Museumconcept Visserijmuseum Breskens

Museumconcept Visserijmuseum Breskens verhaallijn & collectieplan

Inhistory | Jeanine Dekker juni 2024

Inhoud Vooraf

5

1. Uitgangspunten

7

2. Verhaallijn

9

3. Collectie

19

4. Vlekkenplan

29

5. Suggesties voor de presentatie

31

Moodboards

37

6. Positionering

53

7. Aanbevelingen

57

Bijlage: overzicht belangrijkste bronnen

Colofon

59

62

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 3

Vooraf Breskens… waar het water aan iedereen trekt. Ik kwam het tijdens mijn onderzoek voor dit museumconcept vaak tegen. Of het nu stoere vissermannen zijn, kinderen met hun klompjes onder zeil in de haven of sportieve zeezeilers, in Breskens ontkwam en ontkomt niemand aan de aantrekkingskracht van het water. In dit rapport schets ik de overkoepelende verhaallijn voor het nieuwe Visserijmuseum Breskens en de vier te onderscheiden thema’s. Daarna volgt een vertaling van deze verhaallijn naar de collectie van het museum. Deze is op punten aangevuld met suggesties voor beeldmateriaal of items uit beeldbanken en andere archief- en museumcollecties. Daar waar de items zich in andere museale collecties bevinden zou overwogen kunnen worden om een verzoek tot bruikleen in te dienen. In een vlekkenplan presenteer ik mijn voorstel tot een indeling van de beschikbare ruimte naar de vier thema’s. Omdat inhoud en presentatie nauw met elkaar samenhangen, geef ik in een apart hoofdstuk al een aantal suggesties voor de presentatie. Daarin ook een aantal moodboards om de mogelijkheden en sfeer wat te concretiseren. Vervolgens positioneer ik het museum tussen de Zeeuwse (maritieme) musea en de musea in de gemeente Sluis.

Ook geef ik aan waar het nieuwe museum kan aansluiten bij de verhaallijnen van het Unesco Global Geopark Schelde Delta, bij de Zeeuwse Erfgoedlijnen en bij de verhaallijnen van het Landschapspark Zwinstreek. Eerder is aan de gemeente en het bestuur van het Visserijmuseum een tussenrapportage opgeleverd, waarin de verhaallijn en de thema’s centraal stonden. De tussenrapportage is met de gemeente en afgevaardigden van het museum besproken. Dit resulteert in voorliggend eindrapport. Ik dank de gemeente Sluis, in het bijzonder Reinder de Jong en Bonny Groosman-Goedegebuur, en het bestuur van het Visserijmuseum Breskens, in het bijzonder Piet Ekkebus en Jos van den Heuvel, voor de plezierige samenwerking. Ik spreek de hoop uit dat dit museumconcept zal bijdragen aan de realisering van een aansprekend en onderscheidend museum, waarin een grote schare bezoekers met belangstelling en plezier zijn weg zal vinden. Wie weet, trekt het water daarna ook aan hen…

Jeanine Dekker, 28 juni 2024

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 5

1. Uitgangspunten

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 7

Dit rapport werd opgesteld met de volgende vooraf geformuleerde

7.

uitgangspunten.

Praktisch: bezoekers moeten zelfstandig door het museum kunnen gaan, zodat het museum minder afhankelijk wordt van de beschikbaarheid van

1.

vrijwilligers.

Het nieuwe museum moet toekomstbestendig zijn. Het moet een lijn trekken vanuit het verleden via het heden naar de toekomst. Breskens on-

8.

dergaat op dit moment een metamorfose. De visserij verdwijnt, Breskens

De huidige collectie van het museum is het uitgangspunt. Daarnaast kun-

moet zich heroriënteren. Hoe laten we het museum wortelen in het verle-

nen suggesties worden gedaan voor aanvullende verwervingen.

den, aansluiten bij het karakter van Breskens en omgeving en tegelijk een verbinding leggen met de toekomst? 2. Doelgroep: gezinnen met kinderen, dagjesmensen en verblijfsrecreanten. 3. Het concept ‘Catch to Plate’ van Hypsos geldt als vertrekpunt. 4. Visserij is een hoofdmotief, maar ook andere aspecten kunnen in het plan worden meegenomen, zolang ze binnen een samenhangend perspectief te plaatsen zijn. 5. De verhaallijn van het museum sluit aan bij een of meer verhaallijnen van het Geopark Schelde Delta, Zeeuwse erfgoedlijnen en verhaallijnen van het Landschapspark Zwinstreek. 6. Het museum krijgt een verhaallijn waarmee het zich inhoudelijk onderscheidt van de andere musea in de gemeente Sluis en van de overige maritieme musea in Zeeland, zodat deze complementair zijn en er koppelkansen ontstaan.

8 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

1. Uitgangspunten

2. Verhaallijn

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 9

In het nieuwe Visserijmuseum Breskens wordt het verhaal verteld

den zich strandwallen en daarop duinen. Ze sloten het achterliggende

van een dorp aan het water, waar de visserij eeuwenlang een bron

gebied af; in het moerasachtige gebied vormde zich veen.

van bestaan was. De bezoekers zien hoe de Noordzee en de Wester-

Vanaf ongeveer 300 n.Chr. ontstonden door doorbraken van de zee en

schelde zijn ontstaan en komen van alles te weten over de visserij en

ontwatering getijdenkreken. Zeeland kreeg zijn eilandenstructuur.

de daarmee verbonden bedrijvigheid in de haven en het dorp. Maar ook horen zij over andere aspecten van het leven aan het water. Zo

(2) De Schelde

ontdekken zij de historie van het reddingswerk op zee en duiken ze

De Schelde hield lang zijn hoofdloop via de huidige Oosterschelde. De

in de geschiedenis van de scheepsbouw in Breskens.

oude rivier, die nog via de Vlaamse Vallei naar het droge Noordzeebekken stroomde, verlegde zijn loop naar het noorden toen de dekzandrug

De verhaallijn wordt uitgewerkt in vier thema’s:

tussen Maldegem en Stekene aangroeide. Zo’n 7400 tot 6300 jaar geleden maakte de Schelde ten westen van Bergen op Zoom een verbinding

1) Het water 2) De visserij 3) De haven 4) Het dorp

naar zee: het begin van de huidige Oosterschelde. Tot de vijftiende/zestiende eeuw bleef de Oosterschelde de belangrijkste verkeersader over water. Daarna werd de Westerschelde de hoofdloop van de Schelde. Onduidelijk is wanneer precies de Westerschelde is ontstaan. Vermoedelijk pas vanaf de achtste eeuw raakte de Honte, een kreek die in het oosten

Het water

van Zeeland uitmondde in de Schelde, verbonden met inbraakgeulen vanuit de Noordzee en ontstond de voorloper van de huidige Wester-

(1) De Noordzee en het ontstaan van Zeeland

schelde.

Zo’n 30 miljoen jaar terug was het gebied waar nu Zeeland ligt deel van

De ‘Scheldedelta’ – het is overigens geen echte delta, eerder een estua-

een ondiepe tropische zee waarin haaien zwommen. De haaientanden

rium – lag buitengewoon gunstig voor het handelsverkeer naar Brugge

die nu aan de West-Zeeuws-Vlaamse kust op het strand worden gevon-

en Antwerpen. Deze steden ontwikkelden zich vanaf de dertiende eeuw

den, dateren uit die tijd.

tot de belangrijkste centra in het West-Europese handelssysteem. Een

Tijdens het pleistoceen (2,5 miljoen jaar geleden tot 11.000 jaar geleden)

groot deel van de handelsstromen ging dan ook via de Zeeuwse wateren.

was het hier een toendragebied en in het koudste deel van de laatste

Zo vormde de zeearm Het Zwin in de dertiende en veertiende eeuw de

ijstijd (18.000 jaar geleden) kon je bij wijze van spreken naar Engeland

toegang tot de bloeiende handelsstad Brugge, via zijn voorhaven Sluis en

lopen. In onze gebieden leefden toen mammoeten, steppewisenten, wol-

eerder tevens via onder meer Mude (Sint Anna ter Muiden) en Damme.

harige neushoorns, reuzeherten en andere grote zoogdieren, waarvan

Het Zwin verzandde echter en was uiteindelijk niet meer te bevaren.

botten door vissers zijn opgevist.

Grote delen werden daarop ingepolderd.

Na de laatste ijstijd, zo’n 10.000 jaar geleden, smolten de ijskappen. De

De handelsstromen over water verlegden zich naar Antwerpen, dat aan

Noordzee vormde zich en de kustvlakte werd natter. Toen de zeespiegel

het eind van de vijftiende eeuw Brugge overvleugelde als handelsstad en

vanaf zo’n 5700 jaar geleden minder steeg, ontwikkelden zich in grote

dat via de Westerschelde kon worden bereikt.

delen van het huidige Zeeland slikken en schorren. Langs de kust vorm-

10 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

2. Verhaallijn

(3) Inpolderingen en landverlies

schip. Onder water zijn de sporen terug te vinden in de vorm van talloze

Vanaf de twaalfde eeuw werd in Zeeland land gewonnen door middel

wrakken.

van bedijkingen van ‘rijpe’ schorren. Tegelijkertijd ging ook veel land

In de huidige Westerschelde gaan economische en ecologische waarden

verloren als gevolg van stormvloeden en dijkvallen. Soms kon de schade

samen. Het water vormt de belangrijkste scheepvaartroute naar Antwer-

worden hersteld en werd het land teruggewonnen. Andere gebieden

pen en via het Kanaal Gent-Terneuzen bereiken schepen andere delen

verdwenen voor altijd in de golven. Daaronder de eilanden Koezand,

van België en Frankrijk. Containerreuzen, bulkcarriers en talloze andere

Schoneveld en Wulpen (met het kerkdorp Sint-Lambert-Wulpen) in de

schepen banen zich een weg door de vaargeulen.

Westerscheldemonding.

Als getijdengebied met platen, slikken en schorren en daartussen grote,

Het huidige dorp Breskens ontstond na de bedijking van het Breskens-

diepe geulen heeft het Westerschelde-estuarium bijzondere natuurwaar-

zand begin zestiende eeuw. Daarna zou nog meer land worden ingedijkt,

den. Door de werking van eb en vloed kent het gebied overgangen van

maar ging ook veel weer verloren. Dit gebeurde allereerst door militaire

zout via brak naar zoet, die zorgen voor een rijke flora en fauna. Natuur-

inundatie (1583-1585) en, nadat de Oud- en Jong-Breskenspolder in 1610

gebieden als de Hooge Platen, Waterdunen, de Verdronken Zwarte Pol-

opnieuw was bedijkt, door stormvloeden. Rampzalig was de stormvloed

der en Het Zwin ontlenen hun natuurlijke rijkdommen aan de afwisseling

van 1682: alleen de hoogste delen van de Oud-Breskenspolder bleven

tussen nat en droog, zout en zoet en zand en klei. Onder andere milieu-

toen droog. De watersnoodramp in 1953 trof Breskens minder zwaar. De

vervuiling vormt echter een bedreiging voor de natuurwaarden.

ramp vormde de aanleiding voor de Deltawerken.

(4) De Westerschelde: drukke scheepvaart en kwetsbare natuur

De visserij

Varen in de Zeeuwse wateren was (en is) niet zonder gevaar. Schippers

(5) Vissoorten

hadden kennis nodig van banken, vaargeulen, getijden en stromingen.

De Zeeuwse stromen en de Noordzee zijn belangrijke visgronden. Elk

Al in de middeleeuwen werd er daarom aan beloodsing gedaan. Het aan

jaar migreren visscholen tussen foerageer-, paai- en overwintergebie-

boord nemen van een loods werd in 1563 verplicht voor alle schepen

den. In de open zee leven verschillende soorten rondvis, zoals haring,

die de Zeeuwse wateren binnenvoeren. Schippers en loodsen konden

kabeljauw, wijting en schelvis. In de ondiepten langs de kust zwemmen

zich onder meer oriënteren aan vuren die op vaste punten op dijken

behalve rondvis ook grote hoeveelheden platvis (schol, tong, schar, griet,

en duinen waren ontstoken. In de negentiende eeuw kwamen hiervoor

bot, tarbot) en garnalen.

vuurtorens in de plaats. In 1867 verrees de gietijzeren vuurtoren bij Nieuwesluis. De 22 meter hoge toren markeert de zuidkust van de Wes-

(6) Magere jaren

terscheldemonding. Ook kon men zich aan de betonning oriënteren. Aan het begin van de twintigste eeuw werd de vaarroute voor de schepen

(6a) Het begin van de visserij in Breskens

op de Westerschelde en Noordzee gemarkeerd met onder meer gas-

Al sinds mensenheugenis halen de bewoners van het Zeeuwse kustge-

lichten. Ongelukken komen nog altijd op de Westerschelde voor, soms

bied voedsel uit het water. Behalve voor eigen gebruik en verkoop in de

door slecht weer, soms als gevolg van een technisch mankement aan een

directe omgeving viste men in bepaalde perioden ook voor de export van vis. In de late middeleeuwen vierde de grootschalige commerciële

2. Verhaallijn

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 11

haringvisserij hoogtij. Vissersplaatsen als Biervliet, Oostende en Duinker-

(6c) Vissen

ken dankten er hun welvaart aan. De kabeljauwvisserij vanuit Zierikzee

In februari of maart voeren de eerste garnalenvissers uit. Er werd gevist

bleef nog langer van betekenis.

met korren (een trechtervormig net). Om de plekken te vinden waar veel

In de negentiende eeuw domineerde in Zeeland de kustvisserij. Er werd

vis zat, ging men af op de aanwezigheid van meeuwen en zeehonden.

vooral op mosselen, oesters en garnalen gevist.

Later werd ‘gelooid’ en ‘gepeurd’ – veelal het werk van de oudste knecht

Breskens is een relatief jonge vissersplaats. De oudste visser uit Bres-

– om de juiste plek te bepalen om de netten uit te gooien.

kens die we bij naam kennen is Pieter Notebaart, die rond 1800 voer met

Het ‘halen’ (d.i. binnenhalen) van de korren gebeurde met de hand en

zijn hengst ‘Piertje van Breskens 13’. Als degene die het begin van de

was zwaar werk.

beroepsvisserij in Breskens op zijn naam zette, geldt Daniël Hoogstad. Hij

De gevangen garnalen werden aan boord met de hand gezeefd. Eerst

kocht in 1878 een hoogaars en liet deze in 1911 als de BR 1 inschrijven

het ‘krabbeziften’ in een grove zeef, daarna het gewone ‘ziften’. Na het

in het visserijregister. Het aantal boten in de haven nam daarna snel toe.

zeven werden de garnalen met veel zout in een grote pot (‘hornaetpot’)

De Bressiaanse vissers waren vooral voor de Walcherse kust en in de

gekookt. Dit was het werk van de jongste aan boord, die daarom ‘kokje’ of

monding van de Westerschelde actief. Er werd voornamelijk op garnalen

‘kokkie’ werd genoemd. Daarna werden de garnalen buitenboord aan de

gevist. Als bijvangst werden ook wel andere vissoorten, als schol, schar,

lucht gekoeld.

tong en bot, aan boord genomen. In de wintermaanden lag de garnalen-

Op de gemotoriseerde schepen kon men overstappen op de bordenvis-

visserij stil en werd er ‘gekuild’, dat wil zeggen met een grote raamkuil

serij. Daarin werd gevist met een sleepnet dat werd opengehouden door

gevist op ‘schardijn’ (sardijn).

twee scheerborden die door de bodem gingen wanneer het net door het water werd getrokken. Hier was veel vakmanschap voor nodig.

(6b) Varen De vissers uit Breskens voeren aanvankelijk met platbodems, meest

(6d) Leven aan boord

hoogaarzen. Dat waren eerst nog uitsluitend zeilschepen. Was er geen

Het vissersleven was bikkelhard. Het werk was zwaar, het verblijf op zee

wind, dan moest er geroeid worden. In de jaren twintig werden de eerste

veeleisend. Aan boord verbleven de vissers in het ‘kot’ in het voor- of

zeilschepen uitgerust met een motor. Zo waren de vissers minder afhan-

achteronder, een benauwd en vochtig vertrek met een lage zoldering.

kelijk van weer en wind. Vooral in de jaren dertig nam het aantal houten

Met de introductie van het stuurrad verrezen voor de schipper aparte

motorschepen in de haven toe. Breskens liep erin voorop. Men kocht ook

stuurhokjes op de schepen.

wel grotere schepen tweedehands: botters, blazers, kotters, uit Urk of

Op ‘waaidagen’ (als er te veel wind stond) zochten de schepen beschut-

België. Sommige garnalenvissers konden met de betere schepen al in de

ting op wijkplaatsen langs de oevers en doodden zij de tijd met praten,

jaren dertig in een deel van het jaar overstappen op de kleine zeevisserij

kaarten en koffie drinken.

(tong en andere platvis).

De vissers droegen zware overjassen met gebreide truien daaronder. In

Voor het navigeren waren de schippers aanvankelijk aangewezen op de

de vroegste jaren waren die nog met de hand gebreid, later koos men

eigen kennis van het weer en van (on)diepten en stromingen in het water.

voor de donkerblauwe visserstruien uit de fabriek. Om zich tegen nattig-

Bij mist konden zij alleen op het gehoor afgaan en zorgen “droog” (d.i. in

heid en vuil te beschermen trokken de vissers oliegoed aan.

ondiep water) te blijven, om grotere schepen te ontlopen. Op de gemoto-

Het vissersvak werd geleerd in de praktijk. Jongens gingen vanaf onge-

riseerde schepen kwam er meer instrumentarium aan boord.

veer hun veertiende, soms al eerder, mee op het schip van hun vader.

12 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

2. Verhaallijn

De Bressiaanse visserij was ‘deelvisserij’. Dat wil zeggen dat de op-

(9) Gevaar en reddingswerk

brengst werd verdeeld onder de schipper, de knechten en de reder

Storm, mist, strandingen, motorpech, een aanvaring of overvaren worden,

(indien dit niet de schipper was). Tot na de oorlog was het in de visserij

een explosie van een van de vele mijnen die na de wereldoorlogen in zee

bepaald geen vetpot.

waren achtergebleven, de bediening van de visdraden en gieken met lieren en takels: het vissersbestaan bracht grote risico’s met zich mee. De

(7) Oorlog

schepen hadden spullen aan boord om noodsignalen uit te zenden en

De Tweede Wereldoorlog was, zeker voor Breskens, een zware tijd. In

reddingsmaterialen voor de bemanning. Lang was dat niet meer dan een

1940 brachten terugtrekkende Franse troepen de schepen in de haven

reddingsvest.

tot zinken. Tijdens de oorlog hadden de vissers te maken met vordering

Vissers schoten menigmaal te hulp als een ander schip in nood was. Bres-

van schepen, vangstbeperkingen, brandstofschaarste en het gevaar van

siaanse vissers begaven zich na de februariramp 1953 ook naar de getrof-

zeemijnen en beschietingen door Engelse jachtvliegtuigen. De grootste

fen gebieden om er mensen te redden.

ramp volgde begin september 1944. De Duitse troepen begonnen zich

Sinds 1900 kwamen 27 Bressiaanse vissers niet meer thuis. Hun namen

over de Westerschelde terug te trekken; tienduizenden manschappen

staan op het herdenkingsmonument bij de haven.

verzamelden zich bij de haven van Breskens. Om de Duitse terugtocht

Breskens is een officieel reddingsstation van de Koninklijke Nederlandse

te stuiten voerden de geallieerden op 11 september 1944 luchtaanvallen

Redding Maatschappij (KNRM). Sinds 1940 ligt hier een reddingsboot van

uit. Niet alleen de haven werd getroffen, ook een groot deel van het dorp

toen nog de Zuid-Hollandse Maatschappij tot Redding van Schipbreu-

werd verwoest. Onder de inwoners vielen 184 doden.

kelingen (ZHMRS). In de loop van de tijd hebben talloze Bressiaanders,

Na de bevrijding waren de wateren nog onbetrouwbaar door de vele

onder wie veel vissersmannen, zich als bemanningslid (schipper, stuur-

mijnen. De vissers verdienden een extraatje door te ‘buiten’: met ‘prikbo-

man, machinist of opstapper) ingezet bij noodsituaties op het water, van

ten’ haalden zij de lading van schepen die op een mijn waren gelopen en

scheepsrampen tot medische evacuaties.

gezonken.

(10) Vette jaren met een moderne vissersvloot (8) Haringtijd

Midden jaren vijftig werden in Breskens voor het eerst schepen uitge-

Tijdens de oorlog was de zee grotendeels met rust gelaten en dat was

rust met bokken (gieken). Er werd met twee boomkorren tegelijk gevist,

daarna te merken. Niet alleen vingen de vissers grote hoeveelheden

aan elke zijde van het schip één. De bomen hielden de netten open, die

garnalen, ook bevonden zich in de zuidelijke Noordzee grote scholen

tijdens het vissen over de zeebodem werden gesleept. Voor de netten wa-

haring. Schipper Hendrik (‘Duum’) Vermeulen bracht naar eigen zeggen

ren zware kettingen aangebracht die de grond omwoelden. In de boom-

als eerste in Nederland in januari 1945 een grote hoeveelheid haring aan

korvisserij werd voornamelijk gevist op garnalen en platvis, zoals tong.

land. Andere schippers volgden. Vissers van Texel, Urk en Wieringen leg-

De vissersvloot onderging vanaf de jaren zestig een metamorfose. De

den hun schepen ook in Breskens en gingen van daaruit op haring vissen.

houten schepen maakten plaats voor stalen kotters. Het motorvermogen

De haringvisserij werd ook wel als spanvisserij beoefend: twee kotters

van de schepen nam sterk toe. De schepen werden groter en stabieler

sleepten dan gezamenlijk een groot net door het water.

en boden meer comfort. Ook de apparatuur werd sterk verbeterd. Het echolood was een enorme vooruitgang. Bressiaanse vissers gingen in Zeeland voorop met die innovatie. Elektronica deed zijn intrede aan boord.

2. Verhaallijn

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 13

Er kwam steeds geavanceerdere navigatie- en opsporingsapparatuur aan

als het gaat over de ecologische waarden van de zee. Dalende omzetten,

boord. Via radioverbindingen kon contact met de wal en collega-vissers

het gebrek aan opvolgers, verlies aan visgronden door windmolenparken

worden onderhouden. Ook werden sprongen gemaakt in de visverwer-

op de Noordzee, toenemende regelgeving en het verbod op de pulsvis-

king aan boord. Schudziften deden hun intrede en later werden transport-

serij deden vissers besluiten hun bedrijf op te geven. Een voor een kozen

banden en koel- en vriessystemen geïnstalleerd.

Bressiaanse vissers een ander bestaan. Het lijkt onomkeerbaar: de visserij

Voor deze schepen waren grote investeringen nodig. De vissers werden

in Breskens is geschiedenis geworden.

daarbij geholpen door de gemeente Breskens, die de bank kredietgaranties verstrekte. Met de nieuwe kotters was het mogelijk verder de zee op te gaan en

De haven

langer van huis te blijven. Ook waren de vissers nu minder gebonden aan het seizoen. Steeds meer vissers legden zich toe op de (kleine) zeevisse-

(12) Vissershaven

rij. Sommigen voeren ’s maandags uit en kwamen donderdags of vrijdags

De visserij heeft al die jaren een groot stempel gedrukt op de haven

weer binnen. Een aantal viste eind jaren vijftig al jaarrond, waarbij ze zich

van Breskens. Het dorp had aanvankelijk een moeilijke toegang tot open

gedurende een bepaalde periode op een bepaalde vissoort (garnalen,

water, namelijk door een smalle geul die sterk aan verzanding onder-

kabeljauw, tong, haring) richtten en hun visgebieden dus gedurende

hevig was. Begin negentiende eeuw werd een eerste, primitieve haven

het jaar varieerden. Jaap Albregtse was met zijn nieuwe kotter in 1963

aangelegd. Er werd een paalconstructie gemaakt waar schepen konden

vermoedelijk de eerste Bressiaander die het hele jaar de zee op ging om

aanleggen en twee havendammen omringden de havenkom. Om de geul

platvis te vangen.

open te houden, werd er gespuid. Aanvankelijk was er één spuikom; op

De nieuwe schepen en vismethoden stelden andere eisen aan het vak-

de plaats van het huidige Spuiplein, begin negentiende eeuw kwam er

manschap van de vissers. In Vlissingen startte in 1958 de Visserijschool,

een tweede, oostelijke spuiboezem.

waaraan ook de gemeente Breskens meewerkte. In de jaren dertig was er

De vissersvloot bracht veel bedrijvigheid in en rond de ‘kaoje’. Breskens

in Breskens zelf al een opleiding voor visserij en binnenvaart geweest.

ontwikkelde zich tot de belangrijkste aanvoerhaven van garnalen in Zee-

Ook in het onderhoud deden vernieuwingen hun intrede in de visserij.

land. In de begintijd verkochten de vissers de garnalen die zij in de haven

Vanaf het midden van de jaren vijftig werden katoenen netten vervangen

aanvoerden rechtstreeks aan tussenhandelaren. Die verkochten de vis

door nylon netten. Een grote arbeidsbesparing, want nu was het niet meer

door naar het buitenland, vooral België en Frankrijk. De vissers zelf had-

nodig om de netten te tanen (‘katsjoeien’).

den op die wijze weinig zicht op de markt en weinig grip op de prijzen. Toen België en Frankrijk de import van vis in de crisisjaren ook nog eens

(11) De teloorgang vanaf circa 1975

aan banden legden, werd in 1936 een gemeentelijke vismijn opgericht. In

Rond het midden van de jaren zeventig keerde het tij. De vissers met de

1953 werd een nieuwe vismijn in gebruik genomen.

grote kotters kampten met hoge brandstofkosten. En door de grotere

Rond de haven waren verscheidene transportbedrijven actief, met name

schepen en geperfectioneerde visserijtechnieken stond het probleem van

gericht op het vervoer van vis en garnalen vanaf de vismijn naar België en

overbevissing weer op de agenda – niet voor het eerst in de geschiede-

Frankrijk.

nis. De overheid greep in. Voor de belangrijkste vissoorten werden quo-

De haven was verder belangrijk als ontmoetingsplaats voor de vissers,

teringsmaatregelen getroffen. Sinds die tijd ligt de visserij vol in het vizier

zeker toen er nog geen moderne communicatiemiddelen aan boord

14 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

2. Verhaallijn

waren. En wie als visser was afgezwaaid, wachtte op de ‘kommerenbank-

Het dorp

jes’ de terugkeer van de vloot af. De vissersvloot bepaalde tot in de jaren zeventig het beeld van de haven. Ze werd in die tijd zelfs aangeprezen als

(14) Dorp aan het water

een toeristische bezienswaardigheid.

Het water en de visserij speelden op allerlei manieren een rol in het dorp.

De haven was ook de plek waar onderhoud en reparatie van de schepen

Het water was nooit ver weg. Aanvankelijk beschermden duinen en de

en vismaterialen plaatsvond. Na de oorlog werden er twee scheepshel-

kade Breskens tegen de zee. Na de watersnoodramp van 1953 beoordeel-

lingen gebouwd. Er was een nettenbreier gevestigd. De netten werden er

de Rijkswaterstaat de oude waterkering als te zwak en werd deze in fasen

geboet en ook het ‘katsjoeien’ vond er plaats.

aangepakt. De eenheid tussen dorp en haven werd door de aanleg van de hoge ‘Deltadijk’ in 1971-1972 verbroken. Toen in 2009 een nieuwe verho-

(13) Overige activiteiten: handelshaven, veerhaven en jachthaven

ging van ongeveer een meter noodzakelijk was, werd een nog massievere

De vissersvloot deelde de haven met andere scheepvaart. De haven van

een glazen keerwand aan de zeezijde.

Breskens was een belangrijk verkeersknooppunt. Al eeuwenlang werd

Vanwege zijn ligging aan de monding van de Westerschelde, de scheep-

vanaf de kust een overzetveer op Vlissingen onderhouden. Diligencedien-

vaartroute naar Antwerpen, en zijn haven is Breskens in militair-strategisch

sten en de stoomtram zorgden voor de aansluiting naar België en andere

opzicht van groot belang. Het werd in de Franse tijd (1794-1814) van

plaatsen in Zeeuws-Vlaanderen. Beurtschippers en particuliere schippers

stevige forten voorzien en onderging in 1944 de catastrofale gevolgen van

laadden en losten in de haven hun goederen en passagiers. Snoepfa-

een geallieerd bombardement in de Slag om de Schelde.

brikant Van Melle had er zijn eigen schepen, de Gideons, liggen, die op

Breskens was lange tijd een agrarische gemeenschap, maar ontwikkelde

Rotterdam voeren.

zich vanaf het eind van de negentiende eeuw tot een vissersdorp. Het

Tussen 1920 en 1927 werd de haven uitgebreid. Er kwam een apart ge-

vissersbestaan was aanvankelijk een armoedig bestaan. Een aanvulling

deelte voor de vissersvloot en een aanlegplaats voor de veerboot van de

op het inkomen leverde thuiswerk: garnalen pellen voor vishandelaren of

Provinciale Stoombootdiensten. In 1958 werd buiten het dorp een nieuwe

snoepjes in wikkels draaien voor de suikerwerkfabrieken in het dorp.

veerhaven aangelegd.

Bijzondere ‘bijvangst’ werd te gelde gemaakt of in ieder geval zoveel mo-

De handelsactiviteiten concentreerden zich in de Handelshaven. Dit deel

gelijk benut. Opgeviste fossiele botten werden aan het Zeeuwsch Genoot-

van de haven werd een centrum voor aan de landbouw gerelateerde

schap der Wetenschappen of universiteiten verkocht. Later werden ze aan

bedrijvigheid, waarvoor onder andere een graansilo verrees. Uit een

het Visserijmuseum geschonken. En van de stekels van pijlstaartroggen

handelsonderneming in kolen, landbouwproducten en kunstmest groeide

maakten vissers wel ‘pielstaertolie’ (pijlstaartolie), een huismiddeltje dat

een rederij, uit een aannemersbedrijf een jachtenbouwer.

tegen allerlei kwalen werd ingezet.

Na de Tweede Wereldoorlog ontstond er dankzij de groeiende popula-

In het dorp stonden twee puffabrieken, waar kleine garnalen en visafval

riteit van de watersport behoefte aan een jachthaven. Daartoe diende

tot veevoer werden verwerkt. Tot eind jaren zestig hing elk jaar maanden-

decennialang de westkant van de visserssteiger. In 1975 werd aan de

lang de karakteristieke geur van de puffabrieken in het dorp.

oostzijde van de haven een nieuwe jachthaven geopend.

Na de Tweede Wereldoorlog kenterde het tij en beleefde de visserij vette

afgrenzing voorkomen door op de kering een loopbrug te plaatsen met

jaren. Daartegenover stond het harde bestaan, waarbij de vissersman-

2. Verhaallijn

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 15

nen soms ook nog eens dagenlang van huis waren. Thuis bestierden de

de komst van de nieuwe veerhaven in 1958 soms in een lange file in het

vrouwen gezin en huishouden.

dorp stonden opgesteld.

Voor het eerst werden in 1953, bij de ingebruikname van de nieuwe

Met enige verbeeldingskracht kunnen we nog andere passanten onder-

vismijn, de Visserijdagen georganiseerd. Het was bedoeld als een klein

scheiden. Ze spoelden aan of werden opgevist. De walvissen die op de

eenmalig feest, maar het werd zo’n groot succes dat het feest tot op de

kust strandden. De vogels die hun reis vanuit verre oorden niet hadden

dag van vandaag wordt gevierd, zij het zonder praalwagens en Visserij-/

overleefd en door Tijs Verschoor aan de kust werden opgeraapt. Van fos-

Garnalenkoningin.

siele botten tot kanonskogels en lijkstenen uit een zeemansgraf, ze maken

Ook in de vrijetijd speelde het water voor Bressiaanders een grote rol.

nu deel uit van de museumcollectie en vertellen op hun eigen wijze het

Kinderen lieten hun klompjes onder zeil ronddobberen in de haven,

verhaal van een dorp aan het water.

jongeren voeren met bootjes, al dan niet stiekem, naar ‘buiten’. Er was een bloeiend verenigingsleven in de watersport; de vereniging Scheldestroom bracht Nederlandse kampioenen voort. De zwemwedstrijd in de kaoje

Persoonlijke verhalen

tijdens de Visserijdagen gold als een jaarlijks hoogtepunt. Het water en de visserij lieten hun sporen na in de eetcultuur. Vroeger

De verhaallijn wordt ondersteund door persoonlijke verhalen van mensen

werden mossels geraapt langs de dijk en ‘oantjes en oentjes’ (gebak-

die in de visserij actief zijn geweest of een rol hebben gespeeld in Bres-

ken kokkels) gegeten. De vers aangevoerde vis vond zijn weg naar de

kens. In het laatste geval is er steeds een band met het water.

huishoudens. In menig schuurtje werd vis gebakken en aan tafel werden garnalen gepeld voor eigen consumptie. De verse vis die in de haven

Daniël Hoogstad

werd aangevoerd, vond ook gretig aftrek bij restaurants in de omgeving –

Kocht in 1878 een hoogaars en liet deze in 1911 als de BR 1 registreren.

een aantal staat hoog aangeschreven.

(bij 6a)

Ten slotte beïnvloedde het leven aan de kust ook het werk van de in Breskens woonachtige kunstenaar Johnny Beerens. Zijn doeken en de im-

Lo van Hanegem

posante schildering op de graansilo in de haven – inmiddels verdwenen

Garnalenvisser. Redde een kind bij het bombardement op Breskens op 11

– brengen de visserij als bron van bestaan in beeld.

september 1944 en kwam daarbij zelf om het leven. Zijn zoon, de voetballer Willem van Hanegem, was toen zes maanden oud en heeft zijn vader

(15) Passanten

dus nooit gekend.

Als gevolg van zijn haven was Breskens ook een oord van passanten. Voor

(bij 7)

korte of langere tijd bevolkten zij het dorp: reizigers die met het veer werden overgezet, schippers van de beurt- en binnenvaart, haringvissers uit

Hendrik Vermeulen (‘Duum’)

Texel, Wieringen en Urk, en hun gezinnen die soms voor enkele maanden

Bracht in januari 1945 als eerste een grote lading haring aan wal in Bres-

overkwamen en in Breskens verbleven, chauffeurs van transportbedrijven,

kens.

toeristen in recreatiewoningen en op campings, de letterlijke ‘passanten’

(bij 8)

in de jachthaven en de passagiers voor de ‘bwoat’ naar Vlissingen, die tot

16 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

2. Verhaallijn

Willem van de Broecke

met name vogels die hij aan de kust vond en door een preparateur liet

Schipper op de reddingsboot van 1961 tot 1985. Bijnaam ‘Duuk’. Redde

opzetten. Na zijn dood werd zijn collectie overgedragen aan het Visserij-

924 mensen tijdens 250 tochten. Spectaculaire reddingsacties: de Tijl

museum.

Uilenspiegel en de Spyros Armenakis.

(bij 14 of 15)

(bij 9) Deze lijst kan verder worden aangevuld met verhalen van vissers die Nellie Vermeulen

op de website van het Visserijmuseum en in boeken over de visserij in

De visserij was een mannenwereld, maar dat hield Nellie Vermeulen niet

Breskens zijn verschenen.

tegen. Ze ging jong haar vader ‘Duum’ achterna en viste tot ze zwanger werd. (bij 10) Cornelia van Haneghem-Monjé Bestierde de kantine van de vismijn, met een stem als een klok en recht voor zijn raap. Een fenomeen in Breskens. (bij 12) Willem Bondewel De laatste beurtschipper van Zeeland komt uit Breskens. (bij 13) Piet Roest Was beurtvaarder, begon daarna in Breskens een transportbedrijf. (bij 13) Omer Gielliet Pastoor en beeldend kunstenaar. Hij maakte beelden uit hout. De milieuvervuiling in de Westerschelde ging hem zeer aan het hart; hij werd initiator van de actie Red de Schelde. (bij 14) Tijs Verschoor Verzamelaar van vogels en schelpen. Bracht een grote collectie bijeen van

2. Verhaallijn

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 17

3. Collectie

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 19

De collectie van het huidige museum bevat meer

845 vogels en 42 andere dieren. Veel dieren staan in de

aan het bureau dat het museum straks gaat inrichten.

dan 2400 objecten. Binnen de collectie zijn diverse

door Verschoor zelf gemaakte vitrinekasten. Verschoor

Het is bijvoorbeeld voorstelbaar dat het mammoetskelet

zwaartepunten te onderscheiden. Er is een aanzien-

verzamelde de dode dieren langs de Zeeuwse kust,

straks in een andere vorm terugkomt (niet meer op het

lijk aantal scheepsmodellen, van schaalmodellen van

hoofdzakelijk bij Breskens en Westkapelle. Zo vond

rode paneel). Het bureau zal ook moeten overwegen of

hoogaarzen en andere vissersschepen tot modellen

Verschoor zijn eerste papegaaiduiker, een vogel die

de havenmaquettes, eventueel in gereviseerde vorm,

van de PSD-boten en boten van rederij Vroon. Voorts

normaal gesproken in Noord-Europa voorkomt, bij de

terug kunnen komen. Opgeknapt, binnen een andere

is er een grote collectie nautische instrumenten

jachthaven van Breskens.

setting (waarvoor in hoofdstuk 5 een suggestie volgt) en

(met name voor navigatie en communicatie) en een

Het museum herbergt tevens collecties koralen, fossiele

met een pakkende belichting komen zij mogelijk beter

verzameling objecten die tot de overige scheepsuit-

gesteenten en lichaamsdelen van vissen en walvisachti-

tot hun recht. De zwart-witfoto’s die nu in het museum

rusting en tuigage behoren. Ook bezit het museum

gen, zoals gehoorbeentjes.

te zien zijn, zullen gereproduceerd moeten worden om

gereedschappen voor houtbewerking, breeuwen en

Voorts zijn er bijzondere objecten als het wapenschild

als digitaal bestand in de opstelling gebruikt te kunnen

het maken van zeilen.

van Breskens en een vliegtuigbom uit de Tweede We-

worden. Echter, een aantal ingelijste foto’s, zoals de foto

reldoorlog.

van het echtpaar Hoogstad (VMB00079), heeft juist door

De collectie bevat meerdere maquettes: van de Handels-

Het museum beschikt over een collectie foto’s, onder

het historische karakter van foto en lijst een meerwaarde

haven (situatie circa 1920), van de Vissershaven (situatie

andere van vissersmannen, en in het museum worden

en zou om die reden zo in de presentatie een plekje

1928-1958), van de Westerschelde (waarop onder meer

meerdere korte films vertoond (onder meer via een

kunnen krijgen.

de diepte, banken en schorren zijn aangegeven) en van

interactieve tafel).

de scheepswerf Gebrs. De Klerk (1933-1955).

In de huidige filmzaal staat ook meubilair uit de vismijn

In het onderstaande zijn de objecten (of groepen ob-

Voorts heeft het museum een collectie schilderijen. Het

en een historische mijnklok. Daarmee wordt regelmatig

jecten) van de huidige museumcollectie ingedeeld bij

betreft in de eerste plaats werken van kunstschilder

geveild.

de (sub)thema’s van de verhaallijnen. Bij groepen van

Johnny Beerens uit Breskens. Verder zijn er schilderijen

Ten slotte is er een collectie flessenscheepjes.

objecten zijn geen objectnummers gegeven. In blauw

van schepen en havengezichten die oud-visser

suggesties voor aanvullingen.

J. Albregtse heeft gemaakt. Ook zijn er bustes van

Voor sommige onderdelen van de verhaallijn is een

pastoor Omer Gielliet en visser Jaap Albregtse.

groot aantal objecten beschikbaar. Daar zal een selectie

Het museum heeft een grote collectie fossiele botten

moeten worden gemaakt, op basis van onder meer de

die vissers in hun netten aantroffen. Een aantal daarvan

staat van het object en de relevantie voor de verhaallijn.

zijn gebruikt voor de reconstructie van een mammoet-

Zo kan bij de nautische apparatuur een criterium zijn

(1) De Noordzee en het ontstaan van Zeeland

skelet. Verder toont het museum andere zaken die in de

of de apparatuur ook daadwerkelijk op vissersschepen

Haaientanden; skelet wolharige mammoet; fossiele bot-

visnetten terechtkwamen, dan wel in de omgeving van

is gebruikt. Voor andere delen zijn juist nauwelijks of

ten van mammoet, wolharige neushoorn, steppewisent,

Breskens zijn aangespoeld, zoals lijkstenen, kanonsko-

geen objecten beschikbaar. Ik doe daar suggesties voor

bosolifant, reuzenhert, edelhert, rendier, runderen, paar-

gels, haaientanden.

aanvullingen. Eén beeld kan soms hetzelfde verhaal

den, grottenleeuw, walrus; stenen vuistbijl (VMB00998);

In het huidige museum is een volle zaal ingericht met

vertellen als honderd voorwerpen.

fossiele gesteenten.

de collectie opgezette vogels en andere dieren die door

Een aantal collectie-onderdelen kunnen hoogstwaar-

Bressiaander Tijs Verschoor is aangelegd. Het gaat om

schijnlijk een revisie gebruiken. Dit is ter beoordeling

20 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

Het water

3. Collectie

Foto stranding Pebane op de Hooge Platen, 1952 (Zeeuws Archief, Fotocollectie Vlissingen).

Visboeck van Adriaen Coenen (KB, Nationale Bibliotheek).

schelde (VMB00520).

dingen van garnalen en de diverse vissoorten die in de

Schaalmodel De Woestduyne (VMB01295), vergaan

Westerscheldemonding en op de Noordzee door vissers

Kaart van het Land van Cadzand e.o. door D.W.C. Hattinga, 1746 (Zeeuws Archief, Atlassen Hattinga).

in de Westerschelde; model vuurtoren Breskens

uit Breskens werden gevist, met nadere uitleg over hun

(2) De Schelde

(VMB00996); loodsladder (VMB00808); kardinale boei

leefwijze. In ieder geval: garnaal, tong, schol, schar, bot,

Felixarchief, Antwerpen, inv.nr. 12#2473: Scheldekaart

(VMB00530).

sardijn, haring, kabeljauw.

van Rupelmonde tot de Noordzee (1504-1505, vermoe-

Getijklok (VMB00519); peilschaal (VMB00522).

KB, Nationale Bibliotheek, nr. KW 78 E 54: Visboeck

delijk naar een kaart van 1468-1469).

Opgezette inheemse kustvogels; schelpen; opgezette

van Adriaen Coenen, afbeelding haring, blz. 28v + 29r.

zeehond (VMB00531, zie ook onder (6c)). Zeeuws Archief, Beeldbank, fotoserie stranding Pebane

(3) Inpolderingen en landverlies

op de Hooge Platen, 1952.

(6) Magere jaren

Archeologisch aardewerk (Baardmankruiken, Rheinland-

(6a) Het begin van de visserij in Breskens

kruiken), mits afkomstig van verdronken dorpen uit het

Schaalmodel hoogaars BR 1 van Daniël Hoogstad

gebied. Kaart Staats-Vlaanderen (VMB 00967). Zeeuws Archief, Hattinga-kaarten.

De visserij

(VMB00091). Visserstrui (VMB01375, reconstructie). Schepen: schaalmodellen platbodems (nu in vitrine

(5) Vissoorten

056): hoogaars TH 64 met riemen, pikhaak en kacheltje

(4) De Westerschelde: drukke scheepvaart en kwetsbare natuur

Maal- en grijptanden zeebrasem; gehoorbeentjes kleine

(VMB00959), boeieraak CLN 16 met riemen en pikhaak

vissen.

(VMB00960), hoogaars CLN 1 met riemen en houten

Maquette Westerschelde (VMB00521); zeekaart Wester-

Historische platen/tekeningen of hedendaagse afbeel-

tonnetje (VMB00961), schouw (VMB00962), hoogaars

3. Collectie

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 21

TH 35, met koperbeslag (VMB00963), hengst HON 2

kotter op een werf te Breskens, schilderij J. Rijnink, nr.

pees en verzwaarblokken.

met koperbeslag en twee dollen, 2 riemen, pikhaak

A.5793(02)

Schaalmodellen houten kotter: BR 64 (VMB00391 +

(VMB00964), hoogaars ARM 25 met koperbeslag twee

Tuigage: drieloper (hijsblok), scheepskatrollen, juffer-

VMB00936).

riemen en houten tonnetje (VMB00965).

blokken, haakblok, houten klossen, kinnebaksblokken,

Visverwerking aan boord: garnalenzeven, stapelzeef;

korvijnagels, lummel (VMB00952).

opgezette krabben en zeesterren; zwart-witfoto van

(6b) Varen

Schiemanswerk: geknoopte leguaan (VMB00225),

garnalen koken aan boord (VMB00186); viskist, jaren ’40

Overige schaalmodellen hoogaars, waaronder: BR 3

fender van touw (VMB00850), touw met diverse knopen

(VMB01397); vismand (VMB00179).

(VMB01075), BR 17 (VMB00166), BR 45 (VMB00969).

waaronder een diamantknoop (VMB01209), knopenbord

Geluidsfragment Jaap Albregtse sr., vissen in 1924

Zijzwaard hoogaars (VMB00071).

(VMB00226).

(website).

Zwart-witfoto mensen op BR 5 (VMB00981).

Navigeren: zandloper; kompassen; zeekaarten; paral-

Registratiekaarten schepen in Centraal Visserijregister

lellinialen; kaartpassers; sextanten; octant (VMB01249);

(6d) Leven aan boord

(online te downloaden, via www.zuiderzeecollectie.nl/

meetlat (VMB01211); zakalidade (VMB01247); log

Drinkwaterton; vispannetje; plunjezak (VMB00272);

page/1049/centraal-visserijregister).

(VMB00054); scheepslog (VMB00807); handlog met

bootsmanfluiten; stenen tabakspijpjes; olielampen;

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, diverse foto’s van

logplankje (VMB01256).

scheepskacheltje (VMB00997); scheepsbellen; vissers-

houten schepen in de haven, circa 1950. Idem, foto door

Verlichting: ankerlichten; stuurboordlicht (groen);

trui (VMB01375, reconstructie), oliegoed (VMB00271),

O. de Milliano van BR 53 (circa 1923).

bakboordlicht (rood); toplichten; heklichten; heklicht

opgezette Jan van Gent (‘die wilde je niet aan boord

Maritiem MuZEEum Vlissingen, Vissershaven van Bres-

petroleumlamp (VMB00416).

hebben’).

kens, schilderij Frans Maas, nr. 8420.

Overige scheepsuitrusting: stootkussen (VMB00130);

Vergunning (consent) voor Abraham van Haneghem,

Scheepvaartmuseum Amsterdam, Een kieljacht en een

pikhaken; dregankers; parapluanker (VMB01174); wal-

1924 (VMB01368); administratie BR 10, vergunningen

anker (VMB01401).

(VMB01292).

Motorisering: Kromhout motor (VMB00273), motoren,

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto’s door Jacque-

oliespuit (VMB00853).

line Midavaine van Nellie Vermeulen (ook met vader).

Scheepsschroef (VMB00902).

(6c) Vissen

(7) Oorlog

Meeuwen (opgezette vogels), opgezette zeehond

Meetbrief BR 18 (VMB01302); brief over inbeslagname

(VMB00531, zie ook onder (4)).

motorviskotter BR 20 (VMB01320); brief met verklaring

Peilen: peillood (VMB00694); peillood met touw

over opsporing door de Wehrmacht gevorderde vaartui-

(VMB00840); handlood (VMB00891); Vlaams handlood

gen (VMB01321).

(VMB01246); grondzoeker met dieptelood (VMB01257);

Vliegtuigbom (VMB00065); RAF bord 1942 (VMB00976).

hydrostatisch dieptelood (VMB01255); Walker diepte-

Bewijs van verleende uitgang en ingang voor Abraham

lood (VMB01275).

van den Broecke door Militair Gezag (VMB01371).

Registratiekaart BR 4 Jacoba Elizabeth uit het Centraal

Netten: visnetten, sleepnet (VMB00894); drijvers; trawler-

NIMH, Beeldbank, diverse foto’s.

Visserijregister.

ballen; visnetgewicht; ankersteen; takelblokken; klossen-

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto’s haven mei

22 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

3. Collectie

Zeeland, 2019 (https://www.zeeuwseankers.nl/video/de-

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto bemanning red-

slag-om-de-schelde-een-gemiste-kans-en-het-bombar-

dingsboot, na 1965, FO144835.

dement-op-breskens).

Scheepvaartmuseum Amsterdam, foto reddingsboot Javazee, nr. 1993.3887. Nationaal Reddingmuseum Dorus Rijkers, foto motor-

(8) Haringtijd

reddingsboot Javazee in actie bij brand in de haven van

Haringnet (VMB00180).

Breskens, jaren ’70?, nr. S7001. Idem, foto’s reddingsboot

Zwart-witfoto’s van haringvisserij, haring lossen.

Zeemanshoop, nr. 9035.

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto’s haringaanvoer in de haven. Haven in 1944 (ZB, Beeldbank Zeeland, foto Feijter-Buth).

(9) Gevaar en reddingswerk 1940, waaronder gezonken veerboten. Idem, bombar-

Visserswit BR 16 (VMB01076); overlevingspakket uit de

dement 11-9-1944. Idem, verwoestingen 1944-1946.

BR 10 (VMB01291); lenspompen (losse afsluiter); linnen

Zeeuws Archief, Beeldbank, foto’s militairen in haven,

hoosemmer (VMB00088), hoosemmer (VMB00122);

1944.

stormlantaarn (VMB01172); stakelpotten/stakellichten;

Zeeuws Archief, archief Militair Gezag, 1944-1946 (toe-

alarmlicht (VMB00456); lichtkogelpistool (VMB00955);

gang 280), inv.nr. 4910.1: Documentairefilm door M.S.

lifeline-pistool (VMB00956); zeekaart mijnenvelden

Schaap over (onder meer) de verwoesting van Zeeuws-

Westerscheldemonding 1938 (VMB00463); luchthoorn

Vlaanderen (het leven voor en na de verwoesting), 1944-

(VMB00475); scheepstoeter (VMB01298); blikjes ontste-

1945, zwart-wit, zonder geluid. Deel I. Met beelden van

kingslontjes; noodpeilzender (VMB00970); reddingsboei

aankomst PSD-boot (voor de oorlog), verwoest oorlogs-

(VMB00993); lijnwerptoestel (VMB01408); SART red-

materieel, boerenleven na de oorlog, opruimwerkzaam-

dingsmateriaal (VMB00454).

heden in het zwaar beschadigde dorp, begraafplaats.

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto’s Cor Heijkoop

Zeeuws Archief, archief Militair Gezag (1944-1946), inv.

stranding BR 15 bij Westkapelle, 1983. Idem, foto

nr. 4910.2: Documentairefilm door M.S. Schaap over het

Jacqueline Midavaine stranding de Sont.

leven in Zeeuws-Vlaanderen na de verwoesting, 1944-

ZB Bibliotheek, Krantenbank Zeeland: krantenberichten

1945, zwart-wit, zonder geluid. Deel II. Met beelden van

over reddingen en vermiste vissersschepen.

passeren vrachtauto Cambier Breskens bij de Isabel-

Hier ook een passende koppeling maken met de namen

lasluis.

op het Visserijmonument.

Korte documentaire ‘Een gemiste kans en het bom-

KNRM: schilderij reddingsboot Javazee (VMB00317),

bardement op Breskens’ in de reeks ‘De Slag om de

scheepsmodel Javazee (VMB01351); radio reddingsboot

Schelde’. Gemaakt voor en uitgezonden bij Omroep

(VMB00815); lifeboat radio’s (VMB00872 + 873).

3. Collectie

De Stem, 18 januari 1971 (ZB, Krantenbank Zeeland).

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 23

(10) Vette jaren met een moderne vissersvloot

Communicatie: Decca radio ontvanger (VMB01272), ont-

Boomkorvisserij:

vanger radio (VMB00442), radio s.p. (VMB00880), radio

Schilderij van BR 22 en BR 37 (VMB01318); zwart-wit foto

zend/ontvangers, Loran C ontvanger (VMB01239), zend-

BR 36 (VMB01315).

installatie (VMB00443), marifoons, telegraaf (VMB00453),

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto’s van diverse

telefoon met apparaat (VMB00878), telexapparaat

fotografen, onder meer BR 10, BR 15, BR 45, BR 46, BR 50.

(VMB00896); internationale tijdklok (VMB01245).

Moderne schepen:

Filmreeks ‘Halen’: RTV Scheldemond i.s.m. Visserijmu-

Schilderijen BR 7 (VMB00298 + 299), BR 14 + 13

seum Breskens (via YouTube). Korte filmpjes over vis-

(VMB00300), BR 43 (VMB00914), BR 50 (VMB00405),

serij Breskens, laatste, langere film gaat over de week-

BR 57 (VMB00433 + VMB01219), kleurenfoto BR 57

visserij.

(VMB00753).

Vaarsimulator (VMB01212, met toevoeging van uitleg

Scheepsschroef (VMB00871); stuurwielen, in combi-

hoe te bedienen).

Werfplaat Gebrs. Van der Sande (Fries Scheepvaart Museum).

natie met zwart-witfoto Henk Vermeulen in stuurhut (VMB00451). Testapparaat voor motor (VMB00439).

(11) De teloorgang vanaf circa 1975

RCE, Beeldbank, foto oude haven Breskens, nr. SP-0316.

Elektronische logindicator (VMB01265).

Vierdelige filmreeks ‘De laatste vissers van Bresjes’

Rijkswaterstaat, Beeldarchief, diverse foto’s vissershaven

Stabiliteitsmeter (VMB00452).

(2023): RTV Scheldemond i.s.m. Visserijmuseum Bres-

2011, nrs. 452660-452662, 452680-452682.

Luchtkoker (VMB00525).

kens.

Zeeuws Archief, archief Kadaster Zeeland (toegang 247),

Regelkast autopiloot (VMB00440), automatische piloot

kaarten.

combipiloot R6 9500 (VMB01173).

Zeeuws Archief, Fotoarchief Torbijn, diverse foto’s oude

Navigatie-instrumentarium: richtingzoeker (VMB00441);

haven.

snelliuspasser (VMB001240); kompassen; waaronder

De haven

Zeeuws Archief, prentbriefkaarten oude haven. Zeeuws Archief, diverse foto’s, jaren ’70.

magnetisch handpeilkompas (VMB01244), handradiopeilkompas (VMB01259), cardanisch kompas, chinees

(12) Vissershaven

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, fotoreportages door

kompas, zakpeilkompas, natkompas, vloeistofkompas,

Maquette Handelshaven, situatie circa 1920.

O. de Milliano, Jacqueline Midavaine en C. de Boer van

droogkompas, driedelig gyrokompas (VMB00901),

Schilderij vissershaven met silo door P. Scherbeyn

het lossen van vis en garnalen, jaren ‘60/’70.

gyrokompas en twee repeaters (VMB01074); radarbuis

(VMB00903).

Vismijn:

(VMB01352); Lodestone radio goniometer (VMB01271);

Schilderij Broden en vissen door Johnny Beerens

Zwart-witfoto Vissersclub Breskens (VMB00406).

kompas autopiloot (VMB00436); anemometer

(VMB00066) in combinatie met foto silo (Rijkswaterstaat,

Garnalenkist Breskens Veiling (VMB00308).

(VMB01258); plotter (VMB00885); Portland koersplotter

Beeldarchief, nr. 452662 óf ZB Bibliotheek, Beeldbank

Mijnklok (VMB00490); zwart-witfoto mijnklok

(VMB01234); navigatiecomputer (VMB00904).

Zeeland, nr. FO141389). Tevens ZB Bibliotheek, Beeld-

(VMB00481).

Peilen (navigatie): elektrisch echolood (VMB00447),

bank Zeeland, nr. FO183209 (foto van Beerens aan het

Zwart-witfoto mijnende vissers (VMB0082).

echolood Simrad (VMB01215), handradiopeiltoestel

werk op de silo).

Film ‘Breskens in 1965 zoals het was’.

(VMB01260); radiopeiltoestel (VMB00407).

Schilderij Havenzicht door J. Albregtse (VMB00222).

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, fotoreportages door

24 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

3. Collectie

Boetnaalden; garenhouder om netten te boeten (VMB01170). Zwart-witfoto’s netten breien en boeten. ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto’s Michael van de Velde van netten boeten etc. Demonstratietafel met uitrusting. Scheepsbouw: Maquette scheepsbouwer De Klerk (VMB00168 + 169). Ontwerptekening zeilmotorsloep op blauwdruk, J. de Klerk (VMB01144); ontwerptekeningen motorsloepen, roeiboten, lemstervaartuig (VMB01146 t/m 1151). Gereedschappen houtbewerking: houtzaag (VMB00081); dissel (VMB00135); houten hamer (VMB01136); houtLossen bij de vismijn, circa 1966 (ZB, Beeldbank Zeeland, foto A. van Wyngen).

boor (VMB01137); guts (VMB01138); beitel (VMB01140); dissels; schroevendraaier (VMB01139); sleuventrekker

Uittreksel uit het kadastrale plan van de gemeente Breskens, 1894-1914 (Zeeuws Archief, Archief voormalige polders en waterschappen opgegaan in het Waterschap Het Vrije van Sluis).

(VMB01142). Botter in aanbouw (VMB00966). C. de Boer over de vismijn, jaren ’70-’90. Idem, diverse

Fries Scheepvaart Museum, werfplaat Gebrs. Van der

Scheepsmodellen: schaalmodel beurtschip Le-Ja

andere foto’s vismijn. Idem, foto exporteur Cambier, nr.

Sande te Breskens, rechthoekig, metaal, 1950-1975 (ob-

(VMB00016); scheepsmodellen Vroon.

FO153165.

jectnr. FSM-1995-109).

Bakboordlicht (VMB01510) en schijnwerper (VMB01511)

Onderhoud schepen:

Museum Vlaardingen, scheepsbouwkundige tekening

van motorschip Gideon III (Van Melle).

Breeuwen: breeuwhamers; breeuwspijker (VMB00136);

van een haringlogger, gebouwd op werf Van de Sande

PSD:

breeuwkatoen (VMB00137; breeuwtouw; breeuwijzers;

Breskens, 1962, nr. TT1384.

Schilderij raderboot Zeeland door J. Albregtse

pneumatisch breeuwapparaat (VMB00144).

(VMB00223); modellen PSD-schepen: raderboot

Zeilmaken: drevel (VMB00150); kleedkuil (VMB00151);

(VMB00862), Prins Hendrik (VMB01354); PSD-uniform:

(13) Overige activiteiten: handelshaven, veerhaven en jachthaven

colbert, broek en pet (VMB01185), dito (VMB01186);

met naald (VMB00155); zeilmakersetui met naalden (VMB00156); naaldenkoker (VMB00157); zeilmakers-

Maquette Vissershaven met links aanlegplaats veerboot,

kaartje West-Zeeuwsch-Vlaanderen (VMB01203).

priemen; schiemansgaren (VMB00162); plunjezak

situatie 1928-1958.

Rijkswaterstaat, Beeldarchief: diverse foto’s veerhaven,

(VMB00158); koeienhoorn met naalden (VMB00171);

Rijkswaterstaat, Beeldarchief: luchtfoto’s situatie haven

2010.

musketonhaken; zeilhaak (VMB00174).

1988, 2010, 2013.

Zeeuws Archief, diverse foto’s oude situatie en nieuwe

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, fotoserie C. Kotvis,

Zeeuws Archief, Fotoarchief Dert, foto’s bieten laden,

veerhaven.

onderhoud vissersschepen in de haven, jaren ‘60/’70.

1953.

Jachthaven:

zeilmakershamer (VMB00152); zeilmakershandpalm

Netten maken en boeten:

3. Collectie

PSD-instrumentarium (kniptang, stempels); toeristen-

Rijkswaterstaat, Beeldarchief, diverse foto’s, circa 2010.

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 25

Gietijzeren kanonskogels.

Wisselbekers Visserijdagen; garnalenwimpel 1978

Zeeuws Archief, Archief Familie Van Lynden (Zeeuwse

(VMB01294), dito wimpels 1994, 1995, 2002.

tak), 1860-1965 (toegang 156), inv.nr. 180: Foto’s van het

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, diverse foto’s Vis-

fort Frederik Hendrik bij Breskens door J.W. Bal, circa

serijdagen vanaf 1953.

1869.

Watersport:

Huisarbeid: blikken Van Melle.

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, diverse foto’s haven-

Foto puffabriek (VMB01326).

wedstrijden (zwemmen). Idem, Scheldebekerzwemwed-

Bijverdienste uit fossiele botten:

strijden.

Fossiele botten.

Schilderijen Johnny Beerens:

Zeeuws Archief, Archief Koninklijk Zeeuwsch Genoot-

Anonieme visser III (VMB00304), Anonieme visser XV

schap der Wetenschappen, 1769-1969 (toegang 26),

(VMB00286), Transfiguratie I + II (VMB00278 + 279), Vis-

inv.nr. 339.2: Correspondentie van P.J. van der Feen als

sen (VMB01414), Oog van de vis (VMB01415).

conservator van de ‘Stenen Kamer’ met L. Bootsgezel,

Overig:

1930-1936.

Wapenschild van Breskens (VMB00082).

Pielstaertolie:

Schilderij ’t Killetje door J. Albregtse (VMB00488).

Zeeuws Archief, jachthaven 1971, nr. 129F_556. Idem,

Staartstekels pijlstaartrog (VMB00772).

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto’s noodwoningen

Fotoarchief Torbijn, diverse foto’s oude situatie.

Visserijdagen:

in Het Vrije Volk.

De haven in 2010 (Beeldarchief Rijkswaterstaat, foto Joop van Houdt).

Zeeuws Archief, prentbriefkaarten.

Het dorp

(15) Passanten Glas-in-loodraam Wapen van Breskens (VMB01472).

(14) Dorp aan het water

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto door Jacque-

Kaarten:

line Midavaine van Mortierorgel in Du Commerce, nr.

Zeeuws Archief, Archief Waterschap Oud en Jong Bres-

105138.

kens (toegang 3567), diverse kaarten.

Toerisme:

Zeeuws Archief, Archief Kadaster Zeeland (toegang

Zeeuws Archief, diverse prentbriefkaarten ‘Groeten uit

247), diverse kaarten.

Breskens’. Idem, Fotoarchief Torbijn, foto gezelschap op

Dijkversterking:

het strand, nr. 664_BRE-92.

ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, fotoseries dijkver-

Fossiele botten; botten Groenlandse walvis, spitssnuit-

sterkingen na WO2.

dolfijn, dwergvinvis, everzwijn, runderen, paarden;

Rijkswaterstaat, Beeldarchief, foto’s dijkversterkingen bij

Correspondentie van L. Bootsgezel over verkoop fossiele

haaientanden; walvistanden; beenvistanden; zeehonden-

Breskens.

botten (Zeeuws Archief, Archief Koninklijk Zeeuwsch Genoot-

tand; gehoorbeentjes walvis, dolfijnen; wervels dolfijnen;

Militair-strategische betekenis:

schap der Wetenschappen).

wervels haaien; staartstekels roggen; roggentanden; op-

26 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

3. Collectie

gezette vissen, zeepaardjes, heremietkreeften, kreeften.

Willem van de Broecke (9)

Inheemse schelpen (VMB00470 +471).

portretfoto ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, nr.

Vijzels; zeemansgrafsteen/lijkstenen.

FO92867

Zwart-witfoto aangespoelde potvis (VMB00921) ZB Bibliotheek, Beeldbank Zeeland, foto’s stranding

Nellie Vermeulen (10)

potvis Spijkerplaat. Idem, foto’s aangespoelde butskop,

zwart-witfoto door F. Gittenberger (VMB00196)

1984. Collectie Zuiderzeemuseum Enkhuizen. ‘Stomme’ film

Cornelia van Haneghem-Monjé (12)

met reportage over de verwerking van de eind februari

portretfoto Peter Verdurmen in Vissermans

1937 bij Breskens aangespoelde potvissen. En een in 1941 bij Wijk aan Zee aangespoelde dwergvinvis (laatste

Willem Bondewel (13)

30 seconden). Totale duur film: 9 minuten. https://www.

?

zuiderzeecollectie.nl/object/audiovisuals/Zuiderzee_museum-100000165

Piet Roest (13)

Scheepvaartmuseum Amsterdam, Geprepareerd stuk

?

huid met speklaag van potvis die in 1970 bij Breskens aanspoelde (nat preparaat in glazen stopfles), nr.

Omer Gielliet (14)

2010.2159.

buste (VMB01399) Tijs Verschoor (14 of 15) foto door Peter Verdurmen (VMB01313) of ets door Arie

Persoonlijke verhalen

Vinke (VMB00200), in combinatie met de eerste scholekster die Verschoor liet opzetten (is dit VMBv001?)

(aan de hand van een foto of object) De verhalen uit het boek Vissermans van Jack Vader en Daniël Hoogstad (6a)

fotograaf Peter Verdurmen, worden nu op de website

foto echtpaar Hoogstad (VMB00079)

van het museum getoond. Deze zouden samen met de karakteristieke portretfoto’s in de nieuwe opstelling

Lo van Hanegem (7)

geïntegreerd kunnen worden.

foto zoon Willem van Hanegem (eventueel via internet) Hendrik Vermeulen (‘Duum’) (8) zwart-witfoto (VMB00189)

3. Collectie

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 27

4. Vlekkenplan

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 29

NV

NV

Thema 1 Water

Thema 2 Visserij

NV

Thema 3 Haven NV

NV

scheepsmotor

NV

dakluik

NV

NV

Ruimte tijdelijke tentoonstelling

NV

Thema 4 Dorp

NV

NV

30 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

4. Vlekkenplan

5. Suggesties voor de presentatie

Museumconcept Visserijmuseum Breskens | 31

Uitgangspunt is een presentatie die recht doet aan de geschiedenis

lijke verhalen zich goed voor de audiotour en achtergrondinformatie

van de visserij en van Breskens. In het verhaal speelt het menselijke

bij objecten en afbeeldingen voor touchscreens. Het voordeel is dat de

aspect een cruciale rol. Geen droge verhalen met cijfers en jaartallen,

bezoeker niet wordt overvoerd met informatie, maar op basis van eigen

juist de mensen en hun ervaringen als visser, als Bressiaander komen

interesse zijn of haar keuze kan maken.

naar voren. De presentatie is afgewogen: overrompelend waar dat kan,

Dankzij deze opzet kunnen bezoekers zelfstandig door het museum gaan.

ingetogen waar dat moet – dus steeds aansluitend bij de inhoud. Alle

Dat maakt het museum minder afhankelijk van vrijwilligers (gidsen wel-

zintuigen worden geprikkeld, ook, of misschien juist: de reuk!

licht alleen nog op aanvraag voor eventuele groepsrondleidingen).

In het nieuwe museum worden interactieve elementen toegepast. Bezoekers kunnen zelf meer informatie aanboren, met behulp van bijvoorbeeld

Voorwerpen en historisch beeld- en audiomateriaal

een audiotour en/of touchscreens en worden uitgenodigd zelf aan de slag te gaan, bijvoorbeeld aan de vaarsimulator, met het maken van scheeps-

Objecten en te tonen beeldmateriaal zijn de ‘dragers’ van het verhaal. Ze

knopen en het breien van netten. Ook kan worden gedacht aan het inbren-

hebben een eigen intrinsieke betekenis, maar staan ook voor iets groters,

gen van enkele spelelementen.

voor een verhaal dat het specifieke object overstijgt.

Tegenwoordig zijn er legio middelen en technieken beschikbaar om op

Er is een grote diversiteit aan materiaal beschikbaar, waarmee een aan-

aansprekende wijze een verhaal te vertellen dat bij de museumbezoeker

trekkelijke, gevarieerde presentatie kan worden samengesteld. De kunst

beklijft. Van een immersive experience, waarbij de bezoeker zich als het

is om deze objecten bij het passende verhaal in te zetten (als ‘drager’ van

ware midden in de presentatie zelf bevindt, tot het klassieke bordje bij

betekenis, als ‘drager’ van een verhaal) en ze met behulp van de juiste

een object. Een goed inrichtings- en vormgevingsbureau, gespecialiseerd

technieken en middelen daarin zo goed mogelijk tot hun recht te laten

in de inrichting van musea, heeft daar prima ideeën over. Omdat verhaal

komen.

en presentatie nauw met elkaar samenhangen, ben ik zo vrij om hierover toch al iets te zeggen. Overigens is dit alles natuurlijk ook afhankelijk van de beschikbare financiële middelen. Dit hoofdstuk wordt afgesloten met

Geuren

een aantal moodboards. Het museum leent zich uitstekend voor een extra beleving in de vorm van geuren. De ‘olfactorische’ beleving wint aan populariteit in de museum-

Gelaagd vertellen

wereld en wordt steeds vaker toegepast. Geuren spelen een belangrijke rol in het dagelijks leven en hebben een grote impact op hoe we dingen

De verhaallijnen worden gelaagd gepresenteerd:

waarnemen en onthouden. Geur verrijkt de beleving, versterkt de bood-

• Een hoofdlaag met direct zichtbare objecten, korte teksten en beeldma-

schap en vergroot de aantrekkingskracht van het museum. Daarbij is het

teriaal.

belangrijk dat geur dienend wordt ingezet, deze mag niet overheersen.

• Een verdiepingslaag met extra informatie, die via multimediale technie-

Dus geen geur die in de hele museumzaal hangt, maar een geur die de

ken kan worden aangeboord. Voorbeelden van in te zetten middelen:

bezoeker zelf, met behulp van bijvoorbeeld een dispenser, tot zich kan

een audiotour, touchscreens, een interactieve tafel. Zo lenen de persoon-

nemen.

32 | Museumconcept Visserijmuseum Breskens

5. Suggesties voor de presentatie

Geluiden Ook geluiden kunnen een rol spelen in het museum. Te denken valt aan: golven, storm/wind, watervogels, binnenhalen van het net en andere geluiden die specifiek met het water en de visserij samenhangen. Net als geuren mogen geluiden niet overheersen, behalve in een immensive