08 bijlage kerkenvisie

5 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Geen monumentenstatus

Adres

Oudestad 37 Oostburg

327 m2

Bouwjaar

1931

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen

Het voormalige kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente in Nederland van Oostburg is gelegen aan de Oudestad en is gebouwd in 1931. De kerk werd oorspronkelijk gebouwd voor de Gereformeerde Gemeente, maar deze ging in 1956 over naar de Gereformeerde Gemeente in Nederland. In 1982 zijn 70 leden afgescheiden van de gemeente, die weer een Gereformeerde Gemeente vormden en in 1994 een kerk bouwden aan de Melkweg (kerk nummer 4). In 2002 werd de Gereformeerde Gemeente in Nederland in Oostburg opgeheven en kwam het gebouw buiten gebruik te staan. Het is sindsdien herbestemd tot woning. Het voormalige kerkgebouw is een eenvoudige traditionalistische zaalkerk en is opgetrokken uit baksteen. Het gebouw heeft in de voor- en zijgevel meerdere rondboogvensters, die nu worden afgedekt met rolluiken.

90

Het gebouw heeft een zadeldak dat aan beide zijden wordt afgesloten met doorlopende topgevels. Aan de voorzijde heeft de gevel een kleine decoratie met hierin het bouwjaar vermeld. In de gevel zijn op meerdere plekken scheuren in het metselwerk aanwezig. Over de huidige staat van het interieur van het kerkgebouw is geen informatie beschikbaar. Door de herbestemming tot woning en de plaatsing van de rolluiken op de gevels, die de historische uitstraling verstoren, heeft het voormalige kerkgebouw slechts beperkte architectuurhistorische waarde. Omdat de oorspronkelijke rondbogen nog wel aanwezig zijn kan, indien de rolluiken verwijderd worden, de historische uitstraling worden hersteld.

6

Kerkenpaspoort

Koninkrijkszaal

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Weststraat 3 Oostburg

L

824 m2

Bouwjaar

1977

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Modern

Denominatie

Jehovah’s Getuigen

Gebruik

Religieus

De Koninkrijkszaal is het gebouw van de Jehovah’s Getuigen, gelegen op de hoek van de Weststraat en de Burgemeester Gratamastraat in Oostburg. De zaal is gebouwd in 1977. De Jehovah’s Getuigen zijn sinds 1929 actief in Oostburg. Pas in 1958 werd er een Jehovah’s gemeente opgericht, in Zuidzande. Deze verhuisde in 1971 naar Oostburg. Gedurende deze periode had de gemeente geen eigen gebouw en werden er vergaderzalen gehuurd. In 1988 werd het pand verbouwd en heropend. Het betreft een eenvoudig en onopvallend pand, bestaande uit twee bouwdelen. Het hoofdgedeelte bestaat uit wit gepleisterde muren en wordt afgesloten met een zadeldak. Links van dit bouwdeel staat een kleinere aanbouw met de ingang. Dit deel is gebouwd met licht gekleurde bakstenen en wordt eveneens afgesloten met een zadeldak. De twee bouwdelen zijn verbonden door een korte doorgang met een plat dak.

91

De Koninkrijkszaal heeft enige waarde vanuit het gebruik als het enige gebouw van de Jehovah’s Getuigen in de gemeente Sluis. Vanuit de architectuur is het gebouw niet herkenbaar als religieus gebouw en is het van indifferente waarde.

7 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk

Gemeentelijk monument

Adres

Molenberg 3 Oostburg

253 m2

Bouwjaar

1949

Herbestemd

Architect

Rothuizen & ’t Hooft

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen met atelier

De voormalige Gereformeerde Kerk van Oostburg is gelegen aan de Molenberg en werd gebouwd in 1949 nadat de eerste gereformeerde kerk van Oostburg uit 1888, elders in de stad gelegen, tijdens de Tweede Wereldoorlog was verwoest. De kerk is gebouwd naar ontwerp van architectenbureau Rothuizen & ’t Hooft en is een zaalkerk, opgetrokken uit baksteen en met een zadeldak. Aan de voorzijde van het gebouw staat een deels ingebouwde vierkante toren met tentdak. De architectuur van het kerkgebouw sluit aan op het traditionalisme, wat af te lezen is aan de eenvoudige hoofdvorm als een zaalkerk met vierkante toren, het materiaalgebruik en het zadeldak met kleine overstekken dat aan beide zijden is afgesloten met een doorlopende topgevel. De kerk is sober vormgegeven, met alleen siermetselwerk boven de vensters als decoratie.

92

In 2011 fuseerden de Gereformeerde Kerk met de Hervormde Gemeente van Oostburg, waarna in 2017 werd besloten dat de kerk aan de Molenberg buiten gebruik zou worden gesteld en verkocht. De Protestante Gemeente kerkt nu alleen nog in de Open Haven (kerk nummer 2). De kerk wordt in 2024 verbouwd tot woning met atelier. Bijzondere interieurelementen worden hierbij in stand gehouden. Vanuit de architectuurhistorie heeft het kerkgebouw enige waarde als wederopbouwkerk. Het gebouw is echter niet bijzonder opvallend en heeft door het verlies van functie op dit moment slechts beperkte historische waarde.

8 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

Grote Kerk

Rijksmonument

Adres

Markt 1 Groede

822 m2

Bouwjaar

13e eeuw-17e eeuw

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Sociaal-culturele activiteiten

De Grote Kerk in Groede is een driebeukige hallenkerk met een driezijdig gesloten koor in het centrum van het dorp. De geschiedenis van de kerk gaat terug tot de 13e eeuw, waaraan in de 14e eeuw de achtzijdige toren met torenspits werd toegevoegd en in de 15e eeuw ook het schip en de noordbeuk werden gebouwd. De zuidbeuk volgde enige tijd later, rond 1500. Groede was tussen 1583 en 1612 geïnundeerd, waarbij alleen de kerktoren boven het water uitstak. Na het droogleggen van Groede ging de kerk na de Reformatie over op de protestanten. De langdurige periode onder water veroorzaakte aanzienlijke schade, resulterend in uitgebreide herbouw en restauratie in de eerste helft van de 17e eeuw. Tussen 1618 en 1808 fungeerde de zuidbeuk als Waalse kerk.

93

De bakstenen kerk in gotische stijl heeft kenmerkende spitsbogen en steunberen rondom het gehele exterieur.

Bij een restauratie in 1868 werd de gehele buitenkant bepleisterd. Na een blikseminslag in 1949, waarbij de torenspits afbrandde, werd het pleisterwerk echter weer van de toren verwijderd. Rond 1970 werd bij een restauratie ook de rest van het exterieur teruggebracht naar de oorspronkelijke uitstraling met bakstenen muren.De Grote Kerk onderging in 2010 een restauratie na jaren van sluiting vanwege structurele problemen. In dat jaar is de kerk ook overgegaan van de kerkelijke gemeente naar een stichting, die het gebouw gebruikt voor exposities, concerten en verhuur. Het interieur bevat een witgepleisterde kerkzaal met een opmerkelijke preekstoel uit 1794, met hiervoor een liturgietafel en rechts een orgel uit 1903 op het orgelbalkon. De kerk heeft bijzonder hoge algemene historische waarden voor het dorp Groede. Het heeft historische waarde als middeleeuwse dorpskerk en stedenbouwkundige waarde vanwege de centrale ligging in het dorp op de markt.

9 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Heilige Bavokerk

Geen monumentenstatus

Adres

Schuitvlotstraat 15 Groede

270 m2

Bouwjaar

1863

Herbestemd

Architect

P. Soffers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen en B&B

De Heilige Bavokerk in Groede is een voormalige rooms-katholieke kerk gelegen aan de Schuitvlotstraat in Groede. Het kerkgebouw is een zaalkerk met een voorstaande toren en aan de achterzijde een driezijdig gesloten koor. Het is gebouwd in 1863 in de stijl van de neogotiek volgens het ontwerp van architect P. Soffers. De kerk werd in 2004 aan de eredienst onttrokken en vanaf 2005 herbestemd tot woning. Het kerkgebouw is een voorbeeld van een neogotische katholieke kerk als onderdeel van de katholieke emancipatie in Nederland. De neogotische stijl is hier goed zichtbaar in de spitsboogvensters in het exterieur, die aan de zijgevels geflankeerd worden door eenvoudige steunberen. Verder is de stijl in het exterieur te herkennen aan de eenvoudige pinakels aan beide zijden van de voorgevel en aan het blinde

94

driebladmaaswerk boven de entree. Bij de herbestemming is het exterieur van de kerk grotendeels ongewijzigd gebleven, met de voornaamste aanpassingen aan de vensters in de noord- en zuidgevel, die tot aan de grond zijn verlengd. Ook zijn in de west- en oostgevel vensters ingebracht. Voorafgaand aan de herbestemming werd het altaar verhuisd naar de SintMartinuskerk in Born en werd het orgel verplaatst naar de Heilige Maria Hemelvaartkerk in Aardenburg. Van het interieur resteert, behalve de gewelven, weinig door de aanpassingen voor de nieuwe functie De voormalige Heilige Bavokerk van Groede heeft historische waarde als duidelijk voorbeeld van een kerkgebouw gebouwd binnen de katholieke emancipatie. Ook heeft het gebouw architectuurhistorische waarde als onderdeel van het oeuvre van architect P. Soffers. Vanwege de herbestemming tot woning is het interieur echter sterk gewijzigd en is de waarde van de architectuur hiermee afgenomen.

10 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Lutherse Kerk

Rijksmonument

Adres

Molenstraat 28 Groede

179 m2

Bouwjaar

1743

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Classicisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Sociaal-culturele activiteiten

Aan de Molenstraat in Groede staat de voormalige Lutherse Kerk. De lutherse kerk van Groede werd opgericht in 1743. Deze ontstond nadat Oostenrijkse lutheranen in 1732, na streng optreden van de bisschop van Salzburg tegen protestanten, naar Zeeuws-Vlaanderen vertrokken. Ongeveer 100 Oostenrijkse lutheranen vestigden zich in Groede en richtten na enkele jaren hun eigen lutherse gemeente op, nadat zij voor hun diensten eerst gebruik hadden gemaakt van de Grote Kerk (kerk nummer 8). De lutherse gemeenschap maakte gebruik van het eigen kerkgebouw aan de Molenstraat tot 1989, toen ze fuseerde met de lutherse gemeenten van Vlissingen en Middelburg. Hierna werd het gebouw in 1991 verkocht. Het avondmaalzilver bevindt zich momenteel in het Luther Museum in Amsterdam en het kerkgebouw is nu eigendom van de Stichting Groede. Het

95

voormalige kerkgebouw is een zaalkerk met schilddak. De stijl van het gebouw sluit het beste aan op het classicisme, met eenvoudige bakstenen pilasters en een kroonlijst in de voorgevel en in het portaal. De voorgevel bestaat verder uit drie ruime rondboogvensters. In de zijgevels zijn enkele rechthoekige vensters met rollagen te vinden tussen gemetselde lisenen, lichtelijk vooruitspringende stroken. Hoewel de voorgevel aansluiting heeft op het classicisme, is de algehele vormgeving van het gebouw niet specifiek toe te schrijven aan een bepaalde stijl. Het kerkgebouw heeft gebruikshistorische waarde vanuit de verbinding met de lutheranen in Zeeuws-Vlaanderen als enige lutherse kerkgebouw in de gemeente Sluis. Vanuit de architectuurhistorie heeft het gebouw beperkte waarde.

11 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Voormalige Vrije Evangelische Gemeente

Geen monumentenstatus

Adres

Sint Bavodijk 10 Nieuwvliet

268 m2

Bouwjaar

1934

Herbestemd

Architect

I.J. de Grootte

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Wonen

Aan de Sint Bavodijk van Nieuwvliet staat het voormalige kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeente van het dorp. Dit kerkgebouw is gebouwd in 1934 en is een eenvoudige bakstenen zaalkerk. Vanwege de bouw van het nieuwe kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeente aan de Provincialeweg van Nieuwvliet (kerk nummer 13) werd het gebouw aan de Sint Bavodijk in 2002 verkocht. Het gebouw is sindsdien herbestemd tot woning. Het gebouw is ontworpen door architect I.J. de Grootte in de traditionalistische stijl. De toepassing van het traditionalisme is met name goed te herkennen aan de traditionele hoofdvorm die doet denken aan een woonhuis. Het gebouw is verder opgetrokken uit baksteen en heeft een zadeldak en aan de voorzijde een tuitgevel. De vensters in de voor- en zijgevel hebben aan de bovenzijde

96

een eenvoudige rollaag. Rondom de deur van het gebouw is een ietwat vooruitstekende rondboog aangebracht. Met de herbestemming tot woning is het interieur van de voormalige kerkzaal aangepast, met als voornaamste wijziging de plaatsing van een tussenplafond waarmee een extra verdieping is gecreëerd. Het voormalige kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeente in Nieuwsvliet heeft enige architectuurhistorische waarde als vooroorlogse traditionele zaalkerk in de gemeente Sluis.

12

Kerkenpaspoort

Hervormde Kerk

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Dorpsstraat 25 Nieuwvliet

S

176 m2

Bouwjaar

1658-1659

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Late gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Hervormde Kerk van Nieuwvliet ligt aan de Dorpsstraat en is de opvolger van een kapel die in 1533 tot parochiekerk werd verheven. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog lag het dorp, dat nu Oud-Nieuwvliet wordt genoemd, volledig onder water, met alleendeze kerk nog zichtbaar. In 1602 werd enkele kilometers ten oosten van Oud-Nieuwvliet het huidige Nieuwvliet gesticht, waar in 1659 de huidige kerk werd gebouwd. Na tijdens de Tweede Wereldoorlog enige schade te hebben opgelopen werd de kerk in 1949 gerestaureerd. Het bakstenen zaalkerkje is een kerkgebouw dat wordt gekenmerkt door de toepassing van laatgotische elementen als de drielichtvensters in de zijgevels, gescheiden door gemetselde steunberen. De kerk heeft een schilddak met in het midden een dakruiter. In deze dakruiter is een klokkenstoel uit 1720 aanwezig.

97

Aan de zuidzijde van de kerk is een consistorie aangebouwd, voorzien van een lessenaarsdak. In de kerk staat een preekstoel die rond de bouwperiode van de kerk werd vervaardigd en een orgel uit 1982. Het kerkgebouw heeft historische waarde als een van de oudste gebouwen in het huidige Nieuwvliet. De kerk is een goed voorbeeld van een eenvoudige zaalkerk, maar door de ligging achter enkele andere gebouwen is het gebouw slechts beperkt zichtbaar in Nieuwvliet.

13

Kerkenpaspoort

Vrije Evangelische Gemeente

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Provinciale Weg 2 Nieuwvliet

M

341 m2

Bouwjaar

2004

†

Christelijk gebruik

Architect

M.R. Willems

Bouwstijl

Modern

Denominatie

Vrije Evangelische Gemeente

Gebruik

Religieus

De kerk van de Vrije Evangelische Gemeente van Nieuwvliet, Breskens, Retranchement en Cadzand ligt aan de Provincialeweg in Nieuwvliet. Het kerkgebouw is gebouwd in 2004 nadat de gemeente haar gebouwen in elk van de vier dorpen had verkocht. In de tussentijd heeft de gemeente nog enige tijd gekerkt in Multifunctioneel Centrum Het Torentje in Groede. Het gebouw is een modern kerkgebouw naar ontwerp van architect M.R. Willems van Lockefeer & Verhulst Projecten. In 2013 is het gebouw uitgebreid De kerk is voornamelijk opgebouwd uit baksteen en beton en bestaat uit twee bouwdelen. Het eerste bouwdeel is de kerkzaal met een schuin aflopend dak. Dit deel is uitgevoerd in wit geverfde bakstenen. Het tweede is de entree met de overige ruimtes, met een plat dak van ongeverfde bakstenen. Op het dak van de kerkzaal staat op

98

de hoek van het laagste gedeelte een kleine, moderne toren. In de gevel zijn sporadisch rechthoekige ramen geplaatst in zowel verticale als horizontale richting. In de kerkzaal staat in de laagste hoek van de zaal een klein podium met hierop een preekstoel en een lessenaar. De kerk van de Vrije Evangelische Gemeente in Nieuwvliet heeft waarde vanuit de architectuur als modern kerkgebouw in de gemeente Sluis en heeft een duidelijk zichtbare ligging aan de aanrijroute richting het dorp.

14 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Hervormde Kerk

Gemeentelijk monument

Adres

Dorpsplein 4 Zuidzande

95 m2

Bouwjaar

1952

Herbestemd

Architect

J.H. Groenewegen

Bouwstijl

Shake-hands

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Horeca

De voormalige Hervormde Kerk van Zuidzande is een kerkgebouw uit 1952, gelegen aan het Dorsplein. Het kerkgebouw is gebouwd ter vervanging van de eerdere kerk van het dorp uit 1659, die aan het eind van de Tweede Wereldoorlog verloren ging. Het huidige kerkgebouw werd ontworpen door architect J.H. Groenewegen en sluit aan op de shakehands architectuurstijl. Het is een eenvoudige zaalkerk met in het midden een dakruiter waarin de luidklok is geplaatst en waarop wijzerplaten te zien zijn. De shake-hands stijl is vooral goed te herkennen aan de bijzondere traceringen in de vensters, de betonnen dakruiter en aan de betonnen lijst rond het dak in de verder bakstenen gevels. De vensters worden geflankeerd door eenvoudige steunberen. Het gebouw is sinds 1996 buiten gebruik als kerk. Het is sindsdien herbestemd geweest tot antiekhandel

99

en heeft sinds ca. 2000 een horecafunctie. Het exterieur is bij de herbestemming nauwelijks aangetast, maar het oorspronkelijke interieur is daarentegen sterk aangepast. Zo is er een galerij gebouwd en is de kerkzaal fors gemoderniseerd om te voorzien in de huidige functie als restaurant. Het voormalige kerkgebouw heeft enige architectuurhistorische waarde als wederopbouwkerk in de shake-hands stijl. De prominente ligging geeft het gebouw vanuit de stedenbouwkundige waarde enige betekenis.

15 Kerkenpaspoort

100

Kerkenpaspoort

Mariakerk

Rijksmonument

Adres

Prinsestraat 17 Cadzand

M

382 m2

Bouwjaar

14e eeuw

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Vroege gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Hervormde Kerk in Cadzand, nog vaak de Mariakerk genoemd, is een tweebeukige hallenkerk met een ronde toren in vroeg-gotische stijl. In de gevels zijn spitsboogvensters aanwezig. De twee beuken zijn voorzien van zadeldaken die aan beide zijden worden afgesloten met tuitgevels. De ronde toren vooraan het gebouw heeft een kleine, uivormige torenspits. De geschiedenis van de kerk gaat terug tot aan de tweede helft van de 13e eeuw, toen de zuidbeuk werd gebouwd op de locatie van een eerdere houten kapel. De kerk werd in het begin van de 14e eeuw uitgebreid met de bouw van de noordbeuk. In de 15e eeuw werd vervolgens ook de Lambertustoren aan de kerk toegevoegd. Deze toren moest echter in 1677 weer worden afgebroken vanwege de slechte staat ervan en werd vervangen door een dakruiter. Met de Reformatie in 1566 ging de kerk over naar de protestanten en tussen 1685 en 1719 was het kerkgebouw

ook in gebruik als Waalse Kerk van de Hugenoten die naar Nederland waren gevlucht. In de vroege 17e eeuw onderging de kerk verdere veranderingen, waarbij de zuidbeuk werd afgebroken en vervangen. Rond 1930 onderging de Mariakerk een grondige restauratie en werd de zuidbeuk hersteld naar zijn oorspronkelijke vorm van voor de 17e eeuw. De dakruiter werd vervangen door de huidige toren. In het interieur is een liturgisch centrum met een preekstoel aanwezig. Met name het orgel uit 1902 op het orgelbalkon is in de kerkzaal opvallend. De Mariakerk is een bijzonder waardevol gebouw voor Cadzand vanwege de lange geschiedenis van het gebouw en de beeldbepalende ligging. Hoewel het gebouw door de eeuwen heen sterk is aangepast heeft de kerk dankzij de restauraties nog altijd hoge architectuurhistorische waarde als vroeggotisch kerkgebouw.