02d Het Zeeuwsche Lanschap - Beheerplan Wallen van Aardenburg

Beheerplan Wallen van Aardenburg

Auteur: Joanne Mol

Beheerplan Wallen van Aardenburg 2009-2021

Auteur: Joanne Mol Goedgekeurd door de Natuurwetenschappelijke Adviescommissie van Stichting Het Zeeuwse Landschap op 16 december 2008

Inhoudsopgave Kerngegevens ........................................................................................................................... IV Samenvatting ............................................................................................................................. V 1 Inleiding: problemen en uitdagingen .............................................................................. 6 2 Aardenburg vroeger en nu .............................................................................................. 8 2.1 Bewoningsgeschiedenis ............................................................................................. 8 2.2 Aardenburg, de vesting .............................................................................................. 9 2.3 Geologie en bodem ................................................................................................... 12 2.4 De veste in 2008 ....................................................................................................... 14 2.5 Waterhuishouding .................................................................................................... 17 2.6 Flora .........................................................................................................................

19 2.7 Fauna ........................................................................................................................ 20 2.8 Recreatie ................................................................................................................... 24 2.9 Archeologie .............................................................................................................. 25 3 Beleidskader, juridische status ..................................................................................... 27 3.1 EHS .......................................................................................................................... 27 3.2 Nationaal Landschap ................................................................................................ 27 3.3 Omgevingsplan Zeeland ........................................................................................... 28 3.4 Cultuurhistorische Hoofdstructuur ........................................................................... 28 3.5 Staats Spaanse Linies (SSL) ..................................................................................... 28 3.6 Bestemmingsplan ..................................................................................................... 29 3.7 Recreatie ...................................................................................................................

29 4 Externe ontwikkelingen ................................................................................................ 30 4.1 Recreatie ................................................................................................................... 30 4.2 Waterhuishouding .................................................................................................... 30 4.3 Project Staats-Spaanse Linies................................................................................... 31 4.4 Rondweg Aardenburg .............................................................................................. 31 4.5 Natuurontwikkeling Aardenburgse Havenpolder ..................................................... 33 4.6 Olieschans ................................................................................................................ 34 4.7 Elderschans ............................................................................................................... 34 5 Het beheer tot nu toe .................................................................................................... 35 5.1 Aankoopgeschiedenis ............................................................................................... 35 5.2 Beheer.......................................................................................................................

35 5.3 Faunabeheer ............................................................................................................. 36 6 Beheerplan Wallen van Aardenburg ............................................................................ 37 6.1 Hoofddoelstellingen ................................................................................................. 37 6.2 Lange termijnvisie .................................................................................................... 37 6.3 Planperiode 2009-2020 ............................................................................................ 37 6.4 Aankoopbeleid ......................................................................................................... 38 6.5 Doelen in het beheersysteem .................................................................................... 39 7 Inrichting ...................................................................................................................... 40 7.1 Cultuurhistorie en archeologie: randvoorwaarden ................................................... 40 7.2 Landschap en natuur, randvoorwaarden ................................................................... 45 7.3 Recreatie en infrastructuur .......................................................................................

45 7.4 Waterhuishouding, randvoorwaarden ...................................................................... 46 7.5 Inrichtingsplannen .................................................................................................... 47 7.6 Effecten op andere soorten ....................................................................................... 49 8 Monitoring .................................................................................................................... 50 8.1 Reguliere monitoring................................................................................................ 50

8.2 Kwaliteitstoets .......................................................................................................... 50 8.3 Monitoring SNL ....................................................................................................... 51 Literatuur .................................................................................................................................. 52 Bijlage 1 Inventarisatie flora op de Wallen van Aardenburg 2008 .......................................... 54 Bijlage 2 Beschrijving beplantingselementen Wallen van Aardenburg ................................... 59 Bijlage 3 Ecologische beoordeling beplantingselementen Aardenburg ................................... 61 Bijlage 4 Inventarisatie bijen, hommels en wespen Wallen van Aardenburg .......................... 62 Bijlage 5 Inventarisatie vliegen Wallen van Aardenburg ........................................................ 63 Bijlage 6 Inventarisatie dagvlinders Wallen van Aardenburg.................................................. 64 Bijlage 7 Inventarisatie van amfibieën in en om Aardenburg in 2007* ................................... 65 Bijlage 8 Inventarisatie van amfibieën in en om Aardenburg in 2008* ................................... 66 Bijlage 9 Profiel van een gebastioneerd front ..........................................................................

67 Bijlage 10 Amfibieëninventarisatie van 1993 tot en met 2008 ................................................ 68 Bijlage 11 Beschrijvingen beheertypen .................................................................................... 69

Kerngegevens Gebied:

Wallen van Aardenburg

Oppervlakte (per 10-12-2009):

30,48 ha in eigendom

Gemeente:

Sluis

Coördinaten

Coördinaten van de hoekpunten van het gebied. Noord: x 19.427 y 376.304 Oost: x 20.435 y 366.173 Zuid: x 20.124 y 365.976 West: x 19.224 y 366.199 (Rijksdriehoekstelsel)

Planperiode:

2009-2021

Habitatrichtlijn:

Nee

Vogelrichtlijn:

Nee

Natuurbeschermingswet 1998:

Nee

Ecologische Hoofdstructuur:

Ja

Nationaal Landschap:

Ja

Boswet:

Gedeeltelijk (deelgebieden Zuid en Zuidoost niet)

Opgesteld door: Met bijdragen van:

Joanne Siefkens-Mol Gert-Jan Buth, Lucien Calle, Wannes Castelijns, Charlotte Poppe en Fred Schenk Gert-Jan Buth, Joanne Siefkens-Mol, Pauline van der Staaij en Sjaak Aben

NWA aanpassingen:

Opdrachtgever:

Stichting Het Zeeuwse Landschap

Status:

Goedgekeurd door Natuurwetenschappelijke Adviescommissie op 16 december 2008

Samenvatting In dit rapport wordt een beheer- en inrichtingsplan voor het wallengebied van Aardenburg voorgesteld. Aardenburg is een stad met een lange historie, die in de Middeleeuwen haar bloeitijd beleefde. In de roerige perioden die daarop volgden kwam de stad in handen van de Spanjaarden en de Staatsen in respectievelijk de 16e en 17e eeuw. De stad wordt gekenmerkt door vestingwerken uit deze drie verschillende perioden, die allen nog in het landschap te herkennen zijn. Stichting Het Zeeuwse Landschap heeft een groot deel van dit wallencomplex, dat de huidige kern omringt, in zijn bezit. De gebieden bestaan grotendeels uit graslanden, met plaatselijk heggen en poelen en worden extensief beweid. De natuurwaarden van het gebied zijn hoog, het gebied omsluit het bedreigde leefgebied van de beschermde Boomkikker en Kamsalamander en maakt deel uit van de Ecologische Hoofdstructuur. Ook is het gebied, het gaat hier om de oude stadswallen, cultuurhistorisch van hoge waarde. Het maakt daarom óók deel uit van de Cultuurhistorische Hoofdstructuur. Volgens de gemeentelijke en provinciale visies moeten bij de inrichting van het gebied beide aspecten dan ook duidelijk naar voren komen. Als hoofddoelstelling is gekozen voor de optimalisatie van het biotoop van de doelsoort, de Boomkikker.

Een tweede doelstelling is het (beter) inzichtelijk maken van de verdedigingsfunctie van de stadswallen, door een deel van de ravelijngrachten te reconstrueren en zo de historische functie van de veste inzichtelijker te maken. Een derde doelstelling is het openstellen van de wallen voor publiek. Het huidige gebruik moet worden aangepast aan deze doelstellingen. Hiervoor moeten diverse maatregelen genomen worden, waaronder het verbeteren van de waterkwaliteit in de gebieden, de aanleg van meer kikkerpoelen en het verbeteren van de kwaliteit van de bestaande poelen. De bestaande poelen kunnen verbeterd worden door regelmatig te baggeren en het verwijderen van bomen die te veel schaduw geven en het aanbrengen van geschikt struikgewas. Doordat we te maken hebben met een cultuurhistorisch object kan het aanleggen van nieuwe kikkerpoelen alleen in samenhang met het renoveren van de walcomplexen: door de reconstructie van de oude grachten kunnen zowel de stadswallen in ere worden hersteld (tweede doelstelling) als het biotoop voor de amfibieën geoptimaliseerd. Vooraf dient echter archeologisch onderzoek door middel van proefsleuven plaats te vinden, waarbij het exacte talud wordt vastgelegd. Eventuele onderliggende oudere sporen moeten worden opgegraven door middel van een archeologische opgraving.

Aan te planten bomen zullen op de vrijgekomen grond moeten worden geplaatst, zodat de archeologisch waardevolle ondergrond op de wallen niet verstoord wordt. De bestaande wandelpaden (derde doelstelling) kunnen over de wallen worden doorgetrokken en eventueel nog een verbinding maken met de natuurgebieden die in de toekomst aan de buitenzijde van de wallen zullen worden aangelegd door de Provincie.

1 Inleiding: problemen en uitdagingen Het beheerplan omvat het stadswallengebied ten noorden, oosten en zuiden van de bebouwde kern van Aardenburg, Zeeuws-Vlaanderen. Deze gebieden zijn eigendom van Stichting Het Zeeuwse Landschap en in te delen in 4 deelgebied (Figuur 1).

Noord

Oost

Zuidoost/ Smedekensbrugge

Zuid

Figuur 1 Aardenburg, met de percelen die in eigendom en beheer van HZL zijn. In de percelen is het kadastrale nummer aangegeven (situatie december 2008, schaalstok is 600 m). Voor kadastrale gegevens van de percelen zie tabel 1.

Hoewel deze wallen als natuurgebied worden ingericht, kan niet voorbij gegaan worden aan de cultuurhistorische waarde. Dit komt overeen met de visie van Provincie Zeeland, zoals verwoord in het Omgevingsplan Zeeland 2006-2012. Het beheerplan voorziet onder meer in de versterking van de cultuurhistorie, door het zichtbaarder maken van de functie van deze wallen in de geschiedenis van Zeeuws-Vlaanderen. Vanuit een cultuurhistorisch oogpunt betreft het een object van archeologisch hoge waarde, dat behouden dient te blijven. In de kern van Aardenburg leeft echter een slinkende populatie bedreigde boomkikkers, waarvoor het leefgebied moet worden uitgebreid richting de stadswallen. Hiervoor is het graven van kikkerpoelen noodzakelijk, maar dat is uit archeologisch oogpunt niet zonder meer toegestaan. Tot slot gebruikt de bevolking van Aardenburg de stadswallen momenteel als wandelgebied en zou de huidige paden het liefst aaneengesloten zien. Ook deze recreatieve functie moet in het beheerplan worden opgenomen, conform de visie van de Gemeente Sluis en Provincie Zeeland met betrekking tot cultuurhistorische objecten. Dit rapport heeft de intentie een overzicht te maken van alle factoren en partijen die een rol spelen en deze in te passen in het hier voorgestelde inrichtingsen beheerplan.

6

Tabel 1 Kadastrale gegevens van de percelen op de Wallen van Aardenburg in eigendom van Stichting Het Zeeuwse Landschap, gerangschikt naar jaar van aankoop.

gebied Zuid

sectie H H

nummer 346 347

Noord

S S S E S

713 634 636 14 635

1.63.95 2.12.60 00.86.30 00.95.90 00.68.30

1994 1996 1997 1997 1998

Zuidoost

N N

449 698

3.11.10 1.35.30

1999 1999

Oost

E E E E E S S

2768 2771 2775 2776 3513 276 277

1.58.20 00.80.60 00.23.75 00.95.90 00.89.80 1.74.30 00.99.30

2001 2001 2001 2001 2001 2001 2001

Zuid

H

002,228, 333

1.15.90

2001

Oost

E E E

3281 3282 3283

00.07.35 00.03.15 1.01.30

2004 2004 2004

Noord

E E S E S H H

3830 3223 714 3512 271 378 376

00.08.60 00.70.40 00.79.74 1.79.95 00.19.10 1.11.05 1.67.55

2007 2007 2007 2007 2007 2007 2007

Oost Zuid

Totaal

oppervlakte in ha 2.15.07 1.79.13

30.53.59

7

jaar van aankoop 1991 1991

2 Aardenburg vroeger en nu 2.1

Bewoningsgeschiedenis

Vanaf 1955 werd in Aardenburg grootschalig archeologisch onderzoek uitgevoerd dat belangrijke informatie heeft verschaft over de prehistorie en de vroegste geschiedenis van de plaats. Al in de prehistorie was de dekzandrug waarop Aardenburg ligt, een belangrijke vestigingslocatie voor jagers en verzamelaars, zoals aangetoond door de vondst van resten van een aantal jachtkampjes uit het Mesolithicum. Vondsten uit het Neolithicum toonden aan dat er in die periode ook bewoning moet zijn geweest, maar sporen van nederzettingen zijn nog onbekend. Aardenburg is echter vooral beroemd om zijn sporen uit de Romeinse periode. Al vanaf het midden van de tweede eeuw na Chr. heeft er bewoning plaatsgevonden, maar het belang van de locatie nam toe door de aanleg van een castellum rond 175 na Chr., een versterking die vrijwel zeker functioneerde in de verdediging van de zuidelijke Noordzeekust. Het fort vormde een zuidelijk controlepunt voor een forse inbraakgeul of zelfs estuarium van de latere Westerschelde, waar mogelijk ook het Zwin deel van uit maakte. Recent onderzoek heeft aangetoond dat de sporen van activiteiten rondom het fort van Aardenburg zich verder noordwaarts uitstrekken dan eerder aangenomen, tot in het toenmalige venige gebied in het zuiden van de Aardenburgse Havenpolder. Mogelijk gaat het hier om haven-gerelateerde activiteiten.1 Rond 225 na Chr.

werd het interieur van het castellum van Aardenburg grondig verbouwd. Toen werd ook een kleine tempel ten zuidoosten van het stafgebouw opgericht. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de nederzetting een meer civiel karakter kreeg. Dat laat onverlet dat de plaats tijdens de onrust vanaf ca. 260 na Chr. weer in staat van verdediging kan en zal zijn gebracht, waarna de versterkte nederzetting in 275-276 door brand werd verwoest door de Franken.2 In de Middeleeuwen, omstreeks 700, maakte Zeeland deel uit van het Frankische Rijk, waarbij Aardenburg onderdeel was van de gouw Pagus Rodanensis. In 840, na de dood van Lodewijk de Vrome, werd het Frankische Rijk opgesplitst in een west- en oostdeel, waarbij de Schelde en de Braakman de grens vormden. Aardenburg maakte vanaf toen deel uit van het West-Frankische Rijk, het latere Frankrijk, en behoorde bij het graafschap Het Vrije van Brugge. De invloed van het centrale gezag was in deze periode beperkt, waardoor veel steden autonoom bestuurd werden.3 Vanaf de 11e eeuw werd de stad meegesleept in de snelle groei van de Vlaamse handel en nijverheid, werd steeds welvarender en groeide sterk in omvang. Aan het eind van de twaalfde eeuw kreeg Aardenburg stadrechten en werden vervolgens de eerste vestingwerken aangelegd om de stad te beschermen tegen plunderende bendes.

In deze periode vormde Aardenburg zelfs een serieuze concurrent van Brugge. Vanaf de tweede helft van de 14de eeuw raakte Aardenburg echter in verval, vermoedelijk als gevolg van de hevige concurrentie met Brugge, in combinatie met diverse opstanden en plunderingen vanuit Gent. De stad liep geleidelijk leeg en van 1200 huishoudens in de bloeitijd nam de bevolking af tot slechts 60 gezinnen rond 1500.4 In 1515 werd Karel V Heer van de Nederlanden en vervolgens Koning van Spanje en Keizer van het Duitse Rijk. Zeeland werd opgenomen in het Duitse Rijk met een centrale regering in 1

De Clercq en Dierendonck 2008, in druk De Clercq en Dierendonck 2008, in druk 3 Baalbergen en Smits 2004, 21-30 4 de Melker 1988, 14, 107 2

8

Brussel. Deze regering herstelde het centrale gezag en eiste steeds meer invloed, waarbij vooral de ketters, de niet-katholieken, hard werden aangepakt. De opvolging van Karel V door Filips II in1555 markeerde een nieuwe periode. Filips droeg vrij snel het beheer van de Nederlanden over aan zijn halfzuster, Margaretha van Parma, waarbij de vervolging van ketters nog strenger werd doorgezet en de steden steeds minder invloed kregen. Er ontstond voedselschaarste en veel onrust. Dat ontaardde in de beroemde Beeldenstorm in 1566, die het begin van de Opstand tegen Spanje markeert. Willem van Oranje voerde de watergeuzen aan en veroverde onder meer Brielle op de Spanjaarden. Zeeuws-Vlaanderen vormde de militaire zone tussen het Spaanse Rijk en de noordelijke opstandelingen en lag dus continu in de vuurlinie. Sluis was lange tijd in handen van de ‘Staatsen’, terwijl Aardenburg in Spaanse handen was. Ter verdediging is een grootschalige verdedigingslinie opgezet in de vorm van vestingsteden die met elkaar verbonden waren door middel van schansen, forten, redoutes en waterlinies. Deel van de gevechtstactiek lag in het onder water zetten van grote delen van het gebied. In 1587 ontstond de Republiek der Verenigde Nederlanden, maar bleef Aardenburg nog Spaans. In 1604 kwam ook Aardenburg in handen van de republiek.

Het westelijk deel van Zeeuws-Vlaanderen bleef vanaf nu Staats en werd bestuurd vanuit Den Haag. Na de vrede van Munster, in 1648, brak een rustige periode aan voor Zeeuws-Vlaanderen. Die periode duurde echter maar kort; in 1672 werd Aardenburg door een nieuwe vijand belegerd: Frankrijk. Deze belegering mislukte, maar uiteindelijk werd de Republiek door Frankrijk veroverd in 1794. Een jaar later, in 1795, werd met behulp van de Franse overheerser de Bataafse republiek gesticht. In het verdrag werd Staats-Vlaanderen aan Frankrijk toegewezen. De verdedigingswerken in Zeeuws-Vlaanderen verloren toen hun functie. In 1806 werd het Koninkrijk Holland gesticht. In 1810 werd het koninkrijk echter door Napoleon ingelijfd. In 1813 aanvaardde de Prins van Oranje de titel van soeverein vorst en in 1815 nam hij de titel Koning der Nederlanden aan. Noord- en Zuid-Nederland werden in datzelfde jaar bij elkaar gevoegd tot Koninkrijk der Nederlanden. De uiteindelijke grens dateert echter van 1839, na de Belgische afscheiding. 2.2

Aardenburg, de vesting

Door de stadsrechten, die Aardenburg in de twaalfde eeuw kreeg, kreeg de stad ook het recht om verdedigingswerken aan te leggen. Door de beperkte financiën werd volstaan met het graven van een (dubbele) gracht en diende de uitgegraven grond als stadwal, met eenvoudige poorten bij de uitvalswegen (Figuur 2). De stad kreeg een rechthoekige vorm met een omtrek van circa 4 km. De versterking bestond uit een dubbele omwalling met dubbele grachten en 4 stadspoorten: de Noordpoort, de Oostpoort, de Zuidpoort of Walloyse Poort en de Water-, West- of Kaaipoort.5 De wallen worden in geschriften aangeduid als binnenste en buitenste veste. De binnenste gracht, die tussen de vesten in ligt, werd de varssche gracht genoemd. Het water in deze gracht was vermoedelijk zoet. De buitenste gracht was waarschijnlijk zout, aangezien deze via de Ee met de zee in verbinding stond.6 Binnen Nederland kwam deze situatie, waarbij contact met de zee leidt tot een zoute buitenste gracht, verder alleen nog in Sluis voor. Van deze twee zijn de middeleeuwse wallen van Aardenburg het best bewaard.7

5

Willeboordse 2004, 170 De Melker 1988, 107 7 Mededeling R.M. van Dierendonck, provinciaal archeoloog 6

9

Figuur 2 Aardenburg in de Middeleeuwen. De eerste versterkingen zijn al aangelegd en de dubbele gracht is duidelijk zichtbaar. In het plangebied Wallen van Aardenburg-Zuid ligt het klooster. In het centrum is de St. Baafskerk te zien en meer naar het westen de Onze Lieve Vrouwekerk of Mariakerk (Jacob van Deventer, ca. 1560).

Op de kaart van van Deventer, die uit de 16e eeuw dateert, lijken de vesten een veel groter gebied te omringen dan de stad zelf. Volgens de Melker is dan ook slechts een klein deel bebouwd geraakt, namelijk het zogenaamde Nieuwland, dat achter de Sint Joriskapel in het noordoosten lag, met daarin onder meer de toenmalige Bogaardstraat.8 Dit wordt bestreden door van Dierendonck, provinciaal archeoloog, met de volgende argumenten: de kaart van van Deventer dateert niet uit de bloeitijd in middeleeuwen, maar uit een latere periode, toen de bevolking al was afgenomen. Tevens suggereert het wél door van Deventer aangegeven stratenpatroon de aanwezigheid van bebouwing (die wellicht in die tijd al afgebroken was) en tot slot is het aannemelijk te veronderstellen dat ambachtshuizen, zoals leerlooierijen, aan de rand van de stad gevestigd waren, in verband met stankoverlast. En ook deze huizen zijn niet door van Deventer aangegeven.9 De grachten binnen de wal, die de stadskern omringen (Figuur 2) werden lange tijd gezien als een vroegere omwalling. Volgens de Melker is dat onjuist. De binnenste gracht omsluit volgens hem het Romeinse castellum en volgt de oostelijke en noordelijke muur daarvan.

Deze gracht dateert uit de 11e-12e eeuw en werd wellicht door Heer Lambert van Aardenburg aangelegd om zich in Aardenburg tegen de vijandige inwoners en andere tegenstanders te kunnen verschansen. De oostelijke tak van de buitenste gracht is een natuurlijke waterloop, wellicht de Godsvliet, mogelijk de Kromme Vliet. Dit water omsluit de oudste bebouwing die

8 9

De Melker 1988, 107 Mededeling R.M. van Dierendonck, provinciaal archeoloog

10

zich rond de hoofdstraat (Weststraat, Marktstraat, Kerkstraat of Voorstraat) en de daarop uitkomende straten concentreerde.10 Door een afname van de bevolking bleek het steeds lastiger om deze grote werken te verdedigen. In 1581 werd besloten om Aardenburg te ontmantelen en de vesten te slechten, zodat de stad niet als basis door de tegenstanders gebruikt zou kunnen worden. In oktober 1583 werd Aardenburg echter door Spanje ingenomen en in de daarop volgende jaren werd de zuidoostelijke zijde van de middeleeuwse wal versterkt en werden onder meer de forten Kijkuit en Grotendorst aangelegd en in een latere fase (1600-1604) ook de Olieschans. Dat bleek echter niet afdoende: in 1604 kwam Aardenburg in Staatse handen. Direct na de inname werd de middeleeuwse wal verder versterkt en werden in het noorden, oosten en zuiden verschillende ravelijnen en schansen aangelegd (Figuur 3). Bijlage 9 geeft het profiel van dit soort verdedigingswerken weer. Uit de literatuur blijft echter onduidelijk of de ravelijnen en bastions in het zuidoosten (deelgebied oost) van Spaanse of Staatse herkomst zijn. Ze zijn in ieder geval aangelegd tussen 1583 tot uiterlijk 1604, maar het is aannemelijk dat alleen fort Kijkuit door de Spaanse bezetters in het zuidoosten is aangelegd en de ravelijnen en bastions door de Staatsen zijn toegevoegd in 1604, aangezien toen ook de overige ravelijnen zijn aangelegd.

Korte tijd later werden de plannen echter weer gewijzigd. De ‘Staatsen’ ontwierpen onder leiding van Simon Stevin een nieuw verdedigingsplan volgens het Oudhollandse stelsel waarin het middeleeuwse oppervlak werd gehalveerd. De exacte periode waarin dit is aangelegd is niet bekend, maar ligt ergens tussen 1604 en 1621.11 In Figuur 3 is een historische kaart uit de 17e eeuw bewerkt voor een overzicht van de verschillende fasen in de verdedigingswerken en zijn de namen van de schansen vermeld. De Noordpoort werd in 1604 afgebroken en de haven werd voorzien van een ravelijn, kade en kadedijk. Op het punt waar de Ee en de Eekloosche Watergang samenvloeiden lag Fort Grotendorst. Een vooruitgeschoven werk, Fort Kijkuit, lag op de oude omwalling aan de zuidzijde en beheerste de toegang tot de landpoort.12 Verder werden tijdens de belegering van Aardenburg ten westen van de vesting nog een verdedigingswerk opgeworpen: de Elderschans. Na 1604 is deze nog verder versterkt. In 1615 waren de buitenwerken, de ravelijnen en een deel van de bastions klaar en enkele magazijnen gebouwd. Na het twaalfjarige bestand (in 1621) tijdens de Opstand werd de kleinere omwalling verder versterkt. In 1672 werd vanuit Den Haag besloten dat de wallen afgebroken moesten worden. Na protest werden de wallen met rust gelaten en na de Franse aanval juist weer hersteld.

In 1688 echter vertrok het laatste garnizoen naar Sluis, waarmee Aardenburg zijn functie als vesting verloor.

10

De Melker 1988, 107 Willeboordse 1984, 172 12 Willeboordse 2004, 168-174 11

11

Figuur 3 Bewerkte kaart uit de 17e eeuw waarop de drie versterkingsfasen in kleur zijn aangegeven en de namen van de schansen staan vermeld (Kaartencollectie Bodel Nijenhuis, Universiteit Leiden). De schansen Grotendorst, Olieschans en Kijkuit zijn van oorsprong Spaans, maar zijn door de Staatsen later verder versterkt.

2.3

Geologie en bodem

Zeeuws-Vlaanderen ligt op de rand van het pleistocene dekzandgebied en het holocene zeekleigebied. Het dekzand dateert uit de laatste ijstijd, toen dikke pakketten zand werden afgezet door de wind. Dit gebeurde deels in dekenvorm en deels als duin, zodat het toenmalige landschap gekenmerkt werd door een glooiend landschap met plaatselijk langgerekte dekzandruggen. Aardenburg ligt op een dergelijke rug, die van St. Kruis westelijk richting Aardenburg loopt (Figuur 4). Aardenburg en omgeving is aangewezen als een gebied met belangrijke aardkundige waarden.

Figuur 4 Ligging van de dekzandruggen in Zeeuws-Vlaanderen.13

13

Geologische Kaart van Nederland 1:50.000, Blad Zeeuws-Vlaanderen.

12

De middeleeuwse stad ligt op een hoogte van ca. 2,5 m NAP. De omgeving van Aardenburg ligt ook boven NAP en varieert van 1 tot 1,5 m NAP. De rug is nog altijd zichtbaar en ligt nu dus ruim 1 m hoger dan het omringende landschap. Na de ijstijd steeg de temperatuur, waardoor de ijskappen afsmolten en de zeespiegel sterk steeg. Aan het begin van het Holoceen stond de zeespiegel ongeveer 40 m lager dan nu en de kustlijn lag ver ten noordoosten van de huidige kust. In het begin van het Holoceen stroomde de Schelde nog naar het noorden en waterde ver ten westen van de huidige kustlijn uit in de toenmalige Noordzee. Pas vanaf ca. 7000 v. Chr. ontstond een groot getijdengebied ten westen van Noord-Beveland en Schouwen-Duiveland, in de toenmalige Scheldemonding. In die periode lag heel Zeeuws-Vlaanderen ver buiten het bereik van de zee. Tot omstreeks 5500 v. Chr. steeg de zeespiegel zeer snel, tot wel 75 cm per 100 jaar en verlegde het waddengebied zich steeds meer naar het zuidoosten. De afzettingen worden gerekend tot het Laagpakket van Wormer. Na 3200 v. Chr. steeg de zeespiegel minder snel en verlandde het getijdengebied.14 Een groot kustmoeras met uitgestrekte rietvelden ontwikkelde zich en bedekte niet alleen het waddengebied, maar ook het hogere dekzand. Ook Zeeuws-Vlaanderen verdween langzaam onder een veenpakket (Hollandveen Laagpakket) (Figuur 5A).

De Schelde stroomde in deze periode nog steeds in noordelijke richting, door de huidige Oosterschelde. Vos en van Heeringen nemen echter aan dat ook vanuit het westen toen nog steeds kreken binnendrongen, die via een oud geulsysteem westelijk Zeeuws-Vlaanderen afwaterden. Recent archeologisch onderzoek bij Ellewoutsdijk op Zuid-Beveland bevestigt dit beeld en heeft inderdaad aangetoond dat er daar al sprake was van mariene invloed tijdens de Romeinse Tijd.15 Omstreeks 1900 v. Chr. was het veen tot een hoogte van 0 m NAP gegroeid en omstreeks het jaar 0 bereikte het veen de 1 m NAP grens.16 Aardenburg werd langzaam ingesloten door een uitgestrekt veengebied, maar de top van de dekzandrug, waarop Aardenburg ligt, is nooit overgroeid. Een deel van dit veen is inmiddels verdwenen door oxidatie of ontginning. Door ontginning van het landschap vanaf de ijzertijd klonk het veen in en kon de zee binnendringen in het veengebied. Diverse kreeksystemen doorsneden het veen en zetten klei af bovenop het veen (Laagpakket van Walcheren) (Figuur 5B). In de Romeinse tijd was Aardenburg een aantrekkelijke locatie door zijn hoge ligging in combinatie met de ontsluiting naar de Noordzee via een voorloper van de huidige Ee of Eede.17 De naam van deze veenkreek zou ‘Rudanna’ zijn geweest.18 Vanaf 300 na Chr.

ontstonden steeds meer getijdengeulen die de veenmoerassen ontwaterden, met klink als gevolg. Hierdoor verwijdden de geulen zich en kwamen grote delen van Zeeland onder water te staan. Ook vanuit Aardenburg ontstonden diverse verbindingen met de Noordzee. De rivier de Schelde liep toen nog altijd via de Oosterschelde. Tussen 800 en 1100 na Chr. brak de voorloper van de Westerschelde, de Honte, door waterscheiding met de rivier de Schelde en de huidige loop naar de Noordzee was ontstaan.19

14

Vos en van Heeringen 1999, 13 Sier 2003 16 Vos en van Heeringen 1999, 39 17 Beenhakker 2004, 13 18 Willeboordse 2004, 169 19 Vos en van Heeringen 1999,76 15

13

Figuur 5 De verbreiding van het Hollandveen Laagpakket (A) en het Walcheren Laagpakket (B).

In de middeleeuwen waren er twee kreekstelsels die Aardenburg ontsloten: de Godsvliet ten oosten en de Eevliet (de Ee) ten westen van Aardenburg, waartussen een moerassig gebied lag dat regelmatig onder water liep tijdens stormvloed. Ook werd later, in de eerste fase van de Opstand, het gebied bewust geïnundeerd.20 Met de aanleg van de Pietersdijk in 1611 kon de invloed van stormvloeden worden beperkt, maar het gebied rondom Aardenburg bleef drassig en omgeven door kreken en slikken. Tot 1648 had Aardenburg nog altijd verbinding met het Zwin en aansluitend de Noordzee. De vlakte rondom Aardenburg stond van tijd tot tijd nog onder water en werd op 17e eeuwse kaarten nog steeds aangeduid als moeras (Figuur 3). In 1648 werd het gebied rond Aardenburg ingepolderd, waaronder de Aardenburgse haven. Het noordelijk deel van de Ee werd afgedamd en ook ingepolderd, zodat Aardenburg geen verbinding meer had met de zee. 2.4

De veste in 2008

Aardenburg vertoont in grote lijnen nog altijd dezelfde opbouw als in de 17e eeuw, hoewel de bebouwing natuurlijk is toegenomen en sommige walstructuren niet meer goed herkenbaar zijn (Figuur 6). De jongste wallen uit de 17e eeuw zijn de meest kenmerkende landschapselementen, die de stad Aardenburg zijn huidige aanzien geven. Hoewel ze voor een deel zijn afgegraven (met name in het westen), zijn ze in het noorden en zuiden gerestaureerd. Die staan nu bekend als Noordwal en Zuidwal-Verloren Kostje.21 De meeste grachten zijn gedempt of door natuurlijke processen verland, maar zijn op het actueel hoogtebestand (AHN) nog zichtbaar als depressies. Op veel locaties waar de grachten hebben gelegen liggen nu smallere en diepere sloten.22 De walstructuren zijn duidelijk zichtbaar op het AHN. Zelfs de ravelijnen uit 1604, die in het veld niet direct opvallen, zijn hier duidelijk zichtbaar (Figuur 7).

20

Willeboordse, 2004, 169 Willeboordse 2004, 174 22 Mol 2009, 22-23 21

14

Figuur 6 Recente luchtfoto van Aardenburg (Topografische Dienst, 2004). Aardenburg is inmiddels sterk naar het westen en zuidoosten uitgebreid.

De oude stad ten zuiden van de kern is relatief goed bewaard gebleven (Figuur 8). Het dijkje in het zuiden van deelgebied Zuid is een restant van de dubbele omwalling (twee wallen en twee grachten) uit de late dertiende eeuw (aangegeven met stippellijn). Aan beide zijden van het dijkje liggen ondiepe sloten, restanten van de oude grachten. De binnenste wal is hier nog vaag zichtbaar. Binnen de middeleeuwse veste, in deelgebied Zuid, liggen nog altijd de resten van het middeleeuwse begijnenhof, dat in de 17e eeuw afgebroken is. Dit deel is op de AHN duidelijk zichtbaar als een verhoging. Het kloosterterrein kent nog duidelijke grachtstructuren aan alle zijden, behalve in het zuiden en zuidwesten (Nummer 2 in Figuur 8). Delen van deze grachten zijn uitgegraven als veedrinkplaats. Natuurstenen keien die langs de oevers van deze veedrinkplaats zijn aangetroffen worden gerelateerd aan de toegangsweg naar het klooster.23 De versterkingen uit 1604 in het zuidoosten zijn ook nog uitstekend te onderscheiden. Zowel de wal zelf, als de aangepaste percelering (Figuur 8). Het ravelijn is echter deels vergraven. Deze verstoring kan wellicht het gevolg zijn van het slechten van deze veste in de 17e eeuw of is het gevolg van lokale zandwinning (een “boerengroeve”).

23

de Haan 2002

15

Figuur 7 Actueel Hoogtebestand van het noordelijk deel van Aardenburg. Nummers 1-5 corresponderen met de verdedigingswerken uit jongste fase (1621). A en B geven de geslechte ravelijnen en -grachten uit 1604 schematisch weer. De Middeleeuwse walstructuur is met een stippellijn aangegeven.

Figuur 8 Het zuidelijke en zuidoostelijke deel van Aardenburg. A en B zijn resp. een ravelijn en bastion uit 1604. De middeleeuwse omwalling is aangegeven met een stippellijn. 1 = Fort Grotendorst, 2 = Kloosterwei of Begijnhof (beschermd terrein).

16

2.5

Waterhuishouding

De sloten aan de buitenzijde van de stadswallen hebben een belangrijke afvoerfunctie voor zowel de stad als de omringende akkers en reguleren dus grotendeels de waterstand in het gebied. Momenteel zijn de gebieden zowel binnen als buiten de wallen erg droog in de zomer. Huidige streefpeilen van Waterschap Zeeuws-Vlaanderen ten opzichte van NAP24: Noord en Oost: -0,20 m zomerpeil -0,50 m winterpeil Zuidoost en Zuid -0,20 m zomerpeil -0,35 m winterpeil In het buitengebied van deelgebied Noord zijn enkele (historische) peilbuisgegevens beschikbaar. Op basis daarvan zou de GHG ca. +0,40 m NAP ligt en de GLG -0,30 tot -0,40 m NAP zijn. Binnen de veste zijn geen peilbuisgegevens bekend.25 In het buitengebied van Smedekensbrugge bevindt zich ook een peilbuis, de stijghoogten hiervan zijn weergegeven in figuur 9.

Figuur 9A Peilbuisgegevens van meetpunt in het buitengebeid nabij Smedekensbrugge.

Aardenburg

Figuur 9B Locatie van meetpunt in het buitengebeid nabij Smedekensbrugge.

24 25

Waterschap Zeeuws-Vlaanderen, Ryan Verplanke Mededeling R. Hollebrandse, Provincie Zeeland

17

Tijdens het archeologische vooronderzoek26 zijn boringen gezet, waarbij tevens de begrenzing tussen de geoxideerde bovengrond en de gereduceerde ondergrond zijn bepaald. Deze grens geeft een goed beeld van de diepste grondwaterstand (GLG) in het gebied en komt niet altijd overeen met het gewenste peil. Direct boven deze zone zit vaak een zone met veel neergeslagen ijzeroxide (roest). Deze ijzeroxidevlekken worden veroorzaakt door de grondwaterfluctuaties. De volgende gegevens komen hier uit naar voren: De buitengrachten in deelgebied Noord geven hogere waterstanden aan dan de peilbesluiten: -0,15 tot -0,30 m NAP. Blijkbaar wordt hier het gewenste peil niet gehaald. In de binnengrachten van deelgebied Noord leveren de boorgegevens een grondwaterstand op van +0,20 tot -0,20 m NAP op zijn diepst. In deelgebied Zuidoost varieert de grondwaterstand van -0,25 m tot +0,30 m NAP. De stadswallen herbergen verschillende sloten die in meer of mindere mate een rol spelen in het stedelijke waterplan van de stadskern. Verschillende overstorten monden hier op uit en tijdens hevige buien worden de stadswallen als wateropslag gebruikt (Figuur 10). In alle plangebieden monden riooloverstorten uit, die tijdens hevige regenbuien het overschot aan rioolwater op het oppervlaktewater lozen.

In de Noordwal zit in het noordwesten (Peurssenstraat) een overstort voor regenwater en een beperkt aantal kolken. Deze overstort heeft als enige negatieve effect dat de sloten in stand gehouden moeten worden voor de afwatering van deze overstort, waardoor de gebieden verdrogen. In het noordoosten zit echter een grote gemengde overstort (Overstort Markt, riool en regenwater). Deze overstort is gekoppeld aan de wallen in deelgebieden Noord en Oost en zorgt voor een slechte waterkwaliteit, aangezien de wallen als infiltratiegebieden worden gebruikt tijdens piekafvoeren. In 2005 is een verkenning uitgevoerd door Witteveen en Bos, waarin de waterkwaliteit in Aardenburg is onderzocht.27 Volgens deze studie heeft deze overstort inderdaad een negatieve invloed op de waterkwaliteit. Het is dan ook niet wenselijk dat de wallen als infiltratiegebied worden gebruikt voor deze overstort. In de Zuidoostwal monden twee gemengde overstorten in het plangebied uit (als één overstort aangegeven in Figuur 10) en in het zuidelijk plangebied voedt één grote riooloverstort de sloten rondom het gebied. De overstorten in de Zuidwal en Zuidoostwal (Smedekensbrugge) hebben volgens bovengenoemde rapportage geen negatieve invloed op de waterkwaliteit. Met name in deelgebied Zuid is dat opmerkelijk, aangezien in de sloot direct ten noorden van plangebied Zuid wel stankoverlast wordt geregistreerd.

In datzelfde rapport wordt overigens wel aangegeven dat al deze overstorten een knelpunt vormen voor de omringende natuurgebieden, waarbij met name de Boomkikker en Kamsalamander worden genoemd.28 Er kan geconcludeerd worden dat de overstortlocaties Zuid en Markt de meeste problemen veroorzaken voor het natuurgebied. Het rapport van Witteveen en Bos is opgesteld omdat het huidige waterplan in de toekomst moet worden aangepast aan de Europese Kaderrichtlijn Water. Hierbij zullen door de gemeente Sluis echter de minimumeisen worden gehanteerd, zoals geadviseerd in datzelfde rapport en in februari 2008 mondeling bevestigd door een medewerker van de gemeente Sluis. In het bewuste rapport wordt het waterplan van Aardenburg nog niet besproken. Inmiddels is echter wel een plan ontwikkeld. In 4.2 zal ingegaan worden op de maatregelen die door de gemeente voor de toekomst zijn gepland. 26

Mol 2009 Sluis 2005 28 van den Berg 2005 27

18

Figuur 10 Globale weergave van de ligging van overstorten (blauwe stippen) en afvoersloten (blauwe lijnen) die de waterstand en waterkwaliteit in de gebieden van Het Zeeuwse Landschap (negatief) beïnvloeden. De blauwe lijnen geven de sloten aan waarlangs het overtollige water wordt afgevoerd.

2.6

Flora

In 1993 is de flora op de Noordwal globaal geïnventariseerd, naar aanleiding van de voorgenomen reconstructie van de stadswallen. Het gebied werd geclassificeerd als weinig gevarieerd grasland dat aan bemesting en schaduw van bomen werd toegeschreven. De struiken boomvegetatie behoorden tot de algemene soorten en hadden een beperkte natuurwaarde. Aquatische levensgemeenschappen gebonden aan voedselarme situaties waren vrijwel afwezig. In 1996 is tijdens een inventarisatie van ‘t Duumpje slechts één diagnostische soort aangetroffen op de Wallen: Ondergedoken moerasscherm (Apium inundatum). In 2007 is een globale inventarisatie van de flora op de verschillende percelen verricht. De graslanden kenmerkten zich door voedselrijke situaties. Plaatselijk was verruiging opgetreden door geringe begrazing. Op het enige akkerperceel (H2775) is eerder “ongeschoond graan” ingezaaid, waarvan belangrijke akkeronkruiden, zoals Dreps (Bromus secalinus), tot ontwikkeling zijn gekomen. In 2008 is een uitgebreide inventarisatie van alle percelen verricht, naar aanleiding van dit beheerplan (Bijlage 1). Er is een beperkt aantal beschermde soorten aangetroffen, waarvan de meest opvallende (ernstig bedreigde) soorten op de akker aan de Vleeshouwerstraat zijn aangetroffen. Het gaat hier om Dreps, Groot spiegelklokje en Bolderik.

Deze soorten hebben zich dus op de akker weten te handhaven, maar hebben zich niet verder verspreid. De overige percelen bestaan nog altijd uit relatief voedselrijk grasland met slechts een beperkte natuurwaarde. Ook de bomen zijn geïnventariseerd in 2008, waarbij vooral is gekeken naar hun belang voor andere soorten. Bijlage 2 geeft een overzicht van de bomen, bomenrijen en andere 19

structuurelementen in het gebied en een beheeradvies. Hun ligging is in figuur 11 aangegeven. Hierbij is vervolgens een afweging gemaakt voor de waarde van de boom of haag op grond van hun aanwezigheid op andere soorten flora en fauna (bijlage 3). Behoudenswaardig zijn:  Bramen, struweel en bosranden zijn gunstig voor de doelsoort, de Boomkikker.  PNV (Potentieel Natuurlijke Vegetatie), de soortensamenstelling passend bij het leefmilieu, uitgaande van de zandbodem.  Structuuretages bij bosachtige elementen: aanwezigheid van boom, struik, vegetatie en mosetage.  Bosranden: gunstig voor vegetatie, insecten, vleermuizen  Bomenrijen die als verbindingslijn of jachtgebied voor vleermuizen dienen. Hiervoor zijn voornamelijk de gegevens van de inventarisatie op 30 mei 2008 gebruikt.  Groeiplaats mossen en/ of korstmossen. Hierbij is soortenrijkdom in combinatie met een aantal gidssoorten (Schildmossen) en minder algemene soorten gebruikt. De oude populieren op Fort Grotendorst vormen bijvoorbeeld een rijke groeiplaats voor Olijfschildmos.  Bomen met holten: gunstig voor vleermuizen en holenbroeders. Negatieve aspecten zijn:  Boomgroei dichtbij poelen, vooral aan zuid of westzijde heeft een negatief effect op de doelsoort, de Boomkikker en zijn leefgebied, de poel.

Dit weegt (gezien de doelstelling) voor de boomkikkers zwaarder door dan voor het overige leven in de poelen  Het effect op overige vegetatie. De groeiplaats van de bomen zelf belemmert verschraling (onder populieren geen bloemrijk schraal grasland). Op aanpalende percelen, belemmert bladval m.n. vegetatieontwikkeling in oostwaartse richting en lichtafname in noordwaartse richting.  Invasieve exoten, deze wegen extra negatief. Het advies is om ze overal zoveel mogelijk terug te dringen. Van de waterplanten en kranswieren in de poelen zijn geen gegevens beschikbaar. 2.7

Fauna

Met name van de boomkikkers, waarvoor Aardenburg als kerngebied functioneert, is een langdurige meetreeks (15 jaar) beschikbaar. Van de overige fauna zijn minder systematisch gegevens verzameld. Hieronder worden achtereenvolgens zoogdieren, vogels, insecten en amfibieën behandeld. Zoogdieren Van de zoogdieren zijn alleen de vleermuizen geïnventariseerd. Hierbij werden de gewone Dwergvleermuis, de Laatvlieger en de Gewone grootoorvleermuis aangetroffen. Uit de inventarisatie blijkt dat de wallen voornamelijk als jachtgebied in gebruik zijn en verschillende structuurelementen als verbindingslijnen worden gebruikt. In bijlage 3 wordt per heg en bomenrij aangegeven in hoeverre deze van belang is voor de aangetroffen vleermuizen.

20

Figuur 11 Overzicht en locatie van de hagen en bomenrijen en het terreingebruik van de vleermuizen.

Vogels In het plangebied komen 2 territoria van de Steenuil voor: in deelgebieden Zuid en Noord (figuur 12). In één van de populieren in het noordoosten broedt een buizerd. De overige soorten zijn niet systematisch geïnventariseerd, maar kunnen worden gekarakteriseerd als de reguliere soorten vogels die in dit type landschap (grasland met struweel) voorkomen. Insecten Van de insecten zijn verschillende inventarisaties gemaakt. In bijlagen 4-6 staan achtereenvolgens de inventarisaties van alle aangetroffen soorten bijen, hommels en wespen, vliegen en dagvlinders met een kolom van het aantal waarnemingen en het totale aantal waargenomen exemplaren van alle waarnemingen samen. De meeste aangetroffen soorten zijn typerend voor het landschap. In zijn algemeenheid geldt dat een afwisseling van kruidige, bloemrijke stukjes, met stukjes met een wat schralere open vegetatie, met wat struweel, bosranden, knotbomen en poelen voor veel van de aanwezige soorten gunstig is. Daaraan voldoet het wallengebied. Alleen van de vlinders is één Rode Lijst soort aangetroffen, categorie Kwetsbaar: het Bruin Blauwtje. Bij de vliegen zijn als zeldzame soorten Eumenes coronatus, Andrena varians en Andrena cineraria vermeldenswaardig. Het zijn alle drie soorten die zich in een biotoop met een niet te rijke bodem en kleinschalige warme biotopen thuis voelen. E.

coronatus is een warmteminnende soort die in de rest van Nederland zeldzaam is, en nu naar het noorden oprukt. E. varians wordt door de moeilijke determinatie niet vaak aangetroffen. Deze soort vliegt verspreid, maar in heel lage aantallen.

21

Van de libellen is geen inventarisatie gemaakt, omdat hier geen bijzondere soorten werden verwacht. Echter, door een goed beheer van de poelen zouden ook bijzondere libellensoorten aangetrokken worden. Amfibieën Het plangebied vormt van oudsher een optimaal leefgebied voor de Boomkikker. Echter, een gestage afname van de populatieomvang (zie hierna) duidt erop dat de kwaliteit van het boomkikkerleefgebied Wallen van Aardenburg de laatste jaren verslechtert. De Boomkikker is relatief zeldzaam in Nederland en heeft de Rode lijststatus ‘bedreigd’. Naast de Boomkikker komt een andere zeldzame amfibiesoort in het plangebied voor; de Kamsalamander, met de Rode lijststatus ‘kwetsbaar’. De Boomkikker staat model voor een kleinschalig cultuurlandschap, zoals dat in sommige deelgebieden in West Zeeuws-Vlaanderen nog aanwezig is.29 Rond Aardenburg vormen de vesten met hun gevarieerde topografie in combinatie met meestal reliëfrijke graslanden het optimale boomkikkerbiotoop. Hier varieert het habitat op korte afstand van permanent watervoerende depressies/drinkpitten tot moerassige kruidenrijke graslandvegetatie, warme hellingen, ruigtevegetatie en struwelen. De Boomkikker heeft zowel water nodig om zich voort te planten, als ook struweel in de nabijheid hiervan, om zich zittend op bladeren op te warmen. De soort overwintert in de strooisellaag van ruigtevegetatie.

West Zeeuws-Vlaanderen vormt een geheel geïsoleerd liggend leefgebied van de boomkikker in Nederland. Vroeger was er sprake van één aaneengesloten leefgebied met de thans nog goed florerende boomkikkerpopulatie in het kustgebied van Noord-Frankrijk. Binnen West Zeeuws-Vlaanderen bestaat de gehele boomkikkerpopulatie uit drie deelpopulaties; de populatie in de Kievittepolder, bij Retranchement en die bij Aardenburg. Tussen de eerstgenoemde deelpopulaties bestaat uitwisseling van individuen en deze deelpopulaties zijn vitaal. Landelijk gaat het goed met de meeste boomkikkerpopulaties, maar in Aardenburg is de toestand zorgwekkend en geven inventarisaties van de afgelopen 16 jaar een gestage daling aan. Vanaf 1993 zijn bij Aardenburg de boomkikkers ieder jaar geïnventariseerd, zowel in de gebieden van Het Zeeuwse Landschap als in de overige poelen in Aardenburg (Bijlage 10). Vanaf 2002 zijn in de gebieden van HZL ook de Bruine kikker en de Gewone pad in de inventarisatie betrokken. De Gewone pad is hier echter nooit aangetroffen. Bijlage 10 geeft een overzicht van het aantal roepende mannetjes van de Bruine kikker en de Boomkikker. De aantallen voor de Boomkikker gelden voor de totale populatie in Aardenburg, de aantallen voor de Bruine kikker alleen voor de poelen van Het Zeeuwse Landschap.

Uit de tabel (Bijlage 10) blijkt dat het aantal bruine kikkers in de afgelopen 7 jaar duidelijk stijgt. Het aantal boomkikkers kent echter een licht dalend verloop vanaf 1993. In 2007 zijn de laagste aantallen roepende mannetjes aangetroffen sinds het begin van de inventarisatie (bijlage 7). Dit lage aantal is echter mogelijk onjuist: de tellers hebben enkele warme dagen in het vroege voorjaar gemist, waardoor de aantallen waarschijnlijk te laag zijn uitgevallen. De getallen voor 2008 geven weer een lichte stijging aan (Bijlage 8), maar dat heeft geen positieve gevolgen voor de trend.

29

Ministerie van LNV 2001

22

Als de poelen worden geclusterd in een zuidelijk, zuidoostelijk, noordelijk en noordoostelijk deelgebied, is een duidelijk onderscheid te maken in soortenrijkdom en aantallen individuen per gebied. Figuur 12 geeft de locatie van de individuele putten weer en in Bijlage 7 en 8 zijn de inventarisaties per deelgebied samengevat voor 2007 en 2008. De zuidelijke en zuidoostelijke gebieden liggen geïsoleerd van de overige gebieden. In deelgebied Zuid leven relatief grote aantallen boomkikkers en bruine padden. Ook zijn de Kamsalamander en de Kleine watersalamander hier waargenomen. Vanaf 1992, nadat een deel van dit deelgebied onder beheer van HZL is gekomen, namen de aantallen boomkikkers hier significant toe. De totale populatie van Aardenburg nam echter niet toe; de populatie leek zich alleen te verplaatsen. In 1995 bestond de Aardenburgse populatie boomkikkers uit 140 roepende mannetjes, waarvan 52 in deelgebied Zuid voorkwamen. Dat is 36 % van de totale populatie. Deze percentages schommelen zeer, in 2007 zijn 23 roepende mannetjes in deelgebied Zuid aangetroffen, 16% van de totale populatie (Bijlage 7). In 2008 was dit aantal echter weer toegenomen tot 69, dit is 78% van de populatie.Het zuidoostelijke deelgebied (Smedekensbrugge) heeft een lage soortenrijkdom: in 2007 is hier alleen de Bruine kikker aangetroffen (bijlage 2) en in 2008 is ook deze soort niet meer aanwezig.

De deelgebieden Noord en Oost grenzen aan elkaar. In 2007 leefde de grootste groep boomkikkers in de Put van Van Iwaarden, die niet in eigendom is van HZL. Ook zijn daar toen bruine kikkers en kleine watersalamanders waargenomen. Dat aantal heeft zich in 2008 gestabiliseerd. In de overige putten zijn weinig amfibieën geteld. In deelgebied Noord leefden in 2007 vooral veel bruine kikkers en enkele boomkikkers, maar slechts in één put, die niet beheer van Het Zeeuwse Landschap is. Ook in 2008 waren hier boomkikkers aanwezig, maar andere amfibieën werden niet meer waargenomen.

Figuur 12 Ligging van de kikkerpoelen in en rond Aardenburg en nestplaatsen van de steenuil alleen in de plangebieden (daarbuiten komen meerdere territoria voor).

23

De oorzaak voor de negatieve trend voor de boomkikkerpopulatie in Aardenburg gedurende de afgelopen 16 jaar is niet geheel duidelijk. Deze populatie kenmerkt zich door sterke schommelingen, typerend voor een geïsoleerde populatie.30 Drinkpoelen blijken wat boomkikkerreproductie betreft een grote variatie per jaar te vertonen. Eén van de oorzaken daarvan is het tijdstip waarop drinkputten (grotendeels) droogvallen. Gebeurt dit door een droog voorjaar vroeg in de zomer dan kan dit tot gevolg hebben dat veel van de door boomkikkers afgezette eitjes geheel verdrogen. Historisch gezien is het gebied steeds minder nat geworden, door verlanding van de vesten en het instellen van een lager grondwaterpeil ter wille van de landbouwfunctie. Het beschikbare wateroppervlak is hierdoor sterk afgenomen en de kikkers zijn steeds meer aangewezen op de kleine poelen. Indien deze poelen niet regelmatig worden uitgebaggerd of opgeschoond, gaat de waterkwaliteit achteruit en koloniseren stekelbaarzen de poelen. Stekelbaarzen eten de eiklompen van boomkikkers op. Het aantal poelen is in de afgelopen periode niet afgenomen, maar de kwaliteit van de poelen waarschijnlijk wel. De meest succesvolle poelen liggen buiten de terreinen van het Zeeuwse Landschap, waarop geen directe invloed kan worden uitgeoefend.

In een aantal deelgebieden van de Wallen van Aardenburg is de waterkwaliteit van resterende gedeelten van de veste en/of van veedrinkputten regelmatig erg slecht. Dit komt omdat er hier nog op verschillende locaties sprake is van riooloverstorten die ongezuiverd op het oppervlaktewater lozen. Eutroof water met een laag zuurstofgehalte vormt een slecht voortplantingsmilieu voor boomkikkers. Hoewel de exacte oorzaken voor de achtuitgang van de Aardenburgse boomkikkerpopulatie niet direct aanwijsbaar zijn, kan het succesvol herstel van de boomkikkerpopulatie in Retranchement als uitgangspunt worden gebruikt. Daar zijn ongeveer 15 jaar geleden door Het Zeeuwse Landschap een reeks biotoopherstelmaatregelen uitgevoerd. Na het uitbaggeren van oude en de aanleg van nieuwe kikkerpoelen is daar een sterke toename van de boomkikkerpopulatie geconstateerd en is deze inmiddels weer levensvatbaar. 2.8

Recreatie

De plangebieden worden momenteel slechts gedeeltelijk ontsloten door wandelpaden, die verhard zijn met schelpen (Figuur 13). Op het westelijke deel van de Noordwal is direct buiten de buitenste stadswal een wandelpad, het Oliepotsepad, aangelegd, dat de Draaibrugseweg met de Noordstraat verbindt. Verder oostelijk is dwars door de oude (middeleeuwse) stad ook een pad aangelegd tussen de Vleeshouwerstraat en de Herenweg: Driebekje. Het tussenliggende wallengebied is echter niet ontsloten, zodat de wandelpaden nu alleen als geïsoleerde ‘ommetjes’ in gebruik zijn De oostelijke Spaanse versterkingen uit de 16e eeuw zijn momenteel alleen vanaf de drukke Beekmanstraat te zien. In het zuidelijke plangebied loopt direct onderaan de 17e eeuwse stadswal het Kloosterpad, dat de Eedeweg met de Paardemarkt-Beekmanstraat verbindt. Dit pad geeft een mooi zicht over de oude stad ten zuiden van de wal. Het onderhoud van de paden is in beheer bij de gemeente, hoewel het Oliepotse pad en Driebekje op grond van Het Zeeuwse Landschap liggen. Het Kloosterpad ligt op gemeentelijke grond.

30

Ministerie van LNV 2001

24

Figuur 13 Ligging van de bestaande, met schelpen verharde, wandelpaden (aangegeven in rood).

2.9

Archeologie

De historische waarde van Aardenburg is aangegeven op de provinciale monumentenkaart (AMK) van Zeeland en in de landelijke archeologische database ARCHIS (Figuren 14 en 15). Hierin is de kern aangegeven als terrein van hoge archeologische waarde, met plaatselijk een zeer hoge waarde. Alleen deelgebied Noord is hiervan uitgesloten, hoewel op de landelijke Indicatieve Waardenkaart voor de Archeologie (IKAW) ook van dit gebied wordt aangegeven dat het een hoge trefkans op archeologie heeft. Deze aanwijzing heeft tot gevolg dat voor landschappelijke ingrepen archeologisch vooronderzoek vereist is. Dit gebeurt meestal in twee delen: allereerst een literatuuronderzoek en indien noodzakelijk een aanvullend veldonderzoek. In 2008 is een bureauonderzoek en aanvullend veldonderzoek verricht voor dit beheer- en inrichtingsplan. De resultaten worden in 7.1 samengevat. In 2008 heeft het dekzandgebied rond Aardenburg tevens de status aardkundig waardevol gebied van nationaal belang verkregen.31

31

Dam 2008

25

Figuur 14 AMK terreinen en archeologische waarnemingen in en rond Aardenburg-Noord (ARCHIS).

Figuur 15 AMK terreinen en archeologische waarnemingen in en rond Aardenburg-Zuid en Zuidoost (ARCHIS).

26

3 Beleidskader, juridische status 3.1

EHS

De natuurgebieden rond Aardenburg maken deel uit van de Ecologische Hoofdstructuur (EHS, Figuur 16), die opgenomen is in het Natuurgebiedsplan Zeeland. Hierin zijn de plangebieden als bestaande natuur aangegeven, en zijn ze aangevuld met percelen, die als nieuwe natuur worden aangemerkt. Deze laatste gebieden komen in aanmerking voor een inrichtingssubsidie (Subsidieregeling Natuur, SN). 32 In het Natuurgebiedsplan staan de Wallen van Aardenburg aangegeven als N12.02 Kruiden- en faunarijk grasland. Er vindt momenteel overleg plaats om (een deel van) het gebied in te dienen als N12.01 Bloemdijk. Voor de beschrijvingen van beide beheertypen, zie bijlage 11.

Figuur 16 Ecologische Hoofdstructuur rond Aardenburg, zoals verwoord in het Natuurgebiedsplan Provincie Zeeland. Bestaande natuur is aangegeven met groene kleuren, nieuwe natuur met geel (ca. 20 ha). Het gebied dat aangewezen is als natuurcompensatie voor de rondweg met oranje (19,7 ha). De natte verbindingszones zijn aangegeven met dikke blauwe en grijze lijnen.

3.2

Nationaal Landschap

Aardenburg ligt binnen het deelgebied West Zeeuws-Vlaanderen van het Nationaal Landschap Zuidwest-Zeeland. Nationale landschappen zijn aangewezen vanwege de unieke en waardevol geachte combinatie van grondgebruik, aardkundige waarden, natuur en bebouwing in het landschap. Ontwikkeling van de kwaliteit van het landschap en de cultuur staat in deze gebieden voorop. Beleidsmatig wordt het unieke landschap beschermd en er zijn extra financiële middelen om het gebied te versterken. Versterking van kernkwaliteiten van het landschap zorgt dat het gebied nog aantrekkelijker wordt voor recreatie. De provincie is verantwoordelijk voor de uitvoering van beleid voor nationale landschappen.33 32 33

Provincie Zeeland 2005a http://www.nationalelandschappen.nl/

27

3.3

Omgevingsplan Zeeland

In het Omgevingsplan Zeeland 2006-2012 van de Provincie Zeeland34 wordt aan Aardenburg een recreatieve functie toegekend met belangrijke cultuurhistorische en natuurwaarden. Hierdoor zijn voor de inrichting van de plangebieden zowel de natuur- als cultuurnota van belang. 3.4

Cultuurhistorische Hoofdstructuur

Aardenburg maakt ook deel uit van het provinciale Belvedèregebied West ZeeuwsVlaanderen, dat opgenomen is in de Cultuurhistorische Hoofdstructuur (CHS). Dit betekent dat ook de cultuurhistorie ingepast moet worden in de ruimtelijke inrichting van het gebied (zie 3.3). In 1999 is de rijksnota Belvedère ontwikkeld, waarbij cultuurhistorie als uitgangspunt voor de ruimtelijke ontwikkeling gold. Hierbij staat ‘behoud door ontwikkeling’ centraal, waarmee bedoeld wordt dat de cultuurhistorie een onderdeel uit moet maken van de ruimtelijke inrichting van een gebied. Deze nota is verder uitgewerkt in het provinciale cultuurbeleid. Hierbij is bovenstaand uitgangspunt letterlijk opgenomen, waardoor weliswaar behoud voorop staat, maar functieveranderingen wél mogelijk zijn. Tevens benadrukt deze nota dat in de inrichting van een landschap de gebiedsgerichte benadering voorop staat: cultuurhistorische structuren en elementen maken onderdeel uit van het landschap. Samen met deze nota is de CHS (Cultuurhistorische Hoofdstructuur) ontwikkeld (Figuur 17), die - naast de EHS - gebruikt moet worden voor een integraal gebiedsgericht ruimtelijk beleid. De provincie heeft dit uitgangspunt onder andere opgepakt in het project Staats-Spaanse Linies, waarbij diverse gereconstrueerde schansen de geschiedenis van het landschap inzichtelijk moeten maken.

De stad maakt daarnaast niet alleen onderdeel uit van de Staats-Spaanse Linies, maar wordt ook als vestingstad hoog gewaardeerd. Dit heeft als consequentie dat bij de planinrichting de cultuurhistorie als uitgangspunt genomen moet worden. Het Steunpunt voor Archeologie en Monumentenzorg, onderdeel van het SCEZ (Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland) ziet toe op de correcte uitvoering van het door de Provincie geformuleerde beleid.35 3.5

Staats Spaanse Linies (SSL)

De Wallen van Aardenburg maken onderdeel uit van de Staats Spaanse Linies. Dit project wordt gerealiseerd in samenwerking met de provincies Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen en Zeeland en mogelijk gemaakt door Europese samenwerkingssubsidies. In 4.3 staat hierover meer vermeld.

34 35

Provincie Zeeland 2006a Provincie Zeeland, 2006b