e Economisch perspectief Gemeente Sluis
Tekst van het document
Economisch perspectief gemeente Sluis
Rapport voor gemeente Sluis -februari 2025
Economisch perspectief gemeente Sluis
www.ipsos-publiek.nl
Colofon Uitgave Ipsos I&O Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam
Rapportnummer 2025/15
Datum februari 2025
Opdrachtgever Gemeente Sluis
Auteurs Thijs Lenderink Anouk Mensen Robert Nordeman
Copyright
Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk is vermeld.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Inhoudsopgave 1
Inleiding _____________________________________________________________________________ 5 1.1 1.2
2
Economisch profiel __________________________________________________________________ 7 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5
3
Inleiding ______________________________________ 36 Digitalisering en technologie __________________________ 36 Klimaatverandering en duurzaamheid _____________________ 38 Demografische veranderingen ___________________________ 41
Economisch perspectief ____________________________________________________________ 43 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5
5
Inleiding _______________________________________ 8 Economische structuur _______________________________ 8 Demografie _____________________________________ 22 Arbeidsmarkt ___________________________________ 25 Specificatie hoofdsectoren ____________________________ 29
Trends en ontwikkelingen __________________________________________________________ 35 3.1 3.2 3.3 3.4
4
Onderzoeksvragen en aanpak ___________________________ 5 Leeswijzer ______________________________________ 6
Inleiding ______________________________________ 44 Sterke en zwakke punten _____________________________ 44 Kansen en bedreigingen _____________________________ 45 Ontwikkelingsrichtingen _____________________________ 46 Stakeholdersbijeenkomst ____________________________ 48
Conclusie en aanbevelingen ________________________________________________________ 49 5.1 5.2
Conclusie ______________________________________ 50 Aanbevelingen ____________________________________ 51
A
Verslag stakeholdersbijeenkomst ___________________________________________________ 53
B
Deelnemers stakeholdersbijeenkomst ______________________________________________ 55
C
Geïnterviewde organisaties _________________________________________________________ 56
D
Samenstelling sector Recreatie & Toerisme _________________________________________ 57
Economisch perspectief gemeente Sluis
Inleiding
Economisch perspectief gemeente Sluis
1
Inleiding
De gemeente Sluis is voornemens om in 2025 een economische agenda op te stellen en deze te voorzien van een uitvoeringsprogramma. Om richting te geven aan deze agenda vroeg de gemeente Sluis aan Ipsos I&O en AnalyZus om een economisch onderzoek uit te voeren. Het onderzoek vormt een actualisatie en uitbreiding van het economisch profiel uit 2022.
1.1
Onderzoeksvragen en aanpak
Het doel van het onderzoek was inzicht geven in het perspectief van de Sluische economie richting 2040. Bij de uitvoering van het onderzoek stonden de volgende vragen centraal. 1.
Hoe ziet de economie van Sluis eruit?
2. Welke trends en ontwikkelingen zijn bepalend voor het perspectief van de Sluische economie? 3. Wat zijn sterktes en zwaktes in de Sluische economie? Welke kansen en bedreigingen brengt dit met zich mee voor de Sluische economie? 4. Waar liggen aanknopingspunten om (richting 2040) economische kansen te verzilveren en bedreigingen het hoofd te bieden?
Voor de beantwoording van de onderzoeksvragen volgden wij een aanpak die in figuur 1.1 schematisch staat weergegeven. De aanpak bestond uit een combinatie van data-analyse, deskresearch, interviews en een stakeholdersbijeenkomst.
Figuur 1.1 – Schematische weergave onderzoeksaanpak en resultaten
Economisch perspectief gemeente Sluis
1.2
Leeswijzer
Hoofdstuk twee schetst een update van het economisch profiel van de gemeente Sluis. Onderwerpen die daarbij aan de orde komen zijn de economische structuur (2.2), demografie (2.3) en de arbeidsmarkt (2.4). In de laatste paragraaf (2.5) besteden we specifieke aandacht aan de vier hoofdsectoren van de gemeente Sluis (detailhandel, recreatie & toerisme, landbouw en zorg). Hoofdstuk drie gaat in op de context die relevant is voor de Sluische economie. Het gaat om zowel landelijke als mondiale ontwikkelingen. Deze zijn geclusterd naar drie hoofdtrends die we per paragraaf (3.2 t/m 3.4) behandelen. Per hoofdtrend besteden we aandacht aan de relevantie daarvan voor de vier hoofdsectoren. In hoofdstuk vier gaan we richting het economisch perspectief. Dit doen we (in paragraaf 4.2 en 4.3) op basis van een SWOT-analyse van de Sluische economie (die is samengesteld op basis van de informatie uit de voorgaande twee hoofdstukken). Zes mogelijke ontwikkelingsrichtingen die wij op basis daarvan uitwerkten, komen in paragraaf 4.4 aan de orde. Het rapport sluit in hoofdstuk 5 af met de conclusie en aanbevelingen waarin wij de hoofdvraag van het onderzoek beantwoorden over aanknopingspunten om (richting 2040) economische kansen te verzilveren en bedreigingen het hoofd te bieden.
Er zijn daarnaast vier bijlagen: - verslag stakeholdersbijeenkomst 2 december 2024; - lijst met deelnemers stakeholdersbijeenkomst 2 december 2024; - lijst met geïnterviewde organisaties; - samenstelling sector Recreatie & Toerisme.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Economisch profiel
Economisch perspectief gemeente Sluis
2
Economisch profiel
2.1
Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft het economisch profiel van de gemeente Sluis aan de hand van een aantal indicatoren. Daarbij plaatsen we de gemeente in de regionale en historische context. We tonen de positie van de gemeente Sluis ten opzichte van de Zeeuws-Vlaamse economie (gemeenten Hulst en Terneuzen) en de Zeeuwse economie. We bieden een historisch perspectief door de ontwikkeling te tonen vanaf 2015. Hiermee sluit de analyse aan op de rapportage uit 20221. Voor de analyse maakten we onder andere gebruik van data van het CBS, LISA, de Kamer van Koophandel en het UVW. Steeds is de meest recent beschikbare bron gebruikt.
2.2
Economische structuur
Sectorstructuur De gemeente Sluis telde in 2023 3.260 bedrijfsvestigingen en 11.420 banen. De detailhandel en horeca samen zorgen in de gemeente Sluis voor bijna 30 procent van de werkgelegenheid (Tabel 2.1). Daarnaast is de zorgsector (14%) een grote werkgever. De zakelijke dienstverlening – een sector met veel vestigingen (19% van het totaal) – is verantwoordelijk voor 10 procent van de werkgelegenheid in Sluis. Hier gaat het dus vooral om kleinere bedrijven (eenmanszaken, ’ ). De visserij is in Sluis nog marginaal aanwezig. Tabel 2.1 - Aantal vestigingen en banen in Sluis naar sector (2023) Banen percentage
aantal
percentage
Detailhandel
1.810
16%
390
12%
Zorg & Welzijn
1.590
14%
250
8%
Horeca (eten en drinken)
1.380
12%
210
6%
Zakelijke diensten
1.170
10%
620
19%
Landbouw
1.150
10%
540
17%
Industrie & Nuts
750
7%
170
5%
Logiesverstrekking
650
6%
120
4%
Groothandel
540
5%
150
5%
Bouw
520
5%
220
7%
Onderwijs
450
4%
100
3%
Vervoer & Opslag
390
3%
90
3%
Openbaar bestuur
320
3%
10
0%
Autobranche
150
1%
50
2%
Financiële instellingen
50
0%
20
1%
Visserij
20
0%
10
0%
Overige diensten
490
4%
310
10%
Totaal
11.420
100%
3.260
100%
Bron: LISA 2023 (peildatum 1 april 2023), bewerking Ipsos I&O
1
Vestigingen
aantal
Economisch profiel gemeente Sluis, 2022.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.1 laat zien wat het werkgelegenheidsbelang van de verschillende sectoren in de ZeeuwsVlaamse gemeenten is en hoe die zich verhouden tot het Nederlandse gemiddelde. In gemeente Sluis leveren de landbouw, detailhandel, horeca en logiesaccommodaties een relatief grote bijdrage aan de werkgelegenheid. Sectoren als bouw, vervoer & opslag en industrie zijn in de gemeente Sluis juist beduidend minder sterk vertegenwoordigd dan in de rest van ZeeuwsVlaanderen en dan in Nederland als geheel.
Figuur 2.1 - Aandeel banen per sector; Sluis, Hulst, Terneuzen en Nederland (2023) 30% 25%
20% 15%
10% 5% 0%
Sluis
Hulst
Terneuzen
Nederland
Bron: LISA 2023, bewerking Ipsos I&O
2.2.1
Werkgelegenheidsontwikkeling
Groei van vestigingen en werkgelegenheid blijft achter in Sluis Figuur 2.2 toont de ontwikkeling van het aantal vestigingen in de Zeeuws-Vlaamse gemeenten, de provincie Zeeland en Nederland als geheel. Daarbij valt op dat tussen 2015 en 2020 het aantal vestigingen in Zeeland een stuk minder hard groeide dan in Nederland. Binnen Zeeland bleven de Zeeuws-Vlaamse gemeenten en vooral de gemeente Sluis achter in de groei van het aantal vestigingen (+3%). Tussen 2020 en 2023 nam het aantal vestigingen in Sluis (+11%) en de andere Zeeuwse gemeenten weer sterker toe, hoewel nog steeds minder snel dan landelijk (+17%). Ook bij de werkgelegenheid zien we dat de Zeeuwse groei achterblijft bij de landelijke ontwikkeling (Figuur 2.3). Van de drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten nam het aantal banen in de gemeente Sluis het minst sterk toe. Tussen 2015 en 2017 had Sluis te maken met een daling van de werkgelegenheid. Daarna nam de werkgelegenheid weer toe, totdat -als gevolg van de coronacrisis- het aantal banen afnam in 2020. Met name de detailhandel en horeca werden getroffen, sectoren die sterk vertegenwoordigd zijn in Sluis. De jaren daarna laten een groei zien die in lijn is met de overige gemeenten in Zeeuws-Vlaanderen (+3,4%), maar lager dan de groei in Zeeland (+6%) en landelijk (+7%).
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.2 - Geïndexeerde ontwikkeling aantal vestigingen Sluis, Hulst, Terneuzen, Zeeland, Nederland (2015-2023; 2015=100) 150 140 130 120 110 100 90 2015
2016
Sluis
2017 Hulst
2018
2019
Terneuzen
2020
2021
Zeeland
2022
2023
Nederland
Bron: LISA 2023, bewerking Ipsos I&O
Figuur 2.3 - Geïndexeerde ontwikkeling aantal banen Sluis, Hulst, Terneuzen, Zeeland, Nederland (20152023; 2015=100) 120 115 110 105 100 95 90 2015 Sluis
2016
2017 Hulst
2018
2019
Terneuzen
2020
2021
Zeeland
2022
2023
Nederland
Bron: LISA 2023, bewerking Ipsos I&O
Figuur 2.4 laat zien hoe de werkgelegenheidsontwikkeling in de individuele sectoren eruitzag. Hieruit blijkt dat het aantal banen in de meeste sectoren zich in Sluis minder gunstig (een daling of een minder sterke groei) ontwikkelde dan landelijk. Uitzonderingen zijn de industrie en de zakelijke dienstverlening. Vooral de groei in deze laatste sector is sterk en is niet het gevolg van ontwikkelingen bij een of enkele vestigingen. Alle branches binnen die sector groeiden. De daling in de visserij en de financiële instellingen is relatief groot, maar zoals ook blijkt uit Tabel 2.1 gaat het in beide sectoren om een klein aantal banen. Groothandel en vervoer & opslag: zie ook de toelichting bij Figuur 2.6.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.4 – Werkgelegenheidsontwikkeling per sector in Sluis, Zeeland en Nederland (2015-2023) -3%
Landbouw Visserij
-57% 16%
Industrie & Nuts Bouw
12%
Autobranche
14% -26%
Groothandel
1%
Detailhandel Vervoer & Opslag
-45% 0%
Horeca (eten en drinken)
6%
Logiesverstrekking Financiële instellingen -63%
37%
Zakelijke diensten
8%
Openbaar bestuur
0%
Onderwijs
16%
Zorg & Welzijn
5%
Overige diensten
-80% -60% -40% -20% Sluis
Zeeland
0%
20%
40%
60%
Nederland
Bron: LISA 2023, bewerking Ipsos I&O
Oorzaken van verschillen in werkgelegenheidsgroei De achterblijvende werkgelegenheidsgroei in Sluis is niet direct vanuit de sectorstructuur te verklaren. Als de sectoren van gemeente Sluis de landelijke, sectorale werkgelegenheidsontwikkeling hadden gevolgd, zou de totale werkgelegenheid in Sluis in de periode tot de coronacrisis waarschijnlijk zijn gegroeid. Dit is zichtbaar gemaakt in Figuur 2.5. waarin de werkelijke banenontwikkeling in Sluis afgezet tegen de verwachte werkgelegenheidsontwikkeling o.b.v. de sectorstructuur. De verwachte ontwikkeling is berekend door de landelijke groeicijfers van sectoren toe te passen op de sectoren in Sluis.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.5 – Verwachte versus werkelijke werkgelegenheidsontwikkeling Sluis (2015-2023) 13.500 13.000 12.500 12.000 11.500 11.000 10.500 10.000 2015
2016
2017
Banenontwikkeling Sluis
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Verwachte ontwikkeling o.b.v. sectorstructuur
Bron: LISA 2023, bewerking Ipsos I&O
We zien dat de werkgelegenheid in Sluis tussen 2017 en 2019 de lijn volgt die op basis van de sectorstructuur te verwachten was. De gemeente wijkt hiervan af in drie periodes: 1. 2015-2017 2. 2019-2020 (begin van de coronacrisis) 3. 2020-2023 In deze periodes liggen specifiek Sluische omstandigheden ten grondslag aan de minder gunstige werkgelegenheidsontwikkeling. Om te beoordelen welke dit zijn, tonen we in Figuur 2.6 de werkgelegenheidsontwikkeling per sector in de drie betreffende periodes.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.6 – Ontwikkeling werkgelegenheid naar sector (Sluis, 2015-2023) A. Landbouw, bosbouw en visserij C. Industrie & Nuts F. Bouwnijverheid G. Groot- en detailhandel; reparatie van ’ H. Vervoer en opslag I. Horeca N. Financiële & zakelijke diensten O. Openbaar bestuur P. Onderwijs Q. Gezondheids- en welzijnszorg R. Overige dienstverlening
-400 -300 -200 -100 2015-2017
2019-2020
0
100 200 300
2020-2023
Bron: LISA 2023, bewerking Ipsos I&O
De afname van de werkgelegenheid zat tussen 2015 en 2017 voor een belangrijk deel in de sector ‘ ’. De oorzaak ligt o.a. bij het vertrek van Rederij Vroon uit Breskens. Ook werd een aantal bankfilialen in deze periode gesloten wat we terugzien in de werkgelegenheidsontwikkeling in de financiële sector. Daarnaast was er een afname van het aantal banen in de groothandel. In de periode van 2019 tot 2020 (waarin – met peildatum 1 april 2020 - net het begin van de coronacrisis valt) zien we de impact van de coronacrisis op de detailhandel en horeca terug. Volgens de gemeente Sluis was de impact van de coronacrisis in Sluis extra groot doordat er aan het begin van de coronacrisis extra maatregelen golden als gevolg van de relatief beperkte zorgcapaciteit in Zeeuws-Vlaanderen. Door de veiligheidsregio werd een noodverordening afgegeven waarmee alle verblijfsvoorzieningen (hotels, vakantieparken) hun deuren moesten sluiten. In de periode na 2020 blijft de banengroei achter bij de landelijke ontwikkeling. In de groothandel is ook in deze periode sprake van krimp. De meeste andere sectoren laten een beperkte groei zien. Enkel de zakelijke dienstverlening springt eruit met een groei van 240 banen. Het aantal vestigingen in deze sector nam met 120 toe, wat aangeeft dat de groei voor een groot deel in het aantal zelfstandigen zit.
Economisch perspectief gemeente Sluis
2.2.2
Bedrijfsomvang
Gemiddeld minder banen per bedrijf door toename eenpersoonsvestigingen De toename van het aantal bedrijfsvestigingen in Sluis is volledig toe te schrijven aan de toename van het aantal eenmanszaken. Dit aantal nam in de periode 2015-2023 met 36 procent toe in Sluis (Tabel 2.2). Wel blijft de toename van het aantal eenmanszaken achter bij de landelijke ontwikkeling (+65%). In 2023 is twee derde van de bedrijfsvestigingen in Sluis een eenmanszaak (64%; NL: 75%). Dit aandeel nam afgelopen jaren toe, maar niet in alle sectoren (zoals de autobranche, groothandel en logiesverstrekking). Een kwart van de eenmanszaken in Sluis zit in de zakelijke dienstverlening. Daarnaast o.a. nog 14 procent in de landbouw en 13 procent in de overige dienstverlening (o.a. persoonlijke verzorging). Tabel 2.2 – Ontwikkeling aantal vestigingen Sluis naar werkzame personen per vestiging (2015-2023) 2015
2023
% ontw. ‘15-‘23
% ontw. ‘15-‘23
Sluis
NL
1 werkzame persoon
1.540
2.100
36%
65%
2 t/m 9 werkzame personen
1.100
930
-15%
3%
10 t/m 49 werkzame personen
190
210
11%
9%
50 t/m 99 werkzame personen
10
10
-23%
16%
100 of meer werkzame personen Totaal
10
10
0%
9%
2.860
3.260
14%
43%
Bron: LISA 2023
Eenmanszaken zorgen samen voor achttien procent van de totale werkgelegenheid in Sluis. In sommige sectoren ligt dit aandeel hoger: in de overige dienstverlening bijvoorbeeld is 53 procent van de banen te vinden bij eenmanszaken. Andere sectoren met een groot aandeel banen bij eenmanszaken zijn de landbouw (26%), bouw (31%) en zakelijke dienstverlening (43%). Met de toename van het aantal eenmanszaken nam ook het aantal werkzame personen per vestiging in Sluis af (van 3,9 in 2015, naar 3,7 in 2020 en 3,5 in 2023). Ten opzichte van het landelijke en provinciale gemiddelde zijn de bedrijven in de gemeente Sluis relatief klein. Landelijk telt een vestiging gemiddeld 4,6 werknemers en in Zeeland 4,3 werknemers. De verklaring ligt mogelijk in de combinatie van de sectorale structuur en de relatief lokale economie. De sectoren met de meeste eenmanszaken in Sluis zijn de overige dienstverlening (86%), onderwijs (83%) en de zakelijke dienstverlening (81%; Figuur 2.7). De grootste organisaties in Sluis zitten in de sector openbaar bestuur (gemiddeld 26 werknemers per vestiging) op ruime afstand gevolgd door de horeca (6,5 werknemers per vestiging) en de gezondheidszorg (6,3 werknemers per vestiging).
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.7 – Aantal vestigingen in Sluis naar sector en grootteklasse (2023) 700
600
1 wp
2-9 wp
10-49 wp
50-99 wp
100+ wp
500 400 300 200 100 0
Bron: LISA 2023, bewerking Ipsos I&O
2.2.3 Werkgelegenheid naar kernen van Sluis De gemeente Sluis bestaat uit 15 kernen. Oostburg is de kern met de meeste economische activiteit (uitgedrukt in aantal banen). Daarna volgen Breskens en Sluis. IJzendijke en Cadzand completeren de top vijf (Tabel 2.3). In Oostburg is het aantal banen de afgelopen acht jaar stabiel gebleven. Voor Breskens en Sluis geldt dat er tot 2020 sprake was van krimp en in de jaren daarna een beperkte groei. In Sluis komt dat onder meer door het vertrek van Marco Hoogesteger Exploitatie in 2016 en de afschaling en het latere vertrek van de Rabobank op de Sint Annastraat. Ook zijn er sinds 2015 geleidelijk wat banen verdwenen in de horeca en logiesverstrekking. De daling in Breskens komt vooral door het eerdergenoemde vertrek van Rederij Vroon in 2017. Anders dan in Breskens en Sluis was er in Cadzand juist sprake van groei tot 2020 (vooral in de horeca) en in de jaren daarna een lichte krimp. Terwijl in vrijwel alle kernen het aantal bedrijfsvestigingen de afgelopen acht jaar toenam, vertaalde dit zich alleen in Aardenburg in een substantiële groei van werkgelegenheid (+160 banen). Dit komt onder andere door de vestiging van enkele grote bedrijven in 2016 en 2018. Ook is het aantal banen in de horeca in Aardenburg in deze periode geleidelijk toegenomen.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Tabel 2.3 – Banen en vestigingen in Sluis naar kern (2015-2023) Vestigingen
Banen
2015
aantal 2020
2023
ontw. '15-'23
2015
aantal 2020
2023
ontw. '15-'23
Oostburg
480
500
530
10%
3.040
3.030
3.040
0%
Breskens
390
410
460
19%
1.810
1.610
1.660
-8%
Sluis
420
440
460
10%
1.750
1.590
1.640
-7%
IJzendijke
250
270
310
25%
840
850
880
5%
Cadzand
160
180
180
12%
750
870
850
13%
Aardenburg
220
230
250
16%
560
680
720
28%
Groede
160
170
190
18%
460
480
520
13%
Schoondijke
170
160
190
12%
460
450
500
8%
Eede
130
130
170
30%
440
400
460
5%
Nieuwvliet
100
100
110
4%
340
310
380
12%
Waterlandkerkje
80
80
80
6%
180
180
170
-4%
Hoofdplaat
70
70
90
31%
150
150
150
1%
Retranchement
50
40
50
-10%
110
110
130
14%
Sint Kruis
60
60
70
16%
100
140
130
33%
Zuidzande
70
70
70
-1%
190
130
130
-31%
Biervliet
40
50
50
19%
60
70
70
16%
Totaal
2.860
2.950
3.260
14%
11.250
11.040
11.420
2%
Bron: LISA 2023
Figuur 2.8 toont het werkgelegenheidsbelang van de sectoren in de kernen. Hieruit blijkt dat de kernen elk een eigen karakter hebben. Sluis en Breskens onderscheiden zich door een sterke vertegenwoordiging van de detailhandel. In Breskens zijn – behalve in de detailhandel - relatief veel banen in de industrie, vervoer & opslag en horeca (eten en drinken). Oostburg kenmerkt zich door relatief veel werkgelegenheid in de zorg (het ziekenhuis, een verpleeghuis) en in Cadzand is de horeca de grootste sector (zowel eten en drinken als overnachten). Ook Sluis biedt relatief veel werkgelegenheid bij eet- en drinkgelegenheden. IJzendijke kent relatief veel banen in de landbouw, zakelijke dienstverlening en zorg & welzijn. Figuur 2.8 – Aandeel banen per sector; Breskens, Cadzand, IJzendijke, Oostburg en kern Sluis (2023) 40% 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0%
Bron: LISA 2023
Economisch perspectief gemeente Sluis
Breskens
Cadzand
IJzendijke
Oostburg
Sluis
2.2.4 Bedrijfsdynamiek Figuur 2.9 laat het aantal bedrijfsoprichtingen en -opheffingen zien in de periode van 2020 tot 2023 (de cijfers zijn exclusief verhuizingen uit en naar de gemeenten). De drie Zeeuws-Vlaamse gemeenten hadden in de hele periode een groter aantal oprichtingen dan opheffingen en dus een positief saldo. Het algemene beeld is dat in de jaren 2022 en 2023 het aantal starters afnam en het aantal stoppers juist groeide, met een afnemend saldo tot gevolg. Sluis had in 2021 een positief saldo van +140 vestigingen, in 2023 bedroeg het saldo +26. Alleen in Terneuzen was in 2023 juist sprake van een flinke groei van startende vestigingen en een toename van het saldo. De oorzaak van het beperkte aantal oprichtingen ligt mogelijk in de demografische uitgangssituatie van Sluis (met weinig jongeren en naar verwachting hierdoor ook minder jonge startende ondernemers). Ook heeft het mogelijk met het vestigingsklimaat te maken (bereikbaarheid, mogelijke spin-offs etc.). Overigens ligt het niveau van oprichtingen en opheffingen in Terneuzen lager dan men zou verwachten op basis van het totaal aantal vestigingen in de gemeente, grofweg drie keer meer dan Sluis en Hulst. Figuur 2.9 – Oprichtingen en opheffingen, (2020–2023) 700 600 500 400
300 200 100
Gestarte vestigingen
Gestopte vestigingen 2020
2021
2022
Hulst
Terneuzen
Sluis
Hulst
Terneuzen
Sluis
Hulst
Terneuzen
Sluis
0
Saldo
2023
Bron: KVK 2024
Behalve door oprichting, opheffing en verhuizing, verandert een bedrijvenpopulatie door faillissementen. Figuur 2.10 toont het aantal faillissementen per 1.000 vestigingen (exclusief eenmanszaken) in de Zeeuws-Vlaamse gemeenten, de provincie Zeeland en Nederland in de periode 2020-2023. In vrijwel deze gehele periode ligt het aantal faillissementen in Sluis beduidend lager dan in de meeste referentiegebieden. Alleen Hulst telde minder faillissementen dan Sluis (uitgezonderd in 2021).
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.10 – Faillissementen per 1.000 vestigingen (excl. eenmanszaken) 1,2 1,0 0,8 0,6 0,4 0,2 0,0 2020 Sluis
Hulst
2021
2022
2023
Terneuzen
Provincie Zeeland
Nederland
Bron: KVK 2024
2.2.5 Toegevoegde waarde De meest recente cijfers over toegevoegde waarde2 hebben betrekking op peiljaar 2023. Het vertrek van twee grote bedrijven (sector vervoer- en opslag) in 2016 en 2017 heeft een sterke invloed gehad op de ontwikkeling van de toegevoegde waarde (Figuur 2.11). In de jaren daarna was de ontwikkeling vergelijkbaar met de referentiegebieden. Na de dip als gevolg van de coronacrisis in 2020, liet gemeente Sluis juist een sterkere stijging van de toegevoegde waarde zien. Vanaf 2022 ligt het niveau boven indexjaar 2015. Figuur 2.11 – Geïndexeerde ontwikkeling toegevoegde waarde (constante prijzen), Sluis en referentiegebieden (2015-2023; 2015=100) 130 120 110 100 90 80 70 60 2015
2016 Sluis
2017 Hulst
2018
2019
Terneuzen
2020
2021
Zeeland
2022
2023
Nederland
Bron: LISA 2023
De zakelijke dienstverlening in Sluis is de belangrijkste sector als het gaat om toegevoegde waarde (Figuur 2.12). Het aandeel van deze sector bedroeg in 2020 nog 26 procent, maar dat is afgenomen tot 24 procent in 2023, beduidend lager dan het landelijk gemiddelde. Na de zakelijke diensten volgen de landbouw met een aandeel van 10 procent en vervolgens zorg & welzijn (8%).
2
De totale waarde van de geproduceerde goederen en diensten, minus de waarde van wat er bij de productie is verbruikt (het zogenoemde intermediair verbruik). Zie: https://www.cbs.nl/nl-nl/onze-diensten/leren-met-het-cbs/evenementen/tevoorspellen-indicatoren/economische-groei
Economisch perspectief gemeente Sluis
Landelijk voegt de industrie en nuts-sector na de zakelijke dienstverlening de meeste waarde toe (14%). In de gemeente Sluis blijft het aandeel van deze sector beperkt tot 6 procent. Figuur 2.12 – Aandeel toegevoegde waarde Sluis en Nederland naar sector (2023) 24%
Zakelijke diensten
Landbouw
29%
10%
2%
8% 9%
Zorg & Welzijn
7% 5%
Bouw
7% 9%
Groothandel Logiesverstrekking
7%
1%
Detailhandel
4%
Horeca (eten en drinken)
7%
6%
1%
Industrie & Nuts
6%
Vervoer & Opslag
5% 4%
Openbaar bestuur
4%
Onderwijs
4% 5%
14%
7%
2% 3%
Overige diensten Financiële instellingen
1%
Autobranche
1% 1%
Visserij
0% 0% 0%
6% Sluis Nederland
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
Bron: LISA 2023
Per arbeidsplaats genereren de financiële instellingen in Sluis de meeste toegevoegde waarde (Tabel 2.4). Daarna volgen de zakelijke dienstverlening, bouw en vervoer & opslag. De sectoren detailhandel en horeca (eten en drinken) zijn nummer 1 en 3 als het gaat om aantallen banen, maar deze banen hebben een relatief lage toegevoegde waarde. De landbouw, een grote sector in Sluis, heeft een toegevoegde waarde per arbeidsplaats die ongeveer gelijk is aan het gemiddelde van de gemeente (€ 67.000,- per arbeidsplaats). Landelijk gemiddeld is de toegevoegde waarde per arbeidsplaats ongeveer eenderde hoger dan in Sluis. Vooral in de industrie is het verschil per arbeidsplaats groot: landelijk is de toegevoegde waarde bijna tweemaal hoger. Aan de andere kant is de toegevoegde waarde per baan in Sluis groot in de sectoren logiesverstrekking (ruim 50% meer dan landelijk per arbeidsplaats) en vervoer en opslag (40% meer).
Economisch perspectief gemeente Sluis
Tabel 2.4 – Toegevoegde waarde per arbeidsplaats (*€1.000); Sluis en Nederland vergeleken (2023) Sluis
Nederland
Financiële instellingen
206
234
Zakelijke diensten
154
130
Bouw
106
79
Vervoer & Opslag
103
74
Openbaar bestuur
99
123
Groothandel
97
126
Visserij
78
78
Logiesverstrekking
78
51
Landbouw
67
65
Onderwijs
65
59
Industrie & Nuts
62
120
Autobranche
57
79
Zorg & Welzijn
39
50
Horeca (eten en drinken)
34
32
Overige diensten
32
48
Detailhandel
27
35
Totaal
66
87
Bron: LISA 2023
Tussen 2015 en 2023 vond de grootste groei van de toegevoegde waarde plaats in de logiesverstrekking (Figuur 2.13). In deze sector verdubbelde de toegevoegde waarde (+97%). De industrie (+49%) en financiële instellingen (+42%) volgen op afstand. De gegenereerde toegevoegde waarde in vervoer & opslag en de visserij daalde het sterkst in deze periode, met meer dan 60 procent. De horeca, sterk getroffen door de coronamaatregelen, groeide tussen 2015 en 2023 beperkt (+6%). Figuur 2.13 – Ontwikkeling toegevoegde waarde per sector (2015-2023) 97%
Logiesverstrekking
49%
Industrie & Nuts
42%
Financiële instellingen
40%
Autobranche
31%
Bouw Overige diensten
24%
Landbouw
24%
Openbaar bestuur
21%
Zakelijke diensten
17%
Zorg & Welzijn
16%
Detailhandel
11% 6%
Horeca (eten en drinken)
-3%
Onderwijs
-18%
Groothandel Vervoer & Opslag
-62%
Visserij -63%
-100%
-50%
Bron: LISA 2023
Economisch perspectief gemeente Sluis
0%
50%
100%
150%
2.2.6 Innovatie In een vergrijzende samenleving (waar de verhouding tussen de beroepsbevolking en het aantal ouderen afneemt), is innovatie van belang om de arbeidsproductiviteit te verhogen en economische waarde te blijven creëren. Onderstaande figuur toont het aantal innovatieve bedrijven in de Zeeuws-Vlaamse gemeenten en gemiddeld in alle Zeeuwse gemeenten. Dit aantal ligt in Sluis (evenals in Hulst) relatief laag. De verdeling van het aantal innovatieve bedrijven over de leeftijd en de omvang van de bedrijven, is in Sluis vergelijking met het gemiddelde van Zeeland. Het innovatiethema met de meeste innovatieve bedrijven voor Sluis is de agrifoodsector. Voor de andere twee Zeeuws-Vlaamse gemeenten is dat de bouw. Figuur 2.14 – Aantal innovatieve bedrijven (2024)3
Bron: Innovatiespotter, 2024.
2.2.7 Duurzaamheid In 2050 wil Nederland klimaatneutraal zijn. De hoeveelheid CO2-uitstoot vormt hiervoor een belangrijke indicator. Onderstaande laat per functie de CO2-uitstoot in Sluis en het gemiddelde van Nederland zien. Hieruit blijkt dat de CO2-uitstoot (uitgedrukt in ton per inwoner) vanuit de meeste functies in Sluis relatief hoog is. Dit geldt met name voor de gebouwde omgeving (bestaande uit woningen en dienstensectoren).4 De CO2-uitstoot van de industrie en landbouw is juist relatief laag. Industrie is in Sluis dan ook beperkt aanwezig. In de landbouw gaat het voor een belangrijk deel om akkerbouwbedrijven die minder CO2 uitstoten dan veeteeltbedrijven.
3
Een belangrijke bron is het Nederlandse Missiegedreven Topsectoren beleid. Ontwikkelingen die daarin als innovatief worden gezien vormen de basis voor hun Innovatiethema’s. Bedrijven worden als innovatief aangemerkt als ze voldoende indicatoren hebben die aansluiten bij die Innovatiethema’s. Het AI-model van Innovatiespotter analyseert bedrijfsdata, websites en diverse bronnen om deze indicatoren te identificeren. Data-experts van Innovatiespotter voeren handmatige controles uit om de geïdentificeerde bedrijven te verifiëren. 4 Waarschijnlijk is het groot aantal vakantiewoningen hier debet aan.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.15 – CO2-uitstoot (ton per inwoner, 2022 en 2023) 3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0
Sluis
Nederland
Bron: Klimaatmonitor, 2024.
2.3
Demografie
De gemeente Sluis telt per 1 januari 2024 circa 23.150 inwoners. Figuur 2.16 laat zien hoe deze verdeeld zijn over de kernen en hoe de lokale bevolking verdeeld is over de verschillende leeftijdsklassen. Oostburg is met 4.700 inwoners) de grootste kern van de gemeente Sluis, gevolgd door Breskens (4.600). Binnen de gemeente Sluis is 30 procent van de bevolking de leeftijd van 65 jaar gepasseerd. Hiermee is Sluis beduidend sterker vergrijsd dan de Nederlandse bevolking (20,5%) en behoort de gemeente tot de top-10 sterkst vergrijsde gemeenten in Nederland. Tussen de kernen varieert het aandeel 65-plussers van 23 procent in Eede (wat ‘ ’ ) bijna 40 procent in Retranchement (de op een na kleinste kern van de gemeente). De verhouding tussen het aantal ouderen (van 65 jaar of ouder) en het werkende deel van de bevolking (van 20 tot 65 jaar) noemt men de grijze druk. Met 56% ligt deze in Sluis beduidend hoger dan gemiddeld in Nederland (35%) en dan gemiddeld in Zeeland (45%). Figuur 2.16 – Bevolkingssamenstelling naar leeftijd (per kern), 2024 5.000 4.000
0 tot 15 jaar
3.000 2.000 1.000 0
Bron: CBS, 2024
Economisch perspectief gemeente Sluis
15 tot 25 jaar
25 tot 45 jaar
Figuur 2.17 toont de geïndexeerde bevolkingsontwikkeling van de Zeeuws-Vlaamse gemeenten, van de provincie Zeeland en van Nederland als geheel. Hieruit blijkt dat de bevolkingsomvang van gemeente Sluis de afgelopen 10 jaar gestaag is afgenomen. Vooral tussen 2017 en 2022 was er sprake van een afnemende bevolkingsomvang. Anno 2024 telt Sluis 670 minder inwoners dan in 2014. Dat is een afname van bijna 3 procent. Het aantal inwoners in de gemeenten Hulst en Terneuzen bleef in de afgelopen 10 jaar min of meer gelijk. Figuur 2.17 – Geïndexeerde bevolkingsontwikkeling (2014 = 100) 108 106 104 102 100 98
96 94 2014
2015
2016
Sluis
2017
Hulst
2018
2019
Terneuzen
2020
2021
2022
Zeeland (PV)
2023
2024
Nederland
Bron: CBS, 2024; bewerking Ipsos I&O
Het CBS verwacht dat de daling in Sluis zich de komende decennia voortzet en dat de bevolking tot 2050 met nog eens 11 procent afneemt (Figuur 2.18). Sluis staat hiermee in de top-20 van gemeenten in Nederland met de snelst afnemende bevolkingsomvang. Figuur 2.18 – Bevolkingsprognose (2024 = 100) 115 110 105 100 95 90 85 2024
2030 Sluis
Bron: CBS, 2024; bewerking Ipsos I&O
Economisch perspectief gemeente Sluis
Hulst
2035 Terneuzen
2040 Zeeland
2045 Nederland
2050
Voor wat betreft de leeftijdssamenstelling zwakt de vergrijzing van de gemeente Sluis de komende jaren af. Sluis heeft de sterkste vergrijzingsgolf achter de rug terwijl in de meeste andere (Zeeuwse) gemeenten de sterkste vergrijzing nog moet gaan plaatsvinden. Tegelijkertijd neemt de potentiële beroepsbevolking (de bevolking van 15-64 jaar) in Sluis de komende decennia verder af (evenals in Hulst en Terneuzen). Voor meer informatie is de Provinciale bevolkings- en huishoudenprognose 2022 te raadplegen. Verhuisbewegingen Ten slotte keken we naar verhuisbewegingen van en naar de gemeente Sluis. Per saldo was er in de periode van 2017-2022 sprake van een positief migratiesaldo. Dat wil zeggen dat er meer mensen naar Sluis verhuisden dan dat er vertrokken. Dit positieve saldo is te danken aan de arbeidsmigratie. Als we inzoomen op binnenlandse migratie is er juist sprake van een negatief saldo. Iets meer mensen verhuisden vanuit Sluis naar een andere gemeente dan andersom. Groepen met een negatief saldo zijn jongeren (van 18-25 jaar) en huishoudens met kinderen. Specifiek bij jonge gezinnen is er wel sprake van een (klein) positief binnenlands migratiesaldo. Figuur 2.19 – Werkgelegenheidsfunctie (banen en vestigingen per 1.000 inwoners) 700 600 500 400 300 200 100 0 -100 -200 -300 -400
Saldo binnenland Bron: CBS 2024; bewerking Ipsos I&O.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Saldo buitenland
2.4
Arbeidsmarkt
2.4.1 Woon-werkfunctie De gemeente Sluis heeft relatief veel bedrijven ten opzichte van het aantal inwoners (lichtblauwe stip in Figuur 2.20). Het aantal banen ten opzichte van het aantal inwoners ligt redelijk in lijn met het Zeeuwse gemiddelde. Een en ander weerspiegelt de sterke vertegenwoordiging van het mkb in Sluis. Dit in tegenstelling tot Terneuzen waar enkele grote bedrijven gevestigd zijn en het aantal vestigingen per inwoner daardoor lager ligt.
600
150
400
100
200
50
0
vestigingen
banen
Figuur 2.20 – Werkgelegenheidsfunctie (banen en vestigingen per 1.000 inwoners)
banen vestigingen
0 Sluis
Hulst
Terneuzen Zeeland Nederland
Bron: LISA 2023 en CBS 2024; bewerking Ipsos I&O
2.4.2 Pendel Het CBS publiceert cijfers over de woongemeente en werkgemeente van werknemers. Hoewel een deel van de pendelstromen dan buiten beeld blijft (namelijk van de zelfstandigen) geven de cijfers een goed beeld van de oriëntatie van de gemeenten binnen de regio (Figuur 2.21). Van de 9.300 werknemers die in Sluis wonen werken er 5.800 binnen de eigen gemeente (62%). Van de werknemers die buiten de gemeente werken gaat het grootste deel naar Terneuzen (23%) en een klein deel naar Hulst (1%). De rest werkt in overig Zeeland (5%) of elders in Nederland (9%). In totaal werken er 3.500 mensen buiten de gemeente. In deze cijfers zijn werknemers die in het buitenland werken niet meegenomen. Het CBS telt 2.300 werknemers van buiten de gemeente Sluis. Voor deze inkomende pendel geldt ook dat er een sterke relatie is met Terneuzen: 11 procent van de werknemers in Sluis. Voor inkomende pendel is er een grote groep werknemers die niet toe te delen zijn aan een gemeente. Waarschijnlijk zijn dit voor een groot deel werkenden uit het buitenland (België). Binnen Nederland is Zeeuws-Vlaanderen de regio met het hoogste aandeel werknemers uit België. In 2021 woonde 4,5 procent van de werknemers in Zeeuws-Vlaanderen in België. Andersom is de relatie beduidend minder sterk (inwoners van Zeeuws-Vlaanderen die in België werken).
In Nederland vindt uitgaande grensoverschrijdende pendel met name plaats in de oostelijke regio’s van het land (Nederlandse inwoners die in Duitsland werken).
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.21 – Pendel werknemers Sluis (eind 2022) Terneuzen
Hulst
Overig Zeeland
Overig Nederland
niet in te delen (België)
onbekend
-3.000
-2.000
inkomende pendel
-1.000
0
uitgaande pendel
1.000
2.000
saldo
Bron: CBS, 2024; bewerking Ipsos I&O
Met 3.500 werknemers die buiten de gemeente werken en 2.300 werknemers van buiten de gemeente heeft Sluis een negatief pendelsaldo van -1.200 banen. Het pendelsaldo van Hulst is ook negatief: -3.400. Vanuit beide gemeenten reizen veel werknemers naar Terneuzen. Mede daardoor heeft die gemeente een positief saldo van +5.100 banen. Figuur 2.22 – Specificatie pendelsaldo (eind 2022)
Zeeland totaal -11.600
Sluis -1.200
Terneuzen +5.100
Bron: CBS, 2024; bewerking Ipsos I&O
Economisch perspectief gemeente Sluis
Hulst -3.400
2.4.3 Arbeidsparticipatie De beroepsbevolking van Sluis heeft voor Nederlandse begrippen een relatief lage arbeidsparticipatie (zie Figuur 2.23). Dit is vooral een gevolg van de leeftijdsopbouw (relatief veel ouderen) want het aantal bijstandsuitkeringen (donkerblauwe staven) en de werkloosheid liggen relatief laag in Sluis. Figuur 2.23 – Netto arbeidsparticipatie (%) en bijstandsuitkeringen (per 1.000 inwoners tussen 15 en 75 jaar)
netto arbeidsparticipatie 75% 70% 65% 60%
bijstandsuitkeringen 45 40 35 30 25 20 15
55%
10
50%
0
5
Bron: CBS 2022 en 2024; bewerking Ipsos I&O
De werkloosheid in Zeeland ligt structureel op een relatief laag niveau (Figuur 2.24). Het werkloosheidspercentage van Sluis loopt grofweg gelijk met dat van de provincie. Ook zien we dat een dalende werkgelegenheid (zoals in de periode tussen 2015 en 2017) zich niet vertaalt in een toenemende werkloosheid. Mogelijk werd een groot deel van de weggevallen banen ingevuld door personeel van buiten de gemeente. Daarnaast hebben veel voormalig werknemers uit Sluis mogelijke een nieuwe baan gevonden buiten de gemeente.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.24 – Werkloosheidsontwikkeling 9% 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% 2013
2014
2015
Sluis
2016 Hulst
2017
2018
Terneuzen
2019
2020
Zeeland
2021
2022
2023
Nederland
2.4.4 Arbeidsmarktspanning Figuur 2.25 toont de spanningsindicator voor de verschillende beroepsgroepen in Zeeland en in Nederland per ultimo 2023. Hoe hoger deze waarde, hoe krapper de arbeidsmarkt. Vanaf 1,5 spreekt men over een krappe arbeidsmarkt, vanaf 4 over een zeer krappe arbeidsmarkt. Zeeland heeft te maken met een relatief grote arbeidsmarktkrapte (in vrijwel alle beroepsgroepen is sprake van een tekort dat groter is dan landelijk). Het sterkst is het tekort voor beroepen in de sectoren Zorg en welzijn en ICT en voor dienstverlenende beroepen. Alleen de ICT-sector kent juist op landelijk niveau nog grotere tekorten. Ten opzichte van ultimo 2016 is de krapte op de arbeidsmarkt flink toegenomen in heel Nederland. Het meest opvallend is de toename van de krapte voor beroepen in de sector zorg en welzijn.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.25 – Spanningsindicator 4e kwartaal 2023 Agrarisch Bedrijfseconomisch en administratief Commerciëel Creatief en taalkundig Dienstverlenend Ict Managers Openbaar bestuur, veiligheid en juridisch Pedagogisch Zeeland 2023 Nederland 2023 Zeeland 2016
Technisch
Transport en logistiek Zorg en welzijn
Nederland 2016
0
2
4
6
8
10
12
> 4 zeer krappe arbeidsmarkt > 1,5 = krappe arbeidsmarkt
2.5
Specificatie hoofdsectoren
In deze paragraaf zoomen we dieper in op de vier hoofdsectoren binnen de gemeente Sluis: detailhandel, recreatie & toerisme, landbouw en zorg. 2.5.1 Detailhandel In paragraaf 2.2 zagen we dat de detailhandel de grootste sector is in Sluis, met 16 procent van het aantal banen en 12 procent van het aantal vestigingen. In alle Zeeuws-Vlaamse gemeenten nam het aantal banen in de detailhandel af tussen 2015 en 2023, in Sluis minder dan in de andere gemeenten. De daling vond plaats in de branches voor recreatieve aankopen (mode en luxe) en doelgerichte aankopen (meubels, elektronica etc.). De branche dagelijkse boodschappen groeide juist (al zijn dat vaak geen voltijdbanen).
Economisch perspectief gemeente Sluis
Figuur 2.26 – Banen in detailhandel naar branche (2015 en 2023) 2.500 2.000 1.500 1.000 500 0 2015
2023
2015
Sluis
2023
2015
Hulst
boodschappen
2023
Terneuzen
recreatief
doelgericht
Bron: LISA 2023
Hoewel de werkgelegenheid in de detailhandel in Sluis redelijk stabiel bleef tussen 2015 en 2023 is het aantal leegstaande verkooppunten juist toegenomen. De leegstand ligt hoger dan in de provincie en landelijk. Zeker in vergelijking met andere niet-stedelijke gemeenten is de leegstand in Sluis opvallend hoog.5 Figuur 2.27 – Leegstaande verkooppunten (2024) 16,0% 14,0% 12,0% 10,0% 8,0% 6,0% 4,0% 2,0% 0,0% Sluis
Zeeland
niet stedelijk
2019
2024
2022
Nederland
Bron: Locatus, 2024
De detailhandel in Sluis is geconcentreerd in drie grote kernen: Sluis, Oostburg en Breskens. Samen zijn deze kernen goed voor 84 procent van de banen in de detailhandel. Er zijn drie kleine kernen die geen vestigingen hebben voor dagelijkse boodschappen. Voor sommige groepen
5
Aantal leegstaande winkel- en horecapanden in Sluis blijft stijgen | Sluis | pzc.nl
Economisch perspectief gemeente Sluis
inwoners (ouderen, minder validen, mensen zonder auto) kan de bereikbaarheid van deze winkels een probleem vormen. Figuur 2.28 – Aandeel werkgelegenheid in detailhandel naar kern (2023) 40%
36%
35% 27%
30% 25%
21%
20% 15% 10%
5%
5%
4%
3%
4%
0%
Bron: LISA 2023
Verder zien we dat de filialiseringsgraad in Sluis (14,1%) lager is dan gemiddeld in ZeeuwsVlaanderen (17,4%), Zeeland (19,3%) en de rest van Nederland (24,1%). De relatief sterke vertegenwoordig van lokaal ondernemerschap maakt het aanbod aantrekkelijk maar mogelijk ook kwetsbaar. 2.5.2 Recreatie en Toerisme Figuur 2.29 laat de sterke vertegenwoordiging van de sector Recreatie & Toerisme in de gemeente Sluis zien. Per 1.000 inwoners van 15 tot 74 jaar werken er 132 in de R&T-sector6. Dat is fors meer dan in de provincie (58 per 1.000) en dan landelijk (48 per 1.000). Figuur 2.29 – Banen en vestigingen recreatie en toerisme t.o.v. bevolkingsomvang (2023) 140 120 100 80 60 40 20 0
Sluis
Zeeland
niet stedelijk
Nederland
Banen Recreatie en toerisme per 1.000 inwoners van 15-74 jaar Vestigingen Recreatie en toerisme per 1.000 inwoners van 15-74 jaar Bron: LISA, 2023
6
Het gaat hier om een selectie van vestigingen in de volgende branches: Horeca, Logiesverstrekking, Cultuur, recreatie en amusement, Watersport, Detailhandel/ groothandel, Sport, Vervoer en Overig R&T.
Economisch perspectief gemeente Sluis
In de afgelopen jaren nam de werkgelegenheid in de R&T-sector landelijk toe. Enkel tussen 2019 en 2021 was er sprake van krimp als gevolg van de coronamaatregelen. In de jaren tot 2019 nam in Sluis het aantal banen ook toe maar de coronacrisis zorgde voor een grote terugslag. In 2023 is het aantal banen nog niet op het niveau van 2019. In Sluis is de R&T-sector al sterk vertegenwoordigd. Het lijkt erop dat de ruimte om verder te groeien beperkt is. Figuur 2.30 – Ontwikkeling werkgelegenheid R&T-sector (2015=100) 120 115 110 105 100 95 90 85 80 2015
2016
Sluis
2017 Hulst
2018
2019
Terneuzen
2020
2021
Zeeland
2022
2023
Nederland
Bron: LISA, 2023
Figuur 2.31 toont het aandeel van de kernen in de R&T-werkgelegenheid. De kernen Sluis, Cadzand en Breskens hebben vooral veel banen in de horeca. De banen in de logiesverstrekking zijn vooral te vinden in Cadzand, Nieuwvliet en Groede. Figuur 2.31 – Aandeel in werkgelegenheid R&T-sector per kern (2023) 25%
22%
21%
20% 15%
14%
10%
11%
9% 6%
5% 0%
Bron: LISA, 2023
Economisch perspectief gemeente Sluis
8% 6% 3%
Naast de horeca en logiesverstrekking zijn er nog andere clusters binnen de R&T-sector. Deze zijn minder sterk vertegenwoordigd in de werkgelegenheid in Sluis. Figuur 2.32 – Aantal banen in R&T-sector per cluster (2023) Horeca Logiesverstrekking Cultuur, recreatie en amusement
Watersport Detailhandel/ groothandel Sport Vervoer Overig R&T 0
500
1.000
1.500
Bron: LISA, 2023
2.5.3 Landbouw Bijna 80 procent van de grond in Sluis is in gebruik voor akkerbouw. In Zeeland als geheel bedraagt dit aandeel 67 procent en in Nederland 27 procent. Zowel de oppervlakte als het aantal bedrijven in deze sector neemt al jaren gestaag af. Onderstaande grafiek toont de ontwikkeling van het aantal akkerbouwbedrijven in Sluis, Zeeland en in Nederland. De ontwikkeling in Sluis is vergelijkbaar met die van de provincie als geheel. Opvallend is dat het aantal akkerbouwbedrijven in Nederland (en ook enigszins in de provincie Zeeland) weer aan het toenemen is. In Sluis zien we deze ontwikkeling niet.7 Figuur 2.33 – Ontwikkeling aantal akkerbouwbedrijven in indexcijfers (2005=100) 105 100
95 90 85 80 75 70 65 60 2005
2010 Sluis
2015 Zeeland
2020
2022
2023
Nederland
Bron: CBS, 2024.
7
De stijging in 2022 heeft o.a. te maken met de manier waarop het CBS de landbouwbedrijven classificeert. Paarden- en ponybedrijven werden niet meer meegeteld, waardoor bedrijven die naast paarden en pony's ook akkerbouwactiviteiten hadden, nu onder de akkerbouwbedrijven vallen. Zie: https://agrimatie.nl/SectorResultaat.aspx?subpubID=2232§orID=2233
Economisch perspectief gemeente Sluis
2.5.4 Zorg In Zeeland is het aantal ouderen (als belangrijkste groep zorggebruikers) groot, aanrijtijden voor acute zorg lang en de personeelstekorten in deze sector groot, aldus de Zeeuwse Zorg Coalitie. Onderstaande grafiek laat zien dat het zorggebruik in Sluis over het algemeen nog wat hoger ligt dan in Zeeland (en dan gemiddeld in Nederland). Met name het grote aantal gebruikers van wijkverpleging valt hierbij op. Hoewel de vergrijzing in Sluis de komende decennia afzwakt, blijft het aantal 75-plussers in absolute zin voorlopig toenemen.8 Hiermee neemt ook de (betreffende) zorgvraag toe. Figuur 2.34 – Aantal zorggebruikers per 10.000 verzekerden in Sluis en Zeeland in indexcijfers (2020, Nederland =100) 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0
Sluis Bron: Vektis, 2024
8
Bron: Provinciale bevolkings- en huishoudenprognose 2022.
Economisch perspectief gemeente Sluis
Zeeland
Trends en ontwikkelingen
Economisch perspectief gemeente Sluis
3
Trends en ontwikkelingen
3.1
Inleiding
Vanuit de kennis over het economisch profiel van Sluis (en de vier hoofdsectoren voor de gemeente) keken we naar relevante trends en ontwikkelingen voor de Sluische economie. Opgesteld op basis van deskresearch en een validatieslag met interviews. De belangrijkste landelijke, Europese en mondiale trends en ontwikkelingen zijn grofweg in te delen in de volgende drie hoofdtrends: 1. Digitalisering en technologie 2. Klimaatverandering en duurzaamheid 3. Demografische veranderingen We geven een beknopte beschrijving van deze hoofdtrends waarbij we tevens de relevantie voor de Sluische economie aanstippen. Per hoofdtrend laten we zien hoe deze van belang is voor de vier hoofdsectoren. Behalve dat het hoofdstuk input levert voor de SWOT-analyse (paragraaf 4.2 en 4.3) biedt het mogelijk ook handvatten voor stakeholders in Sluis om te anticiperen op de geschetste trends en ontwikkelingen.
3.2
Digitalisering en technologie
Internet heeft gezorgd voor een fundamentele hervorming van de wereldeconomie. Door digitalisering, robotica en artificiële intelligentie organiseren bedrijven hun productieproces efficiënter. Dit stelt bedrijven in staat om innovatiever en productiever en daarmee concurrerender te worden. Ook beïnvloedt het de internationale handel. Markten zijn transparanter. Online platforms geven bedrijven én consumenten toegang tot (internationale) markten. Diensten die voorheen nabijheid tussen dienstverlener en consumenten vereisten, worden nu op afstand verhandeld. Ook heeft digitalisering (zeker sinds de coronacrisis) gezorgd voor een verschuiving naar meer hybride werkmodellen. Voor Sluis is dit een zeer relevante ontwikkeling. De perifere ligging van het gebied, met een relatief lage dichtheid van inwoners en voorzieningen en een toenemende grijze druk maakt het belang van digitalisering en technologie extra groot. Technologie maakt het mogelijk om het productieniveau bij een afnemende beroepsbevolking op peil te houden en het maakt producten en diensten bereikbaar (waardoor fysieke nabijheid minder van belang is).
Detailhandel • Verbinding tussen fysiek en digitaal winkelen: retailers hebben steeds vaker een omnichannel strategie, waarbij de fysieke winkels ook een digitaal component hebben. Lokale ondernemers bieden bijvoorbeeld hun producten online aan met de optie voor klanten om deze in de winkel op te halen (click-and-collect) of te laten bezorgen. Dit vergroot het bereik en maakt het gemakkelijker voor consumenten om lokaal te winkelen zonder fysiek aanwezig te zijn. •
Snelle levering en logistiek: De vraag naar snelle levering neemt toe, wat heeft geleid tot innovaties zoals same-day delivery, afhaalpunten, en verbeterde retourlogistiek. Ook slaan
Economisch perspectief gemeente Sluis
merken steeds vaker de traditionele retailketens over om direct aan consumenten te verkopen, met behulp van e-commerce platforms en sociale media. •
Technologie in fysieke winkels: Virtual en augmented reality (VR/AR) gebruikt men om klanten te laten experimenteren met producten, zoals het virtueel passen van kleding of het visualiseren van meubels in huis.
•
Social media en lokale marketing: Ondernemers gebruiken social media en andere digitale platformen steeds vaker om hun producten en evenementen te promoten, wat helpt om een breder publiek te bereiken. Veel merken maken gebruik van influencers op platforms zoals Instagram en TikTok om hun producten te promoten en hun bereik te vergroten.
Recreatie en toerisme • Zelfbediening en personalisatie: Toeristen stellen hun reizen zelf samen, van vluchten en accommodatie tot activiteiten. Dankzij algoritmes doen platforms aanbevelingen op basis van het zoekgedrag van de gebruiker, hun voorkeuren en eerdere boekingen. Consumenten vergelijken prijzen in realtime, wat leidt tot meer prijsbewustzijn en concurrentie tussen aanbieders. •
Beoordelingen en recensies: Websites als TripAdvisor, Google Reviews en Booking stellen reizigers in staat om ervaringen te delen en te lezen over de ervaringen van anderen, wat de besluitvorming voor anderen beïnvloedt.
•
Influencers en user-generated content: Reizigers en influencers delen hun ervaringen op platforms zoals Instagram, waardoor ze bestemmingen en accommodaties promoten. Dit heeft de marketingstrategieën van toerismebedrijven veranderd, die nu actief samenwerkingen aangaan met influencers om hun bereik te vergroten.
•
Slimme stranden: Sommige stranden implementeren technologie zoals sensoren voor het meten van de drukte, informatie over waterkwaliteit en veiligheidswaarschuwingen. Dit draagt bij aan een betere ervaring voor toeristen en helpt bij duurzaam beheer. Apps voor strandreserveringen, waar bezoekers een plekje op drukke stranden reserveren, helpen ook om toeristenstromen te beheren.
•
Virtuele rondleidingen: VR maakt het mogelijk om virtueel te reizen of bezienswaardigheden en hotels te verkennen voordat je een fysieke reis maakt. Veel musea, hotels en bestemmingen bieden virtuele tours aan als manier om klanten te overtuigen van de ervaring die ze gaan krijgen.
Landbouw • Robotisering en automatisering: Automatische tractoren en oogstmachines verhogen de efficiëntie en verlagen de afhankelijkheid van arbeid. •
Data-analyse en sensoren: Via GPS, drones en sensoren data verzamelen en analyseren. Onder meer over bodem, vocht, groei, etc. om zo productiviteit te verhogen. Digitale platforms helpen boeren bij beslissingen op basis van weersvoorspellingen, marktprijzen, en gewasdata.
Economisch perspectief gemeente Sluis
•
Veredeling en genetische technologie: Nieuwe technieken zoals precisieveredeling gebruikt men bij de ontwikkelen van gewassen die beter bestand zijn tegen ziektes, droogte, en andere stressfactoren
Zorg • E-health oplossingen: Er is een sterke groei in het gebruik van e-health toepassingen zoals online consultaties, patiëntportalen, en mobiele gezondheidsapps. Dit wordt verder gestimuleerd door investeringen in digitale zorgplatforms en gegevensuitwisseling. •
Telemedicine: De pandemie heeft telemedicine versneld. Huisartsen en specialisten bieden steeds vaker videoconsulten aan, en het gebruik van telemonitoring voor chronische patiënten neemt toe.
•
Kunstmatige intelligentie (AI): AI is te gebruiken voor diagnostiek, beeldherkenning en in sommige gevallen zelfs voor gepersonaliseerde behandelplannen. AI-gestuurde toepassingen zet men vooral in de diagnostiek en radiologie al breed in.
•
Technologische ondersteuning: Automatisering en robotica maken een deel van het werk lichter. Bijvoorbeeld zorgrobots voor basiszorgtaken in verpleeghuizen en het gebruik van elektronische patiëntendossiers om administratieve lasten te verminderen.
3.3
Klimaatverandering en duurzaamheid
Klimaatverandering leidt tot meer extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven, overstromingen, droogtes en orkanen. Veranderingen in temperatuur en neerslagpatronen kunnen de landbouwproductie sterk beïnvloeden. Ook beïnvloedt het de biodiversiteit wat gevolgen heeft voor land- en tuinbouw, visserij en toerisme. Verduurzaming speelt een cruciale rol in het aanpakken van klimaatverandering. Het is een proces waarbij economieën, bedrijven en gemeenschappen overstappen van een lineaire (op fossiele brandstoffen gebaseerde economie) naar een circulaire (op hernieuwbare energie en duurzame praktijken) gebaseerde economie. Deze verschuiving is essentieel om de opwarming van de aarde te beperken en de schadelijke effecten van klimaatverandering te verminderen. De vraag naar energie neemt naar verwachting toe door digitalisering, extreme weersomstandigheden en de verschuiving naar duurzame energiebronnen. Economieën moeten investeren in de energietransitie, wat zowel kosten met zich meebrengt als nieuwe kansen voor innovaties in hernieuwbare energie, energiebesparing en technologie. De transitie naar een duurzamere, klimaatrobuuste economie biedt zowel uitdagingen als kansen voor landen en bedrijven wereldwijd.
Economisch perspectief gemeente Sluis
In directe zin raakt klimaatverandering in Sluis met name de landbouw en het toerisme. Indirect hebben alle sectoren een opgave om klimaatverandering tegen te gaan en bij te dragen aan een meer duurzame economische ontwikkeling. Voor de gehele provincie Zeeland is energietransitie een belangrijk thema. Zo worden er in de toekomst twee nieuwe windparken op zee aangesloten in Borssele, komt er een 380 kV-hoogspanningsverbinding naar Zeeuws-Vlaanderen en worden er drie nieuwe hoogspanningsstations gebouwd. Onder andere Terneuzen is in beeld als onderzoekslocatie voor twee nieuwe kerncentrales. Ten slotte vormt Zeeland is - als onderdeel van de Smart Delta Resources-regio (SDR) – een belangrijk waterstofcluster in Nederland en Europa.
Detailhandel • Milieuvriendelijke producten: Consumenten zoeken naar duurzame en milieuvriendelijke producten, waardoor retailers zich meer richten op groene initiatieven, zoals circulaire economie en het gebruik van gerecycleerde materialen. •
Lokale producten: Er is een toenemende voorkeur voor lokale en ambachtelijke producten, vooral in de food retail. Dit speelt in op duurzaamheid en ondersteunt de lokale economie.
•
Transparantie in de keten: Er is een groeiende vraag naar informatie over de herkomst van producten, waardoor retailers hun supply chain transparanter maken en certificeringen toevoegen voor ethische productie.
Recreatie en Toerisme • Milieuvriendelijke initiatieven: Er is aandacht voor de ecologische belasting van toerisme. Veel kustbestemmingen investeren in ecotoerisme, zoals duurzaam vervoer, eco-vriendelijke accommodaties en het beschermen van natuurlijke kustgebieden. •
Bescherming van natuurgebieden: Om overtoerisme tegen te gaan, introduceren sommige bestemmingen beperkingen op het aantal bezoekers, bijvoorbeeld door toegangsprijzen voor stranden of beschermde gebieden.
•
Adaptieve infrastructuur: Veel kustgebieden moeten zich (op termijn) aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering, zoals erosie (zandafslag, verstuiving en nieuwe duinvorming) en stijgende zeespiegels. Dit vereist investeringen in klimaatbestendige infrastructuur (zoals verstevigde boulevards en beschermingsdijken) en in technieken om bijvoorbeeld stranden voldoende breed te houden.
•
Nieuwe doelgroepen: Ecotoerisme en natuuravonturen zoals kustwandelingen, vogelspotten en eco’ . Wellness-toerisme is steeds populairder in kustgebieden, met aandacht voor bv. , ’ .
Landbouw • Doelgericht gebruik van middelen: Precisielandbouw maakt het mogelijk om meststoffen, gewasbeschermingsmiddelen, en water nauwkeurig en gericht toe te passen. Het bespaart (op termijn) kosten en vermindert milieubelasting.
Economisch perspectief gemeente Sluis
•
Verminderen van chemische bestrijdingsmiddelen: De EU en andere overheden vragen de landbouw om chemische bestrijdingsmiddelen te verminderen. Dit leidt tot gebruik van biologische alternatieven en geïntegreerde gewasbescherming (IPM).
•
Bodemgezondheid en regeneratieve landbouw: Een grotere focus op de gezondheid van de bodem door technieken zoals gewasrotatie, het gebruik van groenbemesters, en minimale bodembewerking. Dit helpt de vruchtbaarheid van de bodem te behouden en koolstof op te slaan.
•
Circulaire landbouw: Boeren proberen restproducten opnieuw te gebruiken en streven naar een gesloten kringloop op het bedrijf, bijvoorbeeld door mest van veehouderijen in te zetten als natuurlijke meststof. Dit circulaire systeem is verder uit te breiden met bijvoorbeeld een mestvergister die duurzame energie uit de mest haalt in de vorm van biogas.
•
Teelt van alternatieve eiwitbronnen: Om te voldoen aan de vraag naar plantaardige eiwitten, zoals voor de productie van vleesvervangers, worden gewassen zoals lupine vaker geteeld.
•
Extreme weersomstandigheden: Akkerbouwers krijgen te maken met extremen zoals droogte, hitte, en zware regenval. Dit vraagt om aanpassing van teelttechnieken en het selecteren van gewassen die beter bestand zijn tegen stressvolle klimaatomstandigheden.
•
Duurzaam waterbeheer: Slimme irrigatiesystemen en waterbeheertechnieken zijn steeds belangrijker om om te gaan met waterschaarste en de productiviteit te waarborgen.
Zorg • Duurzame energie: zorginstellingen grote hoeveelheden energie voor verlichting, verwarming, koeling en medische apparatuur. Het verduurzamen van het vastgoed en het energieverbruik speelt een cruciale rol in het verminderen van de ecologische voetafdruk van de zorgsector. •
Duurzame inkoop: Een groot deel van de ecologische voetafdruk van zorginstellingen ligt in hun leveringsketen. Duurzaam inkopen kan een enorme impact hebben op de verduurzaming van de zorgsector.
•
Duurzaam vervoer: vervoer speelt een belangrijke rol in de zorgsector, zowel voor het transport van patiënten als voor het reizen van zorgpersoneel. Het verduurzamen van mobiliteit kan een aanzienlijke impact hebben op de CO2-uitstoot van de zorgsector.
•
Afvalbeheer: de zorg produceert veel afval, van medisch afval (zoals naalden, verbandmateriaal en medicijnen) tot verpakkingen en etensresten. Duurzaam afvalbeheer en het toepassen van circulaire economieprincipes dragen bij aan het verminderen van de milieu-impact van de zorg.
Economisch perspectief gemeente Sluis
3.4
Demografische veranderingen
Demografische ontwikkelingen beïnvloeden de economie op verschillende manieren: van de beschikbaarheid van arbeidskrachten tot veranderingen in consumentengedrag en overheidsuitgaven. De vergrijzing van de bevolking en de daarmee samenhangende veranderingen in de arbeidsmarkt en zorgkosten vormen de grootste uitdaging voor veel economieën. Tegelijkertijd biedt migratie kansen om de arbeidsmarkt te versterken en vergrijzing te compenseren. Het is essentieel voor beleidsmakers om deze demografische trends in overweging te nemen bij het formuleren van economisch beleid. Ook in Sluis zien we de demografische ontwikkeling terug in de economische ontwikkeling van het gebied. Vergrijzing, geboorte- en sterftecijfers en het vertrek van jongeren zijn zeer bepalend voor het functioneren het perspectief van de Sluische economie. In Sluis zien we de demografische ontwikkeling onder andere terug in de arbeidsmarktkrapte, een afnemend draagvlak voor voorzieningen, een toenemende zorgvraag en een grotere afhankelijkheid van arbeidsmigranten. Detailhandel • Belevingsgericht winkelen: winkelgebieden leggen steeds meer de nadruk op het creëren van een unieke en volledige bezoekerservaring. Dit kan variëren van de organisatie van evenementen (zoals markten, pop-up shops en lokale festivals) tot winkelconcepten die een verhaal vertellen of zich richten op beleving (bijv.
handgemaakte producten, workshops of kookdemonstraties). •
Plekken voor ontmoeting: Kleine winkelgebieden evolueren naar gemeenschappelijke ruimtes waar mensen samenkomen, niet alleen om te winkelen, maar ook om te socializen, evenementen bij te wonen of te werken. Cafés, coworking spaces en kleine horecaondernemingen spelen een sleutelrol in het creëren van deze sociale hubs.
•
Culturele en creatieve ondernemingen: In winkelgebieden zie je een toename van winkels en ateliers die zich richten op kunst, handwerk, design en ambacht. Dit kan variëren van galerieën tot boetieks die handgemaakte of lokale producten verkopen. Deze winkels dragen bij aan de culturele identiteit van de wijk en maken het winkelgebied aantrekkelijk voor zowel bewoners als bezoekers.
•
Minder massaproducten, meer niche: winkels spelen in op de vraag naar exclusiviteit en unieke ervaringen. In plaats van massagoederen vind je er vaak nicheproducten die een bepaald verhaal of specifieke lokale cultuur vertegenwoordigen.