CConstaterende datSluis
Koppel je AI →
Document · PDF

02a Bijlage Strategische-Agenda-2050

Commissie Samenleving/Middelen 3 november 2026, gemeente SluisBij agendapunt: D-brieven (kennisnemen van de antwoorden en mededelingen vanuit het college)18.745 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

RIJK-REGIO STRATEGISCHE AGENDA Zeeland2050.nl ZEELAND 2050 BOUWEN AAN DE DELTA VAN DE TOEKOMST

Strategische Agenda Zeeland 2050 Rijk-Regio Rijksoverheid, Provincie, gemeenten en waterschap bundelen hun krachten Zeeland2050.nl ZEELAND 2050 BOUWEN AAN DE DELTA VAN DE TOEKOMST

Colofon Over dit document Uitgave Rijksoverheid en Overleg Zeeuwse Overheden (OZO) | Tekst Rijksoverheid en OZO | In opdracht van Rijksoverheid en OZO | Ontwerp & opmaak Urban Heroes | Drukwerk Provincie Zeeland | Fotografie Luca Locatelli | Website Zeeland2050.nl De Strategische Agenda Zeeland 2050 is een gezamenlijk document van Rijk, Provincie Zeeland, de Zeeuwse gemeenten en Waterschap Scheldestromen. De vijftien Zeeuwse overheden werken binnen het Overleg Zeeuwse Overheden (OZO) samen aan de Strategische Agenda Zeeland 2050. De agenda bestaat uit concrete afspraken die jaarlijks worden bijgesteld, met prioriteit voor sleutelprojecten binnen bestaande programma’s (zoals NPVR en de Regiodeal). Deze Strategische Agenda Rijk-Regio Zeeland 2050 is niet alleen tot stand gekomen door intensief overleg tussen overheden, maar ook in samenwerking met en na raadpleging van inwoners, ondernemers, maatschappelijke partners en volksvertegenwoordigers. Participatie van inwoners én van de vijftien Zeeuwse overheden is een belangrijk uitgangspunt binnen Zeeland 2050 en zal ook in de verdere uitwerking nadrukkelijk worden toegepast. Tegelijkertijd blijft iedere overheid verantwoordelijk voor de uitvoering van acties die binnen het eigen grondgebied landen. Het OZO fungeert als samenwerkings- en afstemmingsplatform en neemt geen bevoegdheden over van afzonderlijke overheden.

Daarbij borgen wij nadrukkelijk het onderscheid tussen de kaderstellende en regisserende rol van het Rijk en de Provincie enerzijds en de uitvoerende en beherende rol van gemeenten en het waterschap anderzijds. Besluitvorming over concrete keuzes, zoals het realiseren van woningbouw, blijft onverkort bij de daartoe bevoegde uitvoerende en beherende bestuursorganen, waaronder de gemeenteraden. Het OZO fungeert binnen de regio als samenwerkings- en afstemmingsplatform en neemt geen bevoegdheden over van afzonderlijke overheden. Bij deze Strategische Agenda hoort een overzichtskaart, waarop alle projecten uit de samenwerkingsagenda’s zijn aangegeven. Het voorbehoud dat we daarbij maken is dat nog niet voor alle opgaven keuzes zijn gemaakt over waar iets landt en of iets daadwerkelijk tot uitvoering komt. Daarom is gekozen voor een digitale kaart, te vinden op zeeland2050.nl, die past bij het dynamische karakter van Zeeland 2050. De overzichtskaart kan niet meer zijn dan een momentopname en loopt niet op enige besluitvorming vooruit. Bij de vormgeving van de Strategische Agenda is gebruik gemaakt van de foto’s die Luca Locatelli – winnaar van de World Press Photo for environment in 2020 – recent heeft gemaakt voor zijn project Zeeland – Anatomy of a Living Delta.

In unieke beelden schetst hij de prominente rol van energie, water, voedsel en natuur in Zeeland – een gebied waar land en zee elkaar raken. Projecten op de kaart Alle projecten die genoemd worden in dit document zijn op de website www.zeeland2050.nl/kaart terug te vinden. Op deze online kaart is aangegeven in welk gebied of op welke locatie in Zeeland het project uitgevoerd wordt. Scan de QR-code om de projectkaart te bekijken. Inhoud Inleiding | 7 Hoofdstuk 1 | Het waarom van Zeeland 2050 | 9 Waarom Zeeland 2050? | 11 Hoofdstuk 2 | Wat willen Rijk en regio met deze Strategische Agenda? | 13 Koers, agenda en samenwerking | 15 Hoofdstuk 3 | Waar we samen naartoe werken en waarom | 17 Eén fundament en drie groeimotoren | 20 Hoofdstuk 4 | Wat we samen gaan doen voor Zeeland 2050 | 23 Overzicht agenda’s, doelen en projecten | 26 4.1 Een stevig fundament (natuur, water en klimaat, voedsel) | 29 4.2 | Sterke dorpen en bruisende steden (woningbouw, bereikbaarheid, gezondheid) | 39 4.3 | Magneet voor talent (onderwijs, cultuur) | 51 4.4 | Clean energy port (nucleair, haven en industrie, defensie) | 59 Hoofdstuk 5 | Aan het werk met Zeeland 2050 | 71 Vernieuwen doen we samen | 73 5.1 | Vervolgaanpak: uitvoeren door verbinden en oefenen | 74 5.2 | Vertrekpunt: voortbouwen op bestaande samenwerking | 76 Over de foto’s | 81 Luca Locatelli | 81 Anatomy of a Living Delta | 83 Inhoud | 5 6

• Vanuit een startdocument in april 2025 is toegewerkt naar het Toekomst- perspectief Zeeland 2050, dat in juli 2025 in Den Haag is gepresenteerd. • Deze agenda is het startpunt van een langjarige samenwerking tussen Rijk en regio, die bijdraagt aan de beweging richting dat Toekomstperspectief. • Dit document schetst daarom wat we samen doen richting 2050 voor een sterker Zeeland en een sterker Nederland. Onze gezamenlijke ambities en doelen. • We maken ook zichtbaar waar we vast mee aan de gang gaan en hoe : in projecten, maar ook afspraken in deelagenda's voor verdere gezamenlijke uitwerking. • Een Rijk-regioproces als Zeeland 2050 bestaat nog niet. Met dertien gemeenten, een waterschap, een provincie en acht departementen, in de geest van het coalitieakkoord Aan de slag , om de kwaliteit van leven, wonen en werken te verhogen. Wat gaan we doen met deze Strategische Agenda? LITHIUMBATTERIJBANK BIJ REV OCEAN De Strategische Agenda Zeeland 2050 Rijk-Regio 7Inleiding | Inleiding Deze Strategische Agenda is een uniek document. Rijk en regio hebben op gelijke voet samengewerkt om de kwaliteit van leven, wonen en werken van inwoners en ondernemers te verhogen. ‘Samen met regio’s werken we met strategische agenda’s om grote opgaven in een gebied integraal en gezamenlijk te realiseren’, staat in het coalitieakkoord Aan de slag.

Met deze agenda werken we aan grote opgaven in Zeeland én grote opgaven in Nederland. Want wat goed is voor Zeeland is goed voor het Rijk. Zeeland heeft vraagstukken op het gebied van bevolking en brede welvaart, maar ook de ruimte en de ligging om met zijn haven bij te dragen aan energiezekerheid, aan de industrie van de toekomst en aan de veiligheid van Nederland. Als haven voor NAVO- militairen en als werf voor de marinevloot van de toekomst. Zeeland is als grote akkerbouwprovincie ook bij uitstek de plek om bij te dragen aan een duurzame voedselvoorziening. En Zeeland kan met zijn delta een leidende rol spelen op het gebied van waterveiligheid, voor Nederland en voor delta’s wereldwijd. Zeeland maakt Nederland groener, schoner en sterker. Als we minder afhankelijk willen worden van het buitenland, moeten we de ruimte van Zeeland benutten. Dit vraagt extra inwoners. Niet alleen als personeel voor haven en industrie, maar ook om Zeeland op weg naar 2050 leefbaar, welvarend en gezond te houden. Voorzieningen staan nu onder druk, scholen en winkels verdwijnen uit de dorpen, verenigingen zoeken leden en vrijwilligers, zorg komt steeds meer op afstand. Er zijn meer Zeeuwen nodig, die kunnen wonen, werken en recreëren in bruisende steden en sterke dorpen. Met extra woningen in Zeeland verlichten we de woningnood in andere delen van Nederland.

Daarvoor is een stevig fundament een absolute voorwaarde. Rust, ruimte en natuur zijn de troefkaarten van Zeeland, nu én in 2050. Ze zijn niet strijdig met het streven meer inwoners te trekken, maar noodzakelijk, omdat Zeeland zich daarmee onderscheidt als een regio waar het fijn is te wonen, te werken en te recreëren. Om dat zo te houden zijn maatregelen nodig op het gebied van water, klimaat, natuur en landbouw. “Wat goed is voor Zeeland is goed voor het Rijk.” PHILIPSDAM8 Hoofdstuk 1 Het waarom van Zeeland 2050 9Hoofdstuk 1 | Zeeland heeft nieuwe inwoners hard nodig. Door vergrijzing en ontgroening staan voorzieningen onder druk. Scholen, kinderopvanglocaties, winkels, kerken, cafés en sportkantines (dreigen te) verdwijnen. De afstand tussen huis en zorg wordt groter. Zeeland 2050 is bedoeld om de brede welvaart in de regio op peil te houden. We willen dat Zeeuwen het wonen, werken en recreëren hier blijven waarderen, en zetten in op nieuwe inwoners om onze voorzieningen en leefbaarheid op te waarderen. We zullen moeten kijken door de ogen van onze (toekomstige) inwoners om te groeien. Moeilijk bereikbare gebieden zonder voorzieningen zijn niet aantrekkelijk om te wonen. Bedrijven hebben werknemers nodig, die moeten ergens wonen en worden opgeleid, hun partners moeten aan het werk en hun kinderen hebben een kansrijke onderwijsomgeving nodig.

Met deze agenda buigen Rijk en regio de spiraal van verschraling om naar een spiraal van versterking. We bouwen daarbij voort op de inzichten uit Elke regio telt en het recente rapport De route naar toekomstige welvaart (Rapport Wennink). De aanleiding voor Zeeland 2050 10 JOINT RESEARCH CENTER ZEELAND Hoofdstuk 1 | Het waarom van Zeeland 2050 Hoofdstuk 1 We maken deze Strategische Agenda om de kansen te grijpen die de toekomst ons biedt. Zodat Nederland minder afhankelijk wordt van het buitenland. En zodat Zeeland op een nieuwe manier blijft wat het nu is: een heerlijke plek om te wonen, te werken en te recreëren. Wie de toekomst zoekt, vindt die in Zeeland. HOOFDSTUK 1 | HET WAAROM VAN ZEELAND 2050 De oplopende spanningen in de wereld noodzaken Nederland om zijn defensie te versterken. We zijn te afhankelijk van het buitenland, voor onze energie en voor producten die we elke dag nodig hebben. We hebben een enorm tekort aan huizen. De meeste delen van Nederland zijn dichtbevolkt en er is te weinig ruimte. In Zeeland is het andersom. Daar is ruimte voor de duurzame energievoorzieningen die Nederland draaiende houden. Er kunnen kerncentrales worden gebouwd en small modular reactors (SMR’s), er worden waterstoffabrieken ontwikkeld en de stroom van wind op zee landt er aan.

Duurzame industrieën in een clean energy port helpen Nederland de klimaatdoelen te halen en voorzien binnen- en buitenland van schone producten. De innovatieve landbouw en visserij dragen bij aan voedselzekerheid en een aantrekkelijk landelijk gebied. In het Zeeuwse havengebied wordt gebouwd aan de Europese marinevloot en vindt de doorvoer plaats van NAVO-materieel en mensen. Er is in Zeeland plek voor 75.000 extra woningen, wat de druk op woningmarkt in Nederland verlicht. Op een verstandige en organische manier laten we Zeeland groeien. We maken dorpen sterker en steden bruisender. Daarbij benutten en beschermen we de grootste troefkaarten van Zeeland: natuur, rust en ruimte. Alles hangt met alles samen, alleen door integraal te denken en dossiers in samenhang te zien, verzilveren we de kansen die er liggen. Dat is de bedoeling van deze agenda. Beleidsterreinen verbinden, overheden verbinden, onderwijs en ondernemers verbinden, zodat we Rijk en regio stevig verbinden, van onderop en van bovenaf. Het is onze taak te bouwen aan een gezonde toekomst, voor Nederland en voor Zeeland, voor de generatie na ons. Dat kost tijd. Dus we kunnen niet vroeg genoeg beginnen.

11 “Op een verstandige en organische manier laten we Zeeland groeien.” 12 VERTICALE KWEEKRUIMTE BIJ VITROPLUS Hoofdstuk 2 13Hoofdstuk 2 | Wat willen Rijk en regio met deze Strategische Agenda? 1414 TUINBOUWROBOT BIJ VITROPLUS Hoofdstuk 2 | Wat willen Rijk en regio met deze Strategische Agenda? Hoofdstuk 2 De Strategische Agenda van het Rijk en Zeeland is opgesteld voor de lange termijn. We werken samen om de kwaliteit van leven, wonen en werken van inwoners en ondernemers te verhogen. HOOFDSTUK 2 | WAT WILLEN RIJK EN REGIO MET DEZE STRATEGISCHE AGENDA? Koers We zijn het eens over een gezamenlijke koers en daar houden we aan vast. We willen geen ander Zeeland, maar een sterker Zeeland. Op een fundament van gezonde natuur, een open landschap, beschermd tegen hoogwater en klimaatverandering, bouwen we een Zeeland met meer inwoners, die leven, wonen en werken in sterke dorpen en bruisende steden . Zeeland moet een plek van aankomst worden, voor jongeren niet langer een plek van vertrek. Daarom creëren we een magneet voor talent : onderzoek en onderwijs in sectoren die horen bij Zeeland – water, energie, voedsel en (maritieme) maakindustrie. We bouwen het havengebied van Zeeland uit tot een clean energy port , door investeringen in kernenergie, waterstof, wind op zee en een duurzame maakindustrie.

Agenda De Strategische Agenda is geen wensenlijst, maar een set aan afspraken die we jaar in jaar uit blijven bijwerken. We maken keuzes. Daardoor is de afsprakenlijst niet compleet, maar natuurlijk sluiten we aan op lopende akkoorden, programma’s en deals. Binnen Zeeland 2050 krijgen verschillende bestaande Rijksprogramma’s en -instrumenten hun plek, zoals de Regio Deals, NOVEX, Wind in de Zeilen en het Nationaal Programma Vitale Regio’s Zeeuws-Vlaanderen. Structurele problemen kun je niet oplossen met incidentele maatregelen. Vasthoudendheid is nodig om kansen op langere termijn te verzilveren. Daarom denken we integraal, verbinden we dossiers en beleidsterreinen. Daarbij zien we vier doelen: een fundament van rust, ruimte en natuur / bruisende steden en sterke dorpen / een magneet voor talent / een clean energy port – als groeimotoren die elkaar aanjagen. We onderscheiden elf agenda’s onder deze doelen, die met elkaar samenhangen. Binnen de agenda’s markeren we sleutelprojecten. Die hebben prioriteit, daar wordt gezamenlijk aan gewerkt en in geïnvesteerd. Samenwerking In Zeeland hebben Rijk en regio elkaar het afgelopen jaar op een nieuwe manier gevonden. We weten waar we naartoe willen en we weten wat we samen gaan doen. In deze Strategische Agenda werken we de maatregelen uit die nodig zijn om onze ambities waar te maken.

Dat resulteert in een set van overeengekomen afspraken en afspraken waaraan we nog werken. 15 16 HYDRAULISCHE LIFT DELTAWERKEN Hoofdstuk 3 17Hoofdstuk 3 | Waar we samen naartoe werken en waarom 1818 ØRSTED WINDPARK BORSSELE Waar we samen naartoe werken en waarom Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 3 | 19 HOOFDSTUK 3 | WAAR WE SAMEN NAARTOE WERKEN EN WAAROM Nieuwe ontwikkelingen kunnen alleen landen als de basis op orde is: een veerkrachtige natuur, een klimaatrobuust watersysteem en landbouw als beheerder en gebruiker van het landelijk gebied. Dat fundament heeft versterking nodig en vraagt om het maken van keuzes. Zeeuwse inzet voor landelijke uitdagingen is niet mogelijk zonder maatregelen voor natuurherstel, stikstofreductie, betere waterkwaliteit, zoetwaterbeschikbaarheid, waterveiligheid en klimaatadaptatie en bewuste afwegingen over de inzet van vruchtbare gronden. Ook zorgt dit fundament voor de rust en ruimte die het Zeeuwse woonklimaat aantrekkelijk maken. Daarom werken Rijk en regio niet alleen aan de drie groeimotoren, maar ook voortdurend aan dit fundament - om te zorgen dat wat we willen bouwen ook daadwerkelijk uitvoerbaar is. We werken tegelijk aan de drie groeimotoren die elkaar vanuit de gezamenlijke ambitie als tandwielen op gang brengen.

Om de kwaliteit van wonen, werken en leven te vergroten voor nieuwe en huidige inwoners hebben we sterke dorpen en bruisende steden, een clean energy port en een magneet voor talent nodig. Als één tandwiel stilvalt, vertraagt de hele beweging. Sterke steden en dorpen vragen om werk en perspectief. Dat komt mede uit een toekomstbestendige energie- en industriecluster. De energy port heeft op haar beurt mensen en kennis nodig. Dat vraagt om onderwijs en onderzoek dat als magneet werkt. Zo maken we van Zeeland weer een land van aankomst in plaats van vertrek, en ontstaat een opwaartse spiraal die Zeeland versterkt. Clean energy port Sterke dorpen en bruisende steden Magneet voor talent Stevig natuurlijk fundament Eén fundament en drie groei- motoren 2020 Onze ambities Zeeland versterken om Nederland te versterken: dat is de gezamenlijke inzet van Rijk en regio. Op basis van een stevig natuurlijk fundament kunnen we drie groeimotoren aanzwengelen die zorgen voor aanzienlijk meer inwoners. We werken aan bruisende steden en sterke dorpen, we maken van de provincie een magneet voor talent, als het gaat om onderzoek naar water, energie, voedsel en maritieme maakindustrie. En we bouwen aan een clean energy port. Zo houden we Zeeland leefbaar en welvarend, met voldoende voorzieningen om fijn te wonen, te werken en te recreëren.

Met zijn innovatieve landbouw en aquacultuur vergroot dat sterke Zeeland de energie- en voedselzekerheid in Nederland, we leveren we een bijdrage aan de veiligheid en we dragen bij aan een oplossing van de woningnood.

Hoofdstuk 3 | HOOFDSTUK 3 | WAAR WE SAMEN NAARTOE WERKEN EN WAAROM 21 Een stevig natuurlijk fundament Het unieke Zeeuwse deltalandschap is van nationale en Europese waarde. De getijdennatuur kent in West-Europa zijn gelijke niet, de landbouw geeft vorm aan het landschap en draagt bij aan de voedselzekerheid van (Noordwest-)Europa, net als de innovatieve visserijsector. Rust en ruimte maken Zeeland een ideale plek om te wonen en te recreëren. Voor het vormgeven van een mooie toekomst staan we wel voor een aantal opgaven. Natuurherstel en stikstofreductie zijn noodzakelijk, de kwaliteit van het water moet worden verbeterd en de landbouw moet beter worden aangepast op de gevolgen van klimaatverandering. Zeeland kan en móet vooroplopen in het versterken van waterveiligheid en klimaatadaptatie. • Natuur • Water en klimaat • Voedsel • Woningbouw • Bereikbaarheid • Gezondheid • Onderwijs • Cultuur • Nucleair • Haven en industrie • Defensie Agenda’s Sterke dorpen en bruisende steden Zeeland kan met meer inwoners het beste van twee werelden verenigen: vitale dorpen en bruisende steden, met tegelijkertijd rust, ruimte en voorzieningen dichtbij. Daarvoor moet de woningbouw worden versneld, de bereikbaarheid omhoog en moeten voorzieningen worden verbeterd. Anders stagneert de groei en staat de leefbaarheid onder druk.

Een aantrekkelijke regio, goed bereikbaar en met zorg dichtbij, draagt bij aan het oplossen van onze nationale woningnood. Magneet voor talent Het Zeeuwse onderwijs en onderzoek op het gebied van energie, water, voedsel en maritieme maakindustrie moet werken als een magneet: talent in de regio vasthouden en talent van elders naar de regio toetrekken. Dat kan door een vernieuwend concept voor onderwijs, onderzoek en valorisatie in de gehele keten mbo-hbo-wo. Gedragen door Zeeuwse onderwijsinstellingen en ondersteund met bachelors en masters door universiteiten van elders, in thematische academies die zich richten op vraagstukken die het beste in Zeeland opgelost kunnen worden. Clean energy port Zeeland benut zijn kracht als energie- en industriecluster om de Nederlandse energietechnologie toekomstbestendig en weerbaar te houden. We investeren in wind op zee, waterstof, kernenergie en circulaire (maritieme) maakindustrie. Zeeland geeft Nederland energie, letterlijk en figuurlijk. We maken schone energie, gezonde voeding en duurzame producten. In een onrustige wereld is het goed dat we dit zelf kunnen doen, en zo minder afhankelijk worden van het buitenland.

Eén fundament Drie groeimotoren 22 OOSTERSCHELDEKERING Hoofdstuk 4 23Hoofdstuk 4 | Wat we samen gaan doen voor Zeeland 2050 2424 2424 HOTEL TIEN TORENS IN ZOUTELANDE Hoofdstuk 4 | HOOFDSTUK 4 | WAT WE SAMEN GAAN DOEN VOOR ZEELAND 2050 25 Wat we samen gaan doen voor Zeeland 2050 Hoofdstuk 4 Projecten op de kaart Alle projecten die genoemd worden in dit document zijn op de website www.zeeland2050.nl/kaart terug te vinden. Op deze online kaart is aangegeven in welk gebied of op welke locatie in Zeeland het project uitgevoerd wordt. Scan de QR-code om de projectkaart te bekijken. We willen een gezonde en veerkrachtige Zeeuwse natuur, een groei in de woning- bouw om de Zeeuwse dorpen sterk en de steden bruisend te houden, onderwijs en onderzoek dat ervoor zorgt dat talenten naar Zeeland toekomen en daar blijven én een clean energy port die de Nederlandse industrie duurzamer maakt, Defensie versterkt en Nederland minder afhankelijk maakt van het buitenland. Daarvoor hebben we elf agenda’s opgesteld, die bij een van de drie groeimotoren of het fundament horen, maar ook sterk met elkaar samenhangen. Per agenda zetten we in op een aantal projecten – 30 in totaal. De belangrijkste en meest urgente noemen we sleutelprojecten. Dat leidt tot een overzicht van zaken waaraan we gezamenlijk werken. 2626 1. Natuur- agenda 2. Water- en klimaatagenda 3. Voedsel- agenda 4. Woningbouw- agenda 5.

Bereikbaar- heidsagenda 6. Gezondheids- agenda Stevig natuurlijk fundament Sterke dorpen en bruisende steden Gezonde en veerkrachtige Zeeuwse natuur | Investeren in na- tuur, versterking van biodiversiteit en ruimte voor duurzame ont- wikkeling. 1a Natuur 2050: Natuur, water en landschap van de toekomst vormgeven 1b Overeen- stemming vinden over de toekomst van de Westerschelde 2a Een veilige en groeiende delta 2b Zoetwater- beschikbaar- heid voor leefbaarheid 2c Zeeland als pilotregio en living lab 3a Opstellen Voedselvisie 2050 3b Zeeland als kennisregio en proeftuin voor toekomstbesten - dige landbouw in deltaregio’s 4a Schaal- sprong in de woningbouw: Sterke dorpen en bruisende steden 4b Leefbaarheid en veiligheid in kwetsbare wijken versterken 6a Eén Zeeuws Zorglandschap 2050 6b Sterke infrastructuur voor onderwijs, arbeidsmarkt en onderzoek op gebied van zorg en gezondheid 6c Gezondheid in alle beleids- opgaven (GiAB) 5a Midden- Zeelandroute 5b Verbetering bereikbaarheid per spoor en HOV (4e trein) 5c Oplossen (toekomstige) kwetsbaarheden A58 5d Bereikbaar - heid op Peil Zeeland 5e Goederen- vervoer Naar een klimaatbestendig Zeeland 2050 | Met integrale benadering waterveiligheid, zoetwaterbe- schikbaarheid en klimaatadaptatie. De Zeeuwse delta als voe- dingsbodem voor Nederland | Hoogwaardige voedselproductie, landschapsbeheer en landbouw- innovatie.

Schaalsprong in de woningbouw | Ambitie is 75.000 woningen richting 2050. Bereikbaarheid over de weg versterken | Zeeland is minder kwetsbaar bij stremming en geschikt voor groei. Een passend zorgaanbod voor de Zeeuwen | Regionaal samenwerken, borging van functionaliteiten streekziekenhui- zen en voldoende zorgpersoneel. Betere bereik- baarheid per spoor en hoogwaardige OV-verbindingen | Sneller en aantrekkelijker reizen; Randstad, Brabant en Vlaanderen. Gezond wonen in Zeeland | Thema gezond- heid met wonen verbinden, Zeeland als landelijke voor- beeldregio. Strategische positie in Noord- Zuid-Europese corridor versterken | North Sea Port. PROJECTEN DOELEN Hoofdstuk 4 | 27 7. Onderwijs- agenda 8. Cultuur- agenda 9. Nucleaire agenda 10. Haven- en industrieagenda 11.

Defensie- agenda Magneet voor talent Clean energy port 7a NexDelta, samenwerking mbo, hbo en wo, met toevoeging van academisch masteronderwijs 7b Nucleair onderwijs en ta - lentontwikkeling binnen Nuclear Campus Zeeland 8a Plan opstellen voor sterkere culturele infra - structuur, broed - plaatsen voor talent creëren en ontwikkelen van collectiecentrum: state of the art depot en werk- plaats 9a Ontwikke- ling nieuwe kerncentrales 9b SMR- ontwikkeling 10a Nationaal cluster voor ha- ven en industrie 10b Maritieme maakindustrie: Werf van de toekomst 10c Versnelling CO2, H2- en E- infrastructuur 11a Host Nation Support-aanpak & infrastructuur 11b Marine- scheepsbouw/ -reparatie 11c Ruimte voor Defensie in Zeeland 11d Nationale Weerbaarheids - training en oplei- ding reservisten 11e Innovatie Vernieuwend onderwijs en onderzoek, ge - richt op Zeeuwse sterktes | Vernieuwing in hele waaier van onderwijs (mbo, hbo en wo) met meer academisch masteronderwijs en Zeeland als living lab. Nucleaire kennis en capaciteit vergroten | Voor de Neder- landse energie en autonomie. Versterken van de regionale defensie- infrastructuur | Klaarstaan als nodig. Vastgoedpotentie verbinden aan groeibehoefte Defensie | Bijv. verzamellocatie. Opschaling ondersteunen met opleidings- faciliteiten | I.r.t. opschaling krijgsmacht. Defensie- innovatie versnellen | Met Zeeuws bedrijfsleven.

Versterken van de Zeeuwse haven en (maritieme) maak- en procesindustrie | Voor het Nederlandse concurrerend vermogen. Verbeteren van de elektriciteits- infrastructuur | Elektriciteits- infrastructuur is op orde zodat investeringen en verduurzaming kunnen opschalen. Nucleair onder- wijs verbeteren als onderdeel van NexDelta en Nuclear Campus Zeeland | Herkenbaar leer- en praktijk- knooppunt waar onderwijs, onder- zoek en innovatie samenkomen. Cultuur die steden laat brui - sen en dorpen sterker maakt | Rijker cultureel aanbod en ruimte voor talent maken Zeeland aan- trekkelijker voor (nieuwe) inwoners en toeristen . PROJECTEN DOELEN Binnen de agenda’s markeren we sleutelprojecten. Die hebben prioriteit, daar wordt gezamenlijk aan gewerkt en in geïnvesteerd. 28 HET VERDRONKEN LAND VAN SAEFTINGHE Fundament 29Hoofdstuk 4 | Een stevig natuurlijk fundament natuur • water en klimaat • voedsel Basis op orde voor de Zeeuwse delta Het unieke Zeeuwse deltalandschap is van nationale en Europese waarde. Het draagt bij aan biodiversiteit en is aantrekkelijk voor bewoners, bezoekers en bedrijven. Zeeland beschikt over uitzonderlijk vruchtbare landbouwbodems, die de basis vormen van het kenmerkende Zeeuwse platteland. Rust, ruimte en natuur zijn troefkaarten van Zeeland. Die willen we behouden én versterken.

Groei van het aantal inwoners moet daarom hand in hand gaan met een robuuste en beleefbare natuur, een gezond watersysteem, een klimaatbestendige leefomgeving, een vitaal landelijk gebied en voldoende, meegroeiende recreatieruimte. Tegelijkertijd staat Zeeland voor grote opgaven op het gebied van natuurherstel en stikstofreductie, waterkwaliteit, zoetwaterbeschikbaarheid, waterveiligheid en klimaatadaptatie. Door deze in samenhang op te pakken, zijn we toekomstbestendig voor het veranderende klimaat, verhogen we de kwaliteit van onze leefomgeving en economie, loopt vergunningverlening niet verder vast en worden woningbouw en grote projecten niet vertraagd. Hierbij sluiten we aan op het Nationaal Deltaprogramma 2026, dat de koers uitzet richting de herijking van deltabeslissingen en voorkeursstrategieën in 2027. Juist door het fundament te versterken en door zuinig te blijven op de Zeeuwse troefkaarten, in te zetten op meervoudig ruimtegebruik voor toekomstige ontwikkelingen én daar nu werk van te maken, zwengelen we de groeimotoren aan. Samen het fundament verstevigen De versteviging van het natuurlijk fundament en de bijbehorende ruimtelijke puzzel vragen om expliciete en soms lastige keuzes. Het Rijk is hierbij nodig voor kaders, regie en meerjarige investeringen, de regio voor gebiedsgerichte uitwerking, inpassing en uitvoering.

We kiezen daarbij voor een ontwerpende en lerende aanpak waarin ontwikkelingen worden afgestemd op de kenmerken, kansen en kwetsbaarheden van verschillende gebieden. Rijk en regio definiëren voor dit gezonde natuurlijke fundament onder Zeeland 2050 drie samenhangende agenda’s: voor natuur, voor water en klimaat en voor voedsel. Rijk en regio maken afspraken over structurele samenwerking op, financiering voor en samenhang tussen deze drie agenda’s. Zo zorgen we ervoor dat Zeeland richting 2050 kan groeien met behoud van natuur, rust, ruimte en het herkenbare deltalandschap. 4.1 Een stevig natuurlijk fundament 4.1.1 Natuuragenda 4.1.2 Water- en klimaatagenda 4.1.3 Voedselagenda Agenda’s voor het fundament FUNDAMENT 3030 HOOFDSTUK 4 | EEN STEVIG NATUURLIJK FUNDAMENT 4.1.1 Natuuragenda Waarom opgave voor Rijk en Zeeland? Gezonde natuur vormt het fundament onder het Zeeuwse landschap en draagt bij aan biodiversiteit, waterkwaliteit, leefkwaliteit en recreatieve beleving. De Zeeuwse (delta)natuur heeft daarnaast nationale en Europese betekenis. Natuurherstel is een voorwaarde voor de ontwikkelingen van Zeeland 2050: voor wonen, economie, energie, landbouw, recreatie en een aantrekkelijke leefomgeving. Daarom werken Rijk en regio samen aan veerkrachtige ecosystemen en landschappen, waarin opgaven voor bodem, water, milieu en biodiversiteit in samenhang worden gerealiseerd.

De Natuurherstelverordening maakt deze opgave urgenter en concreter: ecosystemen die herstel nodig hebben, moeten in 2050 duurzaam zijn hersteld en in de tussentijd moet de voor Zeeland waardevolle en internationaal belangrijke natuur behouden blijven. Dat vraagt om meer dan losse maatregelen. Natuurherstel vraagt om een sterke verbinding met waterbeheer, landbouw, recreatie, energietransitie en ruimtelijke ontwikkeling, om verstorende invloeden als stikstof, verdroging, waterkwaliteit, zoutindringing, recreatiedruk en klimaatverandering te weerstaan. Gezamenlijke ambitie Rijk en regio werken integraal en gebiedsgericht aan een toekomstbestendig systeem van natuur, water en landschap. Daarvoor werken we aan behoud, kwaliteitsverbetering en versterking van karakteristieke Zeeuwse natuurtypen, zoals schorren, slikken, duinen en estuariene natuur, én aan versterking van biodiversiteit in het landelijk en stedelijk gebied. Zo verbeteren we de kwaliteit van natuur en leefomgeving en ontstaat ruimte voor duurzame ontwikkeling. Gezonde en veerkrachtige Zeeuwse natuur Natuurherstel is nodig om de kwaliteit van de Zeeuwse delta te versterken en om uitvoering te geven aan de Natuurherstelverordening. Daarbij gaat het om herstel van Natura 2000-gebieden, karakteristieke Zeeuwse natuurtypen en biodiversiteit in het landelijk gebied.

Het beeldbepalende Westerschelde-estuarium is de economische levensader voor de havens van North Sea Port en Antwerpen én speelt een grote rol in het behoud en kwaliteitsverbetering van estuariene natuur. Door verstorende invloeden als stikstof, verdroging, waterkwaliteit, zoutindringing, recreatiedruk en klimaatverandering in samenhang aan te pakken, ontstaat een robuuster natuur-, water- en landschapssysteem én meer ruimte voor gewenste maatschappelijke en economische ontwikkelingen. Onze doelen en projecten Doel: Gezonde en veerkrachtige Zeeuwse natuur Investeren in natuur, versterking van biodiversiteit en ruimte voor duurzame ontwikkeling. 1a Natuur 2050: Natuur, water en landschap van de toekomst vormgeven Het schetsen van de Zeeuwse natuur in 2050 met een bijbehorende gebiedsgerichte herstelaanpak, waarin natuurherstel, stikstofreductie, waterkwaliteit, verdroging en landschapsontwikkeling in samenhang worden opgepakt. 1b Toekomstperspectief voor de Westerschelde (sleutelproject) Een gedeeld toekomstperspectief voor de Westerschelde, waarin natuurherstel wordt verbonden met andere functies in en om het gebied, zoals waterveiligheid, scheepvaart, havens, landbouw, energie, leefbaarheid en recreatie.

FUNDAMENT Hoofdstuk 4 | 31 3232 Project 1a Natuur 2050: Natuur, water en landschap van de toekomst vormgeven Wat gaan we doen? Rijk en Zeeland versterken de samenhang tussen natuur, water en landschap door te investeren in robuuste ecosystemen, een duurzaam watersysteem en een klimaatbestendige inrichting van Zeeland. Onder de werktitel Natuur 2050 schetsen we de Zeeuwse natuur in 2050 en wat helpt om een realistische herstelaanpak vorm te geven. Daarbij worden natuurherstel, stikstofreductie, waterbeheer, landbouwtransitie, ruimtelijke ontwikkeling en recreatieve gebruiks- en belevingswaarde gecombineerd en door middel van multifunctioneel ruimtegebruik verbonden aan grote opgaven als energietransitie, woningbouw en klimaatadaptatie. Uitvoeringsafspraken • Met betrokken partijen komen tot een gedeelde visie op de Zeeuwse Natuur 2050 voor het versterken van leefomgeving, leefkwaliteit en vestigingskracht van Zeeland. • Uitvoering van de visie Natuur 2050 via een gebiedsgerichte aanpak rondom kwetsbare Natura 2000-gebieden, beginnend bij de Zeeuwse duinen en gericht op een dalende stikstoftrend, tegengaan van verdroging en herstel natuurlijke dynamiek. • Ontwikkelen een meerjarig investeringsprogramma voor natuur(herstel) in de Zeeuwse Delta.

• Landelijke kustregio-aanpak stikstof, in grensoverschrijdende samenwerking, gericht op moeilijk beïnvloedbare bronnen zoals scheepvaart, effecten van zee en buitenlandse bronnen. • Zeeuwse bronaanpak voor stikstof gericht op andere relevante emissiebronnen, zoals akkerbouw (veldemissies), recreatie, industrie en mobiliteit. Project 1b Overeenstemming vinden over de toekomst van de Westerschelde Wat gaan we doen? Rijk en regio werken toe naar een gedeeld toekomstperspectief voor de Westerschelde en het omliggende gebied. Voor een sterke, veilige en toekomstbestendige delta verbinden we in dit toekomstperspectief natuurherstel met de andere functies van het estuarium, waaronder waterveiligheid, scheepvaart, havens, landbouw, energie, leefbaarheid en recreatie Uitvoeringsafspraken • Zeeland neemt, met ondersteuning van het Rijk, initiatief om een integraal Zeeuws toekomstperspectief voor de Westerschelde te ontwikkelen, passend bij de grensoverschrijdende afspraken die in de Vlaams-Nederlandse Scheldecommissie (VNSC) zijn gemaakt. • Het Rijk werkt tot voorjaar 2027 aan de perspectiefstudie Weerbare Westerschelde, met koppeling van maatregelen tot 2050 voor waterveiligheid, ecologie en zoetwater langs de Westerschelde. Zeeland denkt daarbij mee.

• Uiterlijk voorjaar 2027 komen Rijk en Zeeland tot een uitwerking van de natuurherstelopgave in de Westerschelde, inclusief een gezamenlijke strategie en uitvoeringsagenda met mogelijke oplossingsrichtingen, waarbij beide perspectieven samenkomen en elkaar versterken. Hoofdstuk 4 | HOOFDSTUK 4 | EEN STEVIG NATUURLIJK FUNDAMENT 33 Waarom opgave voor Rijk en Zeeland? Zeeland staat op een kantelpunt. De provincie wordt geconfronteerd met ingrijpende veranderingen door klimaat- verandering: zeespiegelstijging, droogte, hitte, wateroverlast, zoutindringing en een toenemende druk op de zoetwatervoorzie - ning. Deze ontwikkelingen raken álle opga- ven, van natuur en landbouw tot industrie, energie, economie, infrastructuur, wonen en leefbaarheid. Klimaatbestendigheid, waterveiligheid en zoetwaterbeschikbaarheid zijn onmisbare randvoorwaarden voor alle ontwikkelingen die we in een toekomstbestendig Zeeland beogen. Deze opgaven vragen om een systeemaanpak. Een aanpak waarbij we inzetten op meervoudig gebruik van de schaarse ruimte en waar we maatwerk per locatie leveren. Afwenteling naar toekom - stige generaties willen we hiermee zoveel mogelijk voorkomen. Daarom is voor een toekomstbestendig Zeeland een brede Water- en klimaatagenda noodzakelijk. Klimaatadaptatie is hierin het organiserend principe dat richting geeft aan de ontwik - kelingen van alle domeinen.

Zeeland moet klimaatbestendig worden ingericht, met aandacht voor ruimtelijke planning, biodi- versiteit, hittebestendigheid, waterberging, duurzame infrastructuur en een robuuste energievoorziening. Als Clean energy port speelt Zeeland bovendien een sleutelrol in de energietransitie, wat extra eisen stelt aan de veerkracht van onze regio. Gezamenlijke ambitie Zeeland 2050 werkt aan een klimaat- bestendige en toekomstgerichte delta, waarin waterveiligheid, zoetwater- beschikbaarheid en klimaatadaptatie integraal worden benaderd. Dat is nodig om Zeeland en Nederland voor te bereiden op zeespiegelstijging en weersextremen. Daarbij zetten we in op proactieve klimaatactie. We kijken daarbij niet alleen (ver) vooruit, maar vertalen dit ook in concrete acties die we nu al uitvoeren. Op de lange termijn zijn voor sommige gebieden systeemkeuzes nodig. Die keuzes vragen om nieuwe kennis, innovatie en onderzoek. Zeeland kan die kennis ontwikkelen, niet alleen voor zichzelf, maar voor alle delta’s wereldwijd. Naar een klimaatbestendig Zeeland 2050 Zeeland 2050 werkt aan een klimaat- bestendige en toekomstgerichte delta, waarin waterveiligheid, zoetwater- beschikbaarheid en klimaatadaptatie integraal worden benaderd.

Onze doelen en projecten Doel: Naar een klimaatbestendig Zeeland 2050 Werken aan een klimaatbestendige en toekomstgerichte delta, waarin water- veiligheid, zoetwaterbeschikbaarheid en klimaatadaptatie integraal worden benaderd. 2a Een veilige en groeiende delta Zeeland voorbereiden op klimaat- verandering door langetermijnkeuzes voor een veilige en groeiende delta uit te werken en in gang te zetten. 2b Zoetwaterbeschikbaarheid voor leefbaarheid (sleutelproject) Zoet water vasthouden, hergebruiken en efficiënt benutten. 2c Zeeland als pilotregio en living lab Innovaties in water- en delta- technologie in Zeeland testen, in de praktijk brengen en opschalen. 4.1.2 Water- en klimaatagenda FUNDAMENT Binnen de agenda’s markeren we sleutelprojecten. Die hebben prioriteit, daar wordt gezamenlijk aan gewerkt en in geïnvesteerd. 3434 Project 2b Zoetwaterbeschikbaarheid voor leefbaarheid Wat gaan we doen? • We streven naar maximale zelfvoorzienendheid. Dat doen we door: - maximale opslag van lokale neerslag: bovengronds en ondergronds; - hergebruik van effluent als aanvullende zoetwaterbron; - efficiënt gebruik van beschikbaar water in landbouw, industrie en samenleving. • De ambitie is dat Zeeland kampioen zoet water vasthouden wordt en zich verder ontwikkelt als kennisregio voor zoetwatermanagement.

Uitvoeringsafspraken • Zeeland versterkt de regionale buffering en stimuleert de opslag van lokale neerslag in bovengrondse bassins. • Het Rijk neemt het voortouw in het komen tot infiltratiebeleid voor het opstellen van gebiedsgerichte kaders door de regio. Rijk en regio zijn samen betrokken bij een Europees onderzoeksvoorstel naar de mogelijkheden van opschalen van ondergrondse opslag van zoetwater. Hierbij wordt kennis opgebouwd met cases uit verschillende landen, waaronder de Kreekruginfiltratie op Walcheren. • Het Rijk geeft ruimte aan de toepassing van gezuiverd effluent voor verschillende doeleinden, zolang dit geen negatief effect heeft op de (grond)waterkwaliteit. Project 2a Een veilige en groeiende delta Wat gaan we doen? We geven uitvoering aan ‘Een Groeiende Delta’ als essentiële voorwaarde voor robuuste woongebieden, landbouw, economie, recreatie, infrastructuur en natuur. Door nú te handelen, wordt Zeeland de eerste delta ter wereld die heeft uitgedacht, uitgewerkt én in gang gezet wat nodig is om voorbereid te zijn op de gevolgen van klimaatverandering in 2050 en daarna. De langetermijn systeemkeuzes zijn cruciaal voor hoe Zeeland er uit gaat zien. Dat vraagt nu al om acties in het ruimtelijk-economisch beleid. Uitvoeringsafspraken • Rijk en regio verkennen samen de impact van de verschillende denkrichtingen uit het Kennisprogramma Zeespiegelstijging.

Binnen het Deltaprogramma Zuidwestelijke Delta werken Rijk en provincie Zeeland via het Gebiedsoverleg Zuidwestelijke Delta samen aan de regionale uitwerking van langetermijnvragen rond zeespiegelstijging, waterveiligheid en de zandige kust. • De innovatieruimte binnen het Hoogwaterbeschermingsprogramma optimaal benutten voor nieuwe waterveiligheids- en klimaatbestendige concepten, zoals het benutten van de kracht van natuurlijke processen (nature based solutions) gekoppeld aan een HWBP-project of klimaatadaptatieproject en binnen de geldende veiligheidskaders. Verkenningen hiertoe worden in gezamenlijkheid opgesteld zoals de verkenning Weerbare Westerschelde waarin IenW, LVVN en Zeeland samenwerken aan het verkrijgen van inzicht in waar langs de Westerschelde maatregelen voor waterveiligheid kunnen worden gecombineerd met natuurherstel. • In lopende onderzoeken ten aanzien van de zandige kust wordt nader onderscheid gemaakt tussen de kust van de Zuidwestelijke Delta, de Hollandse kust en de Wadden. In samenwerking met de regio kan bij de verdere ontwikkeling van langetermijn suppletiestrategieën voor kustbehoud beter worden ingespeeld op de regionale behoeften voor bijvoorbeeld natuur, recreatie en energie.

Hoofdstuk 4 | 35 HOOFDSTUK 4 | EEN STEVIG NATUURLIJK FUNDAMENT Project 2c Zeeland als pilotregio en living lab Wat gaan we doen? Zeeland ontwikkelt zich, onder andere middels het in 2023 geopende Delta Climate Center, tot internationaal kenniscentrum voor waterveiligheid, zoetwaterkwaliteit en -beschikbaarheid, verzilting, klimaatadaptatie en nature-based solutions. Zeeland is door zijn unieke natuurlijke kenmerken (zoals getijdendynamiek, morfologie, hydrologie en bodemtypes) een ideale plek om innovaties in de water- en deltatechnologie te testen, in de praktijk te brengen en op te schalen. Daarnaast is Zeeland ook bestuurlijk bereid om ruimte te bieden voor innovaties. Dit wordt weerspiegeld in de grote hoeveelheid waardevolle pilots en living labs binnen de provincie. Uitvoeringsafspraken • Rijk en regio bezien samen hoe de mogelijkheden voor Zeeland als broedplaats voor innovatie op het gebied van water en bodem kunnen worden verzilverd. De focus ligt hierbij op concrete projecten die zich richten op structurele oplossingen; vooral mogelijke opschaling en bredere toepassing van succesvolle pilots. • Rijk en regio beoordelen waar opgaven voor klimaatadaptatie steviger kunnen worden gecombineerd met de aanpak van andere opgaven.

Daartoe verkennen Rijk en regio welke aanpassingen voor klimaatbestendig bouwen en ontwikkelen via het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (BKL) de nieuwe (landelijke) standaard zouden kunnen worden. Hierbij zijn de (aankomende) uitkomsten van de taskforce woningbouw leidend. Zeeland maakt als bevoegd gezag op basis van bestaande regelgeving een afweging en verkent met een praktijkproef de mogelijkheden van toepassing en leert hierbij van andere regio’s die hierin voorgingen. • Daar waar zelfvoorzienendheid onvoldoende mogelijkheden biedt, verkent Zeeland wat de mogelijkheid tot beperkte regionale aanvoer is in tijden van voldoende beschikbaarheid (voornamelijk winterseizoen). Het Rijk bekijkt en beoordeelt wat de verwachte impact hiervan op het hoofdwatersysteem is. 4.1.3 Voedselagenda Waarom opgave voor Rijk en Zeeland? De landbouw vormt al generaties lang het Zeeuwse landschap, boerenbedrijven zijn belangrijke gebruikers en beheerders van het landelijk gebied. Daarmee raakt de voedselagenda direct aan de kwaliteiten die Zeeland aantrekkelijk maken: natuur, rust, ruimte en een herkenbaar landschap. Zeeland is als vruchtbare delta, met veel akkerbouw, visserij en aquacultuur, van grote betekenis voor de voedselvoorziening van Nederland en (Noordwest) Europa.

Tegelijkertijd vraagt de toekomst om weloverwogen keuzes over de inzet van schaarse vruchtbare landbouwgronden voor duurzame en hoogwaardige voedselvoorziening, in samenhang met opgaven in het landelijk gebied. De rol voor mariene eiwitten in het voedingspatroon is cruciaal. Juist daarom is dit een gezamenlijke opgave van Rijk en FUNDAMENT 36 Project 3a Opstellen Voedselvisie 2050 Wat gaan we doen? Rijk en Zeeland stellen een Voedselvisie op voor de optimale inzet van Zeeuwse landbouw - gronden en Deltawateren. We kijken naar landbouw en visserij en van primaire productie tot verwerking en afzet. In de landbouw ligt de focus op hoogwaardige gewassen voor gezonde humane consumptie, of gewassen die daar uitgangsmaterialen voor opleveren, met aandacht voor innovatieve teelten, lokale verwerking en een eerlijke waardeverdeling in de keten. We identificeren hoogproductieve landbouwgebieden en meer multifunctionele gebieden waar opgaven samenkomen en landbouw meer samengaat met natuur, landschap en recreatie. Zo verbinden we voedselzekerheid met klimaatadaptatie, agrarisch natuurbeheer, groenblauwe dooradering en nieuwe kansen zoals biobased bouwmaterialen. Uitvoeringsafspraken • Rijk en Zeeland werken de ruimtelijke opgaven en positie van de Zeeuwse landbouw in de (intern)nationale voedselvoorziening richting 2050 uit.

Hierbij is aandacht voor het beschermen van hoogproductieve en het ontwikkelen van meer multifunctionele gebieden, als basis voor voedselzekerheid, ketenontwikkeling en het kenmerkende Zeeuwse landschap. Zeeland: om voedselzekerheid, strategische autonomie, landschapskwaliteit en kennis en innovatie in samenhang te versterken. Gezamenlijke ambitie Rijk en Zeeland hebben de ambitie om het gebruik van vruchtbare landbouwgrond en aquacultuur te optimaliseren en de bijdrage van de Zeeuwse voedselvoorziening aan een aantrekkelijke en toekomstbestendige leefomgeving te stimuleren. We zetten in op duurzame, hoogwaardige en gezonde voedselproductie, waardering van agrarisch landschapsbeheer en de (door)ontwikkeling van innovatieve teelttechnieken. Zo draagt Zeeland bij aan mondiale voedselzekerheid, leefkwaliteit, innovatie en kennisontwikkeling. De Zeeuwse delta als voedingsbodem voor Nederland Zeeland blijft richting 2050 een provincie met sterke landbouw en aquacultuur die bijdragen aan voedselzekerheid, landschapskwaliteit en een vitaal landelijk gebied. Dat vraagt om bewuste keuzes over de inzet van vruchtbare landbouwgronden, waardering van agrarisch natuur- en landschapsbeheer en het ontwikkelen en versterken van kennis en innovatie voor toekomstbestendige teeltsystemen.

Onze doelen en projecten Doel: Zeeuwse delta als voedingsbodem voor Nederland Hoogwaardige voedselproductie, land- schapsbeheer en landbouwinnovatie in de Zeeuwse delta. 3a Opstellen Voedselvisie 2050 (sleutelproject) Optimale inzet van Zeeuwse landbouwgronden en aquacultuur voor duurzame en hoogwaardige voedselproductie, korte ketens, lokale verwerking en waardering van agrarisch natuur- en landschapsbeheer. 3b Zeeland als kennisregio en proeftuin voor toekomstbestendige landbouw in deltaregio’s Zeeland als kennis- en innovatieregio voor toekomstbestendige land- bouw en landelijk gebied, met proeflocaties, onderwijs, onderzoek en doorontwikkeling van innovatieve teelttechnieken. Project 3b Zeeland als kennisregio en proeftuin voor toekomstbestendige landbouw in deltaregio’s Wat gaan we doen? Rijk en Zeeland ontwikkelen Zeeland als kennisregio en proeftuin voor toekomstbestendige landbouwsystemen in een deltaregio. Hier komen opgaven rond klimaatverandering, droogte, waterbeheer, verzilting en biodiversiteit samen met duurzame voedselproductie. Nieuwe klimaatrobuuste teelten, precisielandbouw, duurzaam watergebruik, veredeling en digitalisering worden hier ontwikkeld, getest en opgeschaald. We jagen innovatie in de voedselketen aan, in de verbinding van landbouwpraktijk, onderwijs, onderzoek en bedrijfsleven met een doorlopende leerlijn van mbo, hbo en wo.

Daarbij bouwen we voort op initiatieven als Proefboerderij de Rusthoeve, Food Delta Zeeland, Delta Climate Center, de KAAP en Joint Research Center Zeeland. Uitvoeringsafspraken • Rijk en Zeeland stellen een meerjarige ontwikkelagenda op voor landbouwinnovatie. Deze richt zich op Zeeland als kennisregio en proeftuin voor toekomstbestendige landbouw, die het hoofd biedt aan nationale opgaven op het gebied van voedsel, water, klimaat en biodiversiteit. • Zeeland richt, met steun van het Rijk en regionale partners, een samenhangende innovatie-infrastructuur voor toekomstbestendige landbouw en het landelijk gebied in. Onderdeel daarvan is een centraal kennis- en innovatiecentrum voor toekomst - bestendige landbouw in de Zuidwestelijke Delta, waarin onderwijsniveaus, praktisch en fundamenteel onderzoek, praktijk en bedrijfsleven samenwerken aan innovatieve teelttechnieken, duurzaam watergebruik en nieuwe landbouwsystemen. • Rijk en regio maken afspraken over structurele samenwerking, financiering en opschaling. Daarbij gaat het om onderzoeksprogrammering, deelname aan landelijke programma’s en pilots, fysieke en ruimtelijke randvoorwaarden voor experimenten en bedrijven, en het aantrekken en behouden van talent voor Zeeland. Hoofdstuk 4 | 37 HOOFDSTUK 4 | EEN STEVIG NATUURLIJK FUNDAMENT Binnen de agenda’s markeren we sleutelprojecten.

Die hebben prioriteit, daar wordt gezamenlijk aan gewerkt en in geïnvesteerd. • Rijk en Zeeland maken op basis van de Voedselvisie afspraken over herstructurering, landinrichting en bijbehorende middelen. Kavelruilbureau Zeeland wordt benut voor grondruil, herverkaveling en gebiedsgerichte uitvoering. • Het Rijk versterkt langjarige vergoeding voor agrarisch natuurbeheer, extensivering en (functionele) biodiversiteit in akkerbouwgebieden. Zeeland zet met de Zeeuwse integrale gebiedsgerichte aanpak (ZIGA) in op het versterken van het gebruik van het instrument daar waar landbouw-, natuur- en landschapsopgaven samenkomen. 38 VESTINGSTAD HULST Groeimotor 1 39Hoofdstuk 4 | Sterke dorpen en bruisende steden woningbouw • bereikbaarheid • gezondheid Verleidelijk Zeeland Om meer mensen te verleiden zich in Zeeland te vestigen of er te blijven, moet iedereen hier willen wonen, werken, leren en recreëren. Sterke dorpen en bruisende steden vragen om een woonaanbod dat betaalbaar en passend is, in verschillende segmenten. Daarbij horen slim ingerichte basisvoorzieningen op het gebied van zorg, onderwijs, kinderopvang, ontmoeting, cultuur, sport en vrijetijdsbesteding: regionaal toegankelijk, goed bereikbaar en passend bij inwoners van alle leeftijden. Juist in Zeeland komen nationale opgaven en regionale kansen samen.

De provincie levert een belangrijke bijdrage aan nationale doelen op het gebied van woningbouw, energie, industrie, klimaat en economische ontwikkeling. Dat vraagt om een regio waar mensen zich graag vestigen: nieuwe werknemers in de Clean energy port, studenten en kenniswerkers, maar ook huidige inwoners die hier prettig willen blijven wonen. Deze groeimotor zet daarom de behoeften van bestaande én nieuwe inwoners centraal in keuzes over wonen, bereikbaarheid, zorg- en basisvoorzieningen. Daarbij benaderen we sterke dorpen en bruisende steden breder dan alleen wonen, bereikbaarheid en zorg. Ook onderwijs, sport en bewegen, cultuur, detailhandel, werkgelegenheid, groen, ontmoeting en sociale cohesie bepalen of dorpen en steden vitaal blijven. Recreatie en toerisme vormen daarnaast een belangrijke economische pijler onder brede welvaart en dragen bij aan voorzieningen, werkgelegenheid en de aantrekkelijkheid van Zeeland voor inwoners en bezoekers. Zo voegt deze groeimotor het sociaal-maatschappelijke perspectief toe aan de ruimtelijke en economische ontwikkelingen in de andere groeimotoren. Groei moet bijdragen aan leefbaarheid, hoogwaardige voorzieningen, sociale samenhang en gezondheid, in een evenwichtige balans tussen dorpen en steden.

Groei vraagt om differentiatie per gebied en investeringen in bereikbaarheid, voorzieningen en leefomgeving moeten gelijke tred houden met woningbouw. We sturen nadrukkelijk op korte afstanden, veilige routes, ontmoeting, beweging, groen en goede toegang tot voorzieningen. We werken verder aan bredere inzet op de leefbaarheid in Zeeland en ontwikkelen daarvoor interventies. Gezamenlijke opgave: groei die kwaliteit toevoegt Het versterken van dorpen en steden is een gezamenlijke opgave voor Zeeland én het Rijk. Voor Zeeland omdat extra inwoners nodig zijn om de vergrijzende arbeidsmarkt, voorzieningen en leefbaarheid toekomst- bestendig te houden. Voor het Rijk omdat Zeeland ruimte en potentie heeft om bij te dragen aan nationale opgaven, onder meer in woningbouw, energie, maritieme 4.2 Sterke dorpen en bruisende steden 4.2.1 Woningbouwagenda 4.2.2 Bereikbaarheidsagenda 4.2.3 Gezondheidsagenda Agenda’s voor groeimotor 1 GROEIMOTOR 1 40 HOOFDSTUK 4 | STERKE DORPEN EN BRUISENDE STEDENmaakindustrie, havenontwikkeling en mogelijk nucleaire energievoorziening. Die kansen kunnen alleen verzilverd worden als wonen, bereikbaarheid en voorzieningen meegroeien. Extra inwoners geven massa en draagkracht aan scholen, zorg, ontmoeting, cultuur, sport- en andere voorzieningen. En goede voorzieningen maken Zeeland aantrekkelijker om te wonen, werken en recreëren.

In de verdere uitwerking nemen we sport en bewegen herkenbaar mee binnen gezondheid, leefbaarheid, bereikbaarheid en ruimtelijke ontwikkeling, onder meer via veilige fietsverbindingen, wandelroutes, openbare beweegplekken, recreatieve buitenruimte en multifunctionele sport- en beweegvoorzieningen. Daarbij werken Rijk en regio binnen deze groeimotor aan drie samenhangende agenda’s: de woningbouwagenda, bereikbaarheidsagenda en gezondheidsagenda. 4.2.1 Woningbouwagenda Waarom opgave voor Rijk en Zeeland? Nederland heeft een groot woningtekort. Ook Zeeland staat voor een aanzienlijke woonopgave: voor huidige inwoners, door huishoudensverdunning en veranderende woonwensen, én voor nieuwe inwoners die nodig zijn om de Zeeuwse economie, arbeids- markt en voorzieningen toekomstbestendig te houden. De komende decennia groeit de vraag naar arbeidskrachten, onder meer door de energietransitie, haven- en indus- trieontwikkeling, maritieme maakindustrie, mogelijke uitbreiding van nucleaire activitei- ten en publieke functies, zoals het justitieel complex in Vlissingen. Zonder voldoende woningen kunnen deze mensen zich niet in Zeeland vestigen en blijven economische kansen onbenut. Tegelijkertijd heeft Zeeland groei nodig om de spiraal van verschraling van voorzieningen te doorbreken en de grote vervangingsvraag op de arbeidsmarkt op te vangen.

Zeeland heeft daarvoor kansen en ruimte: een aantrekkelijk woonmilieu, rust en ruimte, nabijheid van landschap en zee, en economische sectoren met groeipoten- tie. Daarom zetten Rijk en Zeeland in op een schaalsprong in de woningbouw, als onderdeel van een bredere beweging naar sterke dorpen, bruisende steden, goede bereikbaarheid, passende voorzieningen en een gezonde leefomgeving. Gezamenlijke ambitie Rijk en Zeeland hebben de gezamenlijke ambitie om Zeeland richting 2050 verder te ontwikkelen in steden en dorpen. Door het toevoegen van woningen worden leefbaar - heid en voorzieningen versterkt en levert Zeeland een bijdrage aan de nationale woningbouwopgave. De Zeeuwse inzet op groei naar 75.000 nieuwbouwwoningen in 2050 is een richtinggevende ambitie, een vertaling van een verhoogd bouwtempo dat past bij economische ontwikkeling, arbeidsmarktvraag, huishoudensontwik - keling en kwalitatieve woonbehoefte. Rijk en Zeeland werken daarom doorlopend samen aan een adaptief groeipad, waar wonen in samenhang met bereikbaarheid, voorzieningen en werkgelegenheid wordt bezien. Eerst ligt de focus op de komende tien jaar, met een concrete doorvertaling in de actualisatie van de Woondeal 2036. Tegelijkertijd wordt het groeipad verder onderbouwd met prognoses, scenario’s en een toekomstbeeld wonen.

Zo sturen we op groei die nodig, haalbaar en wenselijk is en bieden we nieuwe Zeeuwen een plek van aankomst en huidige Zeeuwen een fijn blijvende leefomgeving. Schaalsprong in de woningbouw Voldoende woningen zijn nodig. Daarom koerst de regio op een flinke verhoging van de woningbouw ten opzichte van de huidige Woondeal. Daarbij blijft Zeeland, met zijn unieke landschap en recreatieve waardes, voor nieuwe en huidige Zeeuwen een prachtige plek om te wonen (4a). En houden we ook oog voor de leefbaar- heid van (kwetsbare) wijken (4b). GROEIMOTOR 1 Hoofdstuk 4 | 41 4242 Onze doelen en projecten Doel: Schaalsprong in de woningbouw Richting 75.000 woningen in 2050. 4a Schaalsprong in de woningbouw: Sterke dorpen en bruisende steden (sleutelproject) Ontwikkelstrategie en Woondeal ver - snellen: richtpunt 75.000 woningen in 25 jaar bij steden, dorpen en kernen. 4b Leefbaarheid en veiligheid in kwetsbare wijken versterken Via investeringen, transformatie en NPLV-instap. Project 4a Schaalsprong in de woningbouw: Sterke dorpen en bruisende steden Wat gaan we doen? De Zeeuwse gemeenten streven naar een schaalsprong in de orde van grootte van in totaal 75.000 woningen richting 2050, verspreid over stedelijk gebied, dorpen en kernen. Dit is een richtinggevende ambitie voor de lange termijn. Rijk en Zeeland werken gezamenlijk aan een plausibel en adaptief groeipad naar deze ambitie.

De focus ligt eerst op de komende tien jaar, met een concrete doorvertaling in de actualisatie van de Woondeal 2036. De verdere pro - grammering groeit mee met economische ontwikkeling, arbeidsmarktvraag, demografische ontwikkeling, woonwensen en ruimtelijke mogelijkheden in Zeeland. Voorwaarden zijn dat groei past bij aard en karakter van Zeeland, met behoud van leefbaarheid, passend bij de maat van dorpen en steden, en in samenhang met landschap, natuur en water. Uitvoeringsafspraken • Ontwikkelstrategie: Zeeuwse gemeenten maken, met ondersteuning van provincie en Rijk, een globale programmering van grote bouwlocaties en wijzen waar mogelijk locaties en zoekgebieden aan. Woningbouw, leefbaarheid, voorzieningen, bereikbaarheid en gezonde leefomgeving worden daarbij in samenhang bezien. • Woondeal 2036 en groeipad: Rijk en Zeeland werken het plausibele groeipad verder uit richting de actualisatie van de Woondeal 2036. Daarbij wordt ingezet op een hoger bouwtempo, passend bij de onderbouwde behoefte en ambitie. • Onderbouwing en sturing: Zeeland werkt prognoses, scenario’s en ambities verder uit in een Toekomstbeeld Wonen. Zeeland en VRO trekken hierin actief samen op, zodat aannames, keuzes en uitkomsten gezamenlijk worden doorleefd.

Er is gezamenlijk behoefte aan aanvullend onderzoek naar de economische kracht en de arbeidsmarkt van Zeeland, evenals naar de doelgroepen die aangetrokken moeten worden, die bereid zijn zich in Zeeland te vestigen of er te blijven wonen en welke type woningen daarbij horen. • Met de Nota Ruimte in de hand werken Rijk en Zeeland samen aan het verzilveren van een plausibel groeipad voor de kwalitatieve en kwantitatieve woonbehoefte van Zeeland. De concretisering en borging hiervan loopt via de Woondeal 2036 en hier kunnen afspraken over gemaakt worden in het Ruimtelijk Arrangement. • Uitvoering en ruimtelijke kwaliteit: Voor ondersteuning van voorbereiding en uitvoering verkennen we de meerwaarde van een ontwikkelbedrijf. In woningbouwopgaven zijn groene en recreatieve buitenruimte, positieve gezondheid en leefbaarheid vaste onderdelen; voor straten, wijken en kernen werken we met ontwerpende ateliers in samenhang met landschap, natuur en water.

Grafiek plausibel groeipad woningbouw Focussen op de eerste 10 jaar 100.000 | Groeiscenario Zeeland 2050 Extra vraagcreatie 80.000 | vanwege herstructurering | 75.000 en arbeidsmarkt 60.000 | 48.000 Historische ontwikkeling | Huidig 40.000 | bouwtempo woningvoorraad 20.000 2000 | 2002 | 2012 | 2022 | 20322004 | 2014 | 20242006 | 2016 | 2026 | 20362008 | 2018 | 20282010 | 2020 | 203020342038204020422044204620482050 Project 4b Leefbaarheid en veiligheid in kwetsbare wijken versterken Wat gaan we doen? Kwetsbare wijken in het stedelijk gebied versterken met gerichte investeringen en wijktransformatie, en verkennen hoe Zeeuwse steden (Vlissingen) kunnen aansluiten bij het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV). Uitvoeringsafspraken • | Vitale buurten versterken, gerichte investeringen en wijktransformatie. • | Voor Vlissingen verkennen hoe wijken met een vergelijkbare problematiek als de grotere Nederlandse steden ondersteund kunnen worden met kennis van het Rijk en de provincie. Wijken helpen met een NPLV-buddy. Binnen de agenda’s markeren we sleutelprojecten. Die hebben prioriteit, daar wordt gezamenlijk aan gewerkt en in geïnvesteerd. Hoofdstuk 4 | | 43 4444 Waarom opgave voor Rijk en Zeeland? Goede bereikbaarheid van Zeeland is essentieel voor de regionale ontwikkeling én voor nationale belangen.

De regio speelt een sleutelrol in de energietransitie met wind op zee, waterstof en kernenergie, en vormt een belangrijk industrie - en havencluster binnen internationale goederenstromen. Ook voor defensie (Host Nation Support) is Zeeland strategisch gelegen. Met de uitrol van publiek vervoer is Zeeland in Nederland de koploper, wat kansen biedt voor de koppeling met autonoom rijden. Bereikbaarheid is bovendien de basis voor het waarmaken van de Zeeuwse ambities op het gebied van wonen, werken, onderwijs en voorzieningen - én voor de benodigde schaalsprong in veiligheid en leefbaarheid. Tegelijkertijd is die bereikbaarheid kwetsbaar: Zeeland is afhankelijk van bruggen en tunnels met grote omrijdafstanden bij stremmingen, en heeft slechts één hoofdontsluiting via weg en spoor. Gezamenlijke ambitie Rijk en Zeeland hebben de ambitie om de bereikbaarheid van Zeeland te verbeteren, als sleutel voor de ontwikkeling van Zeeland richting 2050. Daarom werken we samen aan een veilige en robuuste bereikbaarheid als voorwaarde voor wonen, werken, onderwijs, zorg, energie, industrie en defensie. Met aandacht voor bereikbaarheid via het weggennet, het publiek vervoer en de strategische positie van ons North Sea Port District. Bereikbaarheid over de weg versterken Een sterk Zeeland vraagt om een goed bereikbaar Zeeland en om diverse interventies in het Zeeuwse wegennet.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://sluis.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/c81e5a49-bcec-4361-85e5-3100962a8dd7?agendaItemId=06d4bcff-53b6-4740-8e5b-fe20ad9aa44c