bijlage b RV STAF Huisvesting ontheemden rapport Clingendael.pdf

80 IOM DTM Survey, oktober 2022. 81

EUAA Response to the Russian Invasion of Ukraine.

82

FRA Rapport oktober 2022.

83 UNHCR Rapport oktober 2022, p. 30-31. 84 FRA Rapport oktober 2022; UNHCR Rapport oktober 2022. 85 UNHCR Survey, 23 september 2022; IOM DTM Survey, oktober 2022.

22

4 Percepties van ontheemden op sociale media Om inzicht te krijgen in de migratie patronen van Oekraïense migranten is een begrip van de situatie waarin zij zich bevinden vereist. Op basis van kennis over oorlogsgedreven migratie uit het verleden (zoals bijvoorbeeld vanuit Syrië) zijn hierboven de belangrijkste factoren die mensen aanzetten om hun land van herkomst te verlaten respectievelijk door te migreren in kaart gebracht.86 Hoewel deze objectieve factoren van grote invloed zijn op migratiepatronen, is het niet eenvoudig om migratiepatronen louter op basis van deze factoren te duiden. Ten eerste is het monitoren van deze factoren vaak lastig. Werkloosheidsdata worden bijvoorbeeld per kwartaal retrospectief gerapporteerd, en de situatie in een oorlogsgebied is moeilijk meetbaar. Ten tweede maken migranten de keuzes die hun reis bepalen niet alleen op basis van objectieve metingen, maar mede op basis van bijvoorbeeld de percepties van vrienden en familie, nieuwsrapportages, en geruchten op sociale media. Het is dus ook van belang een actueel beeld te krijgen van de manier hoe migranten zelf de situatie zien. Om een accuraat en actueel beeld te krijgen van de percepties die aan de basis liggen van vertrek uit Oekraïne en doormigratie geeft dit hoofdstuk belangrijke trends en inzichten weer die op basis van sociale mediadata (twitter en googletrends) kunnen worden verkregen.

De analyse bekijkt de netto-migratie vanuit Oekraïne, doormigratie binnen de EU, ontvangst in de EU en situatie van Nederland.

4.1

Twitterdata

Twitter wordt gebruikt als een proxy om het sentiment van migranten over verschillende onderwerpen vast te stellen. In deze analyse zijn tweets in het Oekraïens verzameld, vertaald, en gecodeerd op ‘sentiment’, dat wil zeggen een positieve toon dan wel negatieve toon. Op deze manier kan worden vastgesteld hoe Oekraïners tegenover de situatie in hun land en in andere landen staan, wat een indicatie geeft in hoeverre mensen gemotiveerd zijn om te blijven

86

See for instance Uzelac, A. and Meester, J. 2018. Is there protection in the region? Leveraging funds and political capital in Lebanon’s refugee crisis, Clingendael: The Hague.

23

Gestage toename van de beschermingsopdracht voor Oekraïense ontheemden Clingendael Rapport, November 2022

of te vertrekken. Daarnaast wordt ook het sentiment in tweets van de gemeenschappen waarin vluchtelingen terecht zijn gekomen geanalyseerd. Door bijvoorbeeld in het Pools geschreven tweets te verzamelen waarin Oekraïense vluchtelingen (ukraina uchodzc) worden genoemd, kan worden vastgesteld of de opinie zich in de richting van solidariteit met ontheemden of juist tegen hun aanwezigheid keert. Opinies op twitter vormen geen precieze weerspiegeling van opinies in de samenleving, omdat twittergebruikers geen representatieve steekproef uit de bevolking zijn. Daarom worden de twitterdata in deze analyse gebruikt om de verandering van sentiment vast te stellen (worden opinies positiever of negatiever)? Voor deze analyse zijn 101.754 tweets verzameld via Postmen, vertaald via Google Translate in Python, en gecodeerd via bertweet base sentiment analysis.87 Retweets zijn buiten de analyse gelaten om de impact van geautomatiseerde mediacampagnes in enige mate buiten de analyse te houden. Om de validiteit van de codering te verifiëren zijn tweets in iedere taal (onvertaald) manueel gecodeerd en vergeleken met de machinecodering (gemiddeld rond de 3000 tweets in elke taal). De “intercoder reliability” tussen de twee wordt op dit moment geanalyseerd.

4.2

Google Trends

Sentiment en emotie leidt niet altijd tot actie. Om meer inzicht te verwerven in op handen zijnde migratie wordt in deze analyse gebruik gemaakt van google-trends die een indicatie geven van de mate waarin potentiële (door)migranten de eerste stap zetten door naar praktische zaken gerelateerd aan migratie te zoeken via Google. In deze analyse wordt de verandering van populariteit van zoektermen in het Oekraïens vanaf verschillende locaties geanalyseerd. Populariteit wordt vastgesteld op basis van de frequentie van het gebruik van een zoekterm vergeleken met de frequentie van andere zoektermen in dezelfde periode in hetzelfde geografische gebied. Deze analyse is gebaseerd op de populariteit van Oekraïense zoektermen over een land (Nederland). Op deze manier hebben we een maatstaf die vaststelt of er een toename of afname is van personen die interesse tonen in een doormigratie land, terwijl zij in een ander land gevestigd zijn.

87

See Perez, J.M. et al,. (2021) ‘pysentimiento: A Python Toolkit for Sentiment Analysis and SocialNLP tasks’, arXiv:2106.09462 [cs.CL]

24

Gestage toename van de beschermingsopdracht voor Oekraïense ontheemden Clingendael Rapport, November 2022

Vertrek uit en terugkeer naar Oekraïne Figuur 5

Tweet-sentiment en populariteit van tijdelijke bescherming zoektermen (bewegend gemiddelde van 5 dagen), uitgezet tegenover netto grensverkeer

0

Ratio/Popularity

Net Border Crossings

25000

-25000

-50000 1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 September Net Border Crossings

Figuur 6

October

Ratio Positive/Negative Tweets

Popularity search terms

Een mogelijk belangrijke factor in het aantal Oekraïense migranten naar de EU, en het aantal dat terug keert, is in hoeverre er hoop is op een goed of beter leven in Oekraïne in de nabije toekomst. Om dit sentiment in kaart te brengen geeft figuur 4 de mate van positiviteit en negativiteit van Oekraïense tweets over Oekraïne weer, waarbij opvalt dat dit niet sterk lijkt te veranderen. Daarnaast geeft deze figuur ook de populariteit weer van Google zoektermen met betrekking tot tijdelijke bescherming en burgerschap, om zo te bepalen in hoeverre mensen actie overwegen om Oekraïne te verlaten. Deze zoektermen zijn ook in populariteit toegenomen. Interessant genoeg lijken deze zoektermen het meest gebruikt te worden aan de grensovergangen, en niet aan de frontlinie. Hoewel dit te maken kan hebben met connectiviteit, kan het er ook mee te maken hebben dat de beslissing te migreren pas later gemaakt wordt en/of dat de personen die overwegen te migreren zich in eerste instantie sterk concentreren in het grensgebied. Tot slot geeft figuur 4 ook aan hoeveel netto grensovergangen er zijn geweest ten tijde van Populariteit van zoektermen gerelateerd deze zoekresultaten, waarbij opvalt dat er een aan tijdelijke bescherming correlatie te observeren is tussen deze.

25

Gestage toename van de beschermingsopdracht voor Oekraïense ontheemden Clingendael Rapport, November 2022

Narratieven over doormigratie in de EU Figuur 7

Sentiment over verschillende gastlanden in Oekraïense tweets

Share of Tweets (%)

100% 75% 50% 25% 0%

September October September October September October September October Poland Negative

Neutral

Germany

Czech

Netherlands

Positive

Een belangrijke factor in doormigratie zijn de narratieven die in de verschillende gastlanden gedeeld worden. Om een inzicht te geven in de houding van Oekraïense twittergebruikers over de verschillende gastlanden zijn in deze analyse tweets geanalyseerd die de verschillende landen in het Oekraïens noemen. Deze zijn vervolgens gecodeerd naar positief of negatief sentiment. Hoewel het negatieve aandeel groter is dan het positieve, is het te vroeg om te zeggen dat dit een negatieve perceptie inhoudt. Van Twittergebruikers is eerder aangetoond dat zij zich negatiever uitlaten dan het algemene discours is, en het coderingsinstrument zou ook een systematische afwijking kunnen bevatten. Wat wel blijkt uit deze gegevens is dat de percepties over Duitsland het meest negatief zijn, maar iets positiever zijn geworden. Tsjechië wordt positiever gezien, en heeft ook een opwaartse trend. De opinies over Nederland lijken het meest neutraal, en zijn niet sterk veranderd (net als de percepties over Polen).

26

Gestage toename van de beschermingsopdracht voor Oekraïense ontheemden Clingendael Rapport, November 2022

Ontvangst van Oekraïense migranten in de EU Figuur 8

Tweets van de nationale bevolking van gastlanden over Oekraïense migranten

Share of Tweets (%)

100% 75% 50% 25% 0%

September October September October September October September October Poland Negative

Neutral

Germany

Czech

Netherlands

Positive

Een belangrijke factor in de houdbaarheid van de aanwezigheid van migranten in een land, is de acceptatie door de bevolking van het gastland. Om in te schatten hoe de opinies in deze landen veranderen worden hier de tweets over Oekraïense vluchtelingen in de taal van de gastlanden geanalyseerd, en gecodeerd voor het aantal positieve en negatieve tweets. Hoewel het negatieve aandeel groter is dan het positieve, is het te vroeg om te zeggen dat dit een negatieve perceptie inhoudt. Ook hier gelden de eerdergenoemde disclaimers ten aanzien van het relatief negatieve discours op Twitter en de mogelijkheid dat er een systematische afwijking in het coderingsinstrument zit. Wel interessant is het feit dat enkel de perceptie in Duitsland lijkt te verslechteren (meer negatief, minder positief), en in Tsjechië mogelijk enige polarisatie voorkomt (meer positief en meer negatief). De situatie in Polen en Nederland lijkt niet sterk te veranderen.

27

Gestage toename van de beschermingsopdracht voor Oekraïense ontheemden Clingendael Rapport, November 2022

Situatie van Nederland

Popularity "Netherlands"-searches from host-countries

Figuur 9

1

Populariteit van de zoekterm “Nederland” in het Oekraïens van uit verschillende gastlanden

3

5

7

9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 1 September

Czech

Poland

3

5

7

9 11 13 15 17 19 21 23 October

Germany

Om in te schatten in welke landen Oekraïense migranten het meeste interesse tonen in de situatie in Nederland, geeft deze analyse de populariteit van de zoekterm “Nederland” in het Oekraïens weer, zoals gezocht vanuit verschillende gastlanden. Door dit te relateren aan het aantal Oekraïners in deze landen geeft dit mogelijk een indicatie van het aantal migranten dat Nederland als gastland overweegt. De grootste populatie Oekraïense ontheemden, in Polen, lijkt een vrij consistent lage interesse te hebben in Nederland, terwijl de populaties in Duitsland en Tsjechië een zekere toename van interesse in Nederland tonen. In enkele periodes blijken zoektermen met het woord “Nederland” erin daar zelfs een van de meeste populaire zoektermen in de totale steekproef te zijn.

28

5 Conclusie Als de verschillende factoren in samenhang worden geanalyseerd is er in de maand oktober een duidelijke verslechtering van de situatie in Oekraïne zichtbaar. Dit komt met name door de Russische strategie om Oekraïne te verzwakken door systematische aanvallen op kritieke infrastructuur en vooral door de beschadigde energie- en warmtevoorziening. Naar verwachting zal dit patroon zich voortzetten. De Oekraïense tegenoffensieven brengen de Russische strijdkrachten en hun logistieke ondersteuning veel schade toe en boeken lokale successen maar zullen op korte termijn vermoedelijk niet leiden tot de bevrijding van grote of dichtbevolkte gebiedsdelen. Rusland is bezig zich letterlijk in te graven in de Donbas en stuurt versterkingen naar de stad Cherson terwijl de weersomstandigheden en het terrein in de herfst en winter niet gunstig zijn voor nieuwe grootschalige offensieven door Oekraïne. Het is evenmin te verwachten dat de oorlog snel ten einde zal komen. Er is op dit moment geen diplomatiek proces van betekenis gaande en er is weinig uitzicht op een staakt-het-vuren, laat staan een alomvattend vredesakkoord. De binnenlandse steun voor de oorlog in zowel Rusland als Oekraïne en het westen brokkelt (nog) niet noemenswaardig af waardoor politieke leiders niet onder druk staan nu een compromis te sluiten.

De Oekraïense economie verkeert in zwaar weer en heeft ook weinig zicht op verbetering, mede door het opzeggen van de graandeal. Westerse toegezegde begrotingssteun zou de Oekraïense overheid in theorie financieel op de been moeten houden maar wordt slechts in beperkte mate uitgekeerd. Alles bij elkaar genomen is de situatie in Oekraïne niet bemoedigend voor grootschalige terugkeer van vluchtelingen en is het zelfs te verwachten dat er nog meer Oekraïners in de wintermaanden hun huizen zullen moeten verlaten en hetzij intern, hetzij internationaal ontheemd raken. Het is dan ook veelzeggend dat de Oekraïense autoriteiten vluchtelingen in het buitenland zelfs hebben opgeroepen deze winter niet terug te keren. Dit wordt ook weerspiegeld op sociale media, waar de stemming onder Oekraïners enigszins negatiever is geworden en zoektermen gerelateerd aan het verlaten van Oekraïne aan populariteit hebben gewonnen – met name in de grensregio’s in het westen en zuidwesten van het land. Oekraïense ontheemden in de landen van eerste opvang lijken door de onzekere situatie in Oekraïne slechts in beperkte mate door te willen migreren.

Verschillende onderzoeken onder ontheemden van UNHCR en IOM lopen in hun inschattingen van migratieintenties fors uiteen, maar het overgrote merendeel lijkt desalniettemin, voor dit moment in de crisis, nog af te willen wachten in landen in de directe nabijheid van Oekraïne en gaat ook soms tijdelijk terug (‘pendulum migration’). Het maatschappelijk draagvlak voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen in landen als Polen, Tsjechië, Slowakije en Roemenië blijft groot, al komen de sociale voorzieningen, huisvesting en arbeidsmarkt

29

Gestage toename van de beschermingsopdracht voor Oekraïense ontheemden Clingendael Rapport, November 2022

in deze landen steeds meer onder druk te staan. Er bestaan in deze landen en met name in Polen zorgen dat het land een grotere nieuwe vluchtelingenstroom niet op dezelfde manier zal kunnen opvangen, mocht Rusland stelselmatig doorgaan met de verwoesting van kritieke infrastructuur in Oekraïne. Doormigratie binnen de EU wordt volgens UNHCR en FRA ook belemmerd door een aantal administratieve belemmeringen die door ontheemden als obstakels worden ervaren, ondanks de formele juridische status die de tijdelijke beschermingsrichtlijn in alle EU-lidstaten biedt. Dit is met name het geval in de landen van eerste opvang, waardoor Oekraïners eerder geneigd zullen zijn daar te blijven. Ook speelt de demografische samenstelling van de groep ontheemden een rol: vooral moeders met schoolgaande kinderen zullen geneigd zijn te blijven in de landen waar ze terecht zijn gekomen nu hun kinderen aan hun tweede schooljaar zijn begonnen. Op sociale media zoeken Oekraïners in Polen nauwelijks naar Nederland, alhoewel in Tsjechië en Duitsland het aantal zoekopdrachten in het Oekraïens naar Nederland wel sterk is toegenomen. Alles bij elkaar genomen ligt het niet in de lijn der verwachting dat er nog grote aantallen reeds in de EU aanwezige Oekraïense vluchtelingen naar Nederland zullen doormigreren.

Het is tegelijkertijd echter ook niet te verwachten dat de reeds in Nederland aanwezige Oekraïners in groten getale zullen terugkeren. De beschermingsopdracht voor Nederland zal daarmee naar alle verwachting geleidelijk maar gestaag toenemen. Dit maakt verdere capaciteitsopbouw en zaken zoals duurzame huisvesting, participatie en onderwijs voor Oekraïense ontheemden des te belangrijker.

30

Annex 1: Schematisch overzicht van factoren die van invloed zijn op de migratie- en terugkeer­ intenties van Oekraïners Wanneer ontwikkelingen in de indicatoren leiden tot minder ontheemde Oekraïners en meer terugkeermogelijkheden duiden we dit aan met een positieve score, andersom met een negatieve. Factor

Indicatoren

1. Tijdsduur conflict

Politieke doelstellingen en uitingen van voornaamste actoren actors t.a.v. voortzetting of beëindiging conflict

-2

-1

-1

Kans op akkoord en staakt-het-vuren

-1

Draagvlak voor de oorlog binnen samenlevingen

3. Bezet Oekraïens gebied

0

Aantallen slachtoffers die vallen in de strijd. Gerapporteerde verliezen & claims hierover

-1

Het aantal gevechtshandelingen, explosies etc. in Oekraïne

-1

Burgerdoden, beschietingen en verwoeste objecten

-1

Elektriciteit en kritieke infrastructuur

-1

Humanitaire omstandigheden

-1

Absolute aantallen km2 door Rusland bezet / door Oekraïne bevrijd

1

Bevolkingsdichtheid bezet gebied en/of bevolkingsaantallen van (middel)grote steden in Russische handen (Cherson, Melitopol, Mariupol, etc).

0

Kaart van bezet gebied 4. Economie Oekraïne

1

0

Door- en voortzettingsmacht, incl. industrieel-militair vermogen 2. Intensiteit gevechten

0

1

Bruto binnenlands product (bbp)

-1

Inflatie

-1

Werkloosheid

0

Wisselkoers van de hryvnia

0

Geraamde kosten wederopbouw

-1

Begrotingstekort

-1

Financiële steun uit het buitenland

31

0

2

Annex 2: Schematisch overzicht van factoren en indicatoren die van invloed zijn op de doormigratie-intenties van Oekraïners Wanneer ontwikkelingen in de indicatoren leiden tot een grotere druk op de opvang­ capaciteit/-voorzieningen in Nederland duiden we dit aan met een negatieve score, andersom met een positieve. Factor

Indicatoren

1. Potentieel voor ­doormigratie

Aantallen (IDP’s, TPD-registraties, grensoverschrijdingen)

-2

-1

0

Doorreisintenties

0

Moment van vertrek

-1

Demografisch profiel 2. Leefomstandig­ heden

1

-1

1

Algemene (politieke en economische) stabiliteit Opvang, huisvesting en basisbehoeften

0 -1 0

Onderwijs en taallessen

0

Economisch toekomstperspectief

-1 0

Verblijfszekerheid: duidelijkheid over statusverlening

1

Draagvlak voor opvang Oekraïners 3. Aanwezigheid familie en sociale netwerken

Omvang van diaspora in potentiële bestemmingslanden

4. Feitelijke doorreis­ mogelijkheden

Beschikbare informatie over de situatie in (andere) lidstaten

1 -1

Narratief vanuit familie/netwerken die elders in EU verblijven

0

Beleid en uitvoering inzake gezinshereniging Mate van vestigingskeuze

1 0 -1

Kosten van de reis en benodigde documenten Mate van grenscontroles Wijze van toelating en registratie in bestemmingsland

32

0 -1 0

2