Bijlage - Kadernota 2024-2027

Inhoudsopgave

Ynlieding ................................................................................................................................................. 2 Inleiding .................................................................................................................................................. 3 1.

Uitgangspunten begroting 2024 .................................................................................................. 4

2.

Ontwikkeling financiële positie ................................................................................................... 6 2.1. Structurele ruimte ......................................................................................................................... 6 2.2. Gecalculeerd risico ....................................................................................................................... 7 2.3. Algemene reserve ........................................................................................................................ 8

3.

Nieuw beleid en overige ontwikkelingen .................................................................................... 9 3.1. Centrumvisie ................................................................................................................................ 9 3.2. Verduurzamen gemeentelijke gebouwen ................................................................................... 10 3.3. Ambitieniveau publieke handhaving .......................................................................................... 10 3.4. Bereikbaarheid burgerzaken ...................................................................................................... 11 3.5. Omgevingswet............................................................................................................................ 11 3.6. Verbouw gemeentehuis ............................................................................................................. 11 3.7. Financieel niet vertaalde ontwikkelingen ................................................................................... 12 3.8. Overige ontwikkelingen .............................................................................................................. 14 3.9. Personele ontwikkelingen .......................................................................................................... 23

4.

Bijlagen ........................................................................................................................................ 25 Bijlage 1: Centrumvisie ..................................................................................................................... 26 Bijlage 2: Ambitieniveau publieke handhaving .................................................................................. 29 Bijlage 3: Uitsplitsing personele ontwikkelingen ............................................................................... 33

1

Ynlieding Hjirby biede wy jo de kadernota 2024 oan. Mei it fêststellen fan dy kadernota jouwe jo rjochting oan de kaders dêr't it kolleezje de begrutting foar 2024 binnen tariede kin. De kadernota is sa de earste stap nei it presintearjen fan in begrutting foar 2024. Finansjeel perspektyf De jierren 2024 en 2025 litte in posityf saldo sjen. Foar de jierren 2026 en 2027 is dat, krekt as by de measte oare gemeenten yn Nederlân, in oar ferhaal. Troch it noch hieltyd útbliuwen fan strukturele middels út it Ryk wei om it saneamde ravynjier 2026 te demjen, bliuwe gemeenten langer yn ûnwissichheid sitten. Dizze ferwachting is yn line mei de moasjes dy't by it VNG Jierkongres 2023 oannaam binne. Bliuwend ynvestearje yn 'e mienskip Dochs kiest it kolleezje derfoar om bliuwend te ynvestearjen en dêrmei Smellingerlân noch in better plak wêze te litten om te wurkjen, wenjen en rekreëarjen. De Algemiene reserve biedt romte om ynsidintele ûntjouwingen mooglik te meitsjen. It kolleezje set dêrom foars yn op it oanpakken fan it sintrumgebiet troch it foarmjen fan in ûntjouwingsfûns. Struktureel wurdt der ek in ympuls jûn oan ûnder mear de publike hanthavening, it jongereinwurk en ynvestearringen yn it duorsum meitsjen fan ús gemeente.

Optimale balâns It kolleezje is fan miening dat it Ryk gemeenten struktureel kompensearje moat foar de weromfal yn ynkomsten út it Ryk wei en set alles op alles om foar te kommen dat it útbliuwen fan in oplossing fanút it Ryk lanchjierrige negative effekten hat op de Smallingerlânske mienskip. Ut dat eachpunt wei is keazen om diskear in net-slutend mearjierreperspektyf te presintearjen. In kar út needsaak, út it folle besef wei dat dit net winsklik is. Besifere is dat it jierlikse tekoart fan de Nederlânske gemeenten meiinoar € 2,7 miljard bedraacht. Dat soe foar Smellingerlân in ekstra útkearing wêze fan likernôch € 10 miljoen. Om 't it ûnwis is yn hoefier't it Ryk dat ravyn dempe sil, kiest it kolleezje foar in optimale balâns tusken finansjele foarsichtichheid en bliuwend ynvestearjen. It yn dizze kadernota presintearre strukturele tekoart is sa dat it kolleezje it realistysk achtet dat sy dit tekoart, yn it ûnferhope én ûnferwachte worst-case senario fan it útbliuwen fan wat demping troch it Ryk, oerbrêgje kin. Begruttingssaldo It hjir presintearre saldo fan dizze kadernota sil lykwols net it eindsaldo fan de feitlike begrutting wêze. It kolleezje bliuwt bygelyks kritysk op al besteande budzjetten yn de begrutting, en sil dy de kommende tiid beoardiele op realisme en wêr nedich oanpasse. De útkomsten hjirfan wurde meinaam by it opstellen fan de begrutting 2024.

Drachten, 27 juny 2023 Boargemaster en wethâlders fan Smellingerlân,

sekretaris

boargemaster

S. van der Berg

J. Rijpstra

2

Inleiding Hierbij bieden wij u de kadernota 2024 aan. Met het vaststellen van deze kadernota geeft u richting aan de kaders waarbinnen het college de begroting voor het 2024 kan voorbereiden. De kadernota is zo de eerste stap naar het presenteren van een begroting voor 2024. Financieel perspectief De jaren 2024 en 2025 laten een positief saldo zien. Voor de jaren 2026 en 2027 is dit, net als bij de meeste andere gemeenten in Nederland, niet het geval. Door het nog steeds uitblijven van structurele middelen vanuit het Rijk om het zogenoemde ravijnjaar 2026 te dempen, blijven gemeenten langer in onzekerheid zitten. Deze verwachting is in lijn met de moties die bij het VNG congres 2023 zijn aangenomen. Blijvend investeren in de samenleving Toch kiest het college ervoor om blijvend te investeren en daarmee Smallingerland een nog betere plek te laten zijn om te werken, wonen en recreëren. De Algemene reserve biedt ruimte om incidentele ontwikkelingen mogelijk te maken. Het college zet daarom fors in op het aanpakken van het centrumgebied door het vormen van een ontwikkelfonds. Structureel wordt er ook een impuls gegeven aan onder andere de publieke handhaving, het jongerenwerk en investeringen in het duurzaam maken van onze gemeente.

Optimale balans Het college is van mening dat het Rijk gemeenten structureel moet compenseren voor de terugval in inkomsten vanuit het Rijk en zet alles op alles om te voorkomen dat het uitblijven van een oplossing vanuit het Rijk langjarige negatieve effecten heeft op de Smallingerlandse samenleving. In dat licht is gekozen ditmaal een niet sluitend meerjarenperspectief te presenteren. Een keuze uit noodzaak, vanuit het volle besef dat dit onwenselijk is. Becijferd is dat het jaarlijkse tekort van de Nederlandse gemeenten gezamenlijk € 2,7 miljard bedraagt. Dit zou voor Smallingerland een extra uitkering zijn van circa € 10 miljoen. Aangezien het onzeker is in hoeverre het Rijk dit ravijn zal gaan dempen, kiest het college voor een optimale balans tussen financiële voorzichtigheid en blijvend investeren. Het in deze kadernota gepresenteerde structurele tekort is dermate dat het college het realistisch acht dat zij dit tekort, in het onverhoopte én onverwachte worst case scenario van het uitblijven van enige demping door het Rijk, kan overbruggen. Begrotingssaldo Het hier gepresenteerde saldo van deze kadernota zal echter niet het eindsaldo van de daadwerkelijke begroting zijn. Het college blijft bijvoorbeeld kritisch op al bestaande budgetten in de begroting, en zal deze de komende tijd beoordelen op realisme en waar nodig aanpassen.

De uitkomsten hiervan worden meegenomen bij het opstellen van de begroting 2024.

Drachten, 27 juni 2023 Burgemeester en wethouders van Smallingerland,

secretaris

burgemeester

S. van der Berg

J. Rijpstra

3

1. Uitgangspunten begroting 2024 In dit hoofdstuk worden de uitgangspunten opgenomen die we hanteren bij het opstellen van de begroting en passen bij een verantwoord financieel beleid. Algemene financiële uitgangspunten In de tabel hieronder geven we aan welke indexeringen en generieke aanpassingen gehanteerd zijn bij het opstellen van deze Kadernota. De gegevens vloeien voort uit het Centraal Economisch Plan (CEP) opgesteld door het CPB in maart 2023. 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Omschrijving Salarissen gemeente Goederen en diensten gemeente Gesubsidieerde instellingen Overige subsidies Leges en overige lokale heffingen Grondexploitaties

Stijging 5,2% 3,6% 4,6% 3,6% 4,1% separaat vastgesteld.

Bovenstaande percentages zijn de aanpassingen ten opzichte van de begroting 2023, jaarschijf 2024. Lokale lasten Bij de Afvalstoffenheffing en Rioolrechten wordt uitgegaan van 100% kostendekkendheid van de tarieven. De OZB wordt verhoogd met de inflatiecorrectie van 4,1%. Bij het opstellen van de begroting 2024 wordt de stijging van de tarieven voor de Afvalstoffenheffing en Rioolrechten bepaald. Subsidies aan maatschappelijke instellingen In het financiële kader wordt rekening gehouden met een indexatie van de subsidies aan maatschappelijke instellingen voor 2024. Op dit moment wordt een onderzoek opgestart naar het toekomstbestendig maken van de wijze waarop omgegaan wordt met indexeren van subsidies. Dit onderzoek zal voor het vaststellen van de begroting 2024 afgerond zijn. Verbonden partijen Smallingerland is deelnemer aan een groot aantal samenwerkingsverbanden. Deelname aan deze samenwerkingsverbanden kost geld en de bijdrage wordt bepaald door de begroting van dat orgaan. De ontwikkelingen in deze bijdragen zijn verwerkt in deze kadernota onder de noemer niet beïnvloedbare ontwikkelingen. Structureel begrotingsevenwicht Voorwaarde voor repressief toezicht (toezicht achteraf) vanuit de provincie is een structureel en reëel sluitende begroting. Dit houdt in dat we structurele lasten dekken uit structurele baten en dat eventuele bezuinigingen realistisch zijn.

- Uitgangspunt is dat alle jaren structureel sluitend zijn. - Mocht het realiseren van een structureel sluitende laatste jaarschijf niet haalbaar zijn, dan zorgen we in ieder geval voor een structureel sluitende eerste jaarschijf. Deze laatste optie heeft niet de voorkeur en draagt niet bij aan een structureel financieel evenwicht en wordt nu bij uitzondering toegepast. De raad heeft zich uitgesproken voor een structureel sluitende meerjarenbegroting als fundament voor een helder en evenwichtig (financieel) meerjarenbeeld. Incidentele/eenmalige uitgaven Incidentele of eenmalige uitgaven dekken we uit de algemene reserve of uit een specifiek daarvoor bestemde bestemmingsreserve. Post onvoorzien In de begroting is een post onvoorzien opgenomen voor incidentele uitgaven van € 100.000. Het college heeft met dit budget de mogelijkheid om snel en adequaat te handelen in onvoorziene situaties.

4

Algemene reserve en weerstandsvermogen De minimale stand van de algemene reserve bedraagt het berekende weerstandsvermogen. In de begroting 2023 is dit 13 miljoen. Dit bedrag is opgebouwd uit een risicobuffer en algemeen weerstandsvermogen. Bij het opstellen van de begroting 2024 wordt het weerstandsvermogen geactualiseerd. Algemene uitkering Bij het opstellen van de begroting 2024-2027 wordt uitgegaan van de Meicirculaire 2023. De Septembercirculaire komt voor het opstellen van de begroting 2024 te laat om structureel te verwerken. De Provincie vindt het daarnaast belangrijk dat de keuze voor een circulaire consequent toegepast wordt. Om die reden is gekozen om de Meicirculaire leidend te laten zijn. Financiële ratio's In hoofdzaak wordt financieel gezien voornamelijk gestuurd op een sluitende begroting waarbij structurele lasten gedekt worden door structurele baten en incidentele uitgaven uit eenmalige middelen en reserves. Het sturen op liquiditeit en financiële ratio's zoals verhouding vreemd vermogen / eigen vermogen vindt nog onvoldoende plaats. Door grote investeringen als het SBO en nieuwbouw de Welle loopt de schuldpositie op. Daarom is het belangrijk om beter en meer te kijken naar de effecten van deze schulden op liquiditeit en begroting. Kapitaallasten investeringen Kapitaallasten worden geraamd in de jaarschijf waarin naar verwachting de afschrijvingen starten.

Conform de financiële verordening wordt voor het eerst afgeschreven in het jaar na ingebruikname. De raad stelt vooraf de investeringskredieten vast waaruit de kapitaalslasten vloeien. Bij de begroting 2024 wordt een besluit gevraagd over de nieuwe investeringen en daarmee ook de verwerking van de kapitaalslasten in het meerjarenperspectief. Beheerplannen voor kapitaalgoederen in de openbare ruimte De beheerplannen worden eens per raadsperiode vastgesteld waarna een actualisatie plaatsvindt. In de begroting worden de lasten in de jaarschijven verwerkt conform de vastgestelde beheerplannen. In 2022 is het beleid voor de kapitaalgoederen geactualiseerd evenals de beheerplannen. De effecten hiervan zijn al vanaf de begroting 2023 opgenomen in het meerjarenperspectief. Provinciaal toezicht Jaarlijks stuurt de provincie een begrotingscirculaire over relevante en actuele onderwerpen waarop de (meerjaren)begroting wordt beoordeeld vanuit de provinciale wettelijke financiële toezichtstaak. Deze circulaire is u toegestuurd. Bij het opstellen van de begroting zullen we deze circulaire in acht nemen. Voor 2023 is het repressief toezicht van de provincie van toepassing. Vernieuwing van de P&C-cyclus Vanaf begrotingsjaar 2024 worden de cijfers op een andere wijze gepresenteerd.

Tot en met begrotingsjaar 2023 wordt in meerjarige tabellen het verschil ten opzichte van het voorgaande jaar gepresenteerd. Vanaf 2024 wordt niet het verschil getoond maar het daadwerkelijke bedrag in elk jaar. Dit verbetert de leesbaarheid van de financiële documenten omdat nu niet meer zelf gerekend hoeft te worden wat het effect ten opzichte van het huidige jaar is, dit is vanaf nu direct zichtbaar in de tabellen. In onderstaande tabel is het verschil weergegeven

5

Oude methode Ontwikkeling A Ontwikkeling B Ontwikkeling C Ontwikkeling D

2024 +100 +50 +100

Nieuwe methode Ontwikkeling A Ontwikkeling B Ontwikkeling C Ontwikkeling D

2024 +100 +50 +100

2025 +100 -10

2026 +100 +20

+100

-100

2025 +200 +40 +100 +100

2026 +300 +60 +100

2027 +100 -10

totaal 400 50 100 100 incidenteel

2027 +400 +50 +100

totaal 400 50 100 100 incidenteel

2. Ontwikkeling financiële positie In dit hoofdstuk schetsen we de ontwikkeling van onze structurele en eenmalige financiële ruimte na de vaststelling van Begroting 2023-2026. De structurele financiële positie vertaalt zich in een (meerjaren-)begroting, de eenmalige financiële positie wordt bepaald door de vrij besteedbare ruimte in de algemene reserve.

2.1. Structurele ruimte De onderstaande tabel geeft inzicht in de mutaties in het meerjarenperspectief ten opzichte van de Begroting 2023-2026. Ontwikkeling structurele positie per jaar

Bedragen x € 1.000 (- = nadeel) 2026 2027 81 57

Structurele ruimte begroting 2023

2024 5.098

2025 8.680

a. Aanvullende Raadsbesluiten 2023 b. Bestuursrapportage I 2023 c. Gemeentefonds d. Niet-beïnvloedbare ontwikkelingen e. Overige ontwikkelingen Totaal ontwikkelingen

-145 -1.070 12.317 -8.092 100 3.110

-393 -1.070 11.788 -8.059 -223 2.043

-385 -1.070 8.868 -8.073 578 -82

-378 -1.070 7.626 -8.066 -260 -2.148

Structureel saldo

8.208

10.723

-1

-2.091

Nieuw beleid Kadernota

-4.898

-4.453

-4.228

-4.525

3.311

6.270

-4.229

-6.616

Saldo kadernota 2024-2027

In de begroting 2023-2026 was sprake van een positief saldo van € 5,098 miljoen positief in jaarschijf 2024. Het meerjarenperspectief van deze begroting bedroeg € 81.000 positief in jaarschijf 2026. In deze kadernota wordt een positief saldo, exclusief beleidsvoornemens van € 8,2 miljoen positief in 2024 gepresenteerd en afgerond € 2,1 miljoen negatief in 2027. Het totaal van de voorgestelde ambities met een structureel karakter in deze kadernota bedraagt afgerond € 4,5 miljoen, wat het saldo brengt op € 6,6 miljoen negatief in 2027. Toelichting op de ontwikkelingen in het meerjarenperspectief: a) Aanvullende raadsbesluiten 2023 De raad heeft drie begrotingswijzigingen aangenomen die een structureel effect hebben op de meerjarenraming. Het gaat hierbij om de wijzigingen: Nieuwbouw de Welle, Kunstgrasvelden Drachtsterboys en de kredietverhogingen opgenomen in het voorstel van budgetoverhevelingen 2022. b) Bestuursrapportage I 2023 De structurele posten uit de bestuursrapportage I 2023 worden meegenomen in de begroting 2024. De rapportage sluit met een negatief structureel effect van € 1.070.000. c) Gemeentefonds De jaren tot en met 2025 bieden o.a. door de afspraak het accres en de opschalingskorting te bevriezen voldoende financiële zekerheid. Vanaf 2026 is er echter nog steeds sprake van een sterke terugval van middelen in het gemeentefonds.

Landelijk gaat het om ongeveer € 2,7 miljard wat de gemeenten minder krijgen. Bij onze gemeente zien we een terugval na 2025 van circa € 12 miljoen. De meicirculaire biedt daarmee nog niet de gewenste financiële zekerheid. Het besluit van het kabinet om vanaf 2026 afscheid te nemen van de huidige "trap op, trap af" methode is de belangrijkste oorzaak van de terugval. Maar ook de instandhouding van de opschalingskorting helpt niet. Vooruitlopend op een nieuwe financiering systematiek heeft het rijk wel € 1 miljard toegevoegd aan het gemeentefonds. Maar ondanks dat is er nog steeds sprake van een groot structureel financieel tekort. Dit dwingt de gemeenten te kijken naar de uitvoerbaarheid van de taken vanuit de verschillende maatschappelijke akkoorden met het Rijk. VNG heeft hiervoor diverse acties in gang gezet en het geluid is helder: Zonder extra geld gaan we taken teruggeven. 6

Vraag is of het kabinetsbesluit om het volume deel van het accres vanaf 2027 te indexeren op basis van de ontwikkeling van het bruto binnenlands product, wel de noodzakelijke financiële zekerheid en stabiliteit gaat geven. De uitwerking hiervan is nog niet opgenomen in de meicirculaire en volgt later. De VNG heeft namens de gemeenten nog kritische kanttekeningen geplaatst bij de nieuwe methode. We blijven de ontwikkelingen op dit gebied volgen. d) Niet-beïnvloedbare ontwikkelingen Jaarlijks worden alle budgetten (salarissen, materiële lasten, subsidies) geïndexeerd op basis van CPB-cijfers van maart. Deze percentages zijn in hoofdstuk 1 opgenomen. Het totaal effect van het indexeren van baten en lasten komt uit op € 7,8 miljoen. Daar tegenover staat dat in het gemeentefonds een compensatie zit voor prijsstijgingen. Wat wel opvalt is dat in de laatste jaarschijf de niet-beïnvloedbare ontwikkelingen hoger zijn dan de compensatie in het Gemeentefonds. Dit zet de gemeentelijke begroting extra onder druk. e) Overige ontwikkelingen Naast de trendmatige ontwikkeling van lonen, prijzen en bijdragen aan derden, zijn er ook wijzigingen die geen directe relatie hebben met prijsstijgingen maar waar we toch niet aan ontkomen. In de onderstaande tabel zijn deze overige ontwikkelingen opgenomen en in de tekst daaronder toegelicht. Overige ontwikkelingen 1.

Meer OZB-inkomsten door areaaluitbreiding 2. Investeringen onderwijshuisvesting 3. Bijkomende effecten Meicirculaire Totaal

Bedragen x € 1.000 (- = nadeel) 2025 2026 2027 100 100 100 -820 -323 478 730 100 -223 578 -260

2024 100

Ad 1. OZB-inkomsten door areaaluitbreiding Areaaluitbreiding zorgt voor een structureel hogere OZB opbrengst van € 100.000 Ad 2. Investeringen onderwijshuisvesting Voortvloeiend uit het Integraal Huisvestingsplan zijn de extra kapitaalslasten vanaf 2027 € 820.000. Het gaat hierbij om scholen de Swetten en de Trisken. Ad 3. Bijkomende effecten Meicirculaire Voortvloeiend uit de Meicirculaire van het Rijk volgt dat vanaf 2026 de eigen bijdrage WMO heringevoerd wordt. Dit betekent een extra opbrengst van circa € 800.000, daar aan gerelateerd vervalt de vorig jaar opgenomen stelpost voor eigen bijdrage huishoudelijke hulp van ruim € 300.000 per 2025.

2.2. Gecalculeerd risico Het presenteren van een niet sluitende meerjarenraming is weloverwogen genomen. Het gecalculeerde tekort van alle Nederlandse gemeenten gezamenlijk bedraagt circa € 2,7 miljard. Het aandeel van de gemeente Smallingerland hierin is ruim € 10,2 miljoen. Het college gaat ervan uit dat we de komende jaren, wellicht al in het najaar, gecompenseerd worden voor dit tekort. We gaan uit van een compensatie van 50% van het tekort. Dit is een percentage waarvan we denken dit te kunnen oplossen als de bijdrage vanuit het Rijk lager uitvalt. Dit betekent een extra uitkering van € 5,1 miljoen. Daarnaast zien, mede gelet op de positieve jaarrekeningsaldo's van de afgelopen jaren, dat er ruimte in de al beschikbare budgetten zit. Voorzichtigheidshalve wordt hier uitgegaan van € 1 miljoen waar voor de begrotingsbehandeling al duidelijkheid over moet zijn. Hiermee willen we laten zien dat het gepresenteerde tekort te overzien is. Prognose ontwikkeling Saldo Kadernota 2024-2027 Compensatie van het Rijk Realistisch ramen bestaande budgetten Totaal

7

Bedragen x € 1.000 (- = nadeel) 2025 2026 2027 6.270 -4.229 -6.616 3.800 5.100 1.000 1.000 1.000 1.000 4.311 7.270 571 -516

2024 3.311

2.3. Algemene reserve Naast de jaarlijks terugkerende lasten zijn er kosten die incidenteel voorkomen. Deze kosten dekken we uit eenmalige middelen. Dit zijn bestemmingsreserves en de Algemene reserve. De Algemene reserve is de spaarpot voor incidentele uitgaven. Overschotten en meevallers worden hier aan toegevoegd. Een deel van de Algemene reserve houden we (verplicht) achter de hand voor onvoorziene uitgaven (de weerstandscapaciteit). Dit bedrag is momenteel bepaald op € 13 miljoen. Het meerdere is vrij besteedbaar voor bestuurlijke ambities die eenmalig gedekt kunnen worden. Op basis van de volgende tabel is het vrij besteedbare deel van de Algemene reserve ultimo 2027 € 37,5 miljoen.

Ontwikkeling Algemene reserve Stand per 01-01-2023 Jaarrekeningresultaat 2022 Begroting 2023; onttrekkingen algemene reserve Begroting 2023; primitief begrotingsresultaat Begroting 2023; aanvullende raadsbesluiten Bestuursrapportage 2022-I: voordelig resultaat Stand 1/1 Onttrekkingen al besloten Betrekken sport en cultuur bij preventie Verstevigen vrijwilligersnetwerk Simmerdeis Aanpak laaggeletterdheid Afboeken boekwaarden Sint Lukasschool Buitensportaccommodaties Gebiedsprogramma Centrum Buitensportaccommodaties IBOR vervanging lichtmasten Omgevingswet Programma NOVEX Subsidie ICD Stimuleren innovaties Wijkatlas Subtotaal onttrekkingen oude begrotingen Stand 31/12 Risicobuffer Weerstandsvermogen algemeen voorlopig Vrij besteedbaar

2023 32.299 22.562 -6.926 5.077 -400 2.316

Sociaal Domein Sociaal Domein Sociaal Domein Sociaal Domein Sociaal domein Fysiek Domein Fysiek Domein Fysiek Domein Fysiek Domein Fysiek Domein Fysiek Domein Economie Economie Overhead

Bedragen x € 1.000 (- = nadeel) 2024 2025 2026 2027

54.928

52.554

51.349

-200 -75 -140 -55 -245

-200 -75

-200 -75

-400

-400 -10 -41 -408

-350 -400

50.244

-30 -400 -130

-400 -400

-50 -2.374

-1.205

-1.105

-

52.554 -2.500 -10.500 39.554

51.349 -2.500 -10.500 38.349

50.244 -2.500 -10.500 37.244

50.244 -2.500 -10.500 37.244

In onderstaande tabel staat het effect van de beleidsvoornemens uit deze kadernota weergegeven. Met de reservering van afgerond € 26 miljoen, waarvan € 20 miljoen bestemd voor het Centrumvisie, komt het vrij besteedbare bedrag van de Algemene reserve uit op € 11,3 miljoen. Voorzichtigheidshalve zijn hier de positieve begrotingssaldo's van de jaren 2024-2025 nog niet in meegenomen. Effecten voorgestelde ambities Kadernota Beginstand vrij besteedbaar Onttrekkingen oude begrotingen Nieuw beleid Kadernota 2024 Stand 31/12 Risicobuffer Weerstandsvermogen algemeen voorlopig Vrij besteedbaar

8

2024 54.928 -2.374 -22.937 29.617 -2.500 -10.500 16.617

Bedragen x € 1.000 (- = nadeel) 2025 2026 2027 29.617 26.845 24.713 -1.205 -1.105 -1.567 -1.027 -450 26.845 24.713 24.263 -2.500 -2.500 -2.500 -10.500 -10.500 -10.500 13.845 11.713 11.263

3. Nieuw beleid en overige ontwikkelingen In dit hoofdstuk gaan we in op het nieuw beleid, voortvloeiend uit het coalitieakkoord en de vastgestelde visies Sociale koers en de Omgevingsvisie. In de volgende paragrafen worden een aantal onderwerpen uitgebreider belicht. Special Onderwerp 3.1. Centrumvisie 3.1. Centrumvisie 3.2. Verduurzaming gemeentelijke gebouwen 2025 -2026 3.3. Ambitieniveau publieke handhaving 3.4. Bereikbaarheid publiekszaken 3.5. Nieuwe taken vanuit omgevingswet 3.5. Implementatie omgevingswet 3.6. Verbouwing gemeentehuis Totaal Specials incidenteel Totaal Specials structureel

Krediet

3.514

I/S I S S S S S S S I S

Bedragen x € 1.000 (- = nadeel) 2024 2025 2026 2027 -20.000 -180 -180 -180 -284 -284 -284 -284 -211 -211 -211 -211 -135 -135 -135 -135 -710 -569 -438 -354 -373 -20.000 -1.340 -1.379 -1.248 -1.537

3.1. Centrumvisie In 2022 heeft de raad de centrumvisie vastgesteld. Op dit moment wordt deze visie uitgewerkt in een ‘gebiedsprogramma centrum Drachten’. Indicatief is geraamd dat er de komende 15 jaar (2023 t/m 2037) 101 miljoen aan publieke investeringen nodig zijn. Zie hiervoor bijlage 1. Hiervan is 11 miljoen voor uitbreiding en renovatie Museum. (Zie paragraaf 3.8 onder 13. Huisvesting Museum Dr8888) Voor de overige € 90 miljoen is de verwachting dat € 30 miljoen door markt- of subsidiepartijen opgevangen worden, de gemeente staat daarmee voor een opgave van € 60 miljoen. Wij verwachten tegen het eind van 2023 het gebiedsprogramma verder te hebben uitgewerkt. Het is realistisch dat we voor delen van het programma subsidies kunnen werven, daarom wordt in 2023 de subsidiestrategie verder uitgewerkt. Van belang in dit kader is dat de gemeente laat zien dat zij zelf gaat investeren. Om een vliegende start met het plan te maken wordt voorgesteld een ontwikkelfonds voor het Centrum in te stellen en hierin, vanuit de Algemene reserve, € 20 miljoen te storten. Naast deze € 20 miljoen reserveren we structureel ook € 180.000 ter dekking van rentelasten voor de verwerving van gronden en vastgoed met een waarde van € 10 miljoen. De nu gereserveerde € 30 miljoen is daarmee de helft van wat nu becijferd wordt wat er de komende 15 jaar op ons afkomt.

Hiermee willen we een duidelijk signaal aan markt- en subsidiepartijen afgeven dat we het centrum een belangrijke ontwikkeling vinden. Op korte termijn staan al een aantal concrete acties gepland: • Op dit moment is door eerdere besluitvorming circa 2,4 miljoen beschikbaar. We verwachten dit de komende tijd uit te geven aan voorbereidingskosten en tijdelijke voorzieningen voor het Raadhuisplein. • We verwachten dat we dit jaar de raad willen vragen aanvullend krediet voor 2024 beschikbaar te stellen voor de herinrichting en vergroening van het Raadhuisplein, overige inrichtingsplannen en afboekingen voor onrendabele verwervingen van te slopen vastgoed. Indicatief gaan we nu uit van 5 miljoen krediet. Dit zal dan gedekt worden uit de € 20 miljoen.

9

3.2. Verduurzamen gemeentelijke gebouwen De komende jaren ligt er een flinke opgave als het gaat om het verduurzamen van gemeentelijke gebouwen. Voor 2030 moeten de gemeentelijke panden aardgasloos zijn en voor 2050 moeten panden CO2 en energieneutraal zijn. Dit is een wettelijke verplichting. Vanuit de Nota Grond- en Vastgoed beleid (2021) is een keuze gemaakt welke panden we permanent in portefeuille – en dus in gemeentelijk eigendom - willen hebben en houden. Dat zijn 39 panden. Voor de 39 panden in permanent bezit is een raming gemaakt van de benodigde investering op basis van combinatie leeftijd gebouwen, grootte van de gebouwen (in m² Bruto vloeroppervlakte) en kengetallen per m² van het Planbureau voor de Leefomgeving (Startanalyse 2020). Er is sprake van een noodzakelijke investering van € 7,3 miljoen (€ 120 / m² maal 61.000 m².) Aangezien niet alle panden gelijktijdig aangepakt kunnen worden is de verwachting dat voor de jaren 2024-2027 de benodigde investering € 3,5 miljoen bedraagt. Op basis van de onderzoeken en maatwerkadviezen gaan we exact bekijken wat er per pand nodig is en wordt een businesscase opgesteld. Daarbij wordt ook gekeken of er slimme combinaties met het Meer Jaren Onderhouds Programma (MJOP) gelegd kunnen worden.

In afwachting van de businesscases gaan we ervan uit dat de investering zich terugverdient door lagere exploitatielasten van het gebouw in de vorm van lagere energielasten of onderhoudskosten of dat wanneer de investering ten goede komt van een huurder dit verdisconteerd wordt in een hogere huurprijs. Om die reden is op dit moment geen extra structurele last opgenomen.

3.3. Ambitieniveau publieke handhaving De coronapandemie en het beroep dat er sindsdien op onze publieke handhaving wordt gedaan, heeft aangetoond dat het nodig is om deze te professionaliseren. Naast het professionaliseren van de werkwijze, is er een onderzoek verricht naar onze capaciteit, in vergelijking tot andere gemeenten (benchmark onderzoek). Het benchmark onderzoek laat kort gezegd zien dat de huidige handhavingscapaciteit van de gemeente Smallingerland een laag ambitieniveau reflecteert. Het benchmark onderzoek concludeert dat de gemeente Smallingerland staat voor de opgave om te groeien naar integrale handhavers die verbinding maken met zowel de interne en externe partners, als met de bewoners en ondernemers van de gemeente. Er wordt geadviseerd om van een voornamelijk activiteitengerichte organisatie toe te werken naar een volledig samenwerkingsgerichte organisatie. Om dat te bereiken is toename van de formatie noodzakelijk. Het onderzoek laat ook zien welke capaciteit past bij vergelijkbare gemeenten en bij hogere ambitieniveaus dan het huidige. We schetsen een drietal scenario's, met de voor- en nadelen van elk scenario (zie bijlage 2), de te verwachten verbeteringen en de daarbij bijbehorende kosten. Benodigde capaciteit conform benchmark 1. Continuering huidige situatie 2. Aanvullen capaciteit exclusief zevendaagse bezetting 3.

Aanvullen capaciteit inclusief zevendaagse bezetting

Huidige capaciteit 8,75 fte 8,75 fte

Benodigde aanvullende capaciteit 0 fte 4,65 fte

Totale capaciteit 8,75 fte 13,4 fte

Benodigd budget

8,75 fte

6,98 fte

15,73 fte

€ 427.000

€0 € 284.000

Op dit moment wordt er nagenoeg melding gericht (en dus repressief) gewerkt, terwijl de wens is om te gaan naar een samenwerkingsgerichte manier van handhaven. Een verhoging van de capaciteit draagt bij aan de veiligheidsbeleving van onze inwoners maar we willen ook toegankelijk en bereikbaar zijn voor onze inwoners en ondernemers. Daarnaast sluit een verhoging van de capaciteit bij aan de ambities van het kernbeleid veiligheid en de wens in het coalitieakkoord om de handhaving verder te professionaliseren. We adviseren u om te kiezen voor scenario twee. Dit scenario houdt in dat de huidige capaciteit aangevuld wordt met de geadviseerde capaciteit uit de benchmark, voor wat betreft de inhoudelijke taken. De inhoudelijke taken zijn het wijkgericht werken, Drank- en Horecawet, evenementen, Jeugd, parkeren en toezicht op water en groen. De benodigde aanvullende capaciteit bedraagt 4,65 fte, financieel vertaald betekent dit € 284.000 aan structurele middelen. 10

3.4. Bereikbaarheid publiekszaken Tot eind 2021 bedroegen de wachttijden aan de telefoon bij de gemeente Smallingerland gemiddeld 17 minuten. Dit was een onwenselijke situatie. Door uw raad is meermaals aandacht gevraagd voor het terugdringen van de wachttijden aan de telefoon. Om de wachttijden terug te dringen, hebben we de al eerder door uw raad beschikbaar gestelde middelen ten behoeve van onze dienstverlening, aangewend om de wachttijden terug te dringen van gemiddeld 17 minuten, naar gemiddeld 3 minuten. Dit hebben we gedaan door het telefoonsysteem te wijzigen, maar ook de bedrijfsvoering te optimaliseren door onder andere tijdelijk extra personeel. Echter om de wachttijden aan de telefoon niet weer te laten oplopen, is ook structureel extra personele inzet nodig. Zonder extra structurele middelen is dit niet mogelijk en zullen de wachttijden aan de telefoon naar verwachting weer op gaan lopen naar de oude situatie. We signaleren deze onwenselijke situatie in een vroegtijdig stadium en stellen we u in staat om hier een afweging in te maken. We doen dit door middel van het voorleggen van het financiële effect dat gepaard gaat met het voorkomen van het oplopen van de wachttijden aan de telefoon. We stellen u voor om per 1 januari 2024 structureel € 211.000 beschikbaar te stellen, waarmee de wachttijd aan de telefoon gemiddeld drie minuten blijft bedragen.

3.5. Omgevingswet De inwerkingtreding van de Omgevingswet is nu vastgesteld op 1 januari 2024. Op dit moment is nog duidelijk wat de exacte effecten zijn van de Omgevingswet. Dit zit voornamelijk in de verandering en verschuiving van taken tussen de gemeenten en in ons geval de FUMO (Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing). De uitvoering van extra taken gaat zeker € 135.000 extra kosten, dit is verwerkt in de kadernota. Daarnaast geldt dat het uitgangspunt is dat de Omgevingswet budgetneutraal kan worden ingevoerd in een periode van 10 jaar, we zien echter de komende jaren een forse terugval in de legesopbrengsten, wat ook verwerkt is in deze kadernota. In interbestuurlijk verband is afgesproken dat naar oplossingen zal worden gezocht voor financiële knelpunten, daar is echter op dit moment nog geen zicht op.

3.6. Verbouw gemeentehuis Begin 2022 heeft de raad besloten om de benodigde middelen voor de verbouw van het gemeentehuis op te nemen in de meerjarenbegroting 2023-2026. Ter uitvoering van dit besluit, is het project in 2022 onder de naam "Verbouw Gemeentehuis" opnieuw opgestart. De analysefase van het project is in 2022 afgerond. Momenteel wordt de actualisatiefase doorlopen waarin de huisvestingsvisie, het programma van eisen en het voorontwerp geactualiseerd worden. In de voorgaande fase is een totaalraming gemaakt voor de verbouwing van het gemeentehuis. Deze raming is in oktober 2020 voor het laatst geactualiseerd. Op basis van deze raming is er een projectbudget beschikbaar voor de investering van circa € 11,1 miljoen. Op basis van een aantal factoren is de verwachting dat het beschikbare budget ontoereikend zal zijn: Bouwkosten zijn de afgelopen jaren gestegen (CBS index: 2020 tot feb. 2023 = ca. 20%). Vanuit het programma duurzaamheid is het ambitieniveau verhoogd. Personeelsbestand is in de tussentijd gegroeid. Onzekerheid over verrekenbaarheid van de BTW als gevolge van inhuizen Carins. Na het herijken van het voorlopig ontwerp kan ook de raming worden geactualiseerd. De verwachting is dat de resultaten hiervan later dit jaar beschikbaar zullen zijn. Mogelijk zal de raming van de investering, op basis van huidige areaal, ca. 30% hoger uitvallen.

De huidige verwachting is dat er vanaf 2027 € 373.000 extra benodigd is, wat naast de hiervoor genoemde oorzaken ook veroorzaakt wordt door de aanpassing van de rekenrente van 0,8% naar 1,8%.

11

3.7. Financieel niet vertaalde ontwikkelingen Gemeentelijk Riolering Plan (GRP) Duurzaamheid, circulariteit, klimaatverandering, biodiversiteit, mobiliteit en bewegen. Dit zijn allemaal ambities uit het coalitieakkoord, die in combinatie met de vervanging van het riool tot een wijkgerichte aanpak moet leiden. In de wijk de Venen, moet op korte termijn het riool grotendeels vervangen worden. Hier zijn inmiddels de eerste ramingen voor gemaakt en hieruit blijkt dat, mede door de sterke stijging van prijzen de afgelopen jaren, er onvoldoende geld is gereserveerd in het verbreed Gemeentelijk Riool Programma (vGRP). Om deze reden wordt nog voor de begroting 2024 een onderzoek gestart en wordt het vGRP doorgerekend vanuit een 4-tal scenario's: A. Komen met een actueel kostenoverzicht, voor onze wettelijke taak. Dit houdt in dat hieruit een prijs komt voor enkel een droogweerafvoer (DWA) vervanging en er GEEN regenwaterafkoppeling wordt meegenomen. Het afkoppelen is een eigen ambitie, geen wettelijke taak (afgezien van de mogelijke risico's); B. Komen met een actueel kostenoverzicht, voor onze wettelijke taak en ambitie om zoveel mogelijk regenwater af te koppelen; C. Komen met een actueel kostenoverzicht, voor onze wettelijke taak, ambitie om zoveel mogelijk regenwater af te koppelen en nieuwe betonverharding; D.

Komen met een actueel kostenoverzicht, voor onze wettelijke taak, ambitie om zoveel mogelijk regenwater af te koppelen, nieuwe gebakken verharding en klimaatambities. Bij het opstellen van de kostenoverzichten, wordt onderscheid gemaakt tussen de kosten die ten laste van de rioolheffing kunnen worden gebracht en de kosten die ten laste van de algemene middelen komen. Parallel aan dit onderzoek wordt een aantal scenario's uitgewerkt over hoe om te gaan met de rioolheffing als dekkingsmogelijkheid, waarbij wordt gekeken naar het gebruikersdeel en eigenarendeel en hoe om te gaan met de heffing voor bedrijven. Uitvoering jeugdzorg Bij ongewijzigd beleid zien we op dit moment een financiële tegenvaller ontstaan bij de uitvoering jeugdzorg. Inmiddels is gestart met een onderzoek hoe dit tekort tot stand is gekomen. Uit een eerste korte inventarisatie zien we dat een deel van het tekort bestaat uit een stijging van de zorgkosten, indexering van tarieven en het bijstellen van de begroting naar aanleiding van het woonplaatsbeginsel. We zien geen toename van het aantal cliënten in de jeugdzorg. Stijging van de zorgkosten We zien in 2022 een stijging van de zorgkosten van circa € 0,9 miljoen. Dat kan betekenen dat de stijging zit in het aanbieden van andersoortige trajecten. Hier dient een nadere analyse op plaats te vinden.

Indexering Aan de hand van de opgevraagde indexatiepercentages bij Sociaal Domein Fryslan moeten we voor 2023 rekening houden met een indexatie omvang van circa € 1,2 miljoen. Woonplaatsbeginsel Met de komst van het woonplaatsbeginsel is de begroting met 2,2 miljoen naar beneden bijgesteld. Het aantal jeugdigen met verblijf daalde echter niet. Het is juist licht gestegen. Voor een groot deel wordt de tegenvaller dus veroorzaakt door autonome ontwikkelingen in relatie tot de indexering en het woonplaatsbeginsel. Voordat we de begroting structureel gaan bijstellen willen we echter eerst op basis van een grondige analyse een plan van aanpak opstellen waarin we preciezer in beeld gaan brengen hoe hoog het tekort is, waardoor deze veroorzaakt wordt en wat we kunnen doen om de kosten terug te brengen. Dit in relatie tot de doelen die wij en de raad hebben vastgesteld voor het sociaal domein. Onze ambitie bij dit plan van aanpak is tweeledig: we willen verbeteringen in de jeugdzorg en we willen een financieel houdbaar stelsel.

12

Klimaatadaptie Het klimaat adaptief inrichten van het openbaar gebied door ruimte te creëren voor water en groen is van groot belang. Dat geldt ook voor private eigendommen. Private tuinen, schoolpleinen en bedrijventerreinen hebben grote invloed op thema's als wateroverlast en hittestress. Een groot deel van ons grondgebied is in handen van bewoners en bedrijven. Daarom richten wij ons in het Klimaatadaptatieplan 2024-2028 op zowel het openbaar als het privaat gebied. In december 2023 wordt het Klimaatadaptatieplan aan de raad aangeboden. Het plan bevat een langetermijnvisie en een uitvoeringsagenda en richt zich op de thema's wateroverlast, droogte, hittestress en biodiversiteit. Om een positieve bijdrage voor de Mienskip op het gebied van klimaatadaptatie (o.a. waterberging en vergroening) voort te zetten, wordt in december voorgesteld om jaarlijks (incidenteel) financiële middelen beschikbaar te stellen voor initiatieven van bewoners, scholen en bedrijven. Burgerparticipatie (Burger)participatie is een van de onderdelen in het coalitieakkoord die veelvuldig terugkomt. Naast participatiebeleid voor de Omgevingswet wordt voorgesteld om met een gemeente breed beleid te komen van Burgerparticipatie. In het najaar zal hier een raadsvoorstel voor komen voor het beschikbaar stellen van (incidentele) middelen voor het opstellen en implementeren van beleid binnen de gemeente.

Strategische Alliantie Alliantie Drachten is een initiatief vanuit gemeente Smallingerland. De opstartfase die loopt tot eind 2023, wordt gedekt vanuit de Actieagenda Economie. Op initiatief van Alliantie Drachten wordt momenteel gewerkt aan de realisatie van een Campusomgeving in Drachten. Het in 2022 opgestarte verkenningstraject wordt gefinancierd vanuit Europese middelen in combinatie met (geringe) cofinanciering vanuit een aantal partners. De Alliantie partners hebben de ambitie om de samenwerking in 2023 verder te concretiseren en intensiveren. Enerzijds door toe te werken naar een concrete agenda met gezamenlijke projecten, anderzijds door de samenwerking zo in te richten en te borgen dat er een structureel gesprek staat over de ontwikkelkansen van Drachten van waaruit project ideeën worden opgewerkt tot uitvoerbare projectvoorstellen. Eind 2023 mondt dit onder meer uit in een Raadsvoorstel dat inzicht geeft in de rol, positie en taken van de Alliantie en de meerwaarde die de samenwerking heeft voor onze gemeente. Op basis van dit voorstel kan besluitvorming plaats vinden over de continuering en bijdrage van de Alliantie Drachten in het restant van deze collegeperiode. Ontwikkelplan "De Haven" Drachten heeft de grootste binnenhaven van Fryslân en het daaraan grenzende bedrijventerrein is één van de grootste aaneengesloten bedrijventerrein van Noord-Nederland.

Het bedrijventerrein de Haven vervult dan ook een belangrijke werkgelegenheidsfunctie voor de regio. In 2022 is de visie op werklocaties vastgesteld. Hierin is opgenomen dat wij in 2023 komen tot een integraal ontwikkelplan voor bedrijventerrein de Haven. Een plan dat beschrijft hoe gemeente, vastgoedeigenaren en bedrijven gaan werken aan de uitdaging om het terrein op de lange termijn toekomstbestendig te blijven houden. Sinds 2022 zijn de nodige stappen gezet in het komen tot genoemd ontwikkelplan wat in het najaar van 2023 tot afronding komt. Het ontwikkelplan bevat voor de belangrijkste opgaven (o.a. bereikbaarheid, klimaatadaptatie, energietransitie, transformatie/herstructurering) een routekaart met daarin de concrete stappen die op korte en lange termijn gezet moeten worden om het bedrijventerrein toekomstbestendig te houden. Het ontwikkelplan wordt zo opgesteld dat het concreet handelingsperspectief biedt voor de verschillende actoren op en rondom het terrein. In de tweede helft van 2023 wordt bovengenoemd ontwikkelplan vertaald in een langjarige investeringsagenda voor de haven. Dit voorstel zal dan aan de raad aangeboden worden.

13

3.8. Overige ontwikkelingen In deze paragraaf worden alle overige ontwikkelingen voor 2024 en verder geschetst met daarbij 28 voorstellen om te verwerken in de begroting 2024. Geprioriteerde ontwikkelingen Onderwerp 1. Verkiezingen 2. Applicatie burgerzaken 2. Applicatie burgerzaken 3. Volledig toegankelijke gemeentelijke website voor iedereen 4. Onderzoek e-depot 5. Planning en control tool 6. Strategische personeelsplanning 7. ISMS (information security management system) tool 7. ISMS (information security management system) tool 8. Onderzoek dataorganisatie en tools 9. Professionalisering personeelswaarderingssysteem 10. Digitaal samenwerken 10. Digitaal samenwerken 11. Implementatie personeelsinformatiesysteem 12. Warmtetransitie 13. Huisvesting Museum Dr8888 14. Deelname LEADER Zuid-Oost Friesland 15. Nota omgevingskwaliteit 16. Herinrichting rotonde Oliemolenstraat 17. Waterlelie-Folgerenlaan (rotonde) 18. Netcongestie 19. Natuurlijk begraven 20. Wetswijziging Participatiewet: Breed Offensief 21. Aanbesteding trapliften en Hulpmiddelen 22. Inclusie 23. Uitbreiding Jongerenwerk 24. Pilot begrijpelijke taal 25. Pilot Ernstige Psychiatrische Aandoening (EPA) 26. Doorontwikkeling Ping loket 27. Programmabudget Omgeving 28. Programmabudget Sociale Koers 28. Programmabudget Sociale Koers 29. Wijkgerichte aanpak de Venen 30. Opzetten keurmeesterschap 30.

Opzetten keurmeesterschap 31. Human Capital 32. Open Drachten 33. Majeure evenementen 34. Cofinanciering Europa 35. Oorlogsmonumenten 36. Wet Inburgering 37. Simmerdeis 38. Fietsvriendelijk Wolwarren 39. Actualiseren verkeersmodel 40. Stimuleren fietsverkeer Totaal geprioriteerde ontwikkelingen incidenteel Totaal geprioriteerde ontwikkelingen structureel

14

Krediet I/S I I S I I S I I S I I I S I I S I I 210 S 110 S I 130 S S I I S I I S I S I 150 S I 20 S I I I I 175 S S S 135 S I 800 S I S

2024 75 200 60 88 25 30 40 25 30 100 70 150 50 125 160 20 100 100 58 25 70 202 50 20 30 300 90 464 -130 -47 -75 -200 -150 -100 -205 -75 -2.937 -802

Bedragen x € 1.000 (- = nadeel) 2025 2026 2027 50 60 60 60 30 30 30 30 30 30 150 150 50 50 50 80 80 80 100 100 100 20 20 20 21 21 11 11 100 115 115 115 70 70 202 202 202 50 50 50 10 30 30 30 300 300 300 90 90 90 237 237 -6 -6 -6 -50 -50 -50 -75 -200 -125 -120 -100 -10 -10 -10 -205 -205 -205 -150 -150 -150 -5 -5 -5 -8 -16 -24 -1.567 -1.027 -450 -1.141 -1.181 -1.189

1. Verkiezingen (incidenteel € 75.000) Inzet projectleider verkiezingen 2024 in verband met kennisoverdracht organiseren verkiezingen naar de eigen organisatie. 2. Applicatie burgerzaken (incidenteel € 250.000, structureel € 60.000) De applicatie die gebruikt wordt voor Burgerzaken is sterk verouderd en de leverancier heeft aangegeven alleen dit jaar nog onderhoud op de software uit te voeren wat voor de nodige risico's zorgt. Om die reden moet overgestapt worden op andere software. 3. Volledig toegankelijke gemeentelijke website voor iedereen (incidenteel € 88.000) De website is het eerste communicatiemiddel naar onze inwoners en ondernemers. Kortom, hoe beter de website, hoe beter de dienstverlening. Essentieel is ook dat onze bezoekers met een beperking, zoals slechtzienden en blinden, op onze website hun weg kunnen vinden. 4. Onderzoek E-depot (incidenteel € 25.000) De gemeente is verplicht om gemeentelijke archieven in goede, geordende en toegankelijke staat te houden. Dit geldt ook voor het digitale archief. Een e-depot is noodzakelijk voor duurzaam bewaren van digitale informatie voor de lange termijn. Een e-depot is een applicatie die erop gericht is om digitale stukken permanent te bewaren. Om de juiste keuzes in aanschaf en/of implementatie te maken is onderzoek nodig. 5.

Planning en control tool (structureel € 30.000) Een planning en control tool is enerzijds geschikt om de documenten in de P&C-cyclus digitaal benaderbaar te maken voor gemeenteraad en inwoners van de gemeente. Anderzijds faciliteert de tool de organisatie in het gehele proces van het opstellen van de documenten. Daarbij is de tool erg helpend bij het opstellen en onderbouwen van de begroting. De raad heeft gevraagd om het digitaliseren van de P&C-documenten. In de auditiecommissie is dit regelmatig onderwerp van gesprek. 6. Strategische personeelsplanning (incidenteel € 40.000) In het strategisch personeelsplan worden de gemeentelijke doelstellingen vertaald naar het personeelsbeleid en de behoefte aan personeel (zowel kwantitatief als kwalitatief). In 2023 zijn we als organisatie gestart met het onderzoeken en in kaart brengen van de huidige formatie en bezetting. In 2024 willen we onderstaande 5 fases doorlopen hebben met als doel een strategische koers en een integraal strategisch personeelsbeleid. 1. Vlootschouw: de kwalitatieve en kwantitatieve check 2. Scenario denken, gekoppeld aan de strategische koers van de organisatie. Waar willen de gemeente Smallingerland staan over 5 jaar. 3. Gewenste bijpassende personele opbouw vaststellen: kwantitatief en kwalitatief 4. Marktanalyse; zijn deze mensen beschikbaar? 5.

Integraal strategisch personeelsbeleid op alle HR instrumenten (In-, door- en uitstroom). 7. ISMS-tool (incidenteel € 25.000, structureel € 30.000) Een ISMS (information security management system) geeft snel inzicht in de huidige stand van zaken van informatiebeveiliging en zorgt ervoor dat op een gestructureerde manier informatiebeveiliging beheerd kan worden. De inzet van een ISMS-tool helpt om het niveau van informatiebeveiliging in de organisatie te verhogen en beter te borgen. Met het benodigde budget kan worden onderzocht welk ISMS-tool voor de gemeente het meest geschikt is en vervolgens kan worden aangeschaft en geïmplementeerd. 8. Onderzoek dataorganisatie en tools (incidenteel € 100.000) In de Datavisie (2023) is als doel gesteld om meer datagedreven te werken. Om deze ambitie mogelijk te maken is onderzoek nodig naar de vertaling van datavisie en datastrategie met dataorganisatie naar concrete tooling zoals een enterprise datawarehouse. Het onderzoek zal helpen bij het identificeren van de beste tooling opties, inclusief de stappen die nodig zijn en welke kosten en baten hieraan verbonden zijn.

15

9. Professionalisering personeelswaarderingssysteem HR-21 (incidenteel € 70.000) In de afgelopen jaren is geïnvesteerd in het professionaliseren van de organisatie. Een kwalitatief goed beloningsbeleid is een van de stappen om een flexibele en wendbare organisatie te zijn. Enkele onderdelen binnen dit beleidsterrein zijn recentelijk aangepast (secundaire arbeidsvoorwaarden), maar het beleid met betrekking tot functiewaardering (o.a. uitloopschaal) nog niet. HR-21 is een modern en gestandaardiseerd functiegebouw dat is ontwikkeld om de HR-processen binnen organisaties te verbeteren. Het biedt een transparant en objectief kader voor functiebeschrijvingen, functiewaardering en loopbaanontwikkeling, wat leidt tot meer gelijke behandeling en eerlijke beloning van medewerkers. 10. Digitaal samenwerken (incidenteel € 450.000, structureel € 50.000) Er is steeds meer behoefte in de organisatie om meer diepgaand digitaal samen te werken, zowel intern als extern. Bijvoorbeeld rondom projecten, beleidsvormende processen en participatie. Hiervoor is nodig dat we een digitaal platform ontwikkelen. Middels dit platform wordt het mogelijk om veilig samen te werken aan documenten, presentaties en plannen. De ambitie is om dit in 2024 gefaseerd mogelijk te maken. 11.

Implementatie personeelsinformatiesysteem (incidenteel € 125.000) Met een nieuw E-HRM personeelsinformatiesysteem kan op elk moment de organisatie voorzien worden van betrouwbare kengetallen om beter te kunnen sturen. Daarbij staat 'De mens voorop', we faciliteren medewerkers en management met een systeem welke eenvoudig is in gebruik. Het verhoogt de efficiëntie van HR door taken te automatiseren en gegevens inzichtelijker en toegankelijker te maken. Ook draagt het systeem bij aan het verlagen van kosten door efficiëntere processen en beter beheer van personeelsgegevens. 12. Warmtetransitie (incidenteel € 400.000) De raad heeft het uitvoeringsplan van de TVW (Transitie Visie Warmte) in 2021 goedgekeurd. Daarin is sprake van wijkuitvoeringsplannen die er toe moeten leiden dat er in 2030 20% woningen van het aardgas af zijn. Tevens is de ambitie op aardgasvrije wijken vastgelegd in het coalitie akkoord. Het uitvoeren van deze plannen kan niet binnen de huidige bezetting van de gemeente worden gerealiseerd. Deze aanvraag beschrijft de benodigde extra middelen. 13. Huisvesting Museum Dr8888 (structureel € 100.000) Een krachtig Museum Dr8888 gaat een belangrijke bijdrage leveren aan de doelstellingen uit het cultuurbeleid en de centrumvisie. Het helpt Drachten op de kaart te zetten. Museum Dr8888 en de gemeente hebben daartoe de ambities voor het Museum naar boven bijgesteld.

Museum Dr8888 huurt haar huisvesting van gemeente Smallingerland. Echter de huisvesting voldoet functioneel en technisch niet en is niet duurzaam. Recent is een programma van eisen opgesteld voor uitbreiding en renovatie. Op hoofdlijnen is hierover overeenstemming. Vorig jaar is al een bedrag van € 200.000, structureel in de gemeentebegroting gereserveerd voor dit doel. Berekend is nu dat dat bedrag met circa € 100.000 moet worden verhoogd naar € 300.000 om de totale kosten voor huisvesting te kunnen dekken. Naast het bouwkundige element vraagt het realiseren van een krachtig museum ook een organisatorische investering, de huidige organisatie van het museum is niet op deze ontwikkeling berekend. Op dit moment wordt onderzocht hoe hier invulling aan te geven en wat hiervoor de extra benodigde middelen zijn. Binnenkort volgt een raadsvoorstel waarin de raad wordt gevraagd in te stemmen met de renovatie en uitbreiding. 14. Deelname LEADER Zuid-Oost Friesland (incidenteel € 80.000) LEADER is een Europees subsidieprogramma gericht op financiering van plattelandsprojecten. Hierbij ligt de focus op sociaaleconomische ontwikkeling, versterken van sociale cohesie, klimaat, milieu, water, landschap en biodiversiteit. Mocht Zuidoost-Friesland tot een LEADER-gebied komen, betekent dit dat er voor vier jaar (2023-2027) € 3,7 miljoen beschikbaar komt.

Hiervan dragen we als gemeenten binnen de regio € 80.000 per vier jaar, per gemeente bij. Europa (€ 1,9 miljoen) en de provinsje Fryslân (€ 1,5 miljoen) dragen het grootste gedeelte van de cofinanciering.

16

15. Nota omgevingskwaliteit (incidenteel 100.000) Het huidige welstandbeleid is verouderd en niet meer passend bij de huidige opgave in Smallingerland. Ook moet het vernieuwd worden in het kader van de nieuwe omgevingswet. Het opstellen van een nieuwe nota omgevingskwaliteit zorgt ervoor dat ruimtelijke procedures en vergunningstrajecten sneller kunnen worden afgerond. Nu moet er vaak afgeweken worden van het huidige welstandsbeleid. Dit is niet meer passend bij de opgave van vandaag. 16. Herinrichting rotonde Oliemolenstraat (krediet € 210.000, structureel € 21.000) De Lange West wordt in 2024 deels heringericht in het kader van onderhoudswerkzaamheden. De positie van de fiets op deze weg zal mogelijk veranderen en dat vraagt ook wat van de aanhechting met het de bestaande rotonde. Een andere kruispuntvorm waarbij de toegankelijkheid van bedrijven is gegarandeerd en verkeersveiligheid en een duidelijke overgang naar het verblijfsgebied zijn gewaarborgd. 17. Waterlelie-Folgerenlaan (rotonde) (krediet € 110.000, structureel € 11.000) In lijn met landelijke richtlijn en beleid is het wenselijk fietsers voorrang te geven op rotondes binnen de bebouwde kom. Deze rotonde is in tegenstelling tot vele andere nog niet omgebouwd maar wordt nu actueel door ontwikkeling Vrijburgh. 18. Netcongestie (incidenteel € 200.000) In Drachten is sprake van netcongestie.

Dat betekent dat er geen stroom geleverd of terug geleverd kan worden aan het net. Bedrijven in Drachten met plannen voor uitbreiding, nieuwbouw of het elektrificeren van het wagenpark, en daarvoor een grote aansluiting of uitbreiding van de netcapaciteit nodig hebben van Liander, kunnen niet worden gefaciliteerd. Om er echter voor te zorgen dat Drachten de komende jaren niet economische op slot komt te staan stellen wij voor een bedrag van €100.000 beschikbaar te stellen in 2024 en 2025 voor concrete pilots, in samenwerking met bedrijven en onderwijsinstellingen. Pilots die primair gericht zijn op het creëren van een (tijdelijke) oplossing van de netcongestie op bedrijvenpark Azeven-Noord en bedrijventerrein De Haven. Daarnaast dragen dergelijke pilots ook bij aan de bredere kennisontwikkelingen over netcongestie vraagstukken en de inrichting van een toekomstbestendig en duurzaam energiesysteem. Een bijdrage die goed aansluit bij onze ambitie om Drachten meer als de innovatie stad van Noord-Nederland te profileren. 19. Natuurlijk begraven (krediet € 130.000) De belangstelling voor natuur(lijk) begraven neemt nog steeds toe (van 0,02% in 2011 naar bijna 3% in 2020).

Afgaande op deze landelijke ontwikkeling, bezoeken aan natuurbegraafplaatsen in de omgeving en gesprekken met lokale uitvaartverzorgers is de verwachting dat natuurlijk begraven in Smallingerland in een behoefte voorziet en dat het aanbod deze vraag zal versterken. Daarom wordt voorgesteld dit hier ook mogelijk te maken op De Wâldhôf. De kosten van de investering kunnen naar verwachting volledig gedekt worden uit de begraafrechten. 20. Wetswijziging Participatiewet: Breed Offensief (structureel € 115.000) Per 1 juli 2023 treedt er een wetswijziging in de participatiewet in, met een brede agenda om de arbeidsmarktkansen voor mensen met een arbeidsbeperking te vergroten, met name voor mensen die niet zelfstandig het wettelijk minimumloon kunnen verdienen. Dit betreft ook de mensen die op dit moment nog niet bekend zijn bij de gemeente (en nog geen uitkering van de gemeente ontvangen). Doel is om de participatie van inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt zo veel mogelijk te bevorderen. De voorzieningen die op dit moment worden ingezet voor mensen met een participatiewet uitkering (bijvoorbeeld trajecten, jobcoaching, scholing) en waarbij nu het initiatief voor de inzet bij de gemeente ligt, word uitgebreid naar voorzieningen voor alle inwoners. Het initiatief voor het aanvragen van deze voorziening, kan straks ook vanuit werkgevers of inwoners zelf vandaan komen.

Het bedrag van € 115.000 wordt voor de inzet van deze voorzieningen begroot. 21. Aanbesteding trapliften en hulpmiddelen (incidenteel € 25.000) De overeenkomst trapliften is tot stand gekomen doormiddel van een collectieve aanbesteding met meerdere Friese gemeenten. Per 1 oktober 2024 eindigt het contract. Het aanbesteden van hulpmiddelen is een specialistische aangelegenheid waarvoor we zelf de kennis en tijd niet in huis hebben. De kosten van deze begeleiding bedragen circa € 25.000.

17

22. Inclusie (incidenteel € 210.000) De lokale inclusie agenda heeft als ambitie om aandacht voor inclusie te organiseren en bewustwording en ontmoeting rondom inclusie te organiseren binnen bestaande situaties en nieuw in te zetten trajecten. We willen drempels die als een beperking worden ervaren, wegnemen. Iedereen doet mee, zoals dit in de Sociale koers genoemd wordt. Binnen de gemeentelijke organisatie doen wij dit met een minimaal budget – middelen voor één incidenteel kleine impuls – en een aantal bevlogen en inspirerende groep collega's. We stellen voor de komende drie jaar middelen te begroten voor een jaarlijks terugkerend event (of meerdere kleinere events) voor het college, het ambtelijk apparaat en professionals en vrijwilligers. Op het event staat inclusie met bijbehorende thema's uit de samenleving centraal. De nadruk ligt op bewustwording, ontmoeting en het voeren van het gesprek. Maar kan ook resulteren in input voor beleid en acties. Er is een projectleider nodig om proces te organiseren en te trekken. In 2021 is besloten dat de Gemeente Smallingerland Regenbooggemeente wil worden. Deze stap past het streven naar een meer inclusieve samenleving. 23. Uitbreiding Jongerenwerk (structureel € 202.000) Belangrijke ambitie bij jongerenwerk is Ertoe Doen, met de thema's Opgroeien & Ontwikkelen en Werk & Maatschappelijke Participatie.

De nadruk ligt op preventie en normaliseren. Om deze ambities te kunnen realiseren is de inzet van jongerenwerk in onze gemeente erg belangrijk. Jongerenwerkers spreken de taal van jongeren en van de buurt, stimuleren hun persoonlijke én sociale ontwikkeling, behartigen hun belangen en geven grenzen aan. De nadruk komt voor jongerenwerkers steeds meer te liggen op vraaggericht werken in plaats van aanbodgericht werken. Jongerenwerk is daarmee een instrument om kwetsbare jongeren de kans te geven op te groeien tot betrokken, actieve en zelfstandige volwassenen. 24. Pilot begrijpelijke taal (incidenteel € 200.000) Een van de uitgangspunten van de Sociale Koers is dat iedere burger mee kan doen en erbij hoort. Om dit te realiseren is het van belang dat de dienstverlening vanuit de gemeente ook door iedereen begrepen kan worden. Op dit moment is dat niet zo. In Smallingerland is zo'n 16% van de bevolking tussen 16 en 65 jaar laaggeletterd, tegen 12% landelijk. Dit betekent dat ongeveer 5.600 inwoners van de gemeente Smallingerland niet optimaal gebruik kunnen maken van de dienstverlening van de gemeente, omdat ze de brieven niet voldoende kunnen lezen. Om de dienstverlening vanuit de gemeente te verbeteren, willen we een pilot starten bij de teams Naar Inkomen en Naar Werk, om hun brieven begrijpelijker en toegankelijker te maken.