Bijlage 2 - Rapportage co-creatie Hegewarren

Co-creatie Hegewarren Alternatieven voor een duurzame en aantrekkelijke toekomst voor de Hegewarren, ontwikkeld door betrokkenen in en rond het gebied

Eindrapport co-creatieproces November 2021

Begeleid door: Open Kaart H+N+S landschapsarchitecten Royal HaskoningDHV

In opdracht van: Provincie Fryslân Wetterskip Fryslân Gemeente Smallingerland

Colofon Het co-creatieteam: Wietske Bruinsma en Jelke Wijmenga, (inmiddels voormalig) bewoners Hegewarren Durk van der Heide, recreatiewoningeigenaar Durk van Gorkum, recreatiewoningeigenaar Willem Tabak, vertegenwoordiger boeren in de Hegewarren Hugo Snoekc / Jan Hendrik Beek, De Burd Cor Zandstra, zeilschool De Veenhoop Bart Schaafsma, Plaatselijk Belang De Veenhoop Nico Tilstra, Dorpsbelang Eernewoude Jan de Vries, Dorpsbelang Oudega Gerard Bouma / Eelke Boersma, Grou Breed Pascal Homan / Eelco Fokkema, Koninklijke Watersport Vereniging Frisia Grou Anne van der Meer, Watersportverbond regio Fryslân Marjan van der Aart, BLN-Schuttevaer George Kempenaar, Havencluster Drachten Henk de Vries, It Fryske Gea Wout van Vulpen, Noardlike Fryske Walden John Haitsma / Frank Vogelpoel, Nationaal Park De Alde Feanen Het co-creatieproces werd begeleid door: Open Kaart | Organisatie en begeleiding co-creatieproces Hanneke Stenfert, hanneke@deopenkaart.nl

Open Kaart

co-creatie van de leefomgeving

H+N+S landschapsarchitecten | Ontwerp Pieter Schengenga, p.schengenga@hnsland.nl Royal HaskoningDHV | Expertise m.b.t. o.a. ecologie, hydrologie Carolien van der Ziel, carolien.van.der.ziel@rhdhv.com Projectmanagement Marije Schaafsma-Tilstra Projectleiding namens opdrachtgevers Sonja Busch, s.busch@fryslan.frl Met dank aan allen die meedachten en hun reactie gaven buiten het co-creatieteam: Waaronder o.a. Stichting Poldermolens De Lege Midden, camping De Hooidammen en bewoners van de Headammen

2

Co-creatie Hegewarren Alternatieven voor een duurzame en aantrekkelijke toekomst voor de Hegewarren, ontwikkeld door betrokkenen in en rond het gebied

Eindrapport November 2021

Begeleid door: Open Kaart H+N+S landschapsarchitecten Royal HaskoningDHV

In opdracht van: Provincie Fryslân Wetterskip Fryslân Gemeente Smallingerland

3

4

Inhoud

Voorwoord

6

Samenvatting

10

Introductie

13

I Op zoek naar nieuw perspectief voor de Hegewarren 1. Noodzaak voor een nieuw perspectief

14

2. Opdracht

20

3. Het co-creatieproces

26

II Een duurzame en aantrekkelijke toekomst voor de Hegewarren 4. Voorkeursalternatieven voor de Hegewarren

34

5. (Lessen uit) de andere alternatieven

60

6. Perspectief op de inpassing van een vaarweg

78

7. Perspectief op de financiële haalbaarheid

92

III Afwegingen m.b.t. de alternatieven op een rij 8. Vergelijking van de alternatieven

98

9. Aspecten afweegkader uitgelicht

104

IV Aanbevelingen voor besluitvorming en uitwerking 10. Aanbevelingen voor bestuurders en politiek

144

Slotwoord co-creatieteam

149

Bijlagen

150

Zie voor verwijzingen naar achtergrondmemo’s het aparte Bijlagenrapport ‘Bijlagenrapport: Co-creatie Hegewarren‘.

5

Afbeelding 1: Hegewarren, september 2021. Foto: Open Kaart

Voorwoord De bodem in de Hegewarren zakt en het waterbeheer wordt er ingewikkelder. Door het dalende veen komt er veel CO2 vrij en door lagere grondwaterstanden verdrogen omliggende natuurgebieden. En de Hegewarren ligt naast het stikstofgevoelige natuurgebied De Alde Feanen. De peilen moeten omhoog om de problemen op te lossen. Dat heeft ingrijpende gevolgen voor de mensen die in en om de Hegewarren wonen en de grond gebruiken. Daarom hebben we juist hén gevraagd om na te denken over een goede invulling van het gebied met een hoger waterpeil. Bijna een jaar lang heeft een groep inwoners en betrokkenen uit en rondom de Hegewarren gewerkt aan oplossingen voor de toekomst van de Hegewarren in het veenweidegebied. Ze deden dat in een zogenaamd co-creatieteam. Voor de veehouders in het gebied verandert er veel. Ze kunnen of willen niet blijven in een polder met hogere grondwaterstanden. Ze gaven aan in gesprek te willen over het verplaatsen van hun bedrijf. Daarom hebben we hier vorig jaar geld voor beschikbaar gesteld. Ook voor andere mensen in en om de Hegewarren verandert de situatie. Als je in het gebied woont, werkt of verblijft, dan gaat het niet alleen over de landelijke problematiek.

Als de nodige veranderingen een grote impact kunnen hebben en als er niet één oplossing voor de hand ligt, juist dán is het belangrijk dat de stem van het gebied gehoord en serieus genomen wordt. We zijn onder de indruk van hoe deze groep mensen in het co-creatieteam samen heeft gewerkt aan het ontwikkelen van ideeën voor de toekomst van de Hegewarren. Ze keken over eigen belangen heen en gingen samen aan de slag. De opdracht om ook te onderzoeken of een beroepsvaarweg te combineren is met andere kansen voor het gebied, maakte dat niet altijd makkelijk. Het resultaat ís er en staat verwoord in dit rapport. We hebben twee voorkeursalternatieven ontvangen met voors en tegens. Twee voorkeursalternatieven waarin de afwegingen van het gebied zelf automatisch gewicht hebben meegekregen door erover in gesprek te zijn. Twee voorkeursalternatieven die maken dat er iets te kiezen is.

6

Afbeelding 2: Hegewarren, september 2021. Foto: Open Kaart

Het is nu aan ons als overheden om afwegingen te maken, bijvoorbeeld als het gaat om haalbaarheid, betaalbaarheid en de bijdrage van de alternatieven aan de doelen. Dat vatten wij niet licht op. We willen recht blijven doen aan het bijzondere proces dat het co-creatieteam heeft doorlopen. We willen recht blijven doen aan de stem en het gewicht van het co-creatieteam. Dat vraagt van ons ook om op een andere manier te kijken naar onze eigen processen. Zo werden wij als overheden tussentijds al gevraagd om een ‘omgekeerde zienswijze’, om onze politiek-bestuurlijke blik op de eerste ideeën. En zo komen we ongetwijfeld meer nieuwe situaties tegen. Hier in de Hegewarren gaat het soms toch net een beetje anders dan gebruikelijk. En dat is soms best even wennen, voor álle betrokkenen. We blijven met elkaar in gesprek, ook in de fase die nu aanbreekt. Dat mooie gebied, de Hegewarren en de directe omgeving, met alle mensen die er wonen, werken en verblijven, dat is waar het om gaat. Wij gaan verder, met het gebied en met elkaar, voortbordurend op wat het co-creatieteam ons meegeeft.

Douwe Hoogland, gedeputeerde, Provincie Fryslân Jan van Weperen, lid van het Dagelijks Bestuur, Wetterskip Fryslân Robin Hartogh Heys van de Lier, wethouder, gemeente Smallingerland

Foaropwurd De boaiem yn de Hegewarren sakket en it wetterbehear wurdt der yngewikkelder. Troch it delgeande fean komt der in protte CO2 frij en troch legere grûnwetterstannen ferdrûgje omlizzende natoergebieten. En de Hegewarren leit neist it stikstofgefoelige natoergebiet De Alde Feanen. De peilen moatte omheech om de problemen op te lossen. Dat hat yngripende gefolgen foar de minsken dy’t yn en om de Hegewarren wenje en de grûn brûke. Dêrom hawwe we krekt harren frege en tink nei oer in goede ynfolling fan it gebiet mei in heger wetterpeil. Hast in jier lang hat in groep ynwenners en belutsenen út en rûnom de Hegewarren wurke oan oplossings foar de takomst fan de Hegewarren yn it feangreidegebiet. Se diene dat yn in saneamd ko-kreaasjeteam. Foar de feehâlders yn it gebiet feroaret der in soad. Se kinne of wolle net bliuwe yn in polder mei hegere grûnwetterstannen. Se joegen oan yn petear te wollen oer it ferpleatsen fan harren bedriuw. Dêrom hawwe we dêr ferline jier jild foar beskikber steld. Ek foar oare minsken yn en om de Hegewarre feroaret de situaasje. As je yn in gebiet wenje, wurkje of ferbliuwe, dan giet it net allinnich oer de lanlike problematyk. As de nedige feroarings in grutte ympact hawwe kinne en as der net ien oplossing foar de hân leit, krekt dán is it wichtich dat de stim fan it gebiet heard wurdt en serieus nommen wurdt.

Wy binne ûnder de yndruk fan hoe’t dizze groep minsken yn it ko-kreaasjeteam gearwurket hat oan it ûntwikkeljen fan ideeën foar de takomst fan de Hegewarren. Se seagen oer eigen belangen hinne en giene mei elkoar oan de slach. De opdracht om ek te ûndersykjen oft in beropsfarwei te kombinearjen is mei oare kânsen foar it gebiet, makke dat net altyd maklik. It resultaat ís der en stiet ferwurde yn dit rapport. We hawwe twa foarkarsalternativen krigen mei alles wat der foar en tsjin yn te bringen is. Twa foarkarsalternativen wêryn’t de ôfwagings út it gebiet sels wei automatysk gewicht meikrigen hawwe troch der oer yn petear te wêzen. Twa foarkarsalternativen dy’t meitsje dat der wat te kiezen is.

8

Afbeelding 3: Hegewarren, juni 2021. Foto: Open Kaart

It is no oan ús as oerheden om ôfwagings te meitsjen, bygelyks as it giet om helberens, betelberens en de bydrage fan de alternativen oan de doelen. Dat nimme we hiel serieus. We wolle rjocht dwaan bliuwe oan it bysûndere proses dat it ko-kreaasjeteam trochrûn hat. We wolle rjocht dwaan bliuwe oan de stim en it gewicht fan it ko-kreaasjeteam. Dat freget fan ús ek om op in oare wize te sjen nei ús eigen prosessen. Sa waarden wy as oerheden tuskentiids al frege om in ‘omkearde sjenswize’, om ús polityk-bestjoerlike earste ideeën. En sa komme we sûnder mis mear nije situaasjes tsjin. Hjir yn de Hegewarren giet it somtiden krekt in bytsje oars as gebrûklik. En dat is somtiden wol efkes wennen, foar álle belutsenen. We bliuwe mei elkoar yn petear, ek yn de fase dy’t der no oan komt. Dat moaie gebiet, de Hegewarren en de direkte omjouwing, mei alle minsken dy’t der wenje, wurkje en ferbliuwe, dat is wêr’t it om giet. Wy geane fierder, mei it gebiet en mei elkoar, trochborduerjend op wat it ko-kreaasjeteam ús mei jout.

Douwe Hoogland, deputearre, Provinsje Fryslân Jan van Weperen, lid fan it Deistich Bestjoer, Wetterskip Fryslân Robin Hartogh Heys van de Lier, wethâlder, gemeente Smellingerlân

Samenvatting Een team van betrokkenen in en rond de Hegewarren heeft twee voorkeursalternatieven voor de toekomst van de Hegewarren ontwikkeld. Een nieuw perspectief voor deze veenweidepolder is noodzakelijk, want door de huidige lage grondwaterstanden daalt de bodem. Hier komt CO2 bij vrij, wat onwenselijk is in het kader van de klimaatdoelstellingen. Ook heeft de bodemdaling gevolgen voor het waterbeheer; de kosten om de polderkades te onderhouden zijn hoog. Gebiedsontwikkeling Hegewarren: op zoek naar de maatschappelijk optimale inrichting De Provinciale Staten hebben op 27 november 2019 daarom besloten om opdracht te geven voor het verkennen van een nieuwe inrichting van de Hegewarren. Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de Gemeente Smallingerland zijn gezamenlijk opdrachtgever van deze gebiedsontwikkeling. De kern van de opdracht is het zoeken naar ‘de maatschappelijk meest optimale inrichting van het gebied’. Co-creatie: door betrokkenen in en rond de Hegewarren De opdrachtgevers hebben ervoor gekozen om dit nieuwe perspectief voor de Hegewarren door betrokkenen in en rond de polder zelf in gezamenlijkheid te laten ontwikkelen. Een team van 17 bewoners en buren van de Hegewarren, het co-creatieteam, heeft het afgelopen jaar gezocht naar een toekomst voor het gebied, met fors hogere waterpeilen.

Twee voorkeursalternatieven De bedachte alternatieven tonen hoe de polder een duurzamer én aantrekkelijk gebied kan worden. Hierin valt wat te kiezen; de alternatieven laten verschillende denkrichtingen zien met elk hun eigen mogelijkheden en consequenties. Van de vier verkende alternatieven, kennen er twee de voorkeur: ‘Polderaquarel’ en ‘Open en Natuurlijk’. Voorkeursalternatief ‘Polderaquarel’ In het alternatief Polderaquarel wordt stapsgewijs toegewerkt naar een polder met bloemen kruidenrijke graslanden. In ongeveer 10-20 jaar zal het waterpeil stapsgewijs worden opgezet om de vereiste verhoging van de grondwaterstand te bereiken. Het laagste deel van de polder wordt moerasnatuur. Een deel van de polder kan gebruikt worden voor extensieve landbouw. Dit alternatief kan op steun rekenen van o.a. recreatiewoningeigenaren aan het Grytmansrak, buren van de Burd en betrokkenen uit Grou. Het weidse polderlandschap blijft bestaan en de boer als lokale, agrarisch natuurbeheerder wordt gewaardeerd. Ook weidevogelliefhebbers hebben een voorkeur voor Polderaquarel. Al heeft de Hegewarren op zichzelf niet de kwaliteiten hét nieuwe weidevogelgebied te worden; men ziet kansen het gebied in te zetten voor nieuwe verbindingen, ter versterking van omliggende weidevogelgebieden.

10

‘Voorkeursalternatief Open en Natuurlijk’ In dit alternatief krijgt water de hoofdrol. De Hegewarren wordt grotendeels getransformeerd tot moerasnatuur en open water. Het waterpeil wordt verhoogd naar boezempeil, zo zijn er vrijwel geen polderkades meer nodig. Het waterrijke landschap wordt ingezet om de natuur en verschillende vormen van recreatie te versterken. Nieuwe recreatieve vaarverbindingen tussen de Kromme Ee en de Grutte Krite maken dit alternatief ook op regionale schaal interessant. Er is een variant die uitgaat van enkel lokaal grondverzet en een variant waar meer gegraven wordt om ruimer vaarwater te creëren. Open en Natuurlijk is geliefd bij watersport- en natuurliefhebbers, vanwege de vele kansen voor waterrecreatie en de ontwikkeling van nieuwe natuur. Bestaande natuurwaarden verdwijnen – het gebied zal ingrijpend transformeren – maar daar komen royale kansen voor laagveenontwikkeling voor terug. Recreatie als nieuw perspectief voor het gebied kan op steun rekenen van de deelnemers, al zijn er ook zorgen over toenemende drukte; dit mag niet ten koste gaan van het nieuwe landschap, de rust, de leegte en de natuur. De inpassing van een eventuele nieuwe vaarweg Drachten is als randvoorwaarde meegegeven aan het co-creatieteam. De vaarweg is ingepast in de alternatieven met open water, waaronder de variant van Open en Natuurlijk met meer vaarwater.

Een nieuwe vaarweg heeft altijd consequenties voor (de potentie van) de Hegewarren; er is gezocht naar een inpassing met zo min mogelijk consequenties. De alternatieven vergeleken Kijkend naar de afweegkaders waarin de diverse doelstellingen voor het gebied gevat zijn, zien we dat Open en Natuurlijk (met lokaal grondverzet) de meeste doelstellingen weet te verenigen. Polderaquarel scoort minder gunstig op de doelstellingen, maar vertegenwoordigt waarden en kwaliteiten die niet in Open en Natuurlijk terug te vinden zijn, waaronder het behoud van het open polderlandschap, het blauwgrasland en cultuurhistorische elementen. Aanbevelingen aan bestuurders en politiek Het co-creatieproces heeft uitgewezen dat het toevoegen van (veel) renderend gebruik niet bij de schaal en de kwaliteiten van de Hegewarren past. Beide voorkeursalternatieven vragen om financiële middelen. Omdat de gebiedsontwikkeling bijdraagt aan diverse maatschappelijk doelen, dringt het team er op aan om de ontwikkeling eerst en vooral als een waardevolle maatschappelijke investering te zien. Kies voor een investering in kwaliteit en voor maatschappelijk rendement. Verder beveelt het co-creatieteam aan om de omgeving ook bij besluitvorming en verdere uitwerking te betrekken.

11

Een duurzame en aantrekkelijke toekomst voor de Hegewarren Een team van 17 betrokkenen in en rond de Hegewarren heeft in opdracht van Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en Gemeente Smallingerland verschillende alternatieven voor de toekomst van de Hegewarren ontwikkeld. Van november 2020 tot oktober 2021 heeft dit co-creatieteam, met ondersteuning van Open Kaart, de landschapsarchitecten van H+N+S en diverse specialisten van Royal HaskoningDHV, getekend, gerekend, verkend en geleerd hoe de toekomst van de Hegewarren er uit zou kunnen zien. Als resultaat heeft het co-creatieteam op 7 oktober 2021 twee voorkeursalternatieven aangeboden aan Douwe Hoogland (gedeputeerde Provincie Fryslân), Jan van Weperen (Dagelijks Bestuur Wetterskip Fryslân) en Robin Hartogh Heys van de Lier (wethouder Gemeente Smallingerland). De twee voorkeursalternatieven, genaamd ‘Polderaquarel’ en ‘Open en natuurlijk’, tonen dat er iets te kiezen valt: ze vertegenwoordigen uiteenlopende kwaliteiten en kansen voor de Hegewarren. Dit rapport vormt de toelichting op en onderbouwing van de twee voorkeursalternatieven. Daarnaast worden de lessen uit andere verkende ideeën en alternatieven gedeeld. De alternatieven worden toelicht met een kaartbeeld, beschrijving en een afweegkader. In het afweegkader zijn de doelstellingen en andere relevante aspecten per alternatief op een rij gezet.

Deze aspecten worden vervolgens ook afzonderlijk toegelicht en onderbouwd. Met het overhandigen van de voorkeursalternatieven en dit rapport is het co-creatieproces afgerond. Het co-creatieteam geeft bestuurders en politiek aanbevelingen mee voor de besluitvorming en verdere uitwerking die volgt. Het co-creatieteam November 2021

13

Afbeelding 4: Hegewarren, juni 2021. Foto: Open Kaart

I Op zoek naar nieuw perspectief voor de Hegewarren

Afbeelding 5: Hegewarren, september 2020. Foto: Open Kaart

1. Noodzaak voor een nieuw perspectief De Hegewarren ligt in het Friese veenweidegebied. Het is een gebied van ongeveer 400 hectare, ingepolderd in de jaren ‘70. De poldergronden zijn nu grotendeels in gebruik door melkveehouders, met vooral aan de randen enig recreatief gebruik. De polder is toegankelijk via de Hooidambrug in het oosten, met daarachter één weg; doodlopend voor auto’s, maar voor fietsers en wandelaars verbonden met De Burd via een pontje. Het gebied maakt onderdeel uit van de pontjesroute en is voor fietsers en wandelaars ook vanuit het zuiden bereikbaar. Het gebied wordt omsloten door water, natuur- en recreatiegebieden. De bodem van de Hegewarren bestaat uit een veenpakket van gemiddeld twee meter dik. Doordat de grondwaterstanden vaak kunstmatig laag gehouden worden, droogt het veen uit en ‘verdwijnt’ het in de lucht door oxidatie. Hierdoor daalt de bodem. Sinds de inpoldering is de Hegewarren ruim een halve meter gezakt. Bovendien komt er CO2 vrij bij de oxidatie van het veen, wat onwenselijk is in het kader van de klimaatdoelstellingen. Ook heeft de bodemdaling gevolgen voor het waterbeheer; het is bijvoorbeeld steeds moeilijker polderkades goed te onderhouden. Voor de Hegewarren geldt bovendien dat de steeds lagere grondwaterstanden ervoor zorgen dat omliggende natuurgebieden verdrogen.

Daar komt bovenop dat het Natura 2000-gebied De Alde Feanen gevoelig is voor de uitstoot van stikstof vanuit de Hegewarren. Het huidige waterbeheer en landgebruik biedt daarmee geen duurzaam toekomstperspectief. Het is daarom noodzakelijk om te zoeken naar een nieuw, toekomstbestendig perspectief voor de Hegewarren. Aan de basis van deze zoektocht staat de veenweideopgave, die doorslaggevend is voor een duurzame en leefbare toekomst van het gebied. Provincie Fryslân en Wetterskip Fryslân hebben gezamenlijk een visie gemaakt om dit te doen. De Hegewarren is aangewezen als één van de ontwikkelgebieden in deze Veenweidevisie.

17 Afbeelding 6: De Hegewarren in het waterrijke (klei op) veenlandschap

Huidige situatie Hegewarren • 360 ha landbouwgrond • Eigen regionale kade van 12 km • Drooglegging 60 tot 90 cm • Dikte veen gemiddeld 2 m • Huidig gebruik: 6 melkveehouderijen (700 koeien), paardenbedrijf, rietbedrijf, recreatieondernemers • Gaswinlocatie Vermilion • Recreatiewoningen en -arken aan de randen • Omringd door water, natuur (N2000 en NNN) en recreatie (o.a. Nationaal Park De Alde Feanen) • Doodlopende weg (voor auto’s) • Pontjes voor fietsers en wandelaars (pontjesroute) • Perceel blauwgrasland

18

Afbeelding 7: Een karakteristieke doorsnede van de Hegewarren: laag gelegen polder tussen kades, omgeven door hoog boezemwater

19

2. Opdracht De Provinciale Staten hebben op 27 november 2019 besloten om opdracht te geven voor het verkennen van een nieuwe inrichting van de Hegewarren. Provincie Fryslân, Wetterskip Fryslân en de gemeente Smallingerland zijn gezamenlijk opdrachtgever van deze gebiedsontwikkeling. De kern van de opdracht is het zoeken naar ‘de maatschappelijk meest optimale inrichting van het gebied’. Naast de veenweideopgave is het streven dat er ook naar andere opgaven wordt gekeken, zoals een robuuster watersysteem, verbetering van recreatie en economie. Kunnen we dat wat noodzakelijkerwijs moet gebeuren combineren met de ontwikkelingen die we graag zouden willen? Huidige bewoners van de Hegewarren De voorgenomen gebiedsontwikkeling, met fors hogere peilen, heeft ingrijpende gevolgen voor de huidige bewoners en gebruikers van de Hegewarren. De veehouders in het gebied hebben aangegeven dat ze het vooralsnog niet zien zitten hun bedrijf voort te zetten in een polder met hogere grondwaterstanden. Ze hebben aangegeven bereid te zijn in gesprek te gaan over verplaatsing als er voor hen geen duurzame toekomst in het gebied mogelijk is. De Provinciale Staten hebben op 25 november 2020 besloten hierover in gesprek te gaan en daar financiële middelen voor beschikbaar gesteld. Dit traject liep (en loopt) parallel aan het co-creatieproces.

De gebiedsontwikkeling heeft daarnaast ook voor andere bewoners en ondernemers in de Hegewarren (mogelijk) grote impact. Bewuste keuze voor co-creatie De mogelijkheden voor een nieuwe inrichting van de Hegewarren zijn ontwikkeld door betrokkenen in en rondom het gebied; dit heet co-creatie. De opdrachtgevers hebben bewust voor deze manier van werken gekozen, vanuit de overtuiging dat de meest kansrijke toekomst voortkomt uit het gesprek met de mensen die er dagelijks wonen, werken en verblijven. De mensen in en om het gebied kennen de Hegewarren als geen ander. Met een co-creatieve aanpak wordt deze kennis benut, worden consequenties van ontwerpkeuzes al vooraf in beeld gebracht en worden afwegingen vanuit verschillende belangen helder. Randvoorwaarden en doelstellingen vanuit opdrachtgevers Er is een co-creatieteam samengesteld met belanghebbenden uit en rond de Hegewarren. De opdrachtgevers waren geen onderdeel van dit co-creatieteam, maar hebben bij de start van het co-creatieproces randvoorwaarden en doelstellingen meegeven aan het cocreatieteam.

21

Afbeelding 8: Hegewarren, september 2020. Foto: Open Kaart

Randvoorwaarden De randvoorwaarden gaven duidelijkheid aan het co-creatieteam over wat er vast stond en waar ze rekening mee moesten houden. Randvoorwaarden waren: De grondwaterstanden (peilen) moeten omhoog Het verhogen van de grondwaterstanden is noodzakelijk om de verschillende problemen in het gebied op te kunnen lossen. Verhoogde peilen zorgen ervoor dat het veen minder inklinkt en dat er minder CO2 vrijkomt. We hanteren een minimale verhoging van de grondwaterstand van 40 cm onder het maaiveld. Dit is het gemiddelde peil waar in het Uitvoeringsprogramma Veenweide 2021-2030 vanuit wordt gegaan. In tenminste één variant wordt een eventuele beroepsvaarweg van en naar Drachten in beeld gebracht Dit betekent niet dat is besloten dat er een vaarweg via de Hegewarren moet komen, dat is aan de politiek; het betekent wel dat de mogelijkheid in de ontwerpvarianten onderzocht moet worden. Andere veenweidegebieden moeten kunnen leren van de Hegewarren Het is de bedoeling om de ervaring en kennis die wordt opgedaan in de Hegewarren te benutten voor de aanpak van andere veenweidegebieden. Doelstellingen Achtergrond inpassing vaarweg Het mee nemen van een vaarweg voor beroepsvaart tussen Drachten en het Prinses Margrietkanaal is een randvoorwaarde, meegegeven door Provinciale Staten (PS). Het betreft een provinciale vaarweg.

Aan de vraag om een vaarweg mee te nemen in het onderzoek is een heel proces vooraf gegaan. Er wordt al tientallen jaren gesproken over de mogelijke opwaardering van de vaarweg voor beroepsvaart, met als doel deze geschikt te maken voor grotere schepen (klasse Va). De vaarweg loopt nu gedeeltelijk door De Alde Feanen. In 2018 heeft PS geconstateerd dat het ongewenst is dat grotere schepen door dit gebied varen, vanwege het conflict tussen beroepsgoederenvervoer over water en recreatie en natuur. Toen is ook geconstateerd dat alternatieve vaarroutes voor het vrachtvervoer een grote investering vragen, en dat de aan het vrachtvervoer over water gerelateerde baten van een nieuwe vaarweg klasse Va een dergelijke investering onvoldoende legitimeren. De belangen voor een vaarweg op zichzelf werden daarmee te licht bevonden voor een investering van deze omvang.

22

Een finaal besluit over de aanleg van een vaarweg naar Drachten is toen niet genomen, maar een onderzoek naar de mogelijkheden voor gebiedsontwikkeling Hegewarren in combinatie met een vaarweg werd toen als een passende volgende stap gezien. Op verzoek van de Staten zijn ook alternatieven voor een opwaardering van de vaarweg onderzocht: de mogelijkheid van een fly-by terminal in Fryslân, bedrijfsverplaatsing vanuit de Haven Drachten naar Het Prinses Margrietkanaal en alternatieven voor bulktransport. In 2019 hebben PS over die alternatieven geconstateerd dat een fly-by terminal niet rendabel is, dat er op dit moment geen haalbare alternatieven voor bulktransport zijn en dat bedrijfsverplaatsing niet realistisch is wegens juridische complicaties en hoge kosten. Bovendien kan bedrijfsverplaatsing het ongewenste effect hebben dat bedrijven uit Fryslân vertrekken. Aan het co-creatieteam is gevraagd te onderzoeken of een nieuw tracé door de Hegewarren duidelijke synergie oplevert met andere kansen voor het gebied (bestuursakkoord 2019-2023 van de provincie). Dit is gevraagd met als doel om te onderzoeken of en hoe een vaarweg in het gebied zou passen en wat de consequenties en kosten van deze inpassing zijn.

Een nieuw tracé is alleen mogelijk als in het planproces daadwerkelijk aangetoond wordt dat het haalbaar is om de vaarweg goed in te passen in de omgeving (Grou, de Burd, Hegewarren, de Veenhoop), met oog voor de bezwaren over veiligheid, bereikbaarheid en invloed op natuur en landschap (Startnotitie November 2019). Hoe de bevindingen uit het co-creatieproces zich verhouden tot de baten van een nieuwe vaarweg wordt los van het co-creatieproces beantwoord. Onderzoek naar nut en noodzaak vindt parallel plaats; de resultaten van dit onderzoek zijn, naast de bevindingen van het co-creatieteam, input voor de besluitvorming over een vaarweg. Het besluit over een eventuele nieuwe vaarweg wordt door de provinciale politiek genomen, na een besluit over de Hegewarren. De ontwerpvarianten voor de Hegewarren moeten dus allen ook los van de vaarweg een goede toekomst voor de Hegewarren opleveren.

23

In de doelstellingen klinken de bestuurlijke ambities en wensen door. Hiermee werd houvast gegeven welke oplossingen op draagvlak kunnen rekenen bij de bestuurders. De doelstellingen zijn geen harde vereisten; de haalbaarheid ervan moest uit het proces blijken. Een oplossingsrichting waarbij meerdere doelstellingen worden behaald, heeft wel een grotere kans op succes. Meegegeven doelstellingen waren: •

Het minimaliseren van de bodemdaling

•

Het terugdringen van de CO2-uitstoot

•

Het verminderen van het uitdrogende effect van de Hegewarren op De Alde Feanen

•

Het terugdringen van kosten voor instandhouding van het watersysteem in de polder

•

Het bijdragen aan klimaatadaptatie met een robuust(er) watersysteem

•

Het versterken van de recreatiestructuur

•

Het verbeteren van de veiligheid op het water (binnenvaart en recreatievaart)

•

Het verminderen van de stikstofuitstoot in het gebied

•

Het bijdragen aan doelstellingen m.b.t. duurzame energie (RES)

•

Het bijdragen aan brede welvaart

•

Het bijdragen aan ruimtelijke kwaliteit

•

Het realiseren van een ‘vliegwiel’, waarbij een deel van het geïnvesteerde budget in de Hegewarren terugvloeit naar de veenweideaanpak om te kunnen investeren in andere veenweidegebieden.

Achtergrond ‘vliegwiel’ Voor het reduceren van CO2 (equivalenten) heeft de Hegewarren €15 miljoen subsidie ontvangen van het Rijk (‘Impulsgelden’). Deze polder van 400 hectare is onderdeel van het Friese veenweidegebied van bijna 90.000 hectare. De politiek heeft de wens om via de gebiedsontwikkeling (met een bredere scope dan het oplossen van de veenweideproblematiek) niet alleen de problematiek op te lossen en opgaven in het gebied zelf te realiseren, maar ook een ‘vliegwiel’ te creëren. Enerzijds door het opdoen van kennis, anderzijds financieel. Het is redelijk om opbrengsten of voordelen die mede via Rijksmiddelen gegenereerd worden (en die in de basis geen relatie hebben met de doelen waarvoor de Rijksmiddelen beschikbaar gesteld zijn), in te zetten voor het behalen van veenweidedoelen. Met andere woorden: opbrengsten in de toekomst komen ten gunste van de doelen waar de middelen oorspronkelijk voor bedoeld zijn. Een financieel vliegwiel ontstaat als er minder geïnvesteerd hoeft te worden (aankoop van gronden en inrichting) dan er (op termijn) via de pacht of verkoop van eigendommen of via aanvullende fondsen ‘binnenkomt’. Mede daarom is in het proces ook onderzocht of renderende functies, zoals zonneweiden en (recreatie)woningen, passend zijn in het gebied.

24

De opdrachtgevers hebben de uitdaging meegegeven zoveel mogelijk doelen en opgaven te realiseren, hierin te zoeken naar slimme combinaties, om tegen acceptabele kosten een passende, duurzame inrichting te creëren. Aanvulling van doelstellingen door het co-creatieteam Deze doelstellingen zijn door het co-creatieteam aangevuld met aspecten die voor de deelnemers (ook) belangrijk zijn, zoals biodiversiteit en natuurwaarde, bereikbaarheid, cultuurhistorie en belevingswaarde. Al deze aspecten hebben we in het co-creatieve proces samengebracht in een afweegkader. De bedachte alternatieven zijn getoetst op de doelstellingen van zowel de opdrachtgevers als het co-creatieteam. Na het co-creatieproces Nu het co-creatieteam de eindresultaten heeft gedeeld, start de besluitvorming. Dit houdt in dat de politiek zich uitspreekt welk alternatief door hen het meest aantrekkelijk en haalbaar gevonden wordt. Als er besloten is over de richting, volgt de planfase waarin het ontwerp verder uitgewerkt wordt. Dan worden ook de benodigde procedures gestart (zie Memo B1 “Vergunningenscan” in Bijlagenrapport) en volgt uiteindelijk een realisatiefase, waarin de polder daadwerkelijk op een nieuwe manier wordt ingericht. Ook de stappen daar naartoe vragen zorgvuldigheid en een proces waarin de overheden in gesprek blijven met de betrokkenen.

25

3. Het co-creatieproces Bij de start van het proces is een co-creatieteam samengesteld waarin betrokkenen met diverse belangen samenkomen. In zo’n tien bijeenkomsten, van november 2020 tot oktober 2021, heeft dit team getekend, gerekend, verkend en geleerd hoe de toekomst van de Hegewarren eruit zou kunnen zien. De diversiteit aan perspectieven in het team maakte dat zowel kansen als consequenties van ontwerpkeuzes in beeld gebracht konden worden. Een divers co-creatieteam In het co-creatieteam werden zo veel mogelijk perspectieven op de Hegewarren vertegenwoordigd. Elke belanghebbende heeft zijn of haar eigen bril. De één kijkt als bewoner of ondernemer naar de Hegewarren. Een ander kijkt vanuit het perspectief van omliggende gebieden. Thema’s als landbouw, economie, natuur en recreatie komen hierin samen. Het co-creatieteam bestond uit: Bewoners van de Hegewarren Ten eerste waren de huidige bewoners van de Hegewarren onderdeel van het cocreatieteam. Het besluit van de Provinciale Staten heeft een forse impact op hen. Voor de boeren in het gebied betekent het verhogen van de waterpeilen bijvoorbeeld dat ze niet meer op dezelfde manier hun bedrijf kunnen runnen. Willem Tabak, aangesloten bij LTO Noord, vertegenwoordigt de boeren in het co-creatieteam. Daarnaast zijn ook Jelke Wijmenga en Wietske Bruinsma onderdeel van het team.

Zij woonden bij de start van het proces in de Hegewarren en hebben er hun recreatieonderneming. Ze wilden aanvankelijk graag blijven in de polder. Gedurende het proces hebben ze echter besloten de Hegewarren te verlaten en te verhuizen naar Eernewoude. Ze zijn desalniettemin betrokken gebleven bij het co-creatieproces. Verder zijn twee eigenaren van recreatiewoningen in de Hegewarren onderdeel van het co-creatieteam. Buren van de Hegewarren Naast de inwoners van de Hegewarren, waren ook bewoners rondom de Hegewarren vertegenwoordigd in het co-creatieteam. Dorpsbelang Oudega, Dorpsbelang Eernewoude en Plaatselijk Belang De Veenhoop doen mee. Verder zijn Grou Breed en belangenvereniging De Burd onderdeel van het team. Nationaal Park De Alde Feanen is ook een belangrijke buur, en is dus vertegenwoordigd; ook het park is vertegenwoordigd in het co-creatieteam.

Afbeelding 9: Deelnemers van het co-creatieteam in gesprek tijdens de ‘omgekeerde zienswijze’, juli 2021. Foto: Open Kaart

27

Gebiedsoverstijgende belanghebbenden Ten derde waren er gebiedsoverstijgende belanghebbenden onderdeel van het cocreatieteam. Zo is er vertegenwoordiging vanuit de watersport in de vorm van KWV Frisia en het Watersportverbond. Het Havencluster Drachten en de belangenorganisatie van de binnenvaart zijn betrokken. Ook zijn natuurbeschermingsorganisatie It Fryske Gea en de vereniging voor agrarisch natuurbeheer Noardlike Fryske Walden deel van het team, die beiden nu ook al een actieve rol in het gebied spelen. Wat betekende meedoen aan het co-creatieteam?​ Niet iedereen was het altijd met elkaar eens; soms botsen belangen. Dat is niet erg. Wel is het belangrijk dat alle verschillende geluiden worden gehoord. Alleen zo konden drie goede ontwerpvarianten voor de toekomst van de Hegewarren ontstaan. De deelnemers deelden ideeën én reflecteerden op deze ideeën, om met elkaar tot de beste ontwerpen te komen. Een ieder is in dit proces bereid geweest voorbij het individuele belang te kijken, dit maakte een constructieve samenwerking mogelijk. Daarbij werd de afspraak gemaakt dat meedenken niet betekent dat je ook voorstander bent van alles wat bedacht wordt. Wat iedere individuele bewoner, partij of organisatie ervan vindt, kan na het co-creatieproces Co-creatie Hegewarren Stappen in het co-creatieproces in de politieke besluitvorming worden ingebracht.

Er waren en zijn verschillende ideeën over de optimale toekomst voor de Hegewarren.

Delen van perspectieven

Ideeën samenbrengen en schetsen

Kansrijke richtingen uitwerken

Optie vaarweg verkennen binnen de kansrijke richtingen

Uitwerken van ontwerpvarianten met tenminste één variant waarin ook een vaarweg past

Start maken van afwegingskader

Doorontwikkelen en toetsen afwegingskader

Doorontwikkelen en toetsen afwegingskader

Afweging van het co-creatieteam bij ontwerpvarianten

Afbeelding 10:Stappen in het co-creatieproces, Open Kaart

28

Deze pluriformiteit is terug te zien in de twee voorkeursalternatieven, met een uiteenlopend karakter. De diverse samenstelling van het team maakte dat we zowel kansen als consequenties van ontwerpkeuzes zo compleet mogelijk in beeld konden brengen. De Hegewarren door de ogen van het co-creatieteam De leden van het co-creatieteam brachten elk hun eigen perspectief en belang in het proces, maar delen een betrokkenheid bij en waardering voor de (omgeving van de) Hegewarren. De deelnemers delen een waardering voor de rust, stilte, nachtelijke duisternis en relatieve leegte als belangrijke kwaliteiten van het gebied. Het zijn kwaliteiten die nog op weinig plekken te vinden zijn, maar op de Hegewarren nog te ervaren zijn. Ook ziet men de recreatieve waarde van het gebied. De Hegewarren heeft waarde als wandel- en fietsgebied, met name vanwege de geliefde pontjesroute, maar ook de meanderende waterwegen rondom de Hegewarren maken het prachtig om langs of om het gebied te varen. Wie goed kijkt, ziet de cultuurhistorie van het gebied terug in het landschap. De hoger liggende huisterpjes (hûskopkes), waaronder Sytebuorren, laten zien waar vroeger gewoond werd en het blauwgraslandje ‘Hokkes âldfean’ is een zeldzaam restant van het type blauwgrasland dat vroeger veel meer in de omgeving te vinden was. Deze waarden en kwaliteiten vindt het team de moeite waard om te koesteren.

Huidige waarden en kwaliteiten klinken dan ook door in het werk van het co-creatieteam; ze vormden de inspiratie voor een nieuwe koers voor het gebied. Ondersteuning van procesbegeleider, landschapsarchitect en diverse specialisten Betrokkenen uit de omgeving hebben samen met de opdrachtgevers een keuze gemaakt voor een bureau dat het co-creatieproces organiseert en begeleidt. Het co-creatieproces werd begeleid door Hanneke Stenfert en Jurrian Arnold van Open Kaart. Daarnaast werkten Pieter Schengenga van H+N+S landschapsarchitecten en Carolien van der Ziel van Royal HaskoningDHV mee om te rekenen en te tekenen aan de ideeën die op tafel kwamen. Tien bijeenkomsten Er zijn tien bijeenkomsten georganiseerd met het co-creatieteam. Na een brede informerende bijeenkomst, is in zeven ontwerpateliers gewerkt aan alternatieven voor de Hegewarren. Waar nodig deelden externe experts hun kennis en blik op de ontwikkelde ideeën, om tot samenhangende, onderbouwde alternatieven te komen. Tussentijds zijn conceptresultaten gedeeld met de bredere omgeving, met bestuurders van de opdrachtgevende partijen en met de politiek. In deze ‘omgekeerde zienswijze’ gaven bestuurders en politiek hun vragen en aandachtspunten mee. Met de feedback uit deze bijeenkomsten heeft het team de conceptresultaten verder uitgewerkt.

In een afsluitende bijeenkomst, op 7 oktober 2021, heeft het co-creatieteam haar eindresultaten overhandigd aan de opdrachtgevende overheden.

29

Het co-creatieteam

30

31 Afbeelding 11: Co-creatieteam ‘Hegewarren’ in kaart. Beeld: Open Kaart.

Tijdlijn co-creatieproces jan ’21 4

Ontwerpatelier 3 H + N + S · O U T P U T H E G E WA R R E N AT E L I E R 2

1. ZICHT OP TWEE LANDSCHAPPEN

Petgatenstructuur introduceren biedt uniek landschapstype met kansen voor recreatie en natuurontwikkeling

waterdiepte 1,5 m

Grond ophogen met bos- en riet vegetatie verlanding mogelijk maken

Landschappelijke aansluiting Olde Feanen

Waterrecreatie verbeteren: 1.00m diep > kleine bootjes, maar geen grote boten

Drijvende recreatiewoningen te bereiken met pondje of boot Combinatie van extensieve landbouw met oude verkavelingsstructuur en cultuurlandschap/recreatie

waterdiepte 50 cm

waterdiepte 75 cm waterdiepte 50 cm

Weg combineren met nieuwe dijk

> -1,25 NAP drooglegging 40 cm

Landschappelijke aansluiting kerngebied weidevogels

nov ’20

4

Extensieve landbouw en weidevogelgebied: - biologische landbouw - 40 cm drooglegging - weidevogelbeheer

H + N + S · O U T P U T H E G E WA R R E N AT E L I E R 2 4 . O O S T - W E S T: WAT E R E N L A N D

0

Ontwerpatelier 1

500 m

1 km

7

feb ’21 Petgatenstructuur introduceren biedt uniek landschapstype met kansen voor recreatie en natuurontwikkeling

Landschappelijke waterdiepte 1,5 m aansluiting Olde Feanen

Waterrecreatie verbeteren: 1.00m diep > kleine bootjes, maar geen grote boten

Drijvende recreatiewoningen te bereiken met pondje of boot Combinatie van extensieve Combinatie van extensieve landbouw met oude landbouw met oude verkavelingsstructuur enen verkavelingsstructuur cultuurlandschap/recreatie cultuurlandschap/recreatie

> -1,25 NAP drooglegging > -1,25 NAP 40 cm drooglegging

40 cm

Ontwerpatelier 4

waterdiepte 1,5 m

Grond ophogen met bos- en riet vegetatie verlanding mogelijk maken

waterdiepte 75 cm waterdiepte 75 cm

waterdiepte -1,00 NAP drooglegging 50 cm 40 cm

waterdiepte Waterrecreatie verbeteren: 50bootjes cm 1.00m diep > kleine en op de diepere delen grotere boten

Weg combineren met nieuwe dijk

Extensieve landbouw en weidevogelgebied: - biologische landbouw - 40 cm drooglegging - weidevogelbeheer Landschappelijke aansluiting kerngebied Grond ophogen met bos- en weidevogels riet vegetatie verlanding mogelijk maken

Drijvende recreatiewoningen te bereiken met pondje of boot

waterdiepte 50 cm

Extensieve landbouw en weidevogelgebied: - biologische landbouw - 40 cm drooglegging - weidevogelbeheer

0 0

200 m 200 m

500 m 500 m

1 km 1 km

We zetten op een rij welke aspecten belangrijk zijn om de ideeën voor de toekomst van de Hegewarren te kunnen beoordelen; we maakten hier een afweegkader van. Een eerste toets met dit afweegkader gaf richting aan de uitwerking van de schetsen, zo ontstonden een aantal alternatieven.

In het eerste ontwerpatelier gaven bestuurders hun vraag voor de Hegewarren mee. We deelden vervolgens onze perspectieven op de Hegewarren. Welke kwaliteiten heeft het gebied? Wat is belangrijk voor de toekomst? Ook bespraken we hoe we met elkaar wilden samenwerken.

nov ’20

dec ’20

Brede bijeenkomst

Ontwerpatelier 2

In een brede digitale bijeenkomst met diverse belanghebbenden en belangstellenden werd op een rij gezet welke perspectieven in het co-creatieteam vertegenwoordigd zouden moeten zijn. Wie wilde, kon zich opgeven om mee te doen. Na deze bijeenkomst is het co-creatieteam samengesteld.

200 m

1. ZICHT OP TWEE LANDSCHAPPEN 4 . O O S T - W E S T: WAT E R E N L A N D

Dit atelier keken we naar de inpassing van een eventuele vaarweg. Met welke van de bedachte richtingen zou een vaarweg te combineren zijn? We zochten naar een inpassing met zo min mogelijk consequenties voor het gebied.

jan en mrt ’21

Collegetour I en II

Het tweede atelier keken we naar de mogelijkheden met een hoger waterpeil. We verzamelden vervolgens zo veel mogelijk ideeën voor de toekomst van de Hegewarren. In gesprek ontstonden de eerste schetsen.

32

Experts gaven ons informatie over thema’s waar we meer over wilden weten. In een 1e ‘collegetour’ werden inzichten gedeeld over nieuwe gebruiksmodellen voor veenweidegebieden, natte teelten en wat er komt kijken bij het ontwerpen van vaarwegen. In een tweede ‘collegetour’ kregen we input m.b.t. o.a. recreatie, veenontwikkeling en Valuta voor Veen.

jun ’21

mei ’21

Inloopspreekuren en thematische verdieping van de alternatieven De deelnemers van het cocreatieteam kregen de kans ook één op één een plek of thema te bespreken met de ondersteunende bureaus. Naast dit inloopspreekuur, organiseerden we in mei ook verdieping op een aantal relevante thema’s. Waar nodig nodigden we experts uit om de alternatieven met ons uit te werken. We deden dit voor thema’s als recreatie, beheer en onderhoud en veiligheid op het water.

Verzamelen van reacties op conceptresultaten

sept en okt ’21

Van concept- naar eindresultaten

We deelden onze conceptresultaten. Dit waren bewust concepten, om vanuit de bredere omgeving en politiek te horen hoe naar de alternatieven gekeken werd. Zowel de omgeving als de politiek gaven ons verbeteringen en aandachtspunten mee voor de uitwerking van de concepten.

De antwoorden op de vragen van omgeving en politiek, leidden tot nieuwe inzichten. In september bespraken we deze met elkaar en verwerkten we de nieuwe inzichten in de alternatieven. Op 7 oktober overhandigden we onze eindresultaten aan de bestuurders van provincie, wetterskip en gemeente.

jul ’21

apr ’21

Omgekeerde zienswijze

Ontwerpatelier 5 mei ’21

Ontwerpatelier 6

Dit atelier stond in het teken van het verder uitwerken van de alternatieven. Hoe zijn de alternatieven nog te optimaliseren? Ook namen we de financiële haalbaarheid onder de loep.

In dit atelier rondde het co-creatieteam haar conceptresultaten af. We reflecteerden op de resultaten tot dan toe. Bij de kaartbeelden en afweegkaders schreven we ook een recensie, om te delen hoe er vanuit verschillende perspectieven in het co-creatieteam naar de alternatieven werd gekeken.

We vroegen ook de bestuurders van de opdrachtgevende overheden op onze conceptresultaten te reageren. We deelden wat we tot dan toe hadden geleerd in ons proces; zij gaven een aantal vragen mee om verder uit te werken.

33

Afbeelding 12: Co-creatieproces ‘Hegewarren’ in beeld

II Een duurzame en aantrekkelijke toekomst voor de Hegewarren

4. Voorkeursalternatieven voor de Hegewarren Het co-creatieteam heeft verschillende denkrichtingen voor de toekomst van de Hegewarren verkend. De bedachte alternatieven tonen hoe de polder een duurzamer én aantrekkelijk gebied kan worden. Hierin valt wat te kiezen; de alternatieven laten verschillende denkrichtingen zien met elk hun eigen mogelijkheden en consequenties. Van de vier verkende alternatieven, kennen er twee de voorkeur: ‘Polderaquarel’ en ‘Open en Natuurlijk’. Twee favorieten De twee voorkeursalternatieven weten een gelijke plek in te nemen binnen het cocreatieteam, ondanks dat ze twee uitersten vertegenwoordigen. Polderaquarel gaat uit van de minimale peilverhoging, waarbij het polderlandschap in stand gehouden wordt; Open en Natuurlijk gaat uit van de maximale peilverhoging met een transformatie naar een ander landschapstype. Ondanks deze tegenovergestelde eigenschappen is er binnen het co-creatieteam geen sprake van een grote tweedeling in waardering; bij de liefhebbers van Polderaquarel staat Open en Natuurlijk veelal op de tweede plek en vice versa. Polderaquarel en Open en Natuurlijk ook favoriet bij bredere omgeving De voorkeuren binnen het co-creatieteam komen overeen met de voorkeuren die doorklonken in de reacties van de bredere omgeving. De bredere omgeving werd via een nieuwsbrief op de hoogte gehouden van het co-creatieproces.

Afgelopen juni deelden we onze conceptresultaten, met vier conceptalternatieven, met de vraag aan zowel de omgeving, bestuurders als politiek om feedback te geven op de resultaten tot dan toe. Polderaquarel en Open en Natuurlijk werden ook door de omgeving het vaakst als favoriet genoemd. Kaart van het eindbeeld De alternatieven zijn uitgewerkt in een kaart, een afweegkader, een recensie en een tijdlijn. De kaarten laten een eindbeeld zien, de inrichting nadat alle plannen volledig zijn uitgevoerd. Delen van deze eindbeelden zijn op korte termijn te realiseren, andere delen hebben meer tijd nodig. Voor alle alternatieven geldt dat het maken van een nieuwe inrichting niet eerder kan starten dan wanneer de gronden van de Hegewarren beschikbaar zijn en er goede afspraken met de huidige gebruikers zijn gemaakt. In stappen op weg naar het eindbeeld De realisatie van het nieuwe landschap van de Hegewarren gebeurt niet van vandaag op morgen.

37

Afbeelding 13: Hegewarren, juni 2021 Foto: Open Kaart

Polderaquarel

Open en Natuurlijk

38

Voor alle alternatieven geldt dat er een aanloopperiode nodig is, voor doorontwikkeling van de plannen, afspraken over de aankoop van de gronden, en het doorlopen van de benodigde procedures. Aangenomen wordt dat deze aanloopperiode duurt tot 2025. Daarna kan de realisatie starten, gevolgd door de exploitatie. Afhankelijk van het betreffende alternatief worden grotere of kleinere stappen gezet richting het eindbeeld. Bij sommige alternatieven is er sprake van een overgangsperiode totdat het eindbeeld daadwerkelijk gerealiseerd kan worden. De fysieke omstandigheden en de tijd die nodig is voor aankoop en procedures bepalen het ontwikkeltempo. Een mogelijkheid om de realisatie te versnellen is dat er voor de Hegewarren geld beschikbaar komt het uit zogenaamde ‘natuurpact’: budget bedoeld voor natuurontwikkeling in bepaalde gebieden binnen Provincie Fryslân. (Er moet dan wel een oplossing voor de aanwezigheid van Vermilion worden gezocht). Per alternatief is de ‘basisfasering’ en een mogelijke versnelde fasering beschreven en verbeeld. Tijdlijn per alternatief Een schematische tijdlijn geeft bij elk alternatief een indicatie van de fasering. De tijdlijn start bij 2022 en laat vanaf 2025 de gefaseerde aanleg zien in blokken van vijf jaar. Een eenvoudig schemaatje bovenaan geeft de globale inrichting van de Hegewarren vanaf een bepaald moment weer. 2040 is een belangrijk jaar.

Op dat moment is de concessie afgelopen en kan de gaswinningslocatie naar verwachting opgeheven worden en vervalt deze beperking op het verleggen van kades en verhoging van het waterpeil. De fasen ‘aanloop’, ‘realisatie’ en ‘exploitatie’ zijn in de tijd uitgezet. Verder is de ontwikkeling van een aantal onderdelen weergegeven: de verhoging van het waterpeil (grondwaterstand) ter plaatse van graslanden en moeras en de realisatie van de nieuwe (recreatie)woningen die in het betreffende alternatief opgenomen zijn. Fasering en businesscase De tijdlijnen zijn gekoppeld aan een businesscase. Door de alternatieven door te rekenen in de vorm van een businesscase, is de financiele haalbaarheid verkend. De investering wordt gevolgd door opbrengsten, maar soms zit hier een lange periode tussen. Om de financiele haalbaarheid van de alternatieven te verbeteren en de mogelijkheden te verkennen om een ‘vliegwiel’ te realiseren, is uitgezocht hoe door middel van opbrengsten uit extra woningen en (tijdelijke) zonne-energie de businesscases geoptimaliseerd kunnen worden. Deze optimalisaties kennen hun eigen tijdlijn (zie Memo B5 “Financiële haalbaarheid” in Bijlagenrapport) Afweegkader Om de alternatieven te kunnen vergelijken, hebben we naast de getekende kaarten een afweegkader gemaakt.

In dit afweegkader staan de doelstellingen die we bij de opdracht hebben meegekregen, aangevuld met aspecten die het co-creatieteam belangrijk vindt. Recensie van het co-creatieteam Verder geeft het co-creatieteam bij elk alternatief een recensie mee, hierin is te lezen hoe de betrokkenen naar de alternatieven kijken.

39 Afbeelding 14: De twee voorkeursalternatieven met kaartbeeld, afweegkader en tijdlijn

Polderaquarel •

Grondwaterstanden uiteindelijk 20 tot 40 cm onder maaiveld (eerste periode 50 cm i.v.m. ‘uitmijnen’)

•

Huidige polderkade van 12 km blijft in stand

•

135 ha extensief beheerd nat grasland

•

110 ha voor extensieve melkveehouderij (1 à 2 bedrijven)

•

95 ha nieuw moerasland

•

Ruimte voor extra woningen (Er is nu uitgegaan van 10 extra woningen)

Afbeelding 15: Ontwerpvariant ‘Polderaquarel’ 1 : 30.000, Open Kaart

Polderaquarel Verhoging van het waterpeil binnen de gehele polder vormt de basis van dit alternatief. Afhankelijk van de mate van vernatting ontstaan er verschillende gebruiksperspectieven. In Sytebuorren wordt dit, mede vanwege de bijzondere cultuurhistorische betekenis, natuurlijk en open grasland, in aansluiting op de Burd. Ook in het oosten van de Hegewarren vinden we een gebied van ruim 100 ha met vergelijkbare invulling. Deze als extensief hooiland beheerde natte graslanden zijn geschikt voor weidevogels. In de laagste delen van de polder vinden we een aaneengesloten gebied met moerasnatuur. Door beheer waarbij het waterpeil de seizoenen volgt en ophoping van organisch materiaal kan dit gebied geleidelijk op natuurlijke wijze ‘omhoog groeien’. Tussen dit ‘poldermoeras’ en Sytebuorren is er ruimte voor landbouwkundig gebruik, bijvoorbeeld voor één of twee extensieve melkveehouderijbedrijven. De polderkades houden hun huidige ligging en de polder blijft ook in de toekomst een bemalen gebied. De Hegewarren blijft toegankelijk via de bestaande centrale ontsluitingsweg die zich ontwikkelt tot open ‘veenlint’ met oude en nieuwe erven. Binnen het ensemble van één – nieuw of bestaand – erf kunnen meerdere woningen tot ontwikkeling komen: een bijzondere woonvorm met gezamenlijke zorg voor de woonomgeving.

Eén van de erven in de polder kan verder doorgroeien tot een camping, met aanlegkade aan de Grutte Krite aan de noordkant van de polder. De bestaande natuur binnen de polder, het blauwgrasland en de natte dijkzone aan de noordrand blijven behouden. Een aantal getallen Circa 135 hectare wordt extensief beheerd nat grasland. Het areaal voor de extensieve melkveehouderij bedraagt circa 110 hectare en het nieuwe moerasland in de polder is circa 95 hectare groot. In het extensieve landbouwgebied is uitgegaan van een grondwaterstand van 40 centimeter onder maaiveld. De grondwaterstandvan de natte natuurlijke graslanden is zo’n 20 centimeter. Afhankelijk van het aantal woningen per erf is er in dit alternatief ruimte voor circa 10 tot 45 extra woningen (in de financiële doorrekening is uitgegaan van 10). De huidige polderkade, met een lengte van zo’n 12 kilometer, blijft in stand.

42

Fasering Wanneer de huidige boeren een nieuwe plek hebben gevonden en de gronden van de Hegewarren beschikbaar zijn voor een nieuwe inrichting, kan men direct aan de slag met de realisatie van het geschetste eindbeeld in dit alternatief. Dit gaat in verschillende stappen. Allereerst moet de waterhuishouding binnen de polder aangepast worden op de nieuwe peilscheidingen. Om wateroverlast bij hevige regen te beperken moet extra waterberging worden aangelegd, bijvoorbeeld via verbrede sloten. De stijging van de waterpeilen kan bij de natuurlijke graslanden en het landbouwgebied het beste geleidelijk over een langere periode (circa 10 tot 20 jaar) plaatsvinden. Dit maakt ‘uitmijnen’ (geleidelijke afvoer van voedingsstoffen) mogelijk en overmatige ontwikkeling van pitrus wordt hierdoor voorkomen. Ter plaatse van het toekomstige moerasland kan het waterpeil sneller worden opgezet. De ontwikkeling van nieuwe woningen op de bestaande erven is voorzien in de periode 2025-2030. De aanwezigheid van de gaswinlocatie heeft voor de ontwikkeling van alternatief ‘Polderaquarel’ geen beperkingen. Na 2040 kan het perceel van de gaswinlocatie een nieuwe bestemming krijgen, als nat grasland of wellicht ook als nieuw woonerf.

Afbeelding 16: Tijdlijn ‘Polderaquarel’

43

1/

2/

4/

3/

5/

8/

44

7/

6/

Impressie Polderaquarel 1 / De Burd en Sytebuorren (GoogleMaps streetview) 2 / Centrale weg door moerasland 3 / Ruigte 4 / Woonerf met verschillende functies 5 / Extensief natuurlijk grasland 6 / Grazers 7 / Riet 8 / Weidevogels, grutto

1

6

4

7

2

3 5 8

45 Afbeelding 17: Visualisatieraam ‘Polderaquarel’, H+N+S Landschapsarchitecten

Afwegingen Dit alternatief is ten opzichte van de andere alternatieven interessanter voor weidevogels. Ten opzichte van de huidige situatie neemt het areaal aan geschikte weidevogelgraslanden echter af; de verbeterde geschiktheid van de bestaande percelen kan de afname van areaal niet compenseren. Bovendien is voor de weidevogel van het gruttotype een drooglegging van 40 cm suboptimaal (natter is beter) en de aanwezigheid van (nieuwe) moerasnatuur niet ideaal in verband met predatoren. De inrichting verandert in dit alternatief relatief weinig, waardoor de investeringskosten voor de inrichting van het gebied relatief beperkt zijn. Door de nieuwe woonerven met 10 nieuwe woningen zijn er renderende functies aan dit alternatief toegevoegd. De woningen moeten wel ‘klimaatadaptief’ gebouwd worden. De jaarlijkse kosten voor het waterbeheer gaan echter niet omlaag. De grondwaterpeilen gaan omhoog, maar niet zo snel en zo hoog als in de andere alternatieven. De bodemdaling wordt dus vertraagd, maar niet gestopt. Ook het verdrogende effect op De Alde Feanen blijft bestaan. Een aandachtspunt is de verminderde capaciteit om water te bergen in het gebied. Ook de aanleg van bredere sloten kan niet geheel voorkomen dat er af en toe water op het land staat. Dit vergt een aangepaste vorm van agrarisch gebruik.

In vergelijking met de andere alternatieven levert dit alternatief op de lange termijn de minst duurzame en robuuste toekomstsituatie op: de problematiek wordt vertraagd, maar niet geheel opgelost. Recensie co-creatieteam Ondanks dat Polderaquarel het minst gunstig scoort m.b.t. de doelstellingen, vertegenwoordigt dit alternatief een aantal waarden en kwaliteiten die gewaardeerd worden. De beleving van het boeren cultuurlandschap, weids en open, wordt bijvoorbeeld zeer gewaardeerd. Vanwege het areaal aan extensief beheerd grasland, dat in deze variant het grootste is, is deze variant favoriet bij de weidevogelliefhebber. Boeren worden gezien als geschikte beheerders van dit landschap en dat er 1 à 2 boeren onderdeel blijven van het landschap wordt gezien als een plus. Wel vraagt dit een omslag in het verdienmodel van boeren. De vorm van de polder blijft intact en daarmee ook de cultuurhistorisch waardevolle plekken zoals het blauwgrasland en de húskopkes. De meeste deelnemers kunnen instemmen met deze kwaliteiten; sommigen zien echter ook gemiste kansen. De Hegewarren kan een nieuwe recreatieve schakel zijn tussen Drachten en Grou; dit alternatief biedt relatief weinig potentie voor de regio als watersportgebied.

47

Afbeelding 18: Afweegkader ‘Polderaquarel’

Open en Natuurlijk a. met lokaal grondverzet •

Grotendeels boezemland, met nog 3 km kade

•

220 ha moerasland en 80 ha open vaarwater

•

35 ha extensief beheerd nat (bloemrijk) grasland bij Sytebuorren

•

50 recreatiewoningen en 60 recreatiearken

•

Er is een variant die uitgaat van lokaal grondverzet (a) en een variant waar meer gegraven wordt, om meer vaarwater te realiseren (b)

Afbeelding 19: Ontwerpvariant ‘Open en Natuurlijk - a. met lokaal grondverzet’ 1 : 30.000, Open Kaart

Open en Natuurlijk b. met meer vaarwater •

Grotendeels boezemland, met nog 3 km kade

•

220 ha moerasland en 80 ha open vaarwater

•

35 ha extensief beheerd nat (bloemrijk) grasland bij Sytebuorren

•

50 recreatiewoningen en 60 recreatiearken

•

Er is een variant die uitgaat van lokaal grondverzet (a) en een variant waar meer gegraven wordt, om meer vaarwater te realiseren (b)

Afbeelding 20: Ontwerpvariant ‘Open en Natuurlijk - b. met meer vaarwater’ 1 : 30.000, Open Kaart

Open en Natuurlijk a. met lokaal grondverzet b. met meer vaarwater Het verleggen, openen en het grotendeels verwijderen van de polderkades vormt de basis van dit alternatief. De Hegewarren zal er in de toekomst heel anders uit zien: geen agrarische bestemming, maar een water- en moerasrijk gebied in naadloze aansluiting op De Alde Feanen. Het recreatieve vaarroutenetwerk wordt uitgebreid met nieuwe verbindingen vanuit de Kromme Ee, waarvoor beweegbare bruggen in het fietspad zijn voorzien. Vanuit de Veenhoop ontstaan er alternatieve recreatieve vaarroutes naar De Alde Feanen. Deze routes bieden de mogelijkheid voor (gedeeltelijke) ontvlechting van beroeps- en recreatievaart door De Alde Feanen doordat het recreatieve verkeer een alternatief heeft om De Alde Feanen te verlaten richting bijvoorbeeld het Grietmansrak of Oudega (en de Hooidamsloot, tevens beroepsvaarweg, en de Hooidambrug te ontwijken). Versterking van de vaarmogelijkheden in en door de Hegewarren heeft uitstraling en effect op regionale schaal, voor het hele gebied tussen tussen Grou en Drachten. Ook is er in dit alternatief ruimte voor een netwerk van compacte stroompjes in het moeras, bereikbaar voor sloepen en kano’s. Het alternatief biedt de mogelijkheid om aanlegplaatsen te realiseren om te vertoeven en te overnachten.

Verscholen in het natuurlijke moerasland liggen woon- en recreatiearken, exclusief bereikbaar via het water. Vaarwater ontstaat niet vanzelf na verwijdering van de boezemkades; er is ontgraving nodig. In variant a. wordt gestreefd naar een gesloten grondbalans. In variant b. wordt meer graafwerk voorzien om te voorzien in extra recreatief vaarwater. In delen van het moerasgebied kan spontane laagveengroei gestimuleerd worden, daarmee wordt CO2 vastgelegd. Door ophoping van organisch materiaal kan dit gebied geleidelijk op natuurlijke wijze ‘omhoog groeien’. Er ontstaat qua natuurwaarden een waardevolle overgang van land naar water. In het oosten van het gebied wordt een compact eiland gerealiseerd. Via de bestaande brug over de Hooidamsloot blijft dit stukje Hegewarren over land toegankelijk voor al het verkeer. Dit is van belang voor de bestaande recreatiewoningen en -arken aan het Grietmansrak, maar het is ook wenselijk dat de gasleidingen die hier liggen niet onder water komen te staan. Met de vrijkomende grond elders uit het gebied kan het bestaande maaiveld worden opgehoogd, zodanig het eiland net boven het boezempeil uit komt. Bemaling en kades zijn dan in de toekomst niet meer nodig. Dit eiland tegenover de Veenhoop biedt een bijzonder recreatieperspectief.

Er wordt bijvoorbeeld gedacht aan gedeeltelijke inrichting met verblijfsrecreatie (camping en woningen) in een bijzondere natuurlijke omgeving aan het water.

52

In het westen van de Hegewarren, rond Sytebuorren, blijft een klein poldergebied bestaan. Vanwege de cultuurhistorische kwaliteit en landschappelijke aansluiting op de Burd aan de overzijde van de Greft, krijgt dit gebied een vergelijkbaar perspectief als dat gebied: natuurlijk, open en nat grasland. De zuidelijke polderkade blijft gehandhaafd als dam. Tussen het eiland bij de Veenhoop en Sytebuorren loopt een fietspad over de dam (met medegebruik voor lokaal verkeer). De gewaardeerde pontjesroute wordt hiermee verrijkt. Een aantal getallen Van de oorspronkelijke kadelengte van 12 kilometer blijft slechts zo’n 3 kilometer bestaan, rond Sytebuorren. Deze polder met weidevogelgrasland is circa 35 hectare groot. De grondwaterstand van deze natte graslanden zal uiteindelijk zo’n 20 centimeter bedragen. Afhankelijk van de variant is het te verdiepen open vaarwater in het nieuwe buitendijkse gebied zo’n 80 tot 160 hectare groot. Het te verondiepen (op te hogen via ‘veentransplantatie’ onder water) moerasland is zo’n 180 of 120 hectare en voor spontane moerasontwikkeling resteert 60 of 40 hectare. Verscholen in het boezemmoeras, is ruimte voor circa 60 recreatiearken. Het op te hogen eiland in het oosten heeft een totale oppervlakte van ongeveer 25 hectare. Er wordt hier rekening gehouden met recreatie en/ of wonen (ongeveer 50 woningen) met een oppervlakte van circa 14 hectare.