Bijlage 1a Begroting 2023-2026

verkeersgedrag van de leerlingen positief te beïnvloeden. Met als doel minder betrokken te zijn bij verkeersongevallen. Doortrappen Het programma ‘Doortrappen’ is bedoeld om ouderen bewust te maken van het aspect fietsveiligheid. We doen dat door het onderwerp bespreekbaar te maken op de plekken waar ouderen al zijn. Vervolgens gaat het erom hen te verleiden tot aanpassingen aan de fiets of in gedrag in het verkeer. Ook in 2023 vinden er diverse interventies plaats die de oudere fietser meer bewust maakt van veilig fietsen. Een provinciale aftrap van het doortrapseizoen zal in april plaatsvinden. Verder zal er een spiegelactie bij een lokale fietsenmaker, een driewielontdekdag en een fiets totaal doortrapdag worden georganiseerd. Kadernotitie Duurzame Mobiliteit In juni 2019 is de kadernotitie Duurzame Mobiliteit vastgesteld. Een notitie met een concreet uitvoeringsprogramma. Na een pauze (o.a. door corona) zijn een aantal projecten weer opgepakt. Om het ambitieniveau, op het gebied van laadinfrastructuur, van de gemeente Smallingerland helder te formuleren wordt er 2023 een laadvisie opgesteld. Op basis van deze laadvisie kan dan plaatsingsbeleid geformuleerd worden. Fietsoversteken Voor een viertal fietsoversteken moet de verkeersveiligheid en oversteekbaarheid verbeterd worden.

Het gaat om de oversteken Overstesingel – Kuinder, Eikesingel – Burmanialaan, Eikesingel – Sportlaan en Ringweg – Noorderdwarsvaart. De oversteken bij de Eikesingel worden opgepakt in samenhang met het nieuwe zwembad en mogelijke aanpassingen aan de Sportlaan. Voor de overige oversteken maken we in 2023 ontwerpkeuzes; dan vindt een beoordeling plaats welke oversteken we binnen het budget kunnen aanpakken. Voor deze fietsoversteken hebben we een aanvraag ingediend voor de tweede tranche van de investeringsimpuls verkeersveiligheid. Dit is een aanvraag voor een rijksbijdrage voor infrastructurele maatregelen die de verkeersveiligheid verbeteren. Doorfietsroute Drachten - Heerenveen Door de provincie is deze snelfietsverbinding aangemerkt als een van de vijf kansrijke routes, waarbij kansen zijn op provinciale cofinanciering. De provincie heeft een subsidieregeling geopend voor de realisatie van de doorfietsroute Drachten - Heerenveen. Het project draagt bij aan drie opgaves uit de omgevingsvisie: 'levendige, aantrekkelijke wijken en dorpen', 'versterken van de positie van Drachten als regionaal verzorgingsgebied' en 'versterken van de kwaliteit van het buitengebied'. Het sluit ook naadloos aan op onze duurzaamheidsambities. Voor het project is subsidie aangevraagd bij de provincie op basis van een Intentieovereenkomst met de gemeenten Opsterland en Heerenveen.

In deze begroting zijn de middelen opgenomen voor realisatie van het fietspad. Vanwege het uitgangspunt cofinanciering is de subsidie daarom onder voorbehoud, van vaststelling van de begroting. In 2023 zal de voorbereiding van deze route verder opgepakt worden. Wat gaat het opleveren? Met maatregelen uit de Mobiliteitsvisie, het Strategisch Plan Verkeersveiligheid en de Kadernotitie Duurzame Mobiliteit houden we de bereikbaarheid in stand, beheersen we de verkeersveiligheidsrisico's beter en dragen we bij aan duurzamere vervoerskeuzes. De concrete uitvoeringsprojecten leveren met name voor de fiets een betere bereikbaarheid en veiligheid op. Dit draagt ook weer bij aan de doelstelling om de gevolgen van de klimaatverandering te beperken. Meer fietsen betekent minder CO2-uitstoot. Wat mag het kosten? Onderwerp Opstellen mobiliteitsvisie (incidenteel) Snelfietspad Drachten – Heerenveen (incidenteel) Beleidsstukken Omgevingsvisie Strategisch Plan Verkeersveiligheid Kadernotitie Duurzame Mobiliteit

42

Bedrag € 50.000 € 1.170.000

3.6

Leidend principe duurzaamheid

Duurzaamheid staat hoger op de agenda dan ooit. In het regeerakkoord zijn voor klimaat en CO₂-reductie concrete doelen gesteld. De gevolgen van klimaatverandering worden steeds meer zichtbaar. De geopolitieke situatie in de wereld maakt de vraag naar betaalbare en hernieuwbare energiebronnen pijnlijk duidelijk. Deze ontwikkelingen vragen van de gemeente Smallingerland daadkracht en sturing op de onderdelen waar wij als lokale gemeente invloed op hebben. In het najaar van 2022 bieden wij de raad de Visie Duurzaamheid 'Samen duurzame stappen zetten' en het bijbehorende Uitvoeringsprogramma 2023 – 2026 aan. Beide documenten vormen samen het duurzaamheidsbeleid van de gemeente Smallingerland. Het coalitieakkoord 'Samen doen we meer' geeft heldere uitgangspunten en richting voor beleid en uitvoering in 2023. Vanuit het Programma Duurzaamheid werken we aan drie opgaven: Energie, Klimaatadaptatie & Biodiversiteit en Circulariteit. Daarnaast zetten we als gemeentelijke organisatie in op de verbindende opgave Duurzame Bedrijfsvoering en Communicatie & In beweging krijgen. Hieronder gaan we in op de opgaven. Energie We gebruiken zo min mogelijk energie en wat we gebruiken is zoveel mogelijk duurzaam opgewekt. Het energienetwerk wordt zo efficiënt mogelijk gebruikt. We werken aan het veiligstellen van de energievoorziening voor onze inwoners.

Voor alle inwoners en bedrijven is energie toegankelijk en beschikbaar. Onze leefomgeving nodigt uit tot duurzame en gezonde vervoersbewegingen. Hierdoor verminderen we de CO₂-uitstoot en worden de negatieve effecten op het klimaat tegengegaan. In 2050 hebben wij in Smallingerland geen aardgas meer nodig om in onze energiebehoefte te voorzien. Klimaatadaptatie & biodiversiteit Gemeente Smallingerland past de openbare ruimte aan op de verwachte veranderingen van het klimaat. Hierbij wordt aandacht besteed aan vier thema's: wateroverlast, droogte, hittestress en biodiversiteit. We richten ons op het zoveel mogelijk voorkomen van wateroverlast bij hoge neerslag, het verminderen van de negatieve effecten van de toenemende temperatuur en droogte, het verminderen van hittestress en het herstel en versterken van de biodiversiteit in onze gemeente. De opgave gaat om de fysieke inrichting, het beheer daarvan en bewustwording op het gebied van klimaatadaptatie. Circulariteit We streven naar een circulaire samenleving waar we zorgvuldig om gaan met de grondstoffen en materialen die voorhanden zijn. We gebruiken wat de aarde ons geeft zodanig dat onze vraag en het aanbod van de aarde in balans zijn. We maken optimaal gebruik van onze grondstoffen en door het sluiten van kringlopen doen we meer met minder. Afval bestaat niet.

Een circulaire economie creëert waarde voor een circulaire samenleving. Voor de uitvoering van de opgave Circulariteit ligt er een link met het programma Economie (ontwikkellocaties, verduurzaming gemeentelijk vastgoed en circulaire economie) en de paragraaf Bedrijfsvoering (realisatie verbouw gemeentehuis). Duurzame bedrijfsvoering De gemeente Smallingerland heeft een voorbeeldrol als het gaat om duurzame bedrijfsvoering. We minimaliseren onze ecologische voetafdruk. Om deze voorbeeldrol te kunnen aannemen wordt duurzame bedrijfsvoering integraal benaderd vanuit de drie andere pijlers; energie, klimaatadaptatie en circulariteit. Wat willen we dit jaar bereiken? We zetten stappen op weg naar een duurzaam, schoon en veilig Smallingerland in 2040. Daarbij hanteren we o.a. het Klimaatakkoord uit 2019 en het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie 2018 waarin afgesproken is dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig ingericht moet zijn. Ook het Rijksbrede programma Nederland Circulair in 2050 geeft richting aan onze gemeentelijke doelen. Het coalitieakkoord geeft aan landelijke duurzame doelen versneld te willen behalen. Ook wordt een versteviging van de formatie voor duurzaamheid voorgesteld. Om de doelen te halen en de taken die op ons afkomen goed te kunnen uitvoeren is extra capaciteit noodzakelijk en zeer gewenst.

Wat gaan we daar dit jaar voor doen? Het is belangrijk dat we duidelijk aan onze inwoners en ondernemers laten zien wat we als gemeente doen op het gebied van Energie, Klimaatadaptatie & Biodiversiteit en Circulariteit. We intensiveren de 43

communicatie over duurzaamheid en de doorverwijzing naar het energieloket. Niet alleen door als gemeente het goede voorbeeld te geven, maar ook door bedrijven en inwoners die duurzame stappen zetten een inspiratie voor anderen te laten zijn. Hieronder staat per opgave welke onderwerpen we oppakken in 2023. Energie In 2023 gaan we aan de slag met de startwijken uit de Transitievisie Warmte. Met inwoners zetten we stappen naar een toekomst waarin we wonen en werken zonder aardgas. Naar verwachting wordt het Nationaal Isolatie Programma verder uitgewerkt in 2023. Dit benutten we om inwoners te ondersteunen bij isolatie van hun woning en op termijn aardgasvrij wonen. We verbreden het huidige energieloket naar ondernemers en bedrijven. Op dit moment bedienen we naar tevredenheid vooral inwoners via het digitale loket. We werken de duurzaamheidsvoucher uit, waarbij we ervaringen meenemen uit eerdere subsidieregelingen RRE en RREW. Hiermee helpen we inwoners om kleine energiebesparende maatregelen te nemen. Vanuit duurzame mobiliteit dragen we bij aan de Mobiliteitsvisie. Daarnaast zetten we verder in op het uitbreiden van het netwerk van oplaadpunten. We stimuleren fietsen en deelmobiliteit. Klimaatadaptatie & Biodiversiteit In 2018 is het ‘Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie’ (DPRA) toegevoegd aan het Nationale Deltaprogramma.

Het DPRA heeft als doel een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting van Nederland. Dit betekent dat we vanaf 2020 bij iedere ruimtelijke ingreep rekening houden met de kans op weersextremen. In 2050 moet de aanpassing van de stedelijke omgeving op deze weersextremen volledig gerealiseerd zijn. Dit vraagt van iedere gemeente in Nederland een flinke inspanning. Binnen het DPRA staan vier thema's centraal, namelijk wateroverlast, hittestress, droogte en overstroming. Om de ambities uit het DPRA en vanuit biodiversiteit een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting mogelijk te maken, stellen we een Klimaatadaptatieplan op voor de periode 2023 - 2027. In 2023 ronden we het onderzoeksdeel af en komen we tot beleidsuitgangspunten op het gebied van Klimaatadaptatie & Biodiversiteit. Circulariteit We focussen ons in 2023 vanuit het coalitieakkoord op lokale inkoop waar mogelijk, en circulaire inkoop volgens de afspraken die er al liggen. Wij stimuleren circulair ondernemen en bouwen. We werken samen met de actieagenda Economie als het gaat om circulaire economie. In een circulaire economie bestaat geen afval. Restproducten zijn de nieuwe grondstoffen voor nieuwe producten of worden weer opgenomen door de natuur. Duurzame bedrijfsvoering We hebben als gemeente een voorbeeldrol als het gaat om duurzaamheid. Goed voorbeeld doet goed volgen.

We zetten bij de verbouwing van het gemeentehuis in op een duurzaam gebouw, met mogelijk circulaire toepassingen en materialen. Ook gebruiken we duurzame brandstoffen voor het gemeentelijk wagenpark. Dan gaat het om blauwe diesel en om elektriciteit die is opgewekt met eigen zonnepanelen op de Tussendiepen. De Milieubarometer helpt ons grip te krijgen en te houden op ons eigen verbruik. Daarnaast onderzoeken we kansen voor monitoring van resultaten, bijvoorbeeld met eigen data, de CO₂-prestatieladder of CO₂-monitor. Wat gaat het opleveren? Energie In 2023 gaan we in de startwijken uit de Transitievisie Warmte aan de slag als het gaat om stappen zetten richting aardgasvrije toekomst. We willen de warmtetransitie in deze wijken aanjagen. Dat doen we door het opstellen van wijkuitvoeringsplannen. We streven naar een duurzaamheidsloket voor inwoners en ondernemers. In de komende jaren willen we 6.000 huishoudens bereiken met een voucher voor kleine energiebesparende maatregelen. Het laadnetwerk voor elektrisch vervoer zal uitgebreid zijn en we hebben een visie op mobiliteit in Smallingerland, waar deelmobiliteit en fietsen nadrukkelijk een rol spelen. Klimaat & Biodiversiteit In 2023 is het eerste deel van het Klimaatadaptatieplan gereed, zodat we keuzes kunnen maken voor een klimaatbestendige inrichting van onze omgeving.

Ook zetten we stappen om de biodiversiteit te herstellen en/of te versterken. 44

Circulariteit In 2023 werken we aan een uitbreiding van het areaal circulaire en lokale inkoop. Ook realiseren we een eerste routekaart voor een circulair bedrijventerrein in onze gemeente (De Haven) en een ontwikkelkaart voor andere terreinen. Duurzame bedrijfsvoering We maken een eerste monitor van de resultaten voor de verschillende opgaven. Daarnaast nemen we stappen richting een duurzaam gemeentehuis dat voldoet aan de normen van energiebesparing. Wat mag het kosten? In de begroting 2023 zijn aanvullende middelen opgenomen om bovengenoemde doelen te realiseren. Daarnaast is er de Regiodeal Zuidoost Friesland. Ook maken we gebruik van subsidieregelingen. Het rijk komt naar verwachting met een verdere uitwerking van het Nationaal Isolatie programma. Onderwerp Verstevigen inzet Duurzaamheid (structureel) Duurzaamheidsloket (structureel) Duurzaamheidsvouchers (incidenteel) Gebruik duurzame brandstof (structureel) Opgave energie programma duurzaamheid

Bedrag € 250.000 € 105.000 € 500.000 € 25.000 € 200.000

Beleidsstukken Omgevingsvisie Smallingerland Transitievisie Warmte Smallingerland Klimaatakkoord Nationale Agenda Laadinfrastructuur Kadernota Duurzame mobiliteit Friese Klimaatatlas Gemeentelijk Waterplan 2017-2020 Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025 Ambitiedocument circulair Inkopen 2019 Ambitiedocument duurzaamheid Huisvesting 2020 Samenwerkingsagenda 'Fryslân koopt circulair' 2021 Verbonden partijen Naam Stichting Vliegveld Drachten Fryske Utfieringstsjinst Miljeu en Omjouwing, (FUMO) Openbaar Lichaam Afvalverwijdering Friesland Afvalsturing Friesland (Omrin) HuisVuilCentrale (HVC) Welstands- en monumentenzorg Hûs en Hiem Exploitatiemaatschappij Bedrijvenpark Drachten

Wat doet deze organisatie? Exploitatie van vliegveld Drachten Milieutoezicht en handhaving bij grote bedrijven Verantwoorde uitvoering van milieu- en reinigingstaken. Is in ruste, de uitvoering is in 1995 overgegaan naar Omrin Overslag, transport, bewerken en verwerken van afval Duurzaam afvalbeheer Welstandsadvisering en monumentenzorg Beheren en exploiteren van Bedrijvenpark Drachten Azeven

Saldo baten en lasten programma Fysiek domein Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving

Begroting 2022

Begroting 2023

Baten

24.796

25.535

Lasten

-56.845

-46.978

Saldo voor reservemutaties

-32.049

-21.443

Onttrekkingen aan reserves

15.389

3.817

Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

-16.660

-17.626

45

4 Programma Economie Algemene toelichting op het programma In het programma Economie van Smallingerland wordt gewerkt aan de vitaliteit en toekomstbestendigheid van de lokale economie. Het programma draagt direct en indirect bij aan de maatschappelijke opgaven uit de Omgevingsvisie en Sociale koers. Centraal in de uitvoering staat de Actieagenda economie, het uitvoeringsprogramma voor de komende bestuursperiode. In het programma economie staat de mens voorop en hebben alle inwoners kans op passend werk en om zich te ontwikkelingen. De gemeente zet zich ervoor in dat opleidingen en de kwaliteiten van de beroepsbevolking aansluiten op de vraag van werkgevers. Ondernemers krijgen ruimte en ondersteuning bij innovatie en groei. En er wordt gewerkt aan blijvend aantrekkelijk vestigingsklimaat. Daarmee stimuleren wij economische ontwikkeling en werken we toe naar een nog positievere arbeidsmarktbalans, passend bij de regiofunctie die Smallingerland vervuld. In Smallingerland wordt daarmee ingezet op economische groei, maar dan wel één die bijdraagt aan een hoger welvaartsniveau in brede zin. Een duurzame en eerlijke economie met een innovatief karakter. Het programma Economie is vormgegeven langs een drietal sporen. Per spoor zijn uitdagingen benoemd waar wij in de periode 2023-2026 aan willen werken.

Hieronder wordt per uitdaging beschreven welke activiteiten en projecten de gemeente Smallingerland in de komende periode gaat uitvoeren.

46

4.1

Optimaliseren ondernemerschapsklimaat

Wat willen we bereiken? Binnen het spoor 'optimaliseren van het ondernemerschapsklimaat' wordt gewerkt aan de positionering en profilering van Smallingerland, de werklocaties (inclusief het centrum) en het simuleren van ondernemerschap en innovatie in het MKB. Werklocaties (inclusief het centrum) Begin 2022 is de visie op werklocaties vastgesteld door de Raad. Vanuit het bijhorende uitvoeringsprogramma werken wij aan onze werklocaties met als doel ook op de lange termijn over voldoende kwalitatief hoogwaardige werklocaties te kunnen beschikken. Door de groeiende interesse in onze bedrijventerreinen is de strategische voorraad bedrijventerreinen momenteel lager dan de verwachte vraag die de gemeente op de middellange termijn op haar af ziet komen. Om over voldoende bedrijventerreinen te kunnen blijven beschikken, continueert de gemeente de inspanningen om in 2023 in samenwerking met de gemeente Opsterland 20 hectare bedrijventerrein te realiseren op Bedrijvenpark ‘Drachten Azeven’. Daarnaast start de gemeente, in lijn met de vastgestelde programmeringsafspraken met provincie Fryslân, een verkenning hoe de voorraad in de periode 2025-2030 met nogmaals 20 hectare kan worden uitgebreid. Door trends en ontwikkelingen veranderen de eisen die door gebruikers en de samenleving aan werklocaties worden gesteld.

Met name op bedrijventerrein de Haven ziet de gemeente de nodige ontwikkelingen bij elkaar komen die vragen om een integraal ontwikkelplan richting de toekomst. In 2023 ronden wij gezamenlijk met belanghebbenden op en rondom de haven dit toekomstplan af. Het (participatie)proces om te komen tot dit gedragen plan wil de gemeente tegelijkertijd aangrijpen om de organisatiegraad op het bedrijventerrein te verhogen. Tot slot gaat de gemeente in 2023 bezig met het opstellen van vestigingsbeleid. Vestigingsbeleid dat nodig is om, bijvoorbeeld via de uitgifte van nieuwe terreinen, actief te kunnen sturen opdat gewenste ontwikkelingen op de gewenste plaats in Smallingerland plaats vinden. Begin 2023 zullen we met de Raad in gesprek gaan om de kaders hiervoor te verkennen. Ondernemerschap en innovatie MKB In 2023 wordt de werkwijze die met de herijking van de strategische visie op accountmanagement is ingezet gecontinueerd. Dit betekent dat de gemeente, naast het leveren van de reguliere publieke dienstverlening, ook zelf proactief naar buiten blijft gaan om zo in contact te blijven staan met de ondernemers binnen onze gemeente. Op deze wijze zijn we als gemeente in staat snel in te spelen op de behoefte die bij ondernemers leeft.

Om optimaal in te kunnen spelen op de behoefte van specifieke doelgroepen zoals starters, maken wij gebruik van het ondersteuningsaanbod van andere partijen in de regio. Onder andere Ynbusiness, Founded in Fryslân, Kamer van Koophandel en Samenwerkingsverband Noord Nederland. Als onderdeel van onze strategische visie op accountmanagement zijn wij ook voortdurend met deze partijen in gesprek om samen het ondersteuningsaanbod zo optimaal bij de behoefte van de ondernemers in onze gemeente aan te laten sluiten. In de lijn van het vastgestelde gebiedsprogramma centrum wordt verder gewerkt aan de aantrekkelijkheid van het centrum. Daarbij wordt ook gekeken welke eisen trends en ontwikkeling stellen aan de wijze waarop het gebied is ingericht. Door te investeren in het centrummanagement en door middel van accountmanagement wordt geborgd dat het centrum een plek blijft waar het goed ondernemen is. Veel van de maatschappelijke opgaven waar wij als gemeente mee geconfronteerd worden, kunnen alleen gerealiseerd worden met betrokkenheid van ondernemers. Dit vraagt een forse investering in de organisatiegraad van het bedrijfsleven in Smallingerland. In lijn met de ambities uit het bestuursakkoord willen wij de extra capaciteit op accountmanagement (omvang 1 FTE) gebruiken om deze organisatiegraad te verhogen én om onze zichtbaarheid in Smallingerland (nog) verder te kunnen vergroten.

Positionering en profilering Smallingerland Op steeds meer dossiers (o.a. bedrijventerreinen, woningbouwprogrammering, infrastructurele ontwikkeling) worden er buiten onze gemeente beslissingen genomen die van invloed zijn op het ontwikkelperspectief van Smallingerland. Ook zijn buiten Smallingerland diverse budgetten beschikbaar die aangewend kunnen worden voor opgaven in Smallingerland. De mate waarin wij als gemeente onze opgaven kunnen realiseren wordt daarmee deels buiten onze directe invloedsfeer 47

bepaald. Positionering en profilering van onze gemeente is noodzakelijk om talent en bedrijven te verleiden om zich in Smallingerland te blijven vestigen, maar ook om anderen te verleiden mee te investeren in de realisatie van onze (ontwikkel)opgaven. Gelet op bovenstaande context en het ambitieniveau uit onze omgevingsvisie, zet de gemeente in 2023 extra in om actief deel te nemen in (boven)regionale gremia waar besluitvorming plaats vindt die ook de toekomst van Smallingerland raakt. Onze aanwezigheid in deze gremia is tevens een belangrijke randvoorwaarde om andere partijen (overheden en bedrijfsleven) te verleiden met ons mee te investeren in de opgaven van Smallingerland. In de afgelopen periode zijn in het Citymarketingtraject de benodigde voorbereidingen getroffen om het merk Open Drachten stevig te lanceren. Via een online platform worden potentiële bezoekers, vestigers en eigen inwoners geïnformeerd over de ontwikkelingen in Drachten én de 13 dorpen. De lancering zal in 2023 gepaard gaan met de uitrol van de benodigde producten en promotiematerialen waarmee Drachten bovenregionaal op de kaart wordt gezet. In 2023 zal verder worden gewerkt aan het uitbouwen van de merkbekendheid en merkbeleving van het merk Open Drachten. Ook zullen er een aantal gerichtere marketingcampagnes worden uitgerold.

De lancering en het verder uitbouwen van Open Drachten doen wij in nauwe samenspraak met het maatschappelijk middenveld in onze gemeente. Verder blijft de gemeente inzetten op het aantrekken van bedrijven die een bijdrage leveren aan het verdienvermogen van Smallingerland én de welvaart van onze inwoners. Daarbij bundelen wij onze krachten met de overige gemeenten in de F4 (gemeente Leeuwarden, Heerenveen en SúdwestFryslân). Het huidige samenwerkingsconvenant dat aan deze samenwerking ten grondslag ligt, zal in 2023 worden herijkt. Het accent in de acquisitie zal voor een belangrijk deel blijven liggen op bedrijven, die de positie van Drachten als stad voor innovatieve maakindustrie, kunnen versterken. Bestaande proposities die samen met ICD en de NOM hiertoe zijn opgesteld ontwikkelen wij in 2023 verder door. Wat mag het kosten? Onderwerp Accountmanager vestigingsklimaat (structureel)

48

Bedrag € 80.000

4.2

Thematische aanpak

Wat willen we bereiken? Binnen dit spoor wordt gewerkt aan een aantal thema’s die deze bestuursperiode extra aandacht vragen. Dit zijn de thema’s die samenhangen met de schaarste opgave en met de grote transities in de economie en samenleving. Specifiek gaat het om de transitie van een lineaire naar een circulaire economie, de digitalisering van de economie en de vraagstukken op het gebied van human capital (bijvoorbeeld op-, om- en bijscholing, maar ook inclusie). Wat gaan we daar voor doen? Human Capital In de afgelopen jaren heeft de gemeente geïnvesteerd in de samenwerking tussen ondernemers, onderwijs en overheid rondom arbeidsmarktvraagstukken. De samenwerking moet bijdragen aan een sterkere arbeidsmarkt in Smallingerland en daarmee aan doelstellingen vanuit zowel het sociaal als economisch domein. Ook in 2023 willen wij als gemeente een stevige gesprekpartner voor ons MKB op dit thema blijven. Dit doen wij primair door kennis en ondersteuningsinstrumentarium van onszelf en derden te ontsluiten voor onze ondernemers en inwoners en bestaande samenwerkingsverbanden verder uit te bouwen. Een voorbeeld van dergelijk samenwerkingsverband is het netwerk van ondernemers, werkgevers en onderwijsinstellingen dat zich in Smallingerland heeft gevormd rondom de opgave om te komen tot een inclusievere arbeidsmarkt.

In 2023 wil de gemeente dit netwerk verder uitbouwen door samen met onze ambassadeurs nog meer werkgevers te verleiden concrete stappen te zetten met betrekking tot inclusief ondernemen en ‘een leven lang ontwikkelen’. Digitalisering MKB Vanuit de actieagenda economie zet de gemeente in de komende bestuursperiode in op het ondersteunen van het MKB bij haar digitaliseringsopgave. Primair doen wij dit door vanuit ons reguliere accountmanagement kennis en ondersteuningsinstrumentarium te ontsluiten die ondernemers kunnen helpen bij het digitaliseren van hun businessmodellen en verhogen van de digitale vaardigheden van het personeel. Circulaire Economie Vanuit de actieagenda economie en het programma duurzaamheid zet de gemeente Smallingerland de komende jaren in op het versnellen van de transitie naar een circulaire economie. Dit doen wij onder meer door vanuit ons reguliere accountmanagement kennis en ondersteuningsinstrumentarium te ontsluiten die ondernemers kan helpen de transitie te maken naar een circulair business model. Ook willen wij met clusters van bedrijven verkennen hoe ketens lokaal kunnen worden gesloten. Op basis van de routekaart die Circulair Fryslân voor bedrijventerrein de Haven heeft opgesteld, ontwikkelen we (als onderdeel van ontwikkelplan voor de Haven) tot slot een aanpak om bedrijventerreinen circulair te maken.

49

4.3

Benutten kracht van Smallingerland (Topclusters)

Wat willen we bereiken? In spoor 3 van onze Actieagenda werkt de gemeente gericht aan het uitbouwen van de krachtige economische pijlers van Smallingerland: (high tech) industrie, haven gerelateerde bedrijvigheid en de vrijetijdseconomie. Wat gaan we daar voor doen? Cluster high tech industry De gemeente Smallingerland kent samen met de provincie Fryslân een langlopende subsidierelatie met het ‘Innovatiecluster Drachten’ (ICD). Deze financiële ondersteuning heeft er mede voor gezorgd dat Drachten in de afgelopen jaren is uitgegroeid tot het kristallisatiepunt van de hoogwaardige en innovatieve maakindustrie in Noord-Nederland. Momenteel worden er samen met provincie Fryslân en het ICD afspraken gemaakt voor continuering van de subsidierelatie voor de periode 2023-2025. De insteek daarbij is de jaarlijkse subsidie aan het ICD voor de genoemde periode te handhaven op een niveau ad € 400.000,- per jaar. Als onderdeel van de subsidieafspraken zijn in de afgelopen periode samen met de provincie Fryslân, IPF en het ICD ook plannen gemaakt om het ecosysteem voor de innovatieve maakindustrie in het Noorden verder uit te bouwen. Als onderdeel van deze afspraken werken wij in 2023 onder meer aan de eerder genoemde ontwikkeling van de Campus Drachten, de realisatie van een Hightech Startersfaciliteit en de profilering van Drachten als innovatieve maakstad (vanuit het merk Open Drachten).

De gemeente streeft er verder naar de aanwezige (innovatie)kracht en uitstraling van partijen in het ecosysteem in deze bestuursperiode ook meer te gaan benutten voor maatschappelijke opgaven in Smallingerland. Het komen tot van een autonoom varende fiets-veerpont is hier een concreet voorbeeld van waarin we in het komende jaar verder zullen werken. In 2023 start de gemeente daarnaast een project waarin marktpartijen worden uitgedaagd om te komen met een innovatieve invulling van het openbaar vervoer in de kern van Drachten. Dit vanuit het gegeven dat de onderwijsfaciliteiten en (stage)bedrijven in Drachten voor studenten en leerlingen momenteel nog moeilijk te bereiken zijn. Bovengenoemde projecten dienen daarbij ook bij te dragen aan de uitstraling en herkenbaarheid van Drachten als innovatiestad. Cluster haveneconomie In 2021-2022 is een verkenning uitgevoerd naar de behoefte onder havenondernemers en logistieke partijen op en rondom de industriehavens in Friesland aan netwerkvorming en samenwerking. Vanuit deze verkenning is het Havennetwerk Fryslân ontstaan, een samenwerkingsverband tussen haven gebonden ondernemers, kennisinstellingen en overheden.

Het doel van het Havennetwerk Fryslân is om samen met betrokken partijen het vervoer over water rendabel te houden, te maken en uit te bouwen, zodanig dat de verschuiving (modalshift) van weg naar water wordt gestimuleerd en bevorderd. Centraal in de samenwerking zal een strategische agenda staan die momenteel wordt afgerond. In 2023 zullen wij blijven participeren in het Havennetwerk Fryslân en de initiatiefnemers faciliteren bij het verder uitbouwen van het netwerk. Naast het faciliteren van bovenstaand proces zetten we als gemeente zelf in op het orde houden van de randvoorwaarden om in de industriehaven Drachten goed te kunnen (blijven) ondernemen. Ook in 2023 spannen wij ons in voor de bereikbaarheid van de industriehaven Drachten voor Klasse Vaschepen. En blijven we, als havenbeheerder, adequaat invulling geven aan de exploitatie en het beheer & onderhoud van de industriehaven Drachten. Vrijetijdseconomie In 2023 werken we samen met het in 2022 opgezette platform ‘Gastvrij Smallingerland’ aan de verdere verbetering van Smallingerland als aantrekkelijke bestemming voor toeristen en recreanten. Het in het afgelopen jaar in, opdracht van de sector, opgestelde toeristische marketingplan vormt daarbij de leidraad. In dit plan zijn onder meer verhaallijnen benoemd die sturing dienen te geven aan marketing en ontwikkeling van product-marktcombinaties vanuit de sector.

In 2023 zullen deze verhaallijnen nader worden uitgewerkt. Daarbij wordt ingezet op het ontwikkelen van het benodigde 50

promotiemateriaal en producten om te laten zien wat er voor bezoekers in Smallingerland te beleven is. Waar nodig vindt afstemming plaats met citymarketing en het merk Open Drachten. In de toeristische marketing en promotie van Drachten en Smallingerland werken wij verder nadrukkelijk samen met ‘Merk Fryslân en de ‘Stichting Toerisme Regiomarketing Zuidoost Friesland’. Het niveau van dienstverlening van de st. Toerisme Regiomarketing Zuidoost Friesland willen we ook na 2023 vasthouden. We willen daarin, samen met de partnergemeenten in Zuidoost Friesland, de stichting faciliteren door jaarlijks €20.000 extra beschikbaar te stellen boven. Samen met het Platform Gastvrij Smallingerland zorgen wij ervoor dat Smallingerland optimaal wordt gepositioneerd in de initiatieven die vanuit deze regionale partners opgestart kunnen worden. Het platform ondersteunen we in 2023 vanuit de Actieagenda Economie. Per 2024 komen de inkomsten vanuit de toeristenbelasting voor het platform, c.q. de sector beschikbaar. In 2023 willen wij daarnaast verkennen op welke wijze het platform een rol kan krijgen om samen met de gemeente ondernemers in de vrijetijdseconomie te ondersteunen bij arbeidsmarktvraagstukken, digitalisering en verduurzamingsopgaven. De uitvoering van de Regionale Toeristische Ontwikkelstrategie Zuidoost-Friesland (2022) vormt daarbij voor ons de leidraad.

Werken daarin nauw samen met de gemeenten en Zuidoost-Friesland en doen dat via drie ontwikkellijnen: - Bestemmingsontwikkeling (gebied en product op orde - Bestemmingsmarketing (positionering, profilering en promotie) - Bestemmingsmanagement (in balans, randvoorwaarden samenwerken en sturen op data Wat mag het kosten? Onderwerp Subsidie ICD (incidenteel)

51

Bedrag € 400.000

4.4

Investeren in duurzame regionale samenwerking

Wat willen we bereiken? In toenemende mate constateert de gemeente dat het realiseren van onze eigen economische beleidsambities vraagt om regionale samenwerking. Soms omdat de oplossing van lokale vraagstukken op een regionaal schaalniveau gevonden kan worden, vaker omdat we door samen op te trekken met andere overheden, het onderwijs en het bedrijfsleven, efficiënter en/of effectiever kunnen zijn in het realiseren van onze ambities. Wat willen we daar voor doen? F4 en Friese Projecten Machine (FPM) De regionale economische samenwerking vindt primair plaats in F4-verband: de vier gemeenten Leeuwarden, Smallingerland, Heerenveen en Súdwest-Fryslân. Ook de Provincie Fryslân en het Innovatiepact Fryslân zijn hierbij aangehaakt. De gemeente Smallingerland participeert daarnaast in de Friese Projecten Machine, een initiatief van de provincie Fryslân om het project genererend vermogen binnen de drie o's te vergroten. Vanuit dit traject willen we in 2023 een aantal project ideeën opwekken tot concrete aanvragen. Strategische alliantie Naast de regionale samenwerking met medeoverheden zetten wij in Smallingerland in op het versterken van de samenwerking met onze belangrijkste lokale partners.

In de afgelopen periode is gestart met het opzetten van een ‘strategische alliantie’ samenwerking met de Rijksuniversiteit Groningen, Innovatie Cluster Drachten, ROC de Friese Poort, Nij Smellinghe en Philips. In deze samenwerking werken we vanuit een gezamenlijk ontwikkeld wenkend perspectief aan de toekomst van Smallingerland. De samenwerking reikt daarbij verder dan alleen het economische domein. In 2023 willen we vanuit het economische programma de slagkracht van deze partijen gebruiken bij het versterken van de economische structuur van Smallingerland. Samen met de partners werken we momenteel aan de realisatie van Campus Drachten. Regiodeal Zuid- en Oost-Friesland Vanuit het economische programma zoeken we rondom onze activiteiten in de zorgeconomie en gastvrijheidseconomie actief de verbinding met de Regiodeal Zuid- en Oost-Friesland. In deze regiodeal staat de ambitie centraal: “een leefbare regio met vitale kernen in een veerkrachtig landschap”. Onze voorgenomen projecten binnen de Actieagenda Economie dragen bij aan het realiseren van deze ambitie. Wat gaat het opleveren? Het programma economie draagt bij aan de vitaliteit van onze economie. Een vitale economie is in onze ogen een belangrijke drijvende kracht achter de grote opgaven en transities van deze tijd.

Economisch perspectief leidt tot financiële zelfredzaamheid en eigenwaarde en is daarmee een belangrijke factor als het gaat om het geluk van mensen. Een vitale economie draagt bovendien bij aan de leefbaarheid van onze centra en wijken, aan een bloeiend verenigingsleven, aan ruimtelijke kwaliteit en tegelijk ook aan de oplossing voor een keur aan maatschappelijke vraagstukken. Of het nu gaat om gezonde voeding en een gezonde levensstijl, het laten slagen van de energietransitie of het vergroten van de veiligheid, het gaat alleen echt lukken als overheden en het bedrijfsleven hier samen aan gaan werken. Op de hiervoor beschreven manier draagt het programma Economie niet alleen direct bij aan een van de centrale doelstellingen uit de Omgevingsvisie. Ook draagt het programma integraal bij aan het realiseren van de verschillende opgaven, die in dezelfde Omgevingsvisie en in de Sociale Koers geschetst worden. Wat mag het kosten? Onderwerp Economische agenda (structureel) Beleidsstukken - Actieagenda Economie 2023-2026

52

Bedrag € 300.000

Beleidsindicatoren Om de effecten van de inspanningen vanuit de gemeente objectief te kunnen beoordelen en bijsturen, is het van belang dat de gemeente Smallingerland een beeld heeft bij de ontwikkelingen van de economische situatie. Gezamenlijk vervullen deze indicatoren vooral een antennefunctie en vormen ze een sturingsinstrument voor de gemeente, waar het gaat om de economische ontwikkeling van Smallingerland. Indicator Werkloosheid in % van beroepsbevolking: Werkloze beroepsbevolking als percentage van de beroepsbevolking Oprichtingen per 1.000 vestigingen: Aantal oprichtingen van bedrijven per 1.000 vestigingen Opheffingen per 1.000 vestigingen: Aantal opheffingen van bedrijven per 1.000 vestigingen Snelgroeiende bedrijven per 1.000 vestigingen: Aantal snelgroeiende bedrijven per 1.000 vestigingen Exporterende vestigingen in %:

Periode 2021

Waarde 4,4

Bron CBS

(NL= 4,2) 2020

68,1

Waarstaatjegemeente.nl (VNG)

(NL=87,4) 2020

54,8

Waarstaatjegemeente.nl (VNG)

(NL=63,3) 2020

17,0

Waarstaatjegemeente.nl (VNG)

(NL=11,5) 2019

exporterende vestigingen t.o.v. totaal aantal vestigingen

7,2

Waarstaatjegemeente.nl (VNG)

(NL= 6,2 )

Verplichte beleidsindicatoren Indicator Banen per 1.000 inwoners van 15 t/m 64 jaar: Aantal banen per 1.000 inwoners van 15-65 jaar. Vestigingen per 1.000 inwoners 15 t/m 64 jaar: Het aantal vestigingen van bedrijven, per 1.000 inwoners in de leeftijd van 15-65 jaar

Periode 2021

Waarde 853,7

Bron Waarstaatjegemeente.nl (VNG)

(NL=805,5) 2021

140,1

Waarstaatjegemeente.nl (VNG)

(NL=165,1)

Verbonden partijen Naam Exploitatiemaatschappij Bedrijvenpark Azeven Recreatieschap voor het Friese Waterland Marrekrite

Wat doet deze organisatie? Beheren en exploiteren van Bedrijvenpark Drachten Azeven. Beheer en onderhoud van aanlegvoorzieningen in het buitengebied

Saldo baten en lasten programma Economie Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving

Begroting 2022

Begroting 2023

Baten

177

181

Lasten

-3.994

-2.315

Saldo voor reservemutaties

-3.817

-2.134

Onttrekkingen aan reserves

2.685

400

Toevoegingen aan reserves

-

-

-1.132

-1.734

Netto resultaat

53

Overhead Doelstelling Het onderdeel Overhead is een verplicht onderdeel van de begroting. Onder het onderdeel Overhead worden alle kosten die gerekend worden onder de definitie van overhead verantwoord. Verbonden partijen Naam Bank Nederlandse Gemeenten (BNG)

Wat doet deze organisatie? Bancaire diensten verlenen voor met name overheden.

Verplichte beleidsindicatoren Indicator Formatie in FTE: Aantal formatieplaatsen per 1.000 inwoners Bezetting in FTE: Bezetting formatie per 1.000 inwoners Apparaatskosten per inwoner:

Periode 2023

Waarde 8,5

Bron Eigen gegevens

2023

8,5

Eigen gegevens

2023

€ 847,55

Eigen gegevens

De uitgaven aan overhead, salarislasten en inhuur derden worden meegenomen in de berekening van de apparaatskosten Externe inhuur % van totale loonsom:

2023

3,4%

Eigen gegevens

Er wordt alleen gerekend met inhuur van derden. Frictie en inhuur van deskundigheid is niet meegenomen Overhead % van totale lasten:

2023

9,3%

Eigen gegevens

Totaal aan kosten wat aan het taakveld Overhead wordt toegerekend Taakvelden Overhead Saldo baten en lasten onderdeel Overhead Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

54

Begroting 2022

Begroting 2023

362 -19.799 -19.437 2.326 -17.111

371 -20.440 -20.069 1.055 -19.014

Algemene dekkingsmiddelen Doelstelling In het overzicht ‘Algemene dekkingsmiddelen’ zijn de inkomsten opgenomen die vrij besteedbaar zijn en waar geen directe tegenprestatie tegenover staat. Het gaat hierbij om de Algemene uitkering van het Rijk, Onroerendzaakbelasting, overige belastingen en dividend opbrengsten. Daar tegenover staan uitvoeringskosten. Verplichte beleidsindicatoren Indicator

Periode

Woonlasten meerpersoons-huishouden in € x 1.000:

Waarde

Bron

911 2022

Het gemiddelde totaalbedrag voor eigenaar-bewoner.

COELO, Groningen NL: 904

Woonlasten éénpersoons-huishouden in €:

869 2022

Het gemiddelde totaalbedrag voor eigenaar-bewoner. WOZ-waarde woningen x € 1.000: De gemiddelde WOZ -waarde van woningen.

COELO, Groningen NL: 826

211 2021 NL: 290

CBS - Statistiek Waarde Onroerende Zaken

Saldo baten en lasten onderdeel Algemene dekkingsmiddelen Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving

Begroting 2022

Begroting 2023

Baten

146.549

150.213

Lasten

-237

-1.537

146.312

148.676

Onttrekkingen aan reserves

-

125

Toevoegingen aan reserves

-

-

146.312

148.801

Saldo voor reservemutaties

Netto resultaat

55

Vennootschapsbelasting Doelstelling De gemeente wordt voor vergelijkbare activiteiten als in het bedrijfsleven, fiscaal gelijk behandeld. Een aantal activiteiten valt daardoor onder de vennootschapsbelasting. Saldo baten en lasten onderdeel Algemene dekkingsmiddelen Op dit moment is nog geen inschatting te maken wat het te betalen bedrag aan VPB is in 2023. Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

56

Begroting 2022

Begroting 2023

-

-

Onvoorzien Doelstelling Jaarlijks is in de begroting een bedrag van € 50.000 beschikbaar voor niet voorziene uitgaven. Het college heeft met dit budget de mogelijkheid om snel en adequaat te handelen in onvoorziene situaties. In de bestuursrapportage en of jaarrekening worden de uitgaven verantwoord. Taakvelden Onvoorzien

Saldo baten en lasten onderdeel Onvoorzien Bedragen x € 1.000 (-=nadeel) Omschrijving Baten Lasten Saldo voor reservemutaties Onttrekkingen aan reserves Toevoegingen aan reserves Netto resultaat

57

Begroting 2022

Begroting 2023

-41 -41 -41

-50 -50 -50

De Meerjarenbegroting 2023-2026 Omschrijving

Bedragen in € x 1.000 (-=nadeel) Rekening Begroting Begroting Raming Raming Raming 2021 2022 2023 2024 2025 2026

Baten Programma Dienstverlening Programma Sociaal Domein Programma Fysiek Domein Programma Economie Overhead Algemene dekkingsmiddelen Onvoorzien Vennootschapsbelasting

2.051 34.488 25.864 107 2.190 140.900 -

646 30.664 24.796 177 362 146.549 -

646 29.283 25.535 181 371 150.213 -

646 29.283 25.535 181 371 152.081 -

646 29.283 25.535 181 371 154.739 -

646 29.283 25.535 181 371 146.854 -

Totaal baten

205.600

203.194

206.229

208.097

210.755

202.870

Omschrijving

Bedragen in € x 1.000 (-=nadeel) Rekening Begroting Begroting Raming Raming Raming 2021 2022 2023 2024 2025 2026

Lasten Programma Dienstverlening Programma Sociaal Domein Programma Fysiek Domein Programma Economie Overhead Algemene dekkingsmiddelen Onvoorzien Vennootschapsbelasting

-11.222 -122.334 -40.585 -2.003 -20.212 -531 -50 391

-10.276 -131.484 -56.845 -3.994 -19.799 -237 -41 -

-11.217 -10.975 -10.924 -10.924 -126.040 -125.996 -124.679 -124.982 -46.978 -46.336 -45.960 -46.271 -2.315 -745 -745 -745 -20.440 -19.571 -19.521 -19.521 -1.537 -1.412 -1.412 -1.412 -50 -50 -50 -50 -

Totaal lasten

-196.546

-222.676

-208.577 -205.085 -203.291 -203.905

Rekening Begroting 2021 2022 Geraamd saldo van baten en lasten Programma Dienstverlening -9.171 -9.630 Programma Sociaal Domein -87.846 -100.820 Programma Fysiek Domein -14.721 -32.049 Programma Economie -1.896 -3.817 Overhead -18.022 -19.437 Algemene dekkingsmiddelen 140.369 146.312 Onvoorzien -50 -41 Vennootschapsbelasting 391 Totaal van baten en lasten 9.054 -19.482 Omschrijving

Bedragen in € x 1.000 (-=nadeel) Begroting Raming Raming Raming 2023 2024 2025 2026 -10.571 -96.757 -21.443 -2.134 -20.069 148.676 -50 -2.348

-10.329 -96.713 -20.801 -564 -19.200 150.680 -50 3.023

-10.278 -95.396 -20.425 -564 -19.150 153.338 -50 7.475

-10.278 -95.699 -20.736 -564 -19.150 145.453 -50 -1.024

Toevoegingen & onttrekkingen aan reserves Onttrekkingen reserves Toevoegingen reserves Saldo toevoegingen & onttrekkingen aan reserves

25.669 -24

24.478

7.426

2.075

1.205

1.105

25.645

24.478

7.426

2.075

1.205

1.105

Geraamd resultaat

34.699

4.996

5.078

5.098

8.680

81

58

Paragrafen Leeswijzer Dit hoofdstuk bestaat uit zeven paragrafen, over door de BBV verplicht gestelde onderwerpen. Deze onderwerpen komen vaak bij meerdere programma's terug. Om te voorkomen dat de informatie over deze onderwerpen versnipperd wordt over de programma's, hebben we ze - verplicht - gebundeld in dit hoofdstuk. Ze vormen als het ware dwarsdoorsnedes van de verschillende programma’s op bepaalde aandachtspunten. De volgende zeven verplichte paragrafen gaan achtereenvolgens over: Lokale heffingen Weerstandsvermogen en risicobeheersing Onderhoud kapitaalgoederen Financiering Bedrijfsvoering Verbonden partijen Grondbeleid

59

Paragraaf Lokale heffingen Inleiding Lokale heffingen vormen een belangrijk deel van de gemeentelijke inkomsten. Het gaat om inkomsten uit gemeentelijke belastingen (OZB) en heffingen: afvalstoffenheffing, rioolheffing en de leges. Algemeen Deze paragraaf geeft informatie over de opbrengsten en tariefontwikkeling van de lokale heffingen. Ook komen het algemene en kwijtscheldingsbeleid met betrekking tot de lokale heffingen aan bod. Voor 2023 is in de Kadernota van 2022, een stijgingspercentage van 3% (het accres) van de lokale heffingen aangehouden. Hierbij geldt als wettelijk kader dat heffingen maximaal 100% kostendekkend mogen zijn. Voor de belangrijkste gemeentelijke heffingen, de afvalstoffen- en rioolheffing, begraafrechten en omgevingsvergunningen, hebben we de kostendekking voor 2023 inzichtelijk gemaakt. In december 2022 bieden we de gemeentelijke belastingverordening van 2023 ter vaststelling aan de raad aan. Onroerende Zaak Belasting OZB De tarieven voor de OZB zullen in 2023 verhoogd worden met de trendmatige ontwikkeling van 3%. De definitieve tarieven voor 2023 kunnen we nog niet presenteren. Die zijn mede afhankelijk van de definitieve uitkomsten van de jaarlijkse herwaardering en tariefdifferentiatie, dat wil zeggen: compensatie verschuiving belastingdruk woningen en niet-woningen.

In december 2022 leggen we de tarieven op basis van de bovenstaande uitgangspunten ter vaststelling voor aan de raad. Afvalstoffenheffing Ondanks stijgende prijzen aan de verwerkingskant levert afval ons ook telkens meer op. Daarnaast is de voorziening Afvalstoffenheffing de afgelopen jaren gegroeid naar € 1,6 miljoen eind 2021. Om deze redenen wordt voorgesteld het tarief in 2023 niet te verhogen maar gelijk te houden aan 2022. Het tarief voor een meerpersoonshuishouden blijft daarmee € 277 per jaar en voor eenpersoonshuishouden € 235. Deze tarieven dekken de kosten niet volledig. Het tekort wordt gedekt uit de voorziening Afvalstoffenheffing. Bij de Kadernota 2024 volgt een nieuwe meerjarige doorrekening, waarbij een voorstel volgt voor de structurele inzet van de voorziening Afvalstoffenheffing en de gevolgen voor de tarieven de komende jaren. Rioolheffingen Op basis van het vGRP 2022-2025 (verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan) blijven de tarieven de komende jaren gelijk. Het tarief voor eigenaren blijft in 2023 € 182 en voor gebruikers € 103. Een eventueel tekort wordt afgedekt met de egalisatievoorziening voor riolering, net als dat dit ook bij de afvalstoffenheffing gebeurt. Parkeertarieven In het kader van de herschikkingen is besloten de tarieven voor parkeren de komende jaren te verhogen.

In 2021 zijn de tarieven met € 0,20 cent per uur verhoogd, in de drie daaropvolgende jaren komt er telkens € 0,10 cent per uur bij. Het uurtarief voor 2023 komt hiermee op € 1,90 per uur. Het tarief stijgt zo naar uiteindelijk € 2,00 per uur in 2024. Gezien het winkelaanbod en de overige voorzieningen lijkt deze verhoging haalbaar. Voor het bepalen van de dagkaarttarief wordt uitgegaan van twee keer het uurtarief. Bij een uurtarief van € 1,90 komt dit uit op € 3,80, afgerond naar boven wordt dit € 4,00. Leges De verwachting is dat de Omgevingswet per 1 januari 2023 in werking treedt. Onder het nieuwe stelsel vindt er een verschuiving plaats van vergunningverlening naar administratieve werkzaamheden. Bovendien van toezicht aan de voorzijde naar toezicht en handhaving achteraf. Met de invoering van de wet gaat er het nodige veranderen op het gebied van de leges. We willen het moment aangrijpen om te kijken naar een totale herijking van de leges. Op dit moment loopt het traject om te komen tot een nieuwe legesverordening. Dit proces zal in december 2023 zijn beslag krijgen bij het vaststellen van de legesverordening 2023. De eventuele financiële gevolgen zullen dan in 2023 bij de eerste bestuursrapportage verwerkt worden. Begraafplaatsen In 2016 heeft de Raad de kostendekkendheid van de begraafplaatsen als doel op zich losgelaten.

De kostendekkendheid hangt met name af van de opbrengst uit verlengingen van het grafrecht in een bepaald jaar. Het aantal aflopende grafhuurtermijnen en daarmee het aantal verlengingen van het 60

grafrecht fluctueert per jaar, waardoor de begraafplaatsen niet ieder jaar kostendekkend zullen zijn. De tarieven worden in 2023 geïndexeerd met 3%. Kwijtschelding Kwijtschelding van de lokale heffingen kan worden verleend aan personen met een inkomen gelijk of lager dan de bijstandsnorm. Zelfstandigen komen niet in aanmerking voor kwijtschelding. Voor kwijtschelding komen de volgende heffingen in aanmerking: afvalstoffenheffing, het gebruikersdeel rioolheffing, de hondenbelasting (1e hond) en de ID-kaart. Het totaalbedrag voor 2023 wordt geraamd op bijna € 652.000. De kwijtscheldingen voor de rioolheffing (€ 185.000) en voor de afvalstoffenheffing (€ 450.000) drukken niet op de begroting van de gemeente; we betrekken ze bij de bepaling van het tarief voor de rioolheffing en de afvalstoffenheffing. Geraamde inkomsten In onderstaande tabel staan de geraamde inkomsten van gemeentelijke heffingen: Geraamde inkomsten Bedragen x € 1.000 Onroerende zaakbelasting Afvalstoffenheffing Rioolrecht Parkeeropbrengsten (inclusief naheffing) Leges omgevingsvergunning Leges burgerzaken Begraafrechten

Begroting Realisatie Begroting 2021 2022 2023 15.486 15.117 14.987 6.527 6.399 6.527 7.708 7.689 7.708 3.182 1.688 3.056 1.160 1.207 1.126 646 654 646 454 531 441

Kostendekkendheid De tarieven van de belangrijkste gemeentelijke belastingen en heffingen staan in onderstaande tabel. Er staat ook bij of ze wel of niet kostendekkend zijn. Kostendekkendheid heffingen en rechten

Verwerkingskosten, salarissen en kapitaallasten Te compenseren btw Aandeel concernopslag/ overhead Overige baten en subsidies Inzet voorziening Te dekken lasten Opbrengst heffingen Percentage kostendekking

61

Bedragen x € 1.000 AfvalstoffenRioolheffing Begraven heffing 6.417 3.941 459 811 1.294 1.085 750 121 -1.377 -199 -251 -1.922 6.685 7.708 580 6.685 7.708 454 100% 100% 78%

Gemiddelde woonlasten Voor het schetsen van een beeld van de woonlasten die samenhangen met de hoogte van de lokale belastingdruk, wordt onderscheid gemaakt tussen de 'eigenaar-bewoner' en de 'huurder' en daarbinnen weer tussen één- en meerpersoonshuishoudens. In onderstaande tabellen zijn de gemiddelde woonlasten voor het jaar 2023 weergegeven met daarbij ook de gemiddelde lastendruk over 2022 van Nederland en Friesland. De cijfers komen uit de Coelo Atlas van de lokale lasten 2022. Gemiddelde woonlasten woning eigenaren Bedragen in €

Eenpersoonshuishouden

Meerpersoonshuishouden

OZB*

276

276

Afvalstoffenheffing

235

277

rioolrechten Totaal woonlasten 2023

285 796

285 838

Lastendruk Smallingerland 2022

788

830

Stijging lokale lastendruk

1%

1%

Landelijk gemiddelde lastendruk 2022

737

811

Fries gemiddelde lastendruk 2022 685 * bij een gemiddelde woningwaarde, voor 2023 is deze indicatief € 225.000.

791

Gemiddelde woonlasten huurder Bedragen in €

Eenpersoonshuishouden

Meerpersoonshuishouden

Afvalstoffenheffing

235

277

rioolrechten Totaal woonlasten 2023

103 338

103 380

Gemiddelde woonlasten 2023

338

380

Stijging lokale lastendruk 2023

0%

0%

Landelijk gemiddelde lastendruk 2022

326

411

Fries gemiddelde lastendruk 2022

333

442

62

Paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing Inleiding Het weerstandsvermogen geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is om financiële risico's op te vangen met de beschikbare weerstandscapaciteit. De berekening van de beschikbare weerstandscapaciteit is een momentopname. Datzelfde geldt voor de risico's. Beide worden daarom zowel bij de Begroting als bij de Jaarstukken geactualiseerd. Beleid gemeente Smallingerland Het risicomanagement binnen de gemeente Smallingerland wordt uitgevoerd op basis van de financiële verordening Smallingerland 2019 waarin wordt verwezen naar artikel 11 van BBV. Het beleid op risicomanagement zal in begrotingsjaar 2023 nader uitgewerkt gaan worden. Voor deze begroting zijn nog de uitgangspunten volgens voorgaande begrotingsjaren gehanteerd. Voor de vaststelling van de weerstandscapaciteit en het weerstandsvermogen neemt de gemeente Smallingerland de Algemene Reserve als uitgangspunt. Bij de begroting worden daarnaast ook meegenomen in de berekening: de onbenutte exploitatieruimte, onbenutte belastingcapaciteit en de post onvoorzien. Het accepteren van een kwantificeerbaar risico, met een hoge waarschijnlijkheid dat dit zich gaat voordoen, leidt al snel tot het verplicht opnemen van een voorziening, en wordt daarmee ook verplicht verwerkt in de cijfermatige begroting en jaarstukken.

In deze paragraaf komen de risico's aan de orde die zich daar niet voor lenen. Het gaat daarmee in deze paragraaf om risico's die moeilijker kwantificeerbaar zijn en/of waarvan het onduidelijk of ze zich zullen manifesteren en in welke omvang. Het is dus vaak lastig om er een bedrag voor te bepalen. Weerstandscapaciteit Voor de financiële risico’s die niet afgedekt kunnen worden uit voorzieningen, verzekeringen, projecten/of exploitatiebudgetten geldt dat de aanwezige weerstandscapaciteit binnen de algemene middelen op de begroting en balans als achtervang dient. Het aanhouden van voldoende weerstandscapaciteit maakt het mogelijk om zonder beleidsaanpassing financiële nadelen op te vangen die zich, ondanks toegepast risicomanagement, manifesteren en waarvoor geen andere dekking aanwezig is. Risico's die een structureel effect veroorzaken, kunnen een beperkt aantal jaren uit de beschikbare eenmalige weerstandscapaciteit gedekt worden. Op die manier ontstaat er tijd om alsnog structurele dekking te vinden, zoals door bezuinigingen op bestaand beleid met structurele dekking. De algemene reserve is de voornaamste bron voor de eenmalige weerstandscapaciteit. Een adequate weerstandscapaciteit kan de meest waarschijnlijke tegenvallers afdekken. Een te lage buffer is onverstandig maar een te grote buffer is evenmin wenselijk.

De verwachte weerstandscapaciteit voor de jaren 2023-2026 is als volgt: Weerstandscapaciteit 2023 2024 Weerstandscapaciteit in het vermogen Stand algemene reserve 31-12 37.663 35.558 Weerstandscapaciteit in de exploitatie Onbenutte belastingcapaciteit OZB p.m. p.m. Onvoorzien Incidentele begrotingsruimte Subtotaal Totaal generaal

Bedragen x € 1.000 2025 2026 31.853

30.748

p.m.

p.m.

50 5.078

50 5.098

50 8.680

50 81

5.128

5.148

8.730

131

42.791

40.706

40.583

30.879

Bij de berekening van de weerstandscapaciteit in het vermogen wordt uitgegaan van de verplichtingen die op dit moment op de reserve liggen. Uiteraard is het mogelijk deze verplichtingen te heroverwegen, waarbij de kanttekening geplaatst moet worden dat wanneer er sprake is van lopende projecten er mogelijk al verplichtingen zijn aangegaan. De incidentele begrotingsruimte wordt voorzichtigheidshalve in de berekening niet meegenomen in de stand van de algemene reserve het jaar erop. Op basis van de aangegane verplichtingen is de beschikbare weerstandscapaciteit eind 2026 € 30,9 miljoen. 63

Materiële risico's De belangrijkste risico's, onzekerheden en niet-gekwantificeerde ontwikkelingen staan hieronder opgesomd. In de programmateksten wordt nader ingegaan op de afzonderlijke onderwerpen. Er is een indicatieve inschatting gemaakt van het maximale financiële risico. Voor die ontwikkelingen waarvoor deze indicatie (nu nog) niet gemaakt kan worden, is een bedrag van € 100.000 opgenomen. Dit is geen realistisch bedrag. In 2023 wordt gewerkt aan de verdere implementatie van risicobeheersing. Omschrijving risico's

Financieel gevolg (maximaal)

I/S

Bestaand of nieuw risico

1 2 3 4 5 6 7 8

Programma Dienstverlening Prijsstijgingen a.g.v. inflatie Wet open overheid en wet elektronische publicaties Verzekering cyberaanval IT-omgeving Algemene bedrijfsmatige risico's Rampen en calamiteiten Incidentele middelen vanuit de Rijksoverheid vanaf 2026 Personele bezetting

€ 100.000 € 100.000 € 40.000 € 100.000 € 100.000 € 2.000.000 € 100.000 € 100.000

S S S S S I I I

Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Nieuw Nieuw

1 2 3

Programma Sociaal domein Compensatie voor diverse ontwikkelingen door Rijk Toenemende kosten bij contract- en subsidiepartners Aanvullende uitkering voor financiering Jeugd

€ 100.000 € 100.000 € 4.826.000

S S S

Bestaand Nieuw Bestaand

4

Wijziging BTW-sportvrijstelling op grote investeringen

€ 100.000

S

Bestaand

€ 100.000

S

Bestaand

€ 100.000 € 100.000 € 100.000 € 250.000 € 100.000 € 100.000 € 100.000

S S S I S S S

Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Bestaand Nieuw

€ 10.000.000

I

Bestaand

2 3 4 5 6 7 8

Programma Fysiek domein Compensatie voor diverse landelijke ontwikkelingen door Rijk Asbesthoudende voegenkit Risico's bij kapitaalgoederen in de openbare ruimte Herstructurering Bijdrage N381 Openhouden vliegveld Drachten Wet kwaliteitsborging Implementatie Omgevingswet

1

Programma Economie Vaarweg naar Drachten (na 2025)

1

De risico's worden bij iedere begroting en jaarstukken opnieuw beoordeeld. De projecten, grondexploitaties en reserveringen worden jaarlijks herijkt. Uiteraard streven wij er altijd naar om risico's zoveel mogelijk proactief te voorkomen of, als dit niet mogelijk is, te beperken. Weerstandsvermogen De gewenste minimale weerstandscapaciteit is vastgesteld op € 13 miljoen. Dit bedrag is niet direct te koppelen aan de in de risicotabel genoemde risico's en bedragen. Bij de begroting van 2023 zal deze koppeling wel gemaakt worden. Dit zal gevolgen hebben voor de benodigde minimale weerstandscapaciteit. De in de tabel genoemde bedragen zijn niet als budget verwerkt in de begroting. Het weerstandsvermogen is de verhouding tussen de mogelijk benodigde middelen vanwege risico's en de werkelijk beschikbare weerstandscapaciteit. De berekende weerstandscapaciteit bedraagt € 30,8 miljoen. Op basis van de ervaringen in het verleden wordt dit als voldoende beschouwd om risico's die zich daadwerkelijk voordoen, de eerste jaren met eenmalige middelen af te kunnen dekken.

64

Financiële kengetallen De BBV schrijft voor dat de volgende financiële kengetallen worden getoond. Financiële kengetallen

Netto schuldquote Idem, gecorrigeerd voor verstrekte leningen Solvabiliteitsratio Bouwgrondexploitaties Structurele exploitatieruimte Woonlasten t.o.v. landelijk gemiddelde

Rekening Raming Raming Raming Raming Raming 2021 2022 2023 2024 2025 2026 55% 85% 79% 93% 104% 63% 53% 32% 2% 0% 103%

83% 15% -1% 2% 101%

61% 22% -1% 3% 101%

78% 18% -1% 2% 101%

92% 17% -1% 4% 101%

103% 17% 0% 0% 101%

Netto schuldquote De hoogte van de schuld die een gemeente kan dragen, hangt af van de hoogte van de inkomsten. Om een grove indicatie te krijgen van de verhouding tussen beide grootheden (schuld en inkomen), wordt de netto schuldquote berekend. Als de netto schuldquote tussen 100% en 130% ligt, is de gemeenteschuld hoog, volgens de VNG. Als de netto schuldquote boven de 130% uit komt, dan bevindt een gemeente zich zelfs in de gevarenzone. De netto schuldquote, gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen, loopt de komende jaren op. Dit komt vooral door de geplande investeringen. Doordat investeringen verschuiven in de tijd zien we wel dat de schuldquote later oploopt dan in de eerdere begrotingen was verwacht. Een (hoge) schuldpositie is overigens geen gevolg van onjuiste financiële keuzes, maar vloeit voort uit een door de gemeente(raad) gewenst uitvoerings-, omgevings- en investeringsniveau in combinatie met het niet voor handen zijn van eigen financieringsmiddelen. Belangrijk is dat de rentelasten structureel in de begroting zijn gedekt. Solvabiliteitsratio De solvabiliteitsratio meet in hoeverre het bezit op de balans niet met schulden is belast. Een lage solvabiliteitsratio geeft dan aan dat bezittingen voor een groot deel met schulden gefinancierd zijn.

Dit is een teken dat een gemeente met zijn exploitatieresultaten weinig tot niet spaart voor de financiering van investeringen. Bij een negatieve solvabiliteitsratio heeft een gemeente met negatieve exploitatieresultaten geleend voor lopende consumptieve uitgaven. Er worden in dat geval lopende consumptieve uitgaven op een toekomstige generatie inwoners afgewenteld. Voor de solvabiliteitsratio wordt uitgegaan van de signaalwaarden 20% en 0%. Bij een solvabiliteitsratio lager dan 20% bevindt een gemeente zich in de gevarenzone volgens de VNG. Bij een negatieve solvabiliteitsratio springt het licht op rood. De berekende ratio's voor de solvabiliteit van onze gemeente kennen de laatste jaren een dalende tendens. De reserves zijn de laatste jaren afgenomen, en de financieringsbehoefte neemt juist toe vanwege de grote investeringen die gedaan worden. Daar tegenover staan de forse begrotingsoverschotten voor de jaren 2023-2025 die de solvabiliteit positief beïnvloeden. Ondanks dat daalt de Solvabiliteit van 22% in 2023 naar 17% in 2026. Nederlandse gemeenten gaan echter vanwege het artikel 12 vangnet uit de Financiële Verhoudingswet niet failliet en worden nooit geliquideerd. Daarom heeft dit kengetal ondanks deze signaalwaarde maar beperkte waarde.