02m Ecorys - Stroomt er straks weer water door Aardenburg Globale haalbaarheidsstudie
Tekst van het document
Stroomt er straks weer water door Aardenburg? Globale haalbaarheidsstudie Opdrachtgever: Gemeente Sluis Rotterdam, 3 februari 2022
Stroomt er straks weer water door Aardenburg?
Globale haalbaarheidsstudie
Opdrachtgever: Gemeente Sluis
Michel Briene Elvira Meurs Abco van Langevelde
Rotterdam, 3 februari 2022
Inhoudsopgave
Samenvatting
7
1
11
2
3
4
Inleiding 1.1
Achtergrond en doel
11
1.2
Vraagstelling en doel
11
1.3
Leeswijzer
12
Omgevingsanalyse
13
2.1
Inleiding
13
2.2
Toerisme in de regio
13
2.3
Historie van het water in Aardenburg
14
2.4
Ecologie
16
2.5
Archeologie
16
2.6
Bevolking en economie
17
Mogelijkheden voor terugbrengen water
19
3.1
Inleiding
19
3.2
Onderdeel 1: Terugbrengen water naar de Kaai
19
3.3
Onderdeel 2: Terugbrengen water naar de noordzijde van de stad
20
3.4
Onderdeel 3: Zuidelijke vestinggracht van de nieuwe stad
21
3.5
Onderdeel 4: Uitgraven middeleeuwse gracht
22
Globale kostenraming en impact
23
4.1
Inleiding
23
Globale kostenraming
23
4.2
4.3
4.4 5
4.2.1
Planvoorbereiding
23
4.2.2
Grondverwerving
25
4.2.3
Realisatiefase
27
4.2.4
Totaaloverzicht investeringen
30
Impact
30
4.3.1
Cultuur-historische waarden
30
4.3.2
Recreatie en leefbaarheid
32
4.3.3
Economische structuurversterking
33
4.3.4
Natuur en ecologie
34
4.3.5
Watersysteem
36
Totaalbeeld
37
Uitvoeringsaspecten en vervolgstappen
39
5.1
Inleiding
39
5.2
Financieringsmogelijkheden
39
5.3
Governance
40
5.4
Mogelijkheden voor fasering
40
titel
7
6
7
Conclusies
41
Geraadpleegde bronnen
43
Bijlage 1 – Factsheets onderdelen
45
Bijlage 2 - Praktijkvoorbeelden elders
56
Stroomt er straks weer water door Aardenburg?
Samenvatting
Achtergrond en doel Jaarlijks bezoeken vele duizenden toeristen Zeeland. Dit aantal groeit al jaren en tot 2030 wordt nog eens een groei van 50 procent verwacht1. Het toerisme en dagrecreatie is een belangrijke motor voor de Zeeuwse economie. Ook wordt het voorzieningenniveau in veel Zeeuwse steden en dorpen op peil gehouden door de inkomsten vanuit het toerisme. Tegelijkertijd profiteren vooral de kustregio’s op dit moment van de groei van het aantal toeristen. De grote potentie van het achterland wordt nog niet overal optimaal benut. Dit geldt ook voor de kern Aardenburg. Ondanks dat de rijke historie van Aardenburg mogelijkheden biedt om de kansen voor toerisme te benutten, wordt deze potentie op dit moment niet optimaal benut. Als gevolg van een teruglopende bevolking en veranderende consumptiepatronen, is er in Aardenburg een verminderd aanbod aan winkels en staan voorzieningen onder druk. Een aantal winkelpanden is inmiddels getransformeerd tot woning. De Stadsraad Aardenburg is namens de inwoners voortdurend op zoek naar mogelijkheden om het aanwezige culturele erfgoed te behouden, de duurzaamheid en vitaliteit te bevorderen, bij te dragen aan de klimaatadaptatie én economische kansen te benutten. Een van de ideeën om het gebied een nieuwe kwaliteitsimpuls te geven is om de historie te laten herleven en het historisch water terugbrengen in Aardenburg.
Op deze wijze wordt zowel voor de inwoners, als voor de toeristen een kwaliteitsimpuls gegeven aan de kern. Het is duidelijk dat er kansen liggen wanneer het toeristisch aanbod in Aardenburg wordt versterkt. De druk op de toeristengebieden zal namelijk alleen maar toenemen de komende jaren. Als Aardenburg kans ziet om het kusttoerisme ook naar haar kern te trekken, zal zij hier economisch van profiteren. Dit zal ook het aantal keuzemogelijkheden voor de toeristen laten toenemen en de toeristische hotspots in de regio ontlasten. Hoewel er veel enthousiasme is over het idee om historisch water terug te brengen in Aardenburg, zijn de plannen nog in een prematuur stadium en is nog weinig informatie beschikbaar over mogelijke invullingsopties en onder welke randvoorwaarden de plannen ook daadwerkelijk haalbaar zijn. Het doel van deze studie is dan ook: “Het uitvoeren van een verkennende studie om de plannen voor het terugbrengen van historisch water in Aardenburg nader te concretiseren en (globaal) in beeld te brengen in hoeverre deze plannen haalbaarheid zijn”. Mogelijkheden voor terugbrengen water Onderzocht zijn de mogelijkheden om de oude vestingwerken en daarbij behorende historische waterlopen weer terug te brengen. In deze rapportage zijn hiervoor vier project onderdelen onderscheiden, welke met elkaar in verbinding staan. •
Onderdeel 1: Terugbrengen water naar de Kaai a) Uitgraven van De Kaai b) Uitgraven van de oude stadsgracht langs De Haven c) Uitgraven historische rivier
•
Onderdeel 2: Terugbrengen water naar de noordzijde van de stad
•
Onderdeel 3: Zuidelijke vestinggracht van de nieuwe stad
1
https://www.kenniscentrumtoerisme.nl/images/2/27/Magazine_Toerisme_en_Zeeland_%28DEF%29.pdf
BELGIË – BULGARI
Sound analysis, inspiring ideas 7
•
Onderdeel 4: Uitgraven middeleeuwse gracht
In navolgende figuur zijn de onderdelen en de onderlinge samenhang weergegeven: Figuur 1.1 Mogelijke planonderdelen om het water terug te brengen
Globale kostenraming en impact Per projectonderdeel is een globale analyse door middel van uitgevoerd van de verwachte impact op verschillende thema’s. De uitkomsten van de analyse van de benodigde investeringen en de impact per onderdeel zijn samengevat in navolgende totaaloverzicht. Tabel 1.1 Totaaloverzicht investeringen en verwachte impact per onderscheiden onderdeel Planonderdeel
Totale investeringen
Cultuur-
Recreatie en
historische
leefbaarheid
waarde
Econo-
Natuur en
Water-
mische
ecologie
systeem
structuurversterking
1
a. De Kaai
2 tot 5 miljoen
+++
+++
+++
/
--
+++
+++
+
/
-
/
/
/
/
-
+++
++
+
+
+
+
/
/
/
--
euro b. De Haven
5 tot 10 miljoen euro
2
3
c. historische
0,1 tot 0,2
rivier
miljoen euro
Noordzijde
0,3 tot 0,6
van de stad
miljoen euro
Zuidelijke
5 tot 10
vestinggracht
miljoen euro
nieuwe stad
7
titel
Planonderdeel
Totale investeringen
Cultuur-
Recreatie en
historische
leefbaarheid
waarde
Econo-
Natuur en
Water-
mische
ecologie
systeem
+
+
structuurversterking
4
Uitgraven
2 tot 5 miljoen
middeleeuwse
euro
+
/
/
gracht
Conclusies: Water aan de noordzijde het meest kansrijk •
Het toeristisch potentieel in de regio is groot – er wordt een grote groei van het aantal toeristen
•
De historie van Aardenburg biedt mogelijkheden de kansen die het regionaal toerisme biedt te
naar Zeeland verwacht de komende jaren. benutten. Aardenburg heeft immers een rijke geschiedenis. •
De Kaai biedt de meeste kansen op het gebied van het versterken van de recreatieve functie, cultuur-historische waarden en de economische structuurversterking. Het is een belangrijke plek in Aardenburg, die zowel een centrale functie als een entreefunctie bekleedt. In combinatie met de oude stadspoort en omliggende horecagelegenheden kan het plein met het terugbrengen van water verworden tot een iconische en toeristische plek voor Aardenburg. Het kan toeristen vanuit de kust aantrekken die een dagje uit naar Aardenburg doen.
•
Vanuit de gesprekken blijkt echter wel dat het waterpeil een belangrijke beperkende factor is, aangezien de wateraanvoer vanuit de zuidkant is afgesloten. De kans is groot dat De Kaai, zelfs als er zeer grote investeringen worden gedaan, in (droge) zomers met laag water of zelfs zonder water komt te staan.
•
Het terugbrengen van water aan de noordkant van Aardenburg biedt veel voordelen op het gebied van cultuurhistorische waarde. Ten opzichte van de Kaai zal echter de recreatieve waarde en het economisch potentieel minder zijn.
•
Om de economische potentie van het terugbrengen van water aan de noordkant optimaal te benutten moet de relatie met de binnenstad en de Kaai gelegd worden, bijvoorbeeld met fietsen/of wandelroutes. Aan de oostkant van Aardenburg kan een dergelijk markeringspunt gevonden worden in de vorm van het Gemeentelijk Archeologisch Museum of De Markt.
•
Het terugbrengen van water naar De Haven, de historische rivier, de zuidkant en de middeleeuwse gracht wordt om verschillende redenen niet realistisch en haalbaar geacht. Voor deze onderdelen bevelen wij aan om na te denken over manieren waarop de historische waarde kan worden benadrukt. Dit kan bijvoorbeeld door informatieborden of door de historische lijnen met verlichting, fonteinen of smalle waterlopen te visualiseren.
•
Voordat daadwerkelijk water teruggebracht kan worden naar Aardenburg moet een aantal stappen worden doorlopen. De eerste fase daarbij is het creëren van voldoende draagvlak onder de betrokken partijen. Daarbij is het belangrijk een trekker te benoemen, zodat de voortgang van het project wordt geborgd. Met de betrokken partijen moet vervolgens een concreet plan opgesteld worden. Hierbij moet ook concreet gemaakt worden welke bijdrage de betrokkenen leveren en onderzocht worden welke externe financiële middelen kunnen worden gebruikt. Voor deze onderdelen worden in de rapportage voorzetten gedaan.
7
7
titel
1
Inleiding
1.1
Achtergrond en doel Toerisme in de regio Toerisme is een belangrijke drijver voor de economie van de kustgemeenten in ZeeuwsVlaanderen. Jaarlijks bezoeken vele duizenden toeristen Zeeland. Dit aantal groeit al jaren en tot 2030 wordt nog eens een groei van 50 procent verwacht2. Het toeristisch potentieel in de regio is dan ook groot. Hoewel Aardenburg tot op heden nog niet optimaal heeft kunnen profiteren van de economische potentie die het toerisme in de regio biedt, is duidelijk dat hier kansen liggen wanneer het toeristisch aanbod in Aardenburg wordt versterkt. Dit zal ook de toeristische hotspots in de regio ontlasten, aangezien hiermee het aantal keuzemogelijkheden voor de toeristen toeneemt. Het toerisme zal daardoor meer verspreid over de regio plaatsvinden. Aardenburg kent lange en bewogen historie De historie van Aardenburg biedt hiertoe kansen en mogelijkheden. Aardenburg ligt in WestZeeuws-Vlaanderen en kent een zeer lange historie. Aardenburg kreeg in 1187 stadsrechten, maar uit opgravingen blijkt dat het gebied al in de Romeinse tijd werd bewoond. Vanwege de strategische ligging is Aardenburg door de eeuwen heen ook vaak aangevallen of vernield. In de 16e en 17e eeuw lag Aardenburg in het grensgebied tussen de Spaanse en Staatse troepen en werd de stad vanaf 1604 in verschillende fasen versterkt met wallen.
Van 1688 tot 1701 werden de wallen ontmanteld, maar delen ervan zijn nog steeds zichtbaar in het landschap. Bevolkingskrimp en economische teruggang in huidige tijd In de huidige tijd heeft Aardenburg net als veel andere delen van West-Zeeuws-Vlaanderen te maken met bevolkingskrimp en loopt de economie en daarmee de leefbaarheid in de oudste stad van Zeeland met al haar culturele erfgoed steeds verder terug. Om het tij te keren is Stadsraad Aardenburg namens de inwoners voortdurend op zoek naar mogelijkheden om het aanwezige culturele erfgoed te behouden, de duurzaamheid en vitaliteit te bevorderen, bij te dragen aan de klimaatadaptatie én van krimp een kans te maken. Ideeën voor terugbrengen historisch water als kwaliteitsimpuls Een van de ideeën om het gebied een nieuwe kwaliteitsimpuls te geven is het terugbrengen van historisch water in Aardenburg. Door het terugbrengen van historisch water neemt de toeristische aantrekkelijkheid toe en krijgt Aardenburg via de bestedingen van bezoekers een nieuwe economische impuls. Het terugbrengen van historisch water biedt tegelijkertijd mogelijkheden voor zoetwaterberging en natuurontwikkeling, waarmee ook de duurzaamheid kan worden vergroot.
1.2
Vraagstelling en doel Meer inzicht wenselijk in mogelijke invulling en (globale) haalbaarheid Hoewel er enthousiasme is over het idee om historisch water terug te brengen in Aardenburg, zijn de plannen nog in een prematuur stadium en is nog weinig informatie beschikbaar over mogelijke invullingsopties en onder welke randvoorwaarden de plannen ook daadwerkelijk haalbaar zijn. Om die reden heeft de gemeente Sluis op verzoek van de Stadsraad Aardenburg een verkennend onderzoek laten uitvoeren naar de mogelijke opties die er zijn om historisch water terug te brengen 2
https://www.kenniscentrumtoerisme.nl/images/2/27/Magazine_Toerisme_en_Zeeland_%28DEF%29.pdf
BELGIË – BULGARI
Sound analysis, inspiring ideas 7
in Aardenburg en in hoeverre mogelijke realisatie haalbaar is. De uitkomsten van deze globale verkenning dienen een eerste inzicht te bieden in de mogelijke haalbaarheid. Vervolgens kan worden besloten of het zinvol is om de eerste globale plannen in een vervolgfase verder uit te werken. Gelet op het voorafgaande is het doel van deze studie: “Het uitvoeren van een verkennende studie om de plannen voor het terugbrengen van historisch water in Aardenburg nader te concretiseren en (globaal) in beeld te brengen in hoeverre deze plannen haalbaarheid zijn”. In dit rapport worden de eerste bevindingen van de uitgevoerde analyse gepresenteerd.
1.3
Leeswijzer •
In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op een aantal omgevingsaspecten die van invloed kunnen zijn op de mogelijkheden on het historisch water weer terug te brengen naar Aardenburg. Aspecten die hierbij onder andere aan de orde komen zijn: de historische context en setting, ecologische waarden in het gebied, archeologie en economie.
•
In hoofdstuk 3 wordt de mogelijkheden op een rij gezet om het historische water terug te brengen naar Aardenburg. Daarbij worden een aantal samenhangende onderdelen op een rij gezet.
•
Voor het in beeld brengen van de globale haalbaarheid zijn kosten en de mogelijke impact belangrijke onderdelen voor de besluitvorming. In hoofdstuk 4 worden genoemde onderdelen op een rij gezet, voor zover hierover in dit stadium van de planvorming al informatie beschikbaar is.
•
Hoofdstuk 5 biedt inzicht in de financieringsmogelijkheden. Daarnaast wordt ingegaan op enkele belangrijke uitvoeringsaspecten waaronder de governance en de mogelijkheden voor fasering.
•
De belangrijkste conclusies worden in hoofdstuk 6 op een rij gezet.
Het rapport wordt voorafgegaan daar een samenvatting. In de bijlagen zijn nadere detailleringen opgenomen.
7
titel
2
Omgevingsanalyse
2.1
Inleiding Voor het in beeld brengen van de mogelijkheden om historische water terug te brengen naar Aardenburg is het van belang om allereerst naar een aantal uitgangspunten en randvoorwaarden te kijken. In dit hoofdstuk wordt hierop nader ingegaan en wordt achtereenvolgens gekeken naar de historische context en setting (wat is de oorspronkelijk ligging van het water en de daarbij behorende verdedigingswerken), wat zijn belangrijke ecologische en archeologische waarden in het gebied waarmee rekening moet worden gehouden), hoe ziet de bevolkingssamenstelling eruit en wat de economische situatie van Aardenburg.
2.2
Toerisme in de regio Toerisme is een belangrijke drijver voor de economie van de kustgemeenten in ZeeuwsVlaanderen. Jaarlijks bezoeken vele duizenden toeristen Zeeland. In 2018 werden 18,6 miljoen overnachtingen in Zeeland en 42 miljoen dagbezoeken geteld in Zeeland. Dit bracht enorm veel bestedingen met zich mee: € 1,85 miljard in totaal. Het aantal toeristen groeit al jaren en tot 2030 wordt nog eens een groei van 50 procent verwacht 3. Het toeristisch potentieel in de regio is dan ook groot. De gemeente Sluis behoorde in 2015 tot de elf gemeenten (9e plaats) die volgens de VNG meer dan € 2,5 miljoen aan opbrengst vanuit de toeristenbelasting in de begroting begroot hadden. In Zeeland is de gemeente Sluis een zeer belangrijke toeristische bestemming. De toeristische drukte in de gemeente Sluis is dan ook hoog, zoals onderstaand figuur weergeeft. Figuur 2.1 Toeristische drukte per gemeente
Volgens het Kenniscentrum Kusttoerisme vonden in 2018 bijna 3,9 miljoen overnachtingen plaats in de gemeente Sluis, zo’n 5% meer dan in 2017. De hieraan gerelateerde toeristische bestedingen bedroegen in 2018 € 158,9 miljoen. In 2020 nam het aantal overnachtingen licht af door toedoen 3
https://www.kenniscentrumtoerisme.nl/images/2/27/Magazine_Toerisme_en_Zeeland_%28DEF%29.pdf
BELGIË – BULGARI
Sound analysis, inspiring ideas 7
van de coronacrisis, tot 3,4 miljoen overnachtingen. De verwachting is echter dat ook in de gemeente Sluis het aantal overnachtingen in de komende jaren weer zal toenemen. Daarnaast hebben de coronajaren ook uitgewezen dat Nederlanders meer in eigen land zijn gaan recreëren. Hier kan Zeeuw-Vlaanderen in de toekomst van profiteren. Tegelijkertijd is de verdeling van de toeristen scheef verdeeld. De kernen aan de kust profiteren meer van de uitgaven van de toeristen dan dat het achterland doet. Hoewel Aardenburg tot op heden nog niet optimaal heeft kunnen profiteren van de economische potentie die het toerisme in de regio biedt, is duidelijk dat hier kansen liggen wanneer het toeristisch aanbod in Aardenburg wordt versterkt. Dit zal ook de toeristische hotspots in de regio ontlasten, aangezien hiermee het aantal keuzemogelijkheden voor de toeristen toeneemt. Het toerisme zal daardoor meer verspreid over de regio plaatsvinden. De historie van Aardenburg biedt hiertoe kansen en mogelijkheden.
2.3
Historie van het water in Aardenburg Historie Aardenburg gaat terug tot Romeinse tijd Aardenburg heeft een rijke geschiedenis. Al in de Romeinse tijd was er een Castellum op de hogere dekzandgronden te vinden. Destijds liep een smalle uitloper van de toenmalige Scheldemond tot aan Aardenburg. In de Middeleeuwen groeide Aardenburg uit tot een bloeiende handels- en havenstad met zo’n 1.200 inwoners. Om deze stad heen lagen stadgrachten, met vier toegangspoorten op verschillende toegangswegen (Figuur 2.1). Figuur 2.2 Aardenburg omstreeks 1560
Bron: Wikipedia, Jacob van Deventer.
In de 15e eeuw raakte Aardenburg in verval. Rond 1500 woonden er nog zo’n 60 gezinnen in de stad. In de 16e en 17e eeuw lag de stad in een grensgebied tussen de Spaanse en Staatse troepen en werd in verschillende fasen versterkt met aarden wallen. Deze wallen kenmerken zich door bastions en werden omsloten met grachten. De nieuwe stad was kleiner dan de oude stad. In figuur 2.2 is de ligging van de wallen en grachten zichtbaar die in de 17 e eeuw werden aangelegd.
7
titel
Figuur 2.3 Aardenburg in de 17e eeuw
Bron: Jan Janssens, 2001.
Oorspronkelijke vestingswerken gedeeltelijk nog zichtbaar In de loop der tijd zijn veel van de oorspronkelijke wallen in Aardenburg geslecht of vergraven, en zijn de daarbij behorende grachten gedempt. Uit een eerder uitgevoerde archeologische analyse uit 2009 naar de locatie van de voormalige grachten van Stichting Het Zeeuwse Landschap en Universiteit Leiden blijkt dat de opgevulde grachten in en buiten de stadswallen waarschijnlijk nog bewaard gebleven zijn. Figuur 2.4 Veronderstelde ligging van de grachten
Bron: Stichting Het Zeeuwse Landschap en Universiteit Leiden (2009), Archeologisch onderzoek van de stadswallen van Aardenburg, gemeente Sluis, Wallen van Aardenburg-Noord, -Oost en -Zuid. Bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek door middel van boringen.
Op dit moment zijn er ook locaties waar de historische waterlopen nog (of weer) zichtbaar zijn. Het gaat hierbij om locaties achter de bebouwing aan de Haven, in het natuurgebied nabij de
7
voormalige Noordpoort, achter het Gemeentekantoor aan de Vleeschouwerstraat en nabij de Algemene Begraafplaats (nabij de Landstraat). Westpoort of Kaaipoort nog enige intacte stadspoort Van de oorspronkelijke vier stadspoorten is alleen de Westpoort of Kaaipoort nog intact . Deze markante poort stamt uit 1650 en wordt Kaaipoort genoemd omdat ze vroeger op de haven uitkwam. In 1813 is deze haven gedempt. De onderdoorgangen voor de voetgangers in de stadspoort zijn aangebracht in 1925. Het terugbrengen van de geschiedenis van de stad biedt kansen om toeristen vanuit de regio te trekken die op zoek zijn naar historie en cultuur.
2.4
Ecologie Aardenburg omringd door waardevolle natuur De directe omgeving van Aardenburg kenmerkt zich door de aanwezigheid van zeer waardevolle natuur. Het stadje ligt in een zeekleipoldergebied, ongeveer 1 à 2 meter hoger dan de rest van de polder. Het huidige natuurlandschap wordt deels bepaald door de overblijfselen van de grachten en wallen, die in de loop van de eeuwen zijn verslecht, vergraven en gedempt. De stadswallen en het omliggende land zijn voor een groot deel in beheer bij Stichting Het Zeeuwse Landschap vanwege de hoge natuurwaarden. Langs een groot deel van de omwalling liggen wandel- en fietspaden. Natuurwaarden in noord- en westzijde Aan de Noordzijde van de stad is ter compensatie van de rondweg vanaf 2009 een nieuw natuurgebied aangelegd. Hierbij werd ook gezorgd dat de boomkikkers een optimale biotoop kregen. Om dit te bereiken zijn er waterdragende kikkerpoelen aangelegd. Aan de Westkant van Aardenburg liggen de restanten van de “Elderschans”. Deze schans stamt uit de tachtigjarige oorlog en diende ter verdediging van Aardenburg. Het gebied is in de 19 e eeuw beplant en wordt gekenmerkt door een grote variëteit aan bomen. Natuurwaarden aan zuidkant Binnen de middeleeuwse omwalling aan de zuidkant van Aardenburg ligt een natuurgebied dat wordt beheerd door Het Zeeuwse Landschap.
Het gebied is een ideale broedplaats voor weidevogels en uilen, vanwege de aanwezigheid van veedrinkputten en knotwilgen. Ook het gebied buiten de middeleeuwse omwalling trekt veel vogels aan. Meerdere kreken doorsnijden de akkers in het gebied. De ontstaansgeschiedenis van deze kreken gaat ook terug tot de middeleeuwen, toen veen in dit gebied werd afgegraven. Het versterken van de ecologie biedt kansen voor de toeristen die op zoek zijn naar rust, ruimte en natuur. Het verbinden van het beleven van de natuur, met het economisch potentieel dat de stad Aardenburg biedt is hierbij van belang.
2.5
Archeologie Aardenburg belangrijke archeologische vindplaats Vanwege de rijke en lange historie is Aardenburg een van de meest interessante archeologische vindplaatsen van Zeeland. In de afgelopen decennia zijn talloze vondsten gedaan, van de middensteentijd t/m de 18e eeuw. Een deel van deze vondsten zijn te zien in het Archeologisch Museum Aardenburg. Uit een integrale studie van sporen en belangrijkste vondstgroepen bleek dat
7
titel
Romeins Aardenburg en omgeving een areaal van ongeveer 2 km2 beslaat. Grofweg is dit het gebied tussen Draaiburgseweg aan de noordkant van Aardenburg en de Schependomseweg in het zuiden. De stad Aardenburg en het omliggende landschap werd in 2014 grotendeels geclassificeerd als terrein van hoge archeologische waarde op de archeologische monumentenkaart (AMK 13461). Zuid-oostkant kent (zeer) hoge archeologische waarde Uit de navolgende uitsnede van de kaart Archeologie in Nederland (en combinatie van de Archeologische Monumentenkaart (AMK) en de Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW)) blijkt dat het grootste deel van Aardenburg (zeer) hoge archeologische waarde heeft. Dit geldt met name voor de zuid-oostkant. Figuur 2.5 Archeologische waarde Aardenburg en omgeving
Bron: Archeologie in Nederland - AMK en IKAW
2.6
Bevolking en economie Bevolking en woningvoorraad Aardenburg telde volgens de meeste recente gegevens van het CBS in 2021 2.045 inwoners, waarvan 27% jonger is dan 25 jaar en 34% ouder dan 65 jaar. Uitgaande van gegevens van het Kadaster staan in Aardenburg 1.345 woningen geregistreerd, waarvan circa tweederde koopwoningen betreft en een derde huurwoningen. Er is sprake van relatief veel leegstand: 86% van de woningen is bewoond en14% van de woningen staat leeg4. Economische structuur Uitgaande van peiljaar 2018 waren in Aardenburg 135 bedrijven gevestigd. Navolgende tabel laat zien dat het merendeel van deze bedrijfsvestigingen actief is in de categorie “handel en horeca” en in de categorie “cultuur, recreatie en overige diensten”.
4
Bron: https://kadastralekaart.com
BELGIË – BULGARI
Sound analysis, inspiring ideas 7
Tabel 2.1 Aantal bedrijfsvestigingen in 2018 (exclusief overheid, onderwijs en zorg) Aantal bedrijfsvestingen Landbouw, bosbouw en visserij
5
Nijverheid en energie
20
Handel en horeca
35
Vervoer, informatie en communicatie
10
Financiële diensten, onroerend goed
10
Zakelijke dienstverlening
20
Cultuur, recreatie, overige diensten
35
Totaal
135
Bron: CBS Statline, Kerncijfers wijken en buurten 2018
Het voorzieningenniveau in de stad Aardenburg staat onder druk. Gezocht moet worden naar nieuwe kansen om de economie te stimuleren. Het beleefbaar maken van de geschiedenis voor toeristen en recreanten en het koppelen van de economische kansen die dit biedt, zal voor een economische structuurversterking zorgen.
7
titel
3
Mogelijkheden voor terugbrengen water
3.1
Inleiding In deze rapportage onderzoeken we de mogelijkheden om de oude vestingwerken en daarbij behorende historische waterlopen die in de loop der tijd verloren zijn gegaan weer terug te brengen en daardoor weer zichtbaar te maken. In deze rapportage zijn hiervoor vier project onderdelen onderscheiden, die met elkaar in verbinding staan. In onderstaande figuur zijn de onderdelen en de onderlinge samenhang weergegeven. De verschillende project onderdelen worden in de navolgende paragrafen successievelijk beschreven. Figuur 3.1 Mogelijke planonderdelen om het water terug te brengen
3.2
Onderdeel 1: Terugbrengen water naar de Kaai Situatieschets Aan de Westzijde van de stad ligt de Westpoort. De huidige stenen poort is omstreeks 1650 gebouwd en heeft een monumentale status. Ooit flankeerde de Westpoort de toegang tot de stad vanuit westelijke richting. Voor de Westpoort, aan de Kaai stroomde het water vanuit het zuiden vanuit de Ee, langs Het Kleine Café (waar zich een sluis bevond), richting het noorden langs de huidige Haven. Op dit moment zijn er aan het plein van de Kaai diverse horeca gelegenheden te vinden. De Kaai kenmerkt zich door de Kikkerfontein. Het voormalige Rabobank gebouw wordt op dit moment door een projectontwikkelaar getransformeerd naar hoogwaardige appartementen. Beschrijving onderdeel Gelet op de samenstelling van het betreffende plan gebied onderscheiden wij een drietal onderdelen. Onderdeel 1a van het project plan bestaat uit het uitgraven van de voormalige gracht
7
aan de Kaai. De Kaai is een belangrijke ontmoetingsplaats voor de stad en vormt met de eerder genoemde stadspoort een belangrijke toegang tot de stad. Wanneer het wenselijk is om het water aan te sluiten op de oude vestingwerken aan de noordzijde van de stad (onderdeel 2) zijn er twee opties mogelijk. De eerste optie is het uitgraven van de oude stadsgracht (onderdeel 1b). Deze liep evenwijdig aan de Westmolenstraat, op de plaats waar de bebouwing van de Haven op dit moment gevestigd is. De historische waterloop liep over de huidige haven naar het noorden toe, richting de vestingwerken aan de noordzijde van de stad. Een tweede optie voor het aansluiten van het water aan de Kaai op de noordzijde van de stad (onderdeel 2) is via de bestaande waterloop die achter de bebouwing van de Haven langsloopt en die richting het natuurgebied aan de noordzijde van de stad loopt (onderdeel 1c). Op dit moment is deze voormalige waterloop zichtbaar nabij het complex ZorgSaam. Het betreft hier overigens een historisch riviertje, dat ook zichtbaar is op de historische kaarten, maar dat geen onderdeel vormde van de oorspronkelijke vestingwerken. De huidige bebouwing biedt ruimte om het water achter de bebouwing van de Haven langs terug te brengen naar de waterlopen aan de noordkant van Aardenburg.
Hiermee kan in het Noorden worden aangesloten op het natuurgebied en het leefgebied van de boomschorskikker. Figuur 3.2 Kaai met Westpoort vanuit de lucht
3.3
Onderdeel 2: Terugbrengen water naar de noordzijde van de stad Situatieschets Aan de noordzijde van de stad bevond zich de Noordpoort. Aan weerszijde van de Noordpoort waren ravelijnen van de vestingwerken gevestigd. Deze vijfhoekige versterkte eilanden bevonden zich buiten de vestingsmuur. Op dit moment is dit gebied een natuurgebied in beheer van Stichting Het Zeeuwse Landschap. Tijdens het graven van proefsleuven aan de Noordzijde van de stad werden in 2009 de ligging en de doorsnede van de ravelijnsgracht uit 1621 herkend. De maximale breedte van de gracht bleek bovenaan 19 meter te zijn geweest, met een diepte van circa 1 meter. Een deel van de gracht is in de periode 2009/2010 als proef uitgegraven. Ter hoogte van de achterzijde van het stadhuis bij Ravelijn 4 is nog de oude structuur van de vestingwerken zichtbaar.
7
titel
Tot aan halverwege de 20ste eeuw was hier eveneens een sloot zichtbaar. Inmiddels is deze niet meer in het landschap zichtbaar. Dit komt omdat deze oude structuur is gedempt met tuinafval en bouwmaterialen. Beschrijving van het onderdeel Dit onderdeel van het projectplan bestaat uit het verder uitgraven van de ravelijns- en buitengrachten van de vier ravelijnen van de nieuwe stad. Met dit onderdeel wordt de oude vestingstructuur van de nieuwe stad in het landschap zichtbaar. Archeologisch onderzoek is in een groot deel van dit gebied verplicht vanwege het verdrag van Malta. Proefboringen in het gebied hebben laten zien dat de grond hier waardevolle archeologische elementen bevat en dat de oude structuren herkend kunnen worden. Figuur 3.3 Huidige situatie Ravelijnsgracht noordzijde van de stad
3.4
Onderdeel 3: Zuidelijke vestinggracht van de nieuwe stad Situatieschets Aan de zuidoostzijde van de stad was ter hoogte van de kruising Korte Dreefje / Landstraat de Landpoort gevestigd. De Landpoort werd via een brug over de gracht verbonden met het Halve Maantje en vervolgens de huidige Landstraat. In figuur 3.1 aan het begin van dit hoofdstuk is dit aan de rechterzijde zichtbaar in het oranje/blauwe deel. Vanwege stadsuitbreiding in de loop van de jaren richting het zuidoosten, gaat een deel van het historische tracé door de huidige bebouwing aan de Landstraat. De tweede ravelijn van de oude vestingwallen was het Oranjebolwerk. Dit is ook gelijk de plaats geweest waar het Romeinse Castellum zijn grenzen had. Aan de westzijde is het Verloren Kostje of Zuidelijk Bolwerk zichtbaar. Het huidige Kloosterpad markeert de historisch wallen van de vestingwerken. Hier lagen aan de noordkant de binnengracht en aan de zuidkant de buitengracht. Beschrijving van het onderdeel Dit onderdeel bestaat uit het uitgraven van de historische gracht aan de zuidoostzijde van de stad. Een deel van de historische waterloop is nog goed zichtbaar in het landschap en ook de historische hoogteverschillen zijn nog goed zichtbaar in het gebied. Ter hoogte van de voormalige Landpoort is het gebied inmiddels bebouwd. Ditzelfde geldt voor het gebied in het westen, bij de aansluiting richting de Kaai.
De aansluiting van het historische water op de andere onderdelen wordt hiermee bemoeilijkt.
7
3.5
Onderdeel 4: Uitgraven middeleeuwse gracht Situatieschets Aan de Bogaardstraat, net voorbij de Herenweg is in het landschap nog de historische waterloop van de oude stadsgracht uit de middeleeuwen zichtbaar. Deze waterloop liep historisch vanaf de Akkerstraat (nabij de voormalige Oostpoort) richting het noordwesten van de stad. Deze waterloop markeerde de historische stadsrand van de oude stad. Op dit moment is de oude waterloop buiten de stadskern gelegen. Beschrijving van het onderdeel Dit onderdeel voorziet in het uitgraven van de Middeleeuwse stadsgracht rondom de oost- en zuidzijde van de stad. Deze kan aansluiten op het bestaande water achter het stadhuis. Aan de zuidkant van de stad zijn de contouren van zowel de middeleeuwse gracht (de onderste boog tussen de Beekmanstraat en de Eedeweg) als de contouren van de nieuwe stad zichtbaar. Tijdens proefboringen is een deel van de voormalige ravelijn bij de Smedekensbrugge uitgegraven. De Middeleeuwse stadsgracht loopt hier haaks op, de later aangelegde structuren. Deze latere structuren zijn echter nooit volledig voltooid. Eventueel kan er aangesloten worden op het water op de Kaai aan de noordzijde, wanneer de plannen gelijktijdig of volgtijdig worden uitgevoerd (onderdeel 3). Figuur 3.4 Zichtbaarheid middeleeuwse gracht in het landschap aan de Bogaartweg
7
titel
4
Globale kostenraming en impact
4.1
Inleiding Om een beeld te krijgen van de haalbaarheid is het wenselijk om in dit stadium een eerste globale inzicht te verkrijgen van de mogelijke kosten. Dat hoeft nog geen raming tot achter de komma te zijn, maar moet wel een indicatie geven van de orde van grootte. In paragraaf 4.2 wordt hierop op basis van de beschikbare informatie nader ingegaan. Vervolgens wordt in paragraaf 4.3 gekeken naar de mogelijke impact van de verschillende projectonderdelen. Het hoofdstuk sluit af met een totaalbeeld per onderdeel van kosten en mogelijke effecten.
4.2
Globale kostenraming Gelet op het stadium van de planvorming is het nog lastig om in dit stadium de kosten nauwkeurig in beeld te brengen om de verschillende onderdelen ook daadwerkelijk te kunnen realiseren. Om toch tot een globale indicatie te komen zijn de verschillende onderdelen en daarbij behorende maatregelen vertaald naar een aantal relevante kostenindicatoren waaronder het benodigde oppervlakte voor de uitvoering van de fysieke maatregelen, het aantal m 2 grond dat zal moeten worden verplaatst, mogelijke uitplaatsing van objecten en eventuele uitvoering van bouw- en waterstaatkundige werkzaamheden. Per indicator is vervolgens een inschatting gemaakt van de benodigde fysieke eenheden. Op basis van beschikbare kostenkentallen en opslagen, is vervolgens een globale kostenraming opgesteld. Deze kostenraming willen wij zonodig nog afstemmen en fine-tunen met de beschikbare kennis en expertise binnen de gemeente Sluis. In navolgende paragrafen is een globale kostenraming per onderdeel opgenomen. Hierbij is onderscheid gemaakt naar type investering/maatregel. Opgemerkt moet worden dat alleen de publieke kosten zijn geraamd.
4.2.1
Planvoorbereiding Algemeen beeld In de planvoorbereiding is het met name van belang om rekening te houden met de archeologische betekenis van het plangebied. De archeologische betekenis van Aardenburg, uit zich in een classificatie “als terrein van hoge archeologische waarde op de archeologische monumentenkaart (AMK 13461)”. Uit de kaart Archeologie in Nederland (in combinatie van de Archeologische Monumentenkaart (AMK) en de Indicatieve Kaart Archeologische Waarden (IKAW)) blijkt dat het grootste deel van Aardenburg (zeer) hoge archeologische waarde heeft. Voor een aanzienlijk deel van het plangebied zal daarom archeologisch onderzoek uitgevoerd moeten worden. Dit bestaat doorgaans uit een vooronderzoek, veldonderzoek en het graven van proefsleuven. Afhankelijk van de bevindingen wordt verder gegaan met eventueel opgraven of in sommige gevallen het fysiek beschermen van het gebied. De kosten voor dergelijk onderzoek, het graven van proefsleuven en eventuele opgravingen kunnen daarbij sterk oplopen5. Het Zeeuws Landschap heeft aangegeven dat het graven van drie manshoge proefsleuven met elk zo’n 30 meter lengte in het verleden ruim
5
De kosten van vooronderzoek bedragen ca. €1.450 per planonderdeel. De kosten van proefsleuven lopen uiteen van € 5 tot € 11 euro per m2; de kosten van archeologische opgravingen van € 7 tot € 14 euro per m2.
BELGIË – BULGARI
Sound analysis, inspiring ideas 7
100 duizend euro heeft gekost. Aangezien het huidige plangebied vele malen groter is, zullen de kosten ook navenant toenemen. Nadat het archeologisch onderzoek heeft plaatsgevonden kan er een concreet plan worden gemaakt. Dit begint met een ontwerpfase en vervolgens worden er architectonische en technische tekeningen gemaakt. Hieruit vervolgt vervolgens het bestek – waarmee een aannemer geselecteerd kan worden. De kosten voor de architect en de bouwkundige zijn afhankelijk van de grootte van het plangebied en bedragen gemiddeld rond de 100 euro per uur. Beeld per onderdeel 1a. De Kaai - Slechts een beperkt deel van het plangebied voor planonderdeel 1a valt in een gebied met hoge archeologische waarde. Dit gaat om het deel vanaf de Eedeweg, over de Kaai tot de aansluiting op het water achter het voormalige Rabobank kantoor. Hier zal dan ook archeologisch onderzoek moeten plaatsvinden. Omdat dit gebied het visitekaartje van de stad is, zal aan de herinrichting een goed architectonisch ontwerp ten grondslag moeten liggen. Hierbij moet zowel het water meegenomen worden, als de publieke ruimte om de beoogde ontmoetingsplaats te realiseren. Ingeschat wordt dat de kosten voor het ontwerp en bestek voor de (her)inrichting van de Kaai zo’n 50 tot 100 duizend euro kost. 1b. De Haven - Planonderdeel 1b ligt volledig in een gebied met hoge archeologische waarde.
Vooral voor planonderdeel 1b zullen dus waarschijnlijk kosten gemaakt moeten worden voor archeologisch onderzoek en het boren van proefsleuven. Onduidelijk is in hoeverre de onderzoeken uit 2017 voor de nieuwbouw aan de Haven hiervoor kunnen worden gebruikt. Hier komt bij dat het planonderdeel bijna volledig door (nieuw) gebouwd gebied heen loopt en hierdoor werkzaamheden aanzienlijk bemoeilijkt zullen worden. 1c. Historische rivier - Plan onderdeel 1c valt buiten het gebied van archeologische waarde. De kosten voor archeologisch onderzoek zullen hier om die reden waarschijnlijkheid beperkt zijn. 2. Noordzijde - In het noordelijk deel van planonderdeel 2 maakt de Ravelijnsgracht onderdeel uit van het gebied van hoge archeologische waarde. In een deel van deze Ravelijnsgracht heeft reeds archeologisch onderzoek plaatsgevonden en zijn er proefsleuven gegraven. Aan de Oostkant van het plangebied valt het hele plangebied in gebied met hoge archeologische waarde. Proefboringen in het gebied hebben laten zien dat de grond hier waardevolle archeologische elementen bevat en dat de oude structuren herkend kunnen worden. De kosten van archeologisch onderzoek zullen in onderdeel 2 dan ook op kunnen lopen. 3. Zuidelijke vestinggracht - Ook voor dit gebied geldt dat er archeologisch onderzoek gedaan moet worden. Dit gebied kent vrijwel in zijn geheel een hoge archeologische waarde.
In het verleden zijn ook in dit gebied proefsleuven gegraven. Wanneer er tijdens het graven van de proefsleuven archeologische vondsten gedaan worden, kunnen de kosten voor dit tracé sterk oplopen omdat vervolgonderzoek in dat geval waarschijnlijk noodzakelijk zal zijn. 4. Middeleeuwse gracht - Planonderdeel 4 valt vrijwel in zijn geheel buiten het gebied van hoge archeologische waarde. Hierdoor vallen de kosten voor archeologisch onderzoek naar alle waarschijnlijkheid mee. Het tracé loopt grotendeels door landbouwgebied, wat de graafwerkzaamheden vergemakkelijkt en de kosten voor architecten en bouwkundigen beperkt.
7
titel
Tabel 4.1 Kosten planvoorbereiding Planonderdeel
Kosten planvoorbereiding
1
Archeologisch onderzoek noodzakelijk voor het onderdeel Kaai en
Terugbrengen water naar de Kaai
Haven, waarbij laatstgenoemde recentelijk bebouwd is. Door de stedenbouwkundige inpassing lopen de kosten voor de stedenbouwkundige en architectonische voorbereiding op. 2
Terugbrengen water naar de
In de Ravelijnsgracht is al een proefsleuf gegraven en is over een
noordzijde van de stad
deel van het tracé het water al terug gebracht. Aan met name de oostzijde van het tracé is archeologisch onderzoek noodzakelijk.
3
Zuidelijke vestinggracht van de
Vrijwel het hele plangebied valt in gebied van archeologische
nieuwe stad
waarde. Kosten kunnen sterk oplopen. Een deel van het tracé loopt door bestaand stedelijk gebied.
4
Uitgraven middeleeuwse gracht
Valt vrijwel geheel buiten het gebied van hoge archeologische waarde. Het tracé loopt grotendeels door landbouwgebied. Kosten voor ontwerp zullen hierdoor ook relatief lager liggen.
4.2.2 Grondverwerving Algemeen beeld Voor de inschatting van de kosten is het belangrijk zicht te hebben op de eigendomsposities. Het is een voordeel wanneer gronden in eigendom zijn van de gemeente of van betrokken partners, omdat hiermee voorkomen wordt dat gronden verworven moeten worden voordat ontwikkeling mogelijk is. Stichting het Zeeuwse Landschap is voor het terugbrengen van water in Aardenburg een cruciale partner. De eigendomspositie van het Zeeuwse Landschap wordt in figuur 4.1 weergegeven. Verdere gronden die niet in het bezit van het Zeeuwse Landschap zijn zullen anderszins moeten worden verworven. De kosten voor grondverwerving worden bepaald aan de hand van het aantal hectare dat moet worden verworven. Bij het bepalen van de kosten wordt vervolgens rekening gehouden met kosten per m2, waarbij de huidige gebruiksfunctie in acht genomen wordt en in belangrijke mate bepalend is. Figuur 4.1 Eigendomspositie Zeeuwse landschap voor de planonderdelen
7
Beeld per onderdeel 1a. De Kaai - Het plein aan De Kaai is in eigendom van de Gemeente Sluis. Gronden voor het terugbrengen van water aan De Kaai hoeven dus niet verworven te worden. Wanneer echter de historische waterloop teruggebracht wordt, zal een deel van het voormalig Rabobank-gebouw aangekocht en gesloopt moeten worden. Het is ook mogelijk een goedkoper alternatief voor een doorsteek te zoeken, maar daarmee wordt afgeweken van de historische waterloop. 1b. De Haven - De huidige bebouwing aan de Haven vormt een belangrijke belemmering voor dit tracé. Hierdoor kan zonder hoge kosten (vanwege aankoop van private gronden), en een beperking van de toegang van de stad aan de noordzijde niet de hele oorspronkelijke waterloop worden teruggebracht langs de Haven. Om deze reden is dit planonderdeel op de kaart in figuur 3.1 oranje gekleurd. 1c. Historische rivier - De bestaande waterloop die achter de bebouwing van de Haven langsloopt en die richting het natuurgebied aan de noordzijde van de stad loopt is eigendom van de Gemeente Sluis. Hiervoor is dus geen grondverwerving noodzakelijk. De huidige bebouwing biedt ruimte om het water achter de bebouwing van de Haven langs terug te brengen naar de waterlopen aan de noordkant van Aardenburg. Mogelijk is een deel van de ruimte die nodig is voor verbreding van de waterloop in eigendom van ZorgSaam.
Met betrekking tot regelgeving is er wel een probleem bij het verbreden van de historische rivier. Voor het onderhoud moet aan beide kanten een marge van 7 meter worden aangehouden als beschermingszone. In de huidige situatie is dit eigenlijk al te krap. Het verbreden van de rivier past dus niet binnen de regels. 2. Noordzijde - Op dit moment is dit gebied een natuurgebied in beheer van Stichting Het Zeeuwse Landschap. Gronden hoeven dus niet verworven te worden wanneer Het Zeeuwse Landschap medewerking verleent. Hierover zal overleg moeten plaatsvinden met Het Zeeuwse Landschap. 3. Zuidelijke vestinggracht - De historische binnengracht (aan de stadszijde op de kaart) is met name aan de oostkant van Aardenburg (bij de Landstraat) op dit moment bebouwd. Ook andere onderdelen zijn niet in beheer van het Zeeuwse Landschap. Hierdoor lijkt het terug graven van deze binnengracht over een gedeelte van het tracé een lastige opgave te worden. Ook aan de westzijde is een groot deel van het historische tracé reeds bebouwd, ter hoogte van de aansluiting bij de Kaai. Het terugbrengen van de historische buitengracht kan over het grootste deel van het tracé. De gronden zijn ook gedeeltelijk in eigendom van het Zeeuwse Landschap. Uitzondering hierop vormen zowel een kavel bij de Kloosterweide, als een deel van de huidige bebouwing langs de Paardenmarkt, de Landstraat en de Oude Kerkstraat.
Deze zijn in gebruik door particulieren. Op dit moment is er ook een waterloop in het landschap zichtbaar, wanneer er gelopen wordt over het Kloosterpad. De waterkwaliteit is bij dit oppervlaktewater wel een aandachtspunt, deze lijkt vervuilt te zijn. Dit is met name relevant wanneer er aangesloten wordt op andere tracés. 4. Middeleeuwse gracht - De huidige eigenaren lijken vooral particulieren te zijn. Slechts een klein deel van de gronden is in bezit van Stichting Het Zeeuwse Landschap. Voor het terugbrengen van de middeleeuwse gracht zal dus veel grond verworven moeten worden, van verschillende eigenaren. Dit zal resulteren in hoge kosten voor grondverwerving.
7
titel
Tabel 4.2 Kosten grondverwerving Planonderdeel 1
Terugbrengen water naar de Kaai
Kosten grondverwerving a.
€ 100.000 (voor aankoop deel van het voormalig Rabobank-gebouw)
b.
De aankoop benodigde gronden zal ten koste moeten gaan van woningen langs de Haven, waaronder een nieuwbouwproject dat recentelijk is opgeleverd. Aankoop van deze gronden zal dusdanig veel geld kosten dat wij deze optie niet realistisch achten.
c.
€ 0 tot € 20.000 (afhankelijk van eigendom benodigde grond voor verbreding van de bestaande waterloop)
2
3
Terugbrengen water naar de
€ 0 (wanneer Stichting Het Zeeuwse Landschap medewerking
noordzijde van de stad
verleent)
Zuidelijke vestinggracht van de
a.
nieuwe stad
€ 50.000 tot € 100.000 (voor aankoop kavels Kloosterweide)
d.
De aankoop benodigde gronden zal ten koste moeten gaan van woningen langs de Paardenmarkt, Landstraat en de Oude Kerkstraat. Aankoop van deze gronden zal dusdanig veel geld kosten dat wij dit niet realistisch achten.
4
Uitgraven middeleeuwse gracht
€ 1 miljoen tot € 2 miljoen (voor aankoop gronden van particuliere eigenaren)
4.2.3 Realisatiefase Algemeen beeld Voor de realisatie van het terugbrengen van water in Aardenburg zullen verschillende investeringen moeten worden gedaan. Allereerst is zal het nodige graafwerk moeten worden verricht. De kosten hiervoor worden geraamd op 5 tot 10 euro per m 3. Aangezien ook de belevingswaarde van belang is moeten ook kosten gemaakt worden voor de inrichting van het gebied, waarbij te denken valt aan ingrepen in de openbare ruimte en aan infrastructurele ingrepen. Ook buiten de kern van Aardenburg zullen kosten gemaakt worden om de belevingswaarde te verbeteren. Hierbij valt te denken aan investeringen in landscaping, zoals beplanting en begroeiing op en rond de stadsgrachten. Beeld per onderdeel 1a. De Kaai – De Kaai moet worden afgegraven om het water hier terug te brengen. Hiervoor is een investering van circa 50 duizend tot 100 duizend euro benodigd. De verwachting is dat aan De Kaai in elk geval geïnvesteerd moet worden in het aanleggen van een verharde kade. De kosten daarvoor bedragen ongeveer 30 duizend euro per meter. De kosten hiervoor kunnen dus snel oplopen. Ook het huidige waterpeil is een beperkende factor. Met het huidige waterpeil zou De Kaai vooral een diep gat worden, waar nauwelijks (zichtbaar) water in staat. Een ander probleem daarbij is dat het huidige watersysteem een afwaterende functie heeft ten opzichte van De Kaai.
Dit houdt in dat hierin kunstmatige ingrepen moeten worden gedaan om te voorkomen dat De Kaai uiteindelijk leeg komt te staan. Hierbij valt te denken aan stuwmeerpompen, die al snel 50 duizend euro per pomp kosten. Verdere kosten voor de realisatie zijn sterk afhankelijk van de uiteindelijke plannen die voor de inrichting van het gebied worden gemaakt.
7
1b. De Haven – Het uitgraven van de oude stadsgracht langs De Haven zal naar verwachting circa 40 duizend tot 80 duizend euro kosten. Het aanleggen van een verharde kade is hier optioneel. De kosten hiervoor zullen in dat geval hoog oplopen. 1c. Historische rivier - Het uitgraven van de historische rivier zal naar verwachting circa 20 duizend tot 40 duizend euro kosten. Hierbij is vooral belangrijk dat de historische rivier een afwaterende functie heeft en dus geen water vasthoudt. Er zijn voor dit onderdeel verder geen grote investeringen in de omgeving noodzakelijk. Wel zouden de bomen langs de bestaande loop van de historische rivier moeten worden vervangen of verplaatst. 2. Noordzijde – Voor het uitgraven van de oude grachten aan de noordzijde van Aardenburg is ongeveer 250 duizend tot 500 duizend nodig. Mogelijkerwijs kan deze investering gecombineerd worden met de kosten die gemaakt worden voor de archeologische uitgraving. Langs de oude stadsgrachten zal verder geïnvesteerd moeten worden in het ophogen van de oude omwalling. Daarbij kan gebruik gemaakt worden van de grond die uitgegraven wordt. Ook zal geïnvesteerd moeten worden in beplanting van de stadswallen en begroeiing langs de grachten. De kosten hiervoor zijn sterk afhankelijk van de concrete plannen die worden gemaakt. 3.
Zuidelijke vestinggracht - Voor het uitgraven van de oude grachten aan de zuidzijde van Aardenburg is ongeveer 200 duizend tot 400 duizend nodig. Er is verder relatief weinig investering nodig voor de inrichting van het gebied. 4. Middeleeuwse gracht - Voor het uitgraven van de middeleeuwse grachten is ongeveer 250 duizend tot 500 duizend nodig. Ook zal geïnvesteerd moeten worden in beplanting van de stadswallen en begroeiing langs de grachten. Tabel 4.3 Kosten realisatiefase Planonderdeel 1
Terugbrengen water naar de Kaai
Kosten realisatiefase a.
De kosten voor het terugbrengen van water naar De Kaai zijn hoog, zeker wanneer hierbij een verharde kade wordt aangelegd. Ook het aanbrengen van stuwmeerpompen vraagt behoorlijke investeringen. Er zullen ook kosten gemaakt moeten worden voor de inrichting van de omgeving. Deze zijn sterk afhankelijk van de concrete plannen.
b.
De kosten voor het terugbrengen van water in de oude stadsgracht langs De Haven zijn relatief hoog, al valt dit mee wanneer hierbij wordt gekozen om geen verharde kade aan te brengen.
c.
De optie de Kaai te verbinden met de oude stadsgrachten via de historische rivier is een relatief goedkope optie. Er is hierbij geen grote investering in de aanleg van de omgeving noodzakelijk.
2
Terugbrengen water naar de
Voor het uitgraven van de noordzijde is circa 250 duizend tot 500
noordzijde van de stad
duizend euro nodig, waarbij mogelijk de combinatie gezocht kan worden met investeringen die worden gedaan ten behoeve van het archeologisch onderzoek. Daarnaast kan de opgegraven grond gebruikt worden voor het ophogen van de historische stadswallen. Er is aanvullend investering nodig voor beplanting en begroeiing.
7
titel
Planonderdeel
Kosten realisatiefase
3
Zuidelijke vestinggracht van de
Voor het uitgraven van de zuidzijde is circa 200 duizend tot 400
nieuwe stad
duizend euro nodig. Er zijn verder geen grote investeringen in de omgeving noodzakelijk.
4
Uitgraven middeleeuwse gracht
Voor het uitgraven van de middeleeuwse grachten is circa 500 duizend tot 1 miljoen euro nodig. Daarnaast zal geïnvesteerd moeten worden in beplanting en begroeiing.
7
4.2.4 Totaaloverzicht investeringen In onderstaand overzicht zijn de noodzakelijke publieke investeringen per onderdeel op een rij gezet. Zoals eerder aangegeven zijn de genoemde bedragen indicatief en nog met de nodige onzekerheden omgeven. De genoemde bedragen geven in dit stadium van de planvorming wel houvast om gericht vervolgstappen te kunnen nemen. Tabel 4.4 Totaaloverzicht publieke investeringen (eerste globale inschatting) Planonderdeel
1
a. De Kaai
Plan-
Grond-
Realisatie-
Totale publieke
voorbereiding
verwerving
fase
investeringen
50-100 duizend
Gemiddelde
Zeer hoge kosten,
2 tot 5 miljoen
planontwikkeling +
kosten
voor
euro
archeologische
stuwmeerpompen en
kosten
aanbrengen verharde kade
b. De Haven
Hoge
Zeer hoge kosten
archeologische
i.v.m bebouwd
kosten
gebied
c. historische
Beperkte
Beperkte kosten
rivier
archeologische
Gemiddelde kosten
5 tot 10 miljoen euro
Lage kosten
0,1 tot 0,2 miljoen euro
kosten 2
Noordzijde van
Hoge
de stad
archeologische
Beperkte kosten
Hoge kosten
0,3 tot 0,6 miljoen euro
kosten 3
4
4.3
Zuidelijke
Hoge
Zeer hoge kosten
vestinggracht
archeologische
i.v.m bebouwd
nieuwe stad
kosten
gebied
Uitgraven
Beperkte
Zeer hoge kosten
middeleeuwse
archeologische
door particuliere
gracht
kosten
eigenaren
Gemiddelde kosten
5 tot 10 miljoen euro
Hoge kosten
2 tot 5 miljoen euro
Impact Voor een goed oordeel over het voorliggende idee om historisch water terug te brengen naar Aardenburg is niet alleen inzicht nodig in de benodigde kosten, maar ook in de effecten die daarvan het gevolg zijn. Relevant hierbij zijn: a)
behoud en valorisatie van cultuur-historische waarden;
b)
bijdrage aan versterking van de toeristisch-recreatieve aantrekkelijkheid van Aardenburg;
c)
economische structuurversterking;
d)
mogelijkheden voor natuurontwikkeling en versterking van natuurwaarden;
e)
vergroting waterbergende vermogen/ vermindering schade ten gevolge van wateroverlast.
Genoemde aspecten worden in kwalitatieve zin uitgewerkt en daar waar nuttig en mogelijk gekwantificeerd. 4.3.1 Cultuur-historische waarden Algemeen beeld De Memorie van Toelichting bij het Besluit ruimtelijke ordening definieert cultuurhistorische waarden als de “positieve waardering van sporen, objecten, patronen en structuren die zichtbaar of
7
titel
niet zichtbaar onderdeel uitmaken van onze leefomgeving en een beeld geven van een historische situatie of ontwikkeling. In veel gevallen bepalen deze cultuurhistorische waarden de identiteit van een plek of gebied en bieden ze aanknopingspunten voor toekomstige ontwikkelingen.” Voor de verschillende onderdelen kan de afweging gemaakt worden in hoeverre zij recht doen aan de historische ontwikkeling en in hoeverre zij de identiteit van het gebied voor de toekomst zullen bepalen en versterken. Beeld per onderdeel 1a. De Kaai - De Kaai is een belangrijke plek in Aardenburg, die zowel een centrale functie als een entreefunctie bekleedt. In combinatie met de oude stadspoort en omliggende horecagelegenheden kan het plein met het terugbrengen van water verworden tot een iconische plek voor Aardenburg. De plek is derhalve van groot belang zijn voor de belevingswaarde van het water in Aardenburg. 1b. De Haven - Het terugbrengen van water langs de Haven zou recht doen aan de historische waterloop. Dit zou ten goede komen aan de cultuur-historische waarde van het project maar is vanwege de aanwezige bebouwing zeer kostbaar. 1c. Historische rivier - Het verbreden van de bestaande waterloop aan de achterkant van de bebouwing aan de Haven is een alternatief om verbinding te leggen tussen De Kaai en het water aan de noordkant.
Het betreft hier een historisch riviertje, dat ook zichtbaar is op de historische kaarten, maar dat geen onderdeel vormde van de oorspronkelijke vestingwerken. De cultuurhistorische waarde is hiermee lager, aangezien afgeweken wordt van de historische situatie. Daarnaast ligt het historische riviertje redelijk verstopt achter bestaande bebouwing, waardoor de belevingswaarde voornamelijk ten goede zal komen aan bewoners van ZorgSaam. 2. Noordzijde - Het terugbrengen van de ravelijnen van de vestingwerken versterkt de belevingswaarde van de oude buitengrachten. Deze vijfhoekige versterkte eilanden bevonden zich buiten de vestingsmuur. Met dit onderdeel wordt de oude vestingstructuur van de nieuwe stad in het landschap zichtbaar. Proefboringen in het gebied hebben daarnaast laten zien dat de grond hier waardevolle archeologische elementen bevat en dat de oude structuren herkend kunnen worden. 3. Zuidelijke vestinggracht - Aan de zuidkant van Aardenburg zijn nog sporen van de historische binnen- en buitengracht zichtbaar. Inmiddels zijn de grachten verworden tot slootjes die geen recht doen aan de historische waarde die ze hebben gehad. Het herstellen van de historische binnen- en buitengracht aan de zuidkant van Aardenburg zal de belevingswaarde versterken. 4.
Middeleeuwse gracht - De middeleeuwse gracht ligt buiten de kern van Aardenburg, waarmee de belevingswaarde voor de bewoners en voor toeristen relatief laag is. Daarnaast zijn deze latere structuren nooit volledig voltooid. Het uitgraven van de middeleeuwse grachten doet daarmee niet volledig recht aan de historische situatie. Tabel 4.5 Impact op cultuurhistorische waarden Planonderdeel 1
Terugbrengen water naar de Kaai
Impact op cultuurhistorische waarden a.
Terugbrengen van water aan de Kaai heeft potentie om icoon van Aardenburg te worden.
b.
Terugbrengen van water aan de Haven doet recht aan de historische waterloop.
c.
Verbreden van historisch riviertje doet geen recht aan de historische waterloop.
7
Planonderdeel 2
Terugbrengen water naar de
Impact op cultuurhistorische waarden •
noordzijde van de stad
Terugbrengen van de ravelijnen en buitengrachten versterken de cultuurhistorie.
•
Er zijn waardevolle archeologische elementen bewaard gebleven, waarbij het terugbrengen van water de belevingswaarde verhoogt.
3
Zuidelijke vestinggracht van de
•
nieuwe stad
•
Dit onderdeel doet recht aan de historische waterloop. Met het herstellen van de historische binnen- en buitengrachten zal de belevingswaarde toenemen.
4
Uitgraven middeleeuwse gracht
•
Uitgraven van de middeleeuwse grachten doet niet volledig recht aan historie.
•
Belevingswaarde is relatief laag, omdat de gracht zich buiten de kern bevindt.
4.3.2 Recreatie en leefbaarheid Algemeen beeld Water terugbrengen in de stad vergroot de leefbaarheid en de imago van een gebied. Hiermee wordt de leefbaarheid en de belevingswaarde van het gebied vergroot. Dit komt in de eerste plaats ten goede van de eigen inwoners, die op deze plaats kunnen genieten van het water en kunnen recreëren. Daarnaast verhoogd een aantrekkelijker gebied met een historisch verhaal ook de aantrekkelijkheid van het gebied voor bezoekers van buitenaf. Om deze aantrekkelijkheid ook om te zetten in economische waarde zullen er locaties moeten zijn waar toeristen hun geld kunnen besteden. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om cafés, restaurants en detailhandel. Beeld per onderdeel 1a. De Kaai - Het terugbrengen van het water naar de Kaai vergroot de aantrekkingskracht van het gebied. Op de Kaai is de historie ook nu al zichtbaar door het verlaagde deel en de geplaatste meerpalen. Wanneer hier water voor de historische poort langs komt te lopen, en het gebied autoluw wordt gemaakt, wordt hier een heerlijk gebied ontwikkeld om te ontspannen en te recreëren. Uitbreiding (en of toevoeging) van het recreatief aanbod is hierbij wel aan te raden. Afhankelijk van de gekozen tracés en de inrichting kan er ook gedacht worden aan het verhuren van vaarmateriaal. 1b. De Haven - Dit tracé ligt op dit moment in bebouwd gebied. Hiervan is een deel slechts recentelijk gebouwd.
Ondanks dat een volledige invulling van het historisch tracé voor de recreatie interessant zou zijn, zou het de leefbaarheid van Aardenburg niet ten goede komen om (recentelijk) gebouwde huizen weer af te breken. 1c. Historische rivier - Dit onderdeel vormt de verbinding tussen onderdeel 1 en onderdeel 2. De verbinding hiertussen kan zorgen voor een meer beleefbaar geheel en een ‘rondje’ Aardenburg mogelijk maken (per boot of per sup). Hierbij is wel belangrijk dat de historische rivier een afwaterende functie heeft en dus geen water vasthoudt. 2. Noordzijde - Het natuurgebied aan de noordzijde van de stad kan een impuls geven aan wandelaars en fietsers die het gebied bezoeken. Echter op het gebied van economische baten is het van belang dat zij langer in het gebied blijven en ook de horeca en detailhandel in Aardenburg bezoeken. Recreatie op het water is gezien de ecologische waarde van dit gebied niet realistisch.
7
titel
3. Zuidelijke vestinggracht - De leefbaarheid aan de zuidkant van de stad wordt door deze plannen (licht) vergroot. Hierbij moet worden aangegeven dat de huidige bebouwing aan deze zijde van de stad dun is en hier met name achtertuinen grenzen aan het plangebied. De toename van de recreatieve waarde van dit onderdeel van het plan is beperkt in verhouding tot de daarvoor benodigde investeringen. 4. Middeleeuwse gracht - Dit planonderdeel is vrijwel geheel buiten het gebouwde gebied gelegen. De meerwaarde op het gebied van de belevingswaarde is hierdoor beperkt. Ook op het gebied van recreatie en toerisme is de meerwaarde van investeringen in dit planonderdeel van beperkte toegevoegde waarde zeker ook gezien de hoogte van de benodigde investeringen. Tabel 4.6 Impact op recreatie en leefbaarheid Planonderdeel
Impact op recreatie en leefbaarheid
1
Hoog; leefbaarheid en recreatieve kracht wordt vergroot. Hierbij
Terugbrengen water naar de Kaai
moet wel worden opgemerkt dat de recreatieve kracht pas daadwerkelijk ten gelde kan worden gemaakt als hier ook (private) investeringen op het gebied van horeca en leisure plaatsvinden. 2
Terugbrengen water naar de
Middel: leefbaarheid en recreatieve kracht wordt beperkt vergroot.
noordzijde van de stad
De belevingswaarde van het gebied wordt verhoogd, maar dit uit zich beperkt in extra uitgaven in het gebied.
3
Zuidelijke vestinggracht van de
Laag. Ondanks dat dit planonderdeel recht doet aan de historische
nieuwe stad
waterloop, is het vergroten van de belevingswaarde (zeker in
Uitgraven middeleeuwse gracht
Laag. Door de ligging van het plangebied buiten de bestaande kern
verhouding tot de benodigde investeringen beperkt. 4
is dit vrijwel niet van toegevoegde waarde voor de beleving en het recreatieve en toeristische aanbod.