgesteld door de gemeenteraad. Een belangrijke basis voor de verdere implementatie van de Omgevingswet. Maar de omgevingsvisie is méér, het is een overkoepelende visie op de fysieke leefomgeving van Smallingerland. Vanuit brede maatschappelijke vraagstukken op het gebied van economie, wonen, duurzaamheid, voorzieningen, mobiliteit, landschap, gezondheid en inclusiviteit. De visie is het kompas voor de gemeentelijke inzet in de komende jaren. Daarnaast is de visie belangrijk voor de afweging van plannen vanuit de samenleving. Met de omgevingsvisie streven we naar een gezonde, veilige, aantrekkelijke en economisch vitale gemeente. We hebben vier hoofdopgaven gedefinieerd en een verbindende opgave. Om de ambitie te realiseren is het Uitvoeringsprogramma Omgeving 2022 – 2026 op 25 oktober vastgesteld door het college en ter informatie naar de gemeenteraad verzonden. De stip op de horizon van 2040 is: - In 2040 is Smallingerland een gemeente waar inwoners gezond kunnen leven; - In 2040 is Smallingerland een gemeente waar we ons veilig kunnen voelen; - In 2040 is Smallingerland een aantrekkelijke gemeente; - In 2040 is er in Smallingerland en omliggende regio voldoende werk voor iedereen.

Implementatie Omgevingswet Voor de implementatie van de Omgevingswet binnen de gemeente Smallingerland is een programmaorganisatie ingericht, een plan van aanpak vastgesteld en met de gemeenteraad de ‘LeidRAAD Omgevingswet’ afgestemd. We gaan uit van een sobere en doelmatige implementatie van de wet om te voldoen aan de minimale wettelijke eisen. Voor de gemeenteraad werden in 2022 diverse informatiesessies georganiseerd. Deze gingen over de Omgevingswet en Wet Kwaliteitsborging, financiële effecten / leges en participatie. Er werden twee verordeningen vastgesteld. Dit waren de verordening op de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit en de verordening nadeelcompensatie. Overige resultaten in 2022 gingen over participatie en omgevingsplan: - vaststelling Plan van aanpak participatie Omgevingswet (inclusief handreiking) - vaststelling categorieën verplichte participatie Omgevingswet - collegebesluit Participatiebeleid Omgevingswet (aanbieding aan raad in Q1 2023) - vaststelling delegatie wijziging- en uitwerkingsbevoegdheden tijdelijk omgevingsplan - Handboek omgevingsplan en pilot omgevingsplan Drachtstercompagnie (in voorbereiding) Voor de overige programmaonderdelen is geen raadsbesluit nodig omdat ze onder de bedrijfsvoering vallen. Op dit vlak zijn in 2022 diverse resultaten geboekt o.a.

communicatie (strategie en campagne), dienstverlening / Klant Contact Centrum, diverse vakopleidingen, oefensessies (intern en in Fries verband), cultuur, houding en gedrag, aanpassen werkprocessen Vergunningen, Toezicht en Handhaving en omgevingsplan (inrichten software, inrichten proces intake- en omgevingstafel). Hiermee zijn wij als gemeente goed op koers voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet. In 2022 is de datum van inwerkingtreding meerdere keren gewijzigd door de rijksoverheid. Er ligt een voorstel van de minister om de wet in januari 2024 in te laten gaan.

31

3.1

Stad Drachten

Wat wilden we bereiken? Drachten speelt op veel vlakken mee op het podium van het grootstedelijk netwerk in het Noorden. En ontwikkelt zich binnen het stedelijk netwerk van Noord-Nederland steeds meer als stad. Dankzij krachtige regionale voorzieningen of bedrijvigheid. De woon- en werklocaties en voorzieningen in Smallingerland dragen bij aan de versterking van het regionale verzorgingsgebied en de positie in het Noorden. Op andere vlakken is de betekenis veel bescheidener. We zetten ons in om dit te verbeteren zodat er samenhang ontstaat en verschillende voorzieningen en bedrijvigheid elkaar versterken. Wat hebben we daarvoor gedaan? In het programma ‘Economie van Smallingerland’ werken we aan de vitaliteit en toekomstbestendigheid van de lokale economie. Vanuit dit programma zijn we daarnaast betrokken bij enkele grootschalige gebiedsontwikkelingen. Soms hebben we zelf het initiatief genomen voor deze ontwikkelingen op ruimtelijk, economisch en recreatief gebied. Stadshart Drachten De centrumvisie is op 30 augustus 2022 unaniem door de raad vastgesteld. Doel is de aantrekkelijkheid van het centrum te vergroten. Er is gewerkt aan het concretiseren van de visie. Prioriteit bij de uitwerking is het autovrij maken van het Raadhuisplein en voor de komende twee jaar een tijdelijke invulling te realiseren die reuring veroorzaakt.

Dit project is de start van de uitvoering van de centrumvisie. Er is een programmateam samengesteld dat bestaat uit een aantal nauw samenwerkende professionals. Het programmateam vervult een spilfunctie in de projectorganisatie en neemt initiatief tot vervolgstappen. De centrumvisie moet nog inhoudelijk uitgewerkt worden naar concrete deelprojecten en concrete maatregelen. Programmasturing en strategieontwikkeling vindt plaats in nauw overleg tussen de programmamanager en andere professionals. De Welle Begin 2022 is de gemeente gestart met de aanbesteding voor de uitvoering van het zwemcentrum. In de zomer zijn de inschrijvingen voor de bouwkundige en installatietechnische werken ontvangen en beoordeeld. De inschrijvingen voor de installatietechnische werken passen binnen de budgettaire kaders van het project, echter de inschrijving van de bouwkundige aannemer niet. De aanbestedingsprocedure voor de bouwkundige werken is daarom stopgezet. Op verzoek van de inschrijver is een onderhandelingsprocedure gestart en heeft een nieuwe inschrijving van de aannemer plaatsgevonden op 2 december. De aangepaste inschrijving van de aannemer past echter niet binnen de budgettaire kaders. De gemeenteraad is geïnformeerd over de uitkomst van de aanbestedingen en de consequenties daarvan op kosten, planning en exploitatie.

Het college legt op basis van het resultaat van onderhandeling een voorstel voor aan de raad. Lelylijn / Deltaplan De spoorlijn ‘Lelylijn’ is kansrijk en heeft een toegevoegde waarde voor Drachten, Fryslân en het Noorden. Drachten komt aan het spoor te liggen en krijgt een snelle verbinding met Groningen en de Randstad. In de Tweede Kamer is een motie aangenomen voor een Deltaplan voor het Noorden. Hierin worden de Lelylijn en woningbouwopgaven samengebracht. Aan de provincies Groningen, Fryslân, Drenthe en Flevoland is gevraagd om dat op te pakken. In 2022 hebben de provincies besloten om een plan van aanpak te maken voor een NOVEX gebied Groningen / MIRT onderzoek voor de Lelylijn / Deltaplan. MIRT staat voor Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport. In december is in samenwerking met het rijk een projectorganisatie ingesteld. Voor de drie belangrijkste onderdelen, dat zijn de Lelylijn, verbeteren bestaand spoor en de Nedersaksenlijn, wordt een aparte stuurgroep ingesteld. In de stuurgroep Lelylijn zijn de halteplaatsen waaronder Drachten vertegenwoordigd. De mogelijkheden en concrete ruimtelijke invulling per halteplaats zijn hierbij van belang.

Vliegveld Drachten Uitgangspunt is dat het vliegveld openblijft, met behoud van de huidige status, er niet langer gemeentelijke middelen noodzakelijk zijn om de exploitatie te dekken en er tegelijk ook nieuwe economische (luchtvaart gerelateerde) kansen op het vliegveld mogelijk worden. De gemeenteraad 32

heeft op 10 mei 2022 een raadsbesluit genomen over de toekomst van het vliegveld. Hierin is het kader 'Toekomst Vliegveld Drachten' vastgesteld. Er is in 2022 een kwartiermaker benoemd (Airworks Consultancy) die zal beoordelen of dit kader haalbaar en uitvoerbaar is. In 2023 komt de kwartiermaker met een eindrapportage die ondersteunend is voor een besluit van de gemeenteraad. Vaarweg Drachten / gebiedsprogramma Hegewarren Provinciale Staten heeft besloten niet te kiezen voor een nieuwe vaarweg naar Drachten door de Hegewarren. Er wordt onvoldoende synergie gezien met de toekomstige ontwikkeling van het gebied. Er is bovendien te weinig economische onderbouwing om een dergelijke investering nu te doen. De provincie gaat graag met de omgeving in gesprek over een maatregelenpakket voor de veiligheid voor de huidige vaarweg. Met de gemeente Smallingerland, andere havengemeentes en havenbedrijven gaat de provincie in gesprek over de toekomst van de haveneconomie. De gemeente Smallingerland heeft een uitgebreide lobby gevoerd voor de vaarweg Drachten en blijft zich hiervoor inzetten. Het gebiedsprogramma Hegewarren beschrijven we nader in de paragraaf buitengebied met kwaliteit. Wat heeft het opgeleverd? Een meerjarenperspectief inclusief uitvoeringsprogramma om de positie van Drachten/Smallingerland te versterken als regionaal verzorgingsgebied.

Het resultaat is een integraal en gezamenlijk opgestelde visie op Drachten/Smallingeland. En het aangeven van de belangrijkste ontwikkelrichtingen voor de gemeente met een concreet uitvoeringsprogramma, gedragen door de stakeholders. De visie maakt keuzes door programmalijnen te definiëren maar is ook in staat om mee te bewegen met trends en ontwikkelingen (de factor ‘tijd’). Beleidsstukken - Haalbaarheidsstudie De Welle Olco - Locatiestudie De Welle van Sweco - Kader 'Toekomst Vliegveld Drachten'

33

3.2

Maakindustrie

Wat wilden we bereiken? De hoogwaardige technische industrie is een belangrijke motor voor de werkgelegenheid en de economie in Smallingerland. In toenemende mate wordt deze positie erkend in Noord-Nederland. De gemeente vindt het belangrijk om deze positie van Drachten in dit noordelijk netwerk vast te houden en de komende jaren verder uit te bouwen. Wanneer de ontwikkeling succesvol verder op gang wordt gebracht, geeft dit een stimulans aan de leefomgeving van de inwoners van Drachten en de dorpen. Niet alleen als het gaat om werkgelegenheid, maar bijvoorbeeld ook op het gebied van voorzieningen, onderwijs, woningen en vervoer. Wat hebben we daarvoor gedaan? De activiteiten uit 2022 staan nader beschreven in het Programma Economie van deze jaarrekening.

34

3.3

Wijken en dorpen

Wat wilden we bereiken? In Smallingerland zetten we volop in op behoud en versterking van de leefbaarheid van dorpen en wijken. We willen dat dorpen en wijken levendig, gezond, veilig en aantrekkelijk zijn. We werken aan de hand van een zevental lijnen of strategieën. Woningbouw is daar één van. De andere strategieën gaan over andere aspecten van leefbaarheid van wijken en dorpen, zoals ontmoeten, omgevingskwaliteit en zelfredzaamheid. Wonen Het woningbouwprogramma ging voor het jaar 2022 uit van een netto toevoeging van circa 125 woningen. De woningvoorraad is volgens het CBS in 2022 per saldo met 127 woningen toegenomen. Er zijn 140 woningen toegevoegd door nieuwbouw en door transformatie van panden en/of splitsing van woningen. Er zijn 13 woningen aan de woningvoorraad onttrokken door sloop of samenvoeging. Leefbaarheid Voor de overige strategieën geldt dat de overheid die samen met de samenleving en/of de initiatiefnemers zal uitwerken en uitvoeren. In november heeft de gemeente samen met de woningcorporaties en huurdersvereniging De Bewonersraad een themabijeenkomst over 'Draagkracht en draaglast in De Wiken' georganiseerd. Met de uitkomsten gaat de gemeente, samen met andere organisaties die actief zijn in de wijk, in gesprek met bewoners om de leefbaarheid te verbeteren.

Wat hebben we daarvoor gedaan? Ontwikkelstrategie In 2022 is het 'Convenant nieuwbouw sociale huur' afgesloten met woningcorporaties Accolade en WoonFriesland. Hierin zijn samenwerkingsafspraken opgenomen om tot 2030 in totaal 300 sociale huurwoningen aan de woningvoorraad toe te voegen. Verder is gewerkt aan de planontwikkeling en voorbereiding van bouwenveloppes van meerdere locaties. Het college heeft de bouwenveloppes vastgesteld van de locatie Titelroas te Boornbergum en in Drachten van de locaties De Drift (1e fase), De Tuinen en de Wetterwille 68-70. In totaal gaat het om ongeveer 100 woningen. Woningmarktverkenning We hebben een woningmarktverkenning laten uitvoeren door bureau Companen. Daarbij is ook de kwalitatieve behoefte voor wonen in de dorpen gepeild. Met de informatie uit dit onderzoek maken we nadere strategische keuzes over welke woningen we gaan realiseren op de diverse locaties. Dan gaat het om woningtype, grootte, doelgroep, woonmilieu, enzovoorts. Om zo optimaal in te spelen op de aanwezige woonwensen en op trends en ontwikkelingen. Dit doen we om zowel kwantitatief als kwalitatief zoveel mogelijk de juiste huizen te bouwen. De uitkomsten van het onderzoek worden ook gebruikt bij de beoordeling van woningbouwinitiatieven van particulieren of projectontwikkelaars.

Prestatieafspraken We maken jaarlijks prestatieafspraken over de sociale huursector met woningcorporaties en huurdersvereniging. In december zijn de Prestatieafspraken 2023 ondertekend. Partijen zetten zich in 2023 extra in om de woonlasten van huurders betaalbaar te houden en energiearmoede te beperken. Samenwerking We werken samen met de buurgemeenten in de regio Zuidoost en met de provincie Fryslân om afspraken te maken over de woningbouwruimte per gemeente. De bevolkingsprognose van de provincie, inclusief het aantal huishoudens, vormt de basis voor die afspraken. Er zijn voorbereidingen gestart voor een regionale woondeal. Dat is op basis van de Nationale Woon- en Bouwagenda en de prestatieafspraken over woningbouw tussen het Rijk en de provincie Fryslân. Woningbouwprojecten We bereiden woningbouwprojecten voor en voeren die uit. Zowel in de kernen/wijken als op uitleglocaties. Grotere woningbouwprojecten in de gemeente zijn Vrijburgh (planvorming fase 2 en 3), Peinder Mieden (realisatie), Drachtstervaart (realisatie), Boornbergum Middelgeast (verkoop en realisatie). 35

Herontwikkeling schoolgebied Oudega In 2022 is de nieuwe basisschool achter de Buorren gebouwd en is de oude school gesloopt. De voormalige schoollocatie wordt ingevuld met twee woningen en een praktijkruimte. Tegelijk wordt de openbare ruimte in dit gebied opgeknapt. Het bestemmingsplan voor de vrijkomende kavels is doorlopen. De kavel voor de praktijkruimte is te koop gezet. Herinrichting Torenstraat Voor de herinrichting van de Torenstraat is de aanbesteding van de werkzaamheden in de markt gezet. Er zijn 4 aannemers die hebben ingeschreven. De inschrijvingsleidraad richtte zich met name op planning en communicatie. De inschrijvingen zijn beoordeeld en ingedeeld op een ranglijst aan de hand van de leidraad. Op basis van de ingeschreven kostprijs van de werkzaamheden en plek op de ranglijst is een keuze gemaakt. Deze wordt in januari 2023 bekend gemaakt. Uitbreiding Woonwagenstandplaatsen Op de locatie Drachtstercompagnie heeft WoonFriesland 11 van de 12 standplaatsen gekocht om ze te verhuren met een huurwoonwagen. De twaalfde standplaats is particulier verkocht. Realisatie is voorjaar 2023. Voor de locatie Wetterwille is het bestemmingsplan gewijzigd voor drie woonwagenstandplaatsen. Het gebied is door de gemeente in 2022 bouw- en woonrijp gemaakt. Naar verwachting wordt deze locatie najaar 2023 door WoonFriesland opgeleverd met daarop drie huurwoonwagens.

Integraal beheer openbare ruimte De gemeenteraad heeft in 2022 de Notitie Beheer kapitaalgoederen 2023-2026 vastgesteld met bijbehorend kwaliteitsniveau en financiële paragraaf. Om een zo laag mogelijke claim te doen op de financiële middelen is ‘sober en doelmatig’ het uitgangspunt. Voor de prachtige en kleurrijke vaste planten rotondes en plantbakken in het centrum van Drachten is een uitzondering gemaakt omdat dit de visitekaartjes van onze gemeente zijn. Het onderhoud, beheer en vervanging is in 2022 binnen het beleidskader en bijbehorende budgetten van de Notitie Beheer Kapitaalgoederen 2019-2022 uitgevoerd. De uitwerking/financiële vertaling hiervan staat in de paragraaf Kapitaalgoederen. Afvalinzameling en verwerking Het Landelijk Afvalbeheerplan 2017-2029 (LAP3) is het kader voor het gemeentelijk afvalbeleid. De belangrijkste doelstellingen voor de gemeente zijn: -

Verlagen van de hoeveelheid huishoudelijk restafval. Het bereiken en behouden van een hergebruikpercentage van 75% van (fijn en grof) huishoudelijk afval.

De totale hoeveelheid afval per persoon is van 676 kilo naar 587 kilo gedaald. De daling komt vooral door minder g.f.t-afval en grof tuinafval. De droge zomer en minder coronamaatregelen vertalen zich in minder organisch afval en minder klussen en opruimacties. De hoeveelheid restafval is met 10 kilo gedaald naar 124 kilo per persoon. Het hergebruikpercentage van de totale hoeveelheid afval is in 2022 met 1,3% gedaald naar 76,5%. Dit is nog altijd meer dan de landelijke doelstelling van 75%. We stimuleerden inwoners om afval nog beter te scheiden. De gemeente deed dat door begeleiding, tekst en uitleg te geven. De afvalcoach was actief om de inwoners aan te spreken, te informeren en alternatieven aan te geven. Deze rechtstreekse communicatie is een waardevolle aanvulling op de bestaande communicatiemiddelen. Gemeentelijke rolemmers die worden verstrekt zijn gemaakt van re-granulaat (voor 90% geproduceerd uit gerecycled kunststof). In 2022 is een inkoopstrategie vastgesteld voor alle benodigde inzamel-, transport- en verwerkingsdiensten. Het doel van deze inkoopstrategie is om binnen het inkooppakket huishoudelijk afval de juiste keuzes te kunnen maken voor verschillende aanbestedingstrajecten.

Hierdoor kan op een transparante wijze een kwalitatief goede organisatie(s) voor de levering van de afvaldiensten geselecteerd worden en voldoet de gemeente aan zijn rechtmatigheidsplicht. Op verzoek van de gemeenteraad hebben de directeuren van HVC en Omrin een nadere toelichting gegeven op de notitie 'Vergelijk HVC - Omrin'. Deze toelichtingen hebben bevestigd dat er geen reden is om de huidige situatie te veranderen en de overstap naar Omrin te overwegen.

36

Aanpak zwerfafval Het jaar 2022 was het laatste jaar dat er op basis van de Raamovereenkomst Verpakkingen 2013-2022 een bedrag beschikbaar was voor de aanpak van zwerfafval. Het fonds waaruit wij jaarlijks ongeveer € 65.000 ontvangen, is bedoeld voor aanvullende activiteiten, gericht op het schoonhouden van de leefomgeving. De acties waren met name gericht op gedragsbeïnvloeding en participatie van bewoners en gebruikers. Adoptie van gebieden door inwoners, scholen en verenigingen zijn financieel en praktisch ondersteund. Het zwerfafvalproject en losse modules zijn aan alle basisscholen in de gemeente aangeboden waarbij op educatieve wijze kennis wordt gemaakt met het thema afval in de eigen leefomgeving. Ook zijn afvalgrijpers aangeschaft die inwoners kunnen gebruiken als zij zich aanmelden bij Nederland Schoon om een locatie te adopteren. Er zijn 168 schoonmaakgebieden geregistreerd in Smallingerland. Deze kunnen door één of meerdere inwoners aangemeld zijn. De locaties in Smallingerland zijn te vinden op de website van nederlandschoon.nl.

Wat heeft het opgeleverd? Nieuwe locaties voor woningbouw; Nieuwe initiatieven voor woningbouw van de kant van corporaties en projectontwikkelaars; Nieuwe initiatieven voor versterking van de leefbaarheid van wijken en dorpen; Een goed onderhouden (dat wil zeggen: sober en doelmatig) en schone buitenruimte; Efficiënte afvalinzameling en optimale afvalscheiding. Beleidsstukken LAP3 Nederland Circulair in 2050 Van Afval naar Grondstof (VANG) College- en raadsbesluit Herontwikkeling schoolgebied Oudega Masterplan Waterfront vastgesteld door de raad Ontwerp meer vastgesteld door het college (Oudega aan het water) Woonvisie 2020-2050 Ontwikkelstrategie Notitie Beheer Kapitaalgoederen 2023-2026 Verplichte beleidsindicatoren Indicator Gemeentelijke woonlasten eenpersoonshuishoudens in €:

Smallingerland Nederland 2022: 869 2022: 823

Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een eenpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten Gemeentelijke woonlasten meerpersoonshuishoudens in €: Het gemiddelde totaalbedrag in euro's per jaar dat een meerpersoonshuishouden betaalt aan woonlasten WOZ-waarde woningen x € 1.000: De gemiddelde WOZ waarde van woningen Fijn huishoudelijk restafval in kilo's: De hoeveelheid niet gescheiden ingezameld huishoudelijk afval per inwoner per jaar Nieuw gebouwde woningen: Nieuw gebouwde woningen per 1.000 woningen Demografische druk in %: Het aantal personen van 0 tot 20 jaar én 65 jaar of ouder per honderd personen van 20 tot 65 jaar.

37

2022: 911

Bron COELO – Atlas gemeenten 2022

2022: 905 COELO – Atlas gemeenten 2022

2020: 195 2021: 211 2022: 234 2020: 136 2021: 134

2020: 270 2021: 290 2022: 317 2020: 170 2021: 169

2021: 4,1 2022: 4,2

2021: 8,9 2022: 9,3

2022: 78,8

2022: 70,3

CBS – Statistiek CBS Statistiek

CBS CBS – statistiek

3.4

Buitengebied met kwaliteit

Wat wilden we bereiken? Het buitengebied herbergt een groot aantal belangrijke functies zoals landbouw, natuur, wonen en recreatie. Daarnaast is het buitengebied ons landschap. Een landschap waarin de geschiedenis leesbaar is. Plus een aantrekkelijk landschap om in te wonen, werken of te verblijven. De druk op het buitengebied neemt toe. We merken dat door intensief gebruik van ons buitengebied sommige waarden achteruit dreigen te gaan. We zien dat aan de bodem, de lucht, de biodiversiteit en aan het landschap zelf. Zo zijn in het oosten van de gemeente veel boomsingels verdwenen of in waarde achteruitgegaan. En spelen in het westen van de gemeente problemen als bodemdaling en het langzaam verdwijnen van het veen. In Smallingerland zetten we in op een gezond, aantrekkelijk, veilig en economisch vitaal buitengebied. Dat betekent: een gezonde bodem, gezonde lucht, een gezonde waterkwaliteit en aandacht voor biodiversiteit. En dat allemaal in een afwisselend en toegankelijk landschap. Wat hebben we daarvoor gedaan? Om gestructureerd en programmatisch te werken aan de kwaliteit en vitaliteit van ons buitengebied heeft het college in het najaar het programma Omgeving vastgesteld.

Het document beschrijft op hoofdlijnen hoe de gemeente Smallingerland nader invulling wil geven aan de opgaven uit de Omgevingsvisie 2040 van de gemeente Smallingerland, waaronder de opgave Buitengebied met kwaliteit. Onderdelen van het programma zijn een aantal lopende projecten en gebiedsontwikkelingen die van belang zijn voor de versterking van ons buitenbied. Gebiedsaanpak oostelijke poort Friese Meren Met de 'gebiedsaanpak oostelijke poort Friese Meren' wil de gemeente de landschappelijke en recreatie-toeristische verbinding tussen Drachten en de Friese Meren versterken. We doen dit door de realisatie van Waterfront Drachten en Oudega aan het Water. Gebiedsontwikkeling Waterfront Drachten Buitenstvallaat/Gaastereiland Na wisseling van het eigendom van de kop van het Gaastereiland eind 2021 heeft de gemeente zich in 2022, als eigenaar van het grootste deel van het Gaastereiland, beraden op verdere ontwikkeling van het Waterfront Drachten. Daarbij zijn verschillende partijen betrokken. Parkhaven (aansluitend op het Slingepark) De gereserveerde financiële bijdragen vanuit de provincie, gemeente en Regiodeal Zuidoost-Friesland zijn vrijgegeven voor de uitvoering. In 2022 is een aannemer geselecteerd en is het ontwerp van de passantenhaven en het park in een bouwteam definitief uitgewerkt. Vergunningen zijn aangevraagd en er is een start met uitvoeringswerkzaamheden gemaakt.

Fiets-pontverbinding Drachten-west De planvorming voor de fiets-pontverbinding Drachten-west tussen het Gaastereiland en de Eibertsgeasten/De Peinder Mieden loopt ondertussen voortvarend verder en is nagenoeg afgerond. De laatste afspraken over het eigendom over overdracht of gebruik van de gronden met de grondeigenaren zijn gemaakt. Bij een deel van het tracé door de Peinder Mieden zijn werkzaamheden uitgevoerd. Samen met de provincie Fryslân en het Innovatiecluster Drachten zijn stappen gezet in de verkenning naar de mogelijkheden om de veerpont te gebruiken als testlocatie voor onderzoek naar autonoom varen. Gebiedsontwikkeling Oudega aan het Water Oudega aan het Water (inclusief Waterfront Oudega) vormt een essentiële schakel in de gebiedsaanpak oostelijke poort Friese Meren, als verblijfsgebied voor dag- en verblijfstoerisme op en bij het water in de directe omgeving van Oudega en Drachten. Het is een gebiedsontwikkeling waar gemeente, provincie, Wetterskip en de (dorps)gemeenschap nauw samenwerken. De procedures voor het ‘Waterfront’ zijn doorlopen; de uitvoering is inmiddels vrijwel klaar. Ook een deel van de private ontwikkelingen is uitgevoerd of gestart. De kunstmestloods is verbouwd en het appartementengebouw is in aanbouw. De kavels voor de woonarken zijn verkocht. Het ontwerp voor het meer is in 2021 vastgesteld door provincie en gemeente.

In 2022 is het voorontwerp voor het 38

bestemmingsplan gepubliceerd, is het plan in de inspraak gebracht en is de startnotitie voor de milieueffectrapportage opgesteld. Verder is een aanbestedingsstrategie voorbereid. Veenweideprogramma Het Veenweideprogramma Fryslân 2021-2030 is in 2021 vastgesteld door Provinciale Staten van Fryslân, het Algemeen Bestuur van Wetterskip Fryslân en vijf van de zeven raden van de Friese veenweidegemeenten. De raad van Smallingerland heeft het programma vastgesteld in oktober 2021. Er bestaat daarmee binnen de Friese overheden grote overeenstemming over ambitie en doelstellingen van het Veenweideprogramma. Bij de vaststelling van het Veenweideprogramma 2021-2030 is besloten om in 2022 een eerste herijking van dit programma te doen. De gemeenteraden, Provinciale Staten en het algemeen bestuur van Wetterskip Fryslân zijn geïnformeerd over een aantal landelijke ontwikkelingen voor de herijking. De raad van Smallingerland heeft hierover in juli 2022 een brief van het college ontvangen. Door de gezamenlijke overheden wordt gewerkt met een jaarlijks werkplan. In 2022 is vooral aandacht geschonken aan het proces van de Funderingsaanpak Veenweidegebied Fryslân. Deze aanpak heeft inmiddels ter inzage gelegen. Parallel hieraan is een advies van de Funderingstafel opgesteld. Het Advies van de Funderingstafel en de zienswijzen zijn betrokken bij de definitieve Funderingsaanpak.

De gemeenteraden behandelen de aanpak in januari/februari 2023. Gebiedsontwikkeling Aldeboarn-De Deelen De gebiedscommissie Aldeboarn - De Deelen (ADD) heeft de opdracht voor het opstellen van een ontwerp integraal gebiedsplan. Gedurende het proces is geconcludeerd dat het belangrijk is om te kijken naar de opgaven tot aan 2030, maar dat het langere termijnperspectief op het gebied richting 2050 ook nodig is. Parallel aan de ontwikkeling van het ontwerp integraal gebiedsplan wordt ook gewerkt aan een visie op het gebied: een koersdocument. De verwachting is dat dit koersdocument begin 2023 gereed is en ter besluitvorming voorgelegd wordt aan Gedeputeerde Staten, het dagelijks bestuur van Wetterskip Fryslân en de betrokken gemeenten. Gebiedsprogramma Hegewarren In mei hebben de gemeenteraad en het bestuur van waterschap ingestemd met de uitwerking van de variant ‘Open en Natuurlijk’. Datzelfde heeft de provincie ook gedaan in september. Daarmee hebben de drie overheden gekozen voor een toekomst waarin water de hoofdrol krijgt en er vrijwel geen polderkades meer nodig zijn. Het waterrijke landschap in Open en Natuurlijk wordt ingezet om natuur en verschillende vormen van recreatie te versterken. Voor de uitwerking van Open & Natuurlijk geeft Provinciale Staten een aantal aandachtspunten mee.

Dit zijn het behoud van het perceel blauwgrasland en een herziening van het in haar ogen te hoge aantal geplande recreatiewoningen. Daarnaast ligt er een verzoek om onderzoek te doen naar de mogelijkheden voor de opwekking van verschillende vormen van duurzame energie, anders dan zonne-energie. Ook het belang van behoud van de huidige kwaliteiten van het gebied werd benadrukt. Tenslotte werd aangegeven dat de uitstoot van CO2 bij graafwerkzaamheden zoveel mogelijk moet worden voorkomen. Nationaal Park De Alde Feanen Samen met onze partners willen we een bijdrage leveren aan het versterken en toegankelijk maken van het park. De gemeente Smallingerland participeert in de gebiedscommissie De Alde Feanen, die de plannen voor de 3e module van de herinrichting van De Alde Feanen voorbereid en de uitvoering ervan begeleid. Het gaat om werkzaamheden die de ecologische waarden van dit bijzondere park versterken en beleefbaar maken. In 2022 zijn de plannen daarvoor aan de omgeving gepresenteerd. De gemeente neemt ook deel aan de organisatie van het Nationaal Park met als doel samen te werken aan het voortbestaan van het park en natuurgebied. In het kader van de agenda 'Nationale Parken Nieuwe Stijl' beraadt het park zich op haar toekomst en heeft daarvoor in 2022 diverse bijeenkomsten georganiseerd.

Regionale samenwerking Zuidoost Friesland In het voorjaar heeft het college de Regionale Toeristische Ontwikkelstrategie Zuidoost Friesland vastgesteld. Een strategie op basis waarvan de partnergemeenten in de regio samen met de sector werken aan een slimme groei van de gastvrijheidseconomie in de regio die ook bijdraagt aan een vitaal landelijk gebied. Met inzet van middelen uit de Regiodeal wordt de strategie uitgevoerd. Binnen de Regiodeal wordt ook gewerkt aan een toekomstbestendig en veerkrachtig landschap. Het 39

afgelopen jaar is onder leiding van Landschapsbeheer Friesland een kansenkaart met spoorboekje opgesteld voor het realiseren van kleinschalige voorbeeldprojecten landschapselementen. Doarpen yn 't Grien Met Doarpen yn 't grien willen we de dorpen stimuleren om hun omgeving mooier, groener en toegankelijker te maken. De dorpsbelangen van De Wilgen en Opeinde voeren daarvoor plannen uit. Eind 2022 is gestart met de uitbreiding van het Reindersmabosk bij Opeinde, waarvoor in samenwerking tussen gemeente en de Friese Milieufederatie een plan is gemaakt. Bij De Wilgen is een pluktuin voor oude fruitrassen gerealiseerd en in het open polderlandschap bij De Wilgen zijn 14 boerenerven voorzien van inheemse erfbeplanting. Beleidsstukken Omgevingsvisie Smallingerland Bestemmingsplan Buitengebied Visie Oostelijke Poort Friese Meren

40

3.5

Verbindende opgave van bereikbaarheid

De ontwikkelingen dragen bij aan een grotere verkeersveiligheid, goede bereikbaarheid en verduurzaming van de mobiliteit. Ze passen in de vier opgaven uit de Omgevingsvisie. Wat wilden we bereiken? De verwachting is dat de behoefte aan verplaatsingen van personen, goederen of berichten toeneemt. Meer ontwikkeling van wonen en bedrijvigheid in de stad betekent logischerwijs meer behoefte aan vervoer. Daarnaast is er met het oog op duurzaamheid en gezondheid een belangrijke reden voor verandering van de bestaande vervoerssystemen. Denk hierbij aan meer fietsen en wandelen, collectief vervoer, elektrisch vervoer en verschillende deelsystemen voor motorvoertuigen. In Smallingerland zetten we in op goede fysieke verbindingen. Daarbij richten we ons allereerst op stimulering van het langzaam verkeer en slimme, duurzame vormen van vervoer. We spelen in op de mogelijkheid om bedrijven via het water te bereiken. En we verbeteren waar dat nodig is de bestaande netwerken. Wat hebben we daarvoor gedaan? Strategisch Plan Verkeersveiligheid De doelstellingen voor minder verkeersongevallen uit het GVVP worden niet gehaald. Al jaren schommelt het aantal verkeersslachtoffers (gewonden en doden) in onze gemeente tussen de 12 en 16 per kwartaal. De stagnatie in de daling van het aantal verkeersslachtoffers is een landelijk beeld.

Daarom heeft het Rijk samen met het IPO en VNG het Strategisch Plan Verkeersveiligheid gelanceerd. Op basis van dit plan is elke gemeente verplicht om een risicoanalyse verkeersveiligheid te hebben met daarbij ook een uitvoeringsprogramma. We werken op dit moment hard aan een actualisatie van de risicoanalyse en aan een daarbij passend uitvoeringsprogramma. Verkeerseducatie In het kader van de Permanente Verkeerseducatie heeft het Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Fryslân (ROF) diverse projecten ontwikkeld voor alle verkeersdeelnemers. Ook in 2022 waren er in de gemeente Smallingerland diverse activiteiten. Zoals verkeersmarkten en verkeerslessen op diverse scholen, cursus scootmobiel in een groep en 1-op-1 training, plus de rijvaardigheidsdag voor 50+ers. Ook vonden er educatieve voorstellingen plaats op de scholen voor voortgezet onderwijs over het verkeersgedrag van pubers. Tegengaan van het gebruik van de mobiele telefoon in het verkeer en gebruik van alcohol voordat men aan het verkeer deelneemt, staan hierin centraal. Doortrappen Het doel van het programma Doortrappen is om senioren bewust te maken van fietsveiligheid. We doen dat door het onderwerp bespreekbaar te maken op de plekken waar senioren al zijn. Vervolgens gaat het erom hen te verleiden tot aanpassingen aan de fiets of in gedrag in het verkeer.

Als gemeente hebben we dit opgepakt door een netwerk te activeren en samen de boodschap van Doortrappen over te brengen. Daarnaast hebben we een aantal concrete interventies georganiseerd, samen met het ROF en Sport Fryslân. We krijgen landelijk ondersteuning van het programmabureau Doortrappen met communicatiemateriaal en een toolbox met interventies. Kadernotitie Duurzame Mobiliteit In juni 2019 is de kadernotitie Duurzame Mobiliteit vastgesteld met een uitvoeringsprogramma voor de jaren 2019 t/m 2021. In 2020 zijn, mede door corona, een aantal projecten tijdelijk stopgezet, onder andere duurzame mobiliteit binnen de eigen organisatie en deelmobiliteit. Daarnaast zijn er activiteiten die we in samenwerking met de provincie opzetten, zoals de ‘Nationale Agenda Laadinfrastructuur’, deelfietsen busstations en fietsstimuleringsactie bedrijven. In 2021 en 2022 zijn deze projecten weer opgepakt. Mobiliteitsvisie De Mobiliteitsvisie wordt de uitwerking van de vijfde (verbindende) opgave uit de Omgevingsvisie. De mobiliteitsdoelen uit de Omgevingsvisie vertalen we concreet in een visie, maatregelen en een meerjaren uitvoeringsprogramma. In hoofdlijn vervangt deze mobiliteitsvisie het GVVP. Onderwerpen zijn verkeersveiligheid, duurzame mobiliteit en bereikbaarheid. 41

Fietsoversteken en voetgangersoversteken Voor een viertal fietsoversteken moet de verkeersveiligheid en oversteekbaarheid verbeterd worden. Het gaat om de oversteken Overstesingel - Kuinder, Eikesingel - Burmanialaan, Eikesingel - Sportlaan en Ringweg - Noorderdwarsvaart. Op deze vier fietsoversteken kregen we subsidie vanuit het Strategisch Plan Verkeersveiligheid. De oversteken bij de Eikesingel worden opgepakt in samenhang met het nieuwe zwembad en mogelijke aanpassingen aan de Sportlaan. Aan de Burgemeester Wuiteweg bij Nei Bertilla is een zebrapad gekomen met middengeleider. Aanleiding hiervoor was de oversteek van veel senioren tussen de serviceflat en Bertilla. Fietsagenda Zuidoost Fryslân Vanuit de ambities van de ‘Fietsagenda Zuidoost-Fryslân’ is de doorfietsroute Drachten – Heerenveen als concreet fietsproject aangedragen. Door de provincie is deze snelfietsverbinding ook aangemerkt als een van de vijf kansrijke routes, waarbij nu ook kansen zijn op provinciale cofinanciering. Samen met de gemeenten Opsterland en Heerenveen hebben we in 2022 subsidie aangevraagd bij de provincie Fryslân. Er is een ambtelijke toezegging dat de subsidiebeschikking binnenkort formeel wordt toegestuurd. Lelylijn De spoorlijn ‘Lelylijn’ is kansrijk en heeft een toegevoegde waarde voor Drachten, Fryslân en het Noorden.

Drachten komt daarmee aan het spoor te liggen en krijgt een snelle verbinding met Groningen en de Randstad. Dat biedt ook ontwikkelkansen. De activiteiten uit 2022 staan nader beschreven in de paragraaf Stad Drachten. Wat heeft het opgeleverd? Met maatregelen uit de Mobiliteitsvisie, Strategisch Plan Verkeersveiligheid en Kadernotitie Duurzame Mobiliteit houden we de bereikbaarheid in stand, beheersen we de verkeersveiligheidsrisico's beter en dragen we bij aan duurzamere vervoerskeuzes. De concrete uitvoeringsprojecten leveren met name voor de fiets een betere bereikbaarheid en veiligheid op. Dit draagt ook weer bij aan de doelstelling om de gevolgen van de klimaatverandering te beperken. Meer fietsen betekent minder CO 2-uitstoot. Beleidsstukken Omgevingsvisie Strategisch Plan Verkeersveiligheid - Kadernotitie Duurzame Mobiliteit

42

3.6

Leidend principe duurzaamheid

Wat wilden we bereiken? Energie: de gemeente Smallingerland energieneutraal maken We gebruiken zo min mogelijk energie en wat we gebruiken is zoveel mogelijk duurzaam opgewekt. Het energienetwerk wordt zo efficiënt mogelijk gebruikt. We werken aan het veiligstellen van de energievoorziening voor onze inwoners. Voor alle inwoners en bedrijven is energie toegankelijk en beschikbaar. Onze leefomgeving nodigt uit tot duurzame en gezonde vervoersbewegingen. Hierdoor verminderen we de CO₂-uitstoot en worden de negatieve effecten op het klimaat tegen gegaan. In 2050 hebben wij in Smallingerland geen aardgas meer nodig om in onze energiebehoefte te voorzien. Klimaat: de gemeente Smallingerland klimaatbestendig maken We ondernemen actie om ons aan te passen aan de klimaatveranderingen en werken aan het herstel en versterken van biodiversiteit in onze gemeente. Circulariteit: de gemeente Smallingerland circulair maken We streven naar een circulaire samenleving waarin we zorgvuldig omgaan met de grondstoffen en materialen die beschikbaar zijn. We maken optimaal gebruik van onze grondstoffen en door het sluiten van kringlopen doen we meer met minder. Afval bestaat niet. Wat hebben we daarvoor gedaan? Het college stelde in oktober het Uitvoeringsprogramma Duurzaamheid voor de jaren 2023-2026 vast.

In november is de duurzaamheidsvisie 'Samen duurzame stappen zetten' door de raad vastgesteld. Op basis van het Klimaatakkoord zijn hierin drie opgaven bepaald, namelijk energie, klimaatadaptatie & biodiversiteit en circulariteit. Daarnaast is er de verbindende opgave duurzame bedrijfsvoering. Energie In april organiseerden we twee informatiemarkten voor inwoners ('verduurzaam je huis') die beide goed werden bezocht. Vanuit de Regeling Reductie Energiegebruik Woningen (RREW) verstrekten we 2000 bonnen aan inwoners voor energiebesparende producten. Bij de isolatieactie zijn door 310 huishoudens offertes aangevraagd voor meer dan 700 maatregelen. Voor woningeigenaren zijn in het voorjaar en najaar een reeks webinars georganiseerd over isoleren en warmtepompen. Ook organiseerden we een webinar speciaal voor VvE's en ondersteunden we VvE-besturen met energieadvies. Aan het programma Junior Energiecoach deden ruim 100 leerlingen mee. We organiseerden in het najaar een Duurzame Week. In november waren er gerichte acties in wijk De Wiken in Drachten waarbij een energieteam de wijk in ging. Dit was een samenwerking tussen gemeente en woningcorporaties Accolade en WoonFriesland. Het energieteam bestaat uit onderhoudsmedewerkers, energiecoaches, budgetcoaches en woonconsulenten.

Zij gingen langs bij huurhuizen met energielabel D of lager om gratis kleine energiebesparende maatregelen aan te bieden. Ook konden inwoners in een Bespaarkeet in gesprek met het energieteam over de mogelijkheden voor energiebesparing en inkomensondersteuning. Het team gemeentelijke energiecoaches is uitgebreid naar 20 coaches. Zij brachten vele bezoeken aan inwoners om hen te helpen met advies over energiebesparing. Zij spelen ook een belangrijke rol bij de aanpak van energiearmoede. Dit onderwerp is nader beschreven in het Programma Sociaal Domein van deze jaarrekening. Er werden 39 gemeentelijke duurzaamheidsleningen verstrekt aan woningeigenaren. De bodem van het fonds is in zicht en hiermee zijn de doelen van de regeling gehaald. We verstrekten informatie aan woningeigenaren over de landelijke Energiebespaarlening van de rijksoverheid. Deze regeling is in 2022 aangepast en daarmee een goed alternatief geworden voor de gemeentelijke lening. Dit geldt met name voor inwoners met lagere inkomens. Zij kunnen een renteloze lening van het rijk krijgen. Er is gewerkt aan de wijkuitvoeringsplannen om de aardgasvrije ambities in 2030 te realiseren. De grootste bijdrage wordt geleverd door enerzijds geothermie en anderzijds door woningeigenaren. Het consortium voor geothermie heeft stappen genomen om tot implementatie te komen.

Liander heeft aangegeven de komende jaren voor 3500 woningen het elektriciteitsnet te verzwaren. 43

Vanwege netwerkcongestie werken we samen met Opsterland aan een lokale energiesysteemstudie. Ook is een onderzoek naar energiemanagement gestart in samenwerking met de bedrijven op het bedrijventerrein Azeven-Noord. Bewustmaken en in beweging krijgen De website duurzaamsmallingerland.nl is gebruikt om inwoners te informeren. In Aktief publiceerden we een zomer- en herfstspecial over duurzaamheid. Ons energieloket (Duurzaam Bouwloket) is het hele jaar door ingezet om inwoners te helpen met gratis en onafhankelijk advies om hun woning te verduurzamen. Bij verschillende verenigingen, kerken, bedrijven en een wijkvereniging hielden we op aanvraag presentaties over energie besparen en verduurzaming van de woning. Klimaat In 2018 is het ‘Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie’ (DPRA) toegevoegd aan het Nationale Deltaprogramma. Het DPRA heeft als doel een klimaatbestendige en ‘waterrobuuste’ inrichting van Nederland. Dit betekent dat we vanaf 2020 bij iedere ruimtelijke ingreep rekening houden met de kans op weersextremen. Om de ambities uit het DPRA en vanuit biodiversiteit mogelijk te maken, stellen we een Klimaatadaptatieplan op voor 2024-2027. In 2022 is hiervoor een projectopdracht uitgewerkt en vastgesteld. Er is gekozen voor de thema's wateroverlast, hittestress, droogte en biodiversiteit.

De interne projectgroep is gestart en er is onderzoek gedaan naar acceptatieniveaus voor de thema's. En er zijn basiskaarten gemaakt voor o.a. wateroverlast en gevoelstemperatuur. In juni 2023 worden de onderzoeken en werksessies voor het Klimaatadaptatieplan afgerond. In oktober wordt de rapportage van de visie en de uitvoeringsagenda opgeleverd. Naar verwachting kan het Klimaatadaptatieplan in november door het college worden vastgesteld. Daarna wordt het in december 2023 ter besluitvorming aan de raad voorgelegd. Naast het Klimaatadaptatieplan is ook gewerkt aan een aantal fysieke projecten die in het kader van het Gemeentelijk Waterplan 2017-2020 zijn afgerond. Zo zijn er nieuwe vijvers aangelegd in de wijk de Singels, is er een informatietafel bij het Broekbos aan de Drait gerealiseerd, zijn er subsidies verstrekt aan bewoners vanuit de subsidieregeling groene daken en zijn er een aantal acties geweest vanuit Operatie Steenbreek. Voor Operatie Steenbreek is een plan van aanpak geschreven wat zal resulteren in effectieve en meetbare maatregelen en het vrijmaken van personele capaciteit om de actie te laten slagen. Circulariteit In 2022 werkten we de opgave Circulariteit 'De Gemeente Smallingerland circulair maken' verder uit in de Duurzaamheidsvisie 2022 en het bijbehorende uitvoeringsprogramma.

Hiermee is een basis gelegd om de opgave Circulariteit te verankeren in ander beleid en concreet uit te voeren in projecten. Met de introductie en implementatie van de Inkooptool in 2022 hebben we een hulpmiddel gekregen voor invulling aan de Samenwerkingsagenda 'Fryslân koopt Circulair'. Met de inkooptool ontstaat meer inzicht in het gebruik van het beleidsthema Duurzaamheid binnen inkoop- en aanbestedingstrajecten. Verder neemt een ambtelijk team deel aan de Friese Circulaire Inkoop Academie. Samen met de inkooptool draagt dit bij aan het doel om in 2025 binnen Friesland 25% circulair uit te vragen. Tot slot is gestart met het project Circulaire Bedrijventerreinen. We doen dit samen met gemeente Leeuwarden, gemeente Súdwest-Fryslân, gemeente Heerenveen, Omrin, provincie Fryslân, onder begeleiding van de Vereniging Circulair Friesland. Voor het bedrijventerrein De Haven is een eerste aanzet gemaakt voor een routekaart om concrete stappen te zetten richting een circulair en toekomstbestendig bedrijventerrein (zie ook Programma Economie). Duurzame Bedrijfsvoering In 2022 is de verbindende opgave duurzame bedrijfsvoering opgenomen in de gemeentelijke Duurzaamheidsvisie. Hierin staan de strategische doelen voor de eigen gemeentelijke organisatie. Het project 'Verbouw gemeentehuis' heeft dit jaar een herstart gekregen.

Duurzaamheid is vanaf de start meegenomen en is een belangrijk onderdeel van de projectopdracht en het projectplan. We hebben de mogelijkheden verkend van de CO2 -prestatieladder certificering voor de gemeentelijke organisatie door kennisuitwisseling met collega's en experts. De interne bewustwordingsgroep 'Grien Team' heeft vijf interne nieuwsbrieven uitgebracht om bewustwording voor duurzaamheid te vergroten binnen de gemeentelijke organisatie. Door 44

werknemers kon worden deelgenomen aan een pilot fietsstimuleringsactie van Werk Slim Reis Slim. Deze actie "Slimme fietsers scoren bomen" zijn we samen met de provincie Fryslân en de gemeenten Waadhoeke, Súdwest Fryslân en Leeuwarden gestart. Het doel was om gedurende 100 werkdagen zoveel mogelijk werknemers te stimuleren om te fietsen naar hun werk. Verder waren er interne workshops duurzaamheid en e-learning cursussen voor werknemers. Wat heeft het opgeleverd? Energie In 2022 merkten we het effect van de geopolitieke situatie in de verhoging van de energieprijzen. Voor inwoners en bedrijven kwam energiebesparing en verduurzaming hoger op de agenda. Onze activiteiten sluiten daarop aan en hebben veel mensen verder geholpen in het stappen zetten richting een aardgasvrije toekomst. Ook kregen we meer inzicht in de situatie op het lokale elektriciteitsnetwerk en zijn de alternatieven voor een aardgasvrije toekomst concreter geworden. Klimaat Er is gestart met de voorbereiding van het Klimaatadaptatieplan. In de uitvoeringsagenda proberen we de meest urgente locaties met wateroverlast, droogte, hittestress en biodiversiteit aan te pakken. Circulariteit Er is een intensieve regionale samenwerking op het gebied van kennisontwikkeling over circulaire bedrijventerreinen ontstaan.