Rekenkameronderzoek Quickscan afval gemeente Sittard-Geleen

Deze kostenpost wordt bij de volgende onderbouwing van de afvalstoffenheffing (tarief 2023) nader bezien. De impact op de heffing is € 6,-. De afvalstoffenheffing in Sittard-Geleen is qua bedrag in lijn met die van andere grotere gemeenten in Limburg. De afvalstoffenheffing is in 2020 iets lager dan het gemiddelde in Nederland (ca. 5%). De afvalstoffenheffing is de afgelopen jaren behoorlijk gestegen in Sittard-Geleen: in 2020 rond de 8% en in 2021 rond de 10%. Belangrijkste oorzaken zijn stijgende verwerkingstarieven en (in 2020) toename van het afvalaanbod door COVID.

24 december 2021

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

60

7.3

Benchmark financiële prestaties

In deze paragraaf over de benchmark van de financiële prestaties van het afvalbeheer in Sittard-Geleen gaan we nader in op: A. Benchmark financiële prestaties uit Landelijke benchmark huishoudelijk afval. B. Benchmark Afvalstoffenheffing in de regio. C. Benchmark financiële prestaties RWM versus andere overheidsvennootschappen. D. Kernbevindingen benchmark financiële prestaties. A. Benchmark financiële prestaties Net als de milieuprestaties benchmarken we de kostenprestaties met de benchmark huishoudelijk afval klasse B voor peiljaar 2019 (zie ook paragraaf 6.3 voor meer informatie over deze benchmark). Het dashboard op de volgende pagina geeft de prestaties weer van Sittard-Geleen t.o.v. de benchmark. De benchmark laat zien dat in 2019 de totale afvalbeheerkosten 45 in Sittard-Geleen lager zijn (-12%) dan de benchmark voor klasse B: € 148,- per Wha in Sittard-Geleen versus € 168,- per Wha in de benchmark. De lagere afvalbeheerkosten komen grotendeels door het lage bedrag dat de gemeente voor afvalverwerking hoeft te betalen. 2018

Sittard-G. 46

Klasse B

Inzamelkosten (incl. kapitaallasten en exploitatiekosten)

96

105

Verwerkingskosten (incl. verbrandingsbelasting en Nedvang verg.)

14

37

Overige kosten (o.a. overhead)

38 47

29

Totale afvalbeheerkosten

148

168

Score

Totaaloverzicht (€ per Wha)

Totale kosten per afvalstroom (€ per Wha) Fijn restafval Groente-, fruit- en tuinafval (GFT)

78

58 28

Oud papier en karton

6

4

Plastic, metalen en drankenkartons (PMD)

25

31

Textiel

0

0

Glas verpakkingen

2

4

Grof huishoudelijk afval (GHA)

62

38

Legenda: Boven het klasse-gemiddelde (>5%) Gelijk aan klasse-gemiddelde (-5%-5%) Onder het klasse-gemiddelde (<-5%)

45

Hierbij zijn de kosten voor kwijtschelding en toerekening van de veegkosten niet meegerekend. Op basis van het RWM voorschot voor 2019, zie brief “tarief- en dienstenblad RWM” en 45.461 aansluitingen. In andere paragrafen. is gewerkt met het RWM voorschot voor 2021. Daarom komen bedragen niet overeen. 47 Hier zit € 390.000 aan overhead van de gemeente inbegrepen (uit programmabegroting 2019) + enkele overige posten uit DVO. 46

24 december 2021

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

61

NB. In de benchmark worden een aantal posten die wel in de afvalstoffenheffing van Sittard-Geleen staan buiten beschouwing gelaten om gemeenten onderling goed te kunnen vergelijken. Het gaat bijvoorbeeld om de toerekening van kosten straatreiniging, btw compensatie en toegerekende gemeentelijke overhead. Opvallende zaken in de benchmark: • Lagere inzamelkosten: de inzamelkosten per aansluiting zijn lager dan in de benchmark. Hier zijn t.o.v. de DVO met RWM enkele correcties in doorgevoerd om een goed beeld te kunnen schetsen: o De overheadkosten van RWM zijn in de DVO verdisconteerd in de inzamelkosten. De overheadkosten van RWM bedragen ca. 21 à 22% van de directe inzamelkosten (ofwel ca. € 23 per Wha). In veel andere DVO’s zijn deze apart gespecificeerd. Deze kosten zijn nu opgeteld onder de post overige kosten. o De sorteerkosten (eigenlijk afvalverwerking) van Veolia voor PMD werden in 2019 nog toegerekend onder de DVO post diensten. Die kosten bedroegen ca. € 8 per Wha. Deze zijn opgeteld bij de post verwerkingskosten. • Hogere overige kosten: in de DVO van RWM staan geen overheadskosten. Deze zijn al verdisconteerd in de tarieven voor inzameling (€ 23 per Wha), zie ook vorige punt. In de benchmark zijn onder overige kosten vanuit de gemeentelijke balans 48 meegenomen de kapitaallasten voor betonputten (€ 4,- per Wha) en de kosten voor o.a.

de milieuparken (€ 9 per Wha) en vanuit RWM de kosten voor o.a. communicatie (€ 2,- per Wha). • Lage verwerkingskosten: In 2019 werden nog (relatief) lage verwerkingskosten voorzien. Deels komt dat door gunstige contracten voor de langere termijn (o.a. restafval en GFT via ASL) en relatief hoge marktprijzen (voor o.a. oud papier en karton). NB sinds 2019 zijn de verwerkingskosten behoorlijk gestegen. De gerealiseerde verwerkingskosten lagen in 2019 ruim € 1 miljoen hoger dan begroot onder meer door minder goede marktprijzen en lagere PMD-vergoedingen door eerder genoemde brand in sorteerinstallatie van Veolia waardoor PMD een aantal maanden niet gesorteerd kon worden en de gemeente doordoor geen Nedvang vergoeding kreeg. In het tariefen dienstenblad voor 2021 is bijvoorbeeld uitgegaan van € 47,- verwerkingskosten per huishouden i.p.v. € 6,- in 2019. Omdat de benchmark peiljaar 2019 betrof, is het tarief- en dienstenblad voor 2019 aangehouden t.b.v. eerlijke vergelijking. • Hoge kosten grof huishoudelijk afval: RWM heeft veel milieuparken en daarmee ook een hoge service en daardoor relatief hoge kosten voor de inzameling van grof vuil. Via enkele correcties is op de post van € 62 per Wha gekomen: o In de DVO met RWM zijn de kosten voor grof vuil € 36. o Er ook veel waardestromen, zoals papier en PMD, via de milieuparken afgevoerd 49.

Die inkomsten worden toegerekend aan de milieuparken. Dit zorgt voor een kostendrukkend effect (in 2020 begroot op ca € 12 per Wha). o De gemeente is eigenaar van de milieuparken en onroerende goederen daarom. In de gemeentelijke begroting is hiervoor een post van ca. € 9 per Wha opgenomen. o De kosten voor de inzameling en verwerking van tuinafval en kringloopgoederen zit in de post “inzamelkosten”. Dit is een post van ca. € 5 per Wha. Met deze drie correctiefactoren komen de kosten voor grof huishoudelijk afval op € 62 per Wha i.p.v. € 38 per Wha in de benchmark.

48

De kapitaalkosten voor betonputten en milieuparken zijn onderdeel van de post “overige directe kosten” (milieuparken) en de post “kapitaallasten (betonputten) welke onderdeel zijn van de totaalpost “Afval” uit de afvalstoffenheffing van € 8,2 miljoen (zie tabel 7.4 en de nadere toelichting daaronder). De kosten van de DVO met RWM vallen ook onder de post “Afval”. 49 Een verklaring die RWM hiervoor geeft is dat papier minicontainers en PMD zakken slechts één keer per maand worden opgehaald. In veel andere gemeenten worden PMD-zakken tweewekelijks ingezameld. Voor veel bewoners zijn deze inzamelfrequenties te weinig en daarom wordt een relatief groot deel van deze stromen naar de milieuparken gebracht. 24 december 2021

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

62

B. Benchmark Afvalstoffenheffing in de regio Zie paragraaf 7.2 C. Benchmark financiële prestaties RWM versus andere overheidsvennootschappen Zie paragraaf 6.2 D. Kernbevindingen benchmark financiële prestaties • •

• • •

De totale afvalbeheerskosten zijn in Sittard-Geleen ca. 12% lager dan de benchmark (peiljaar 2019). De “gecorrigeerde” kosten voor inzameling door RWM (DVO kosten minus correctie overhead RWM, minus sortering PMD en minus grof vuil en plus kapitaallasten betonputten) zijn met € 95 per Wha lager dan de inzamelkosten in de benchmark (€ 105 per Wha). Wanneer de post “overige kosten (overhead)” wordt gecorrigeerd, blijft en ca. € 25 aan overhead en andere kosten van RWM over. Dat is iets lager (17%) dan de benchmark. De kosten van grof huishoudelijk afval zijn hoog in Sittard-Geleen: € 62 per Wha vs. € 38 in de benchmark. Een verklaring hiervoor is het hoge serviceniveau (drie milieuparken) in Sittard-Geleen. De verwerkingskosten zijn erg laag in vergelijking met de benchmark. Om aangegeven redenen (flinke stijging verwerkingstarieven + brand in installatie Veolia) is 2019 geen goed jaar om de verwerkingskosten van Sittard-Geleen te vergelijken.

24 december 2021

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

63

Bijlage 1 Rapportages RWM Rapportage

Onderwerpen

Freq.

Rapportage GFT en restafval

1. Ingezamelde hoeveelheden restafval en GFT en de aanbiedfrequentie per soort inzamelmiddel 2. Aantal uitgereikte gele en rode kaarten -per inzamelroute gecategoriseerd per overtredingMaand gerapporteerd. 3. De wijze waarop ingediende klachten/gedane meldingen zijn afgehandeld .

Rapportage inzamelen grof huishoudelijk afval

1. Per deelstroom en per inzamelwijze de ingezamelde hoeveelheden grof huishoudelijk afval aan de gemeente gerapporteerd. Maand 2. Het aantal intakes en afspraken per inzamelwijze aan de gemeente gerapporteerd

Rapportage inzamelen grof huishoudelijk afval en grof tuinafval op afroep

Rapportage inzamelen kringloopgoederen en niet herbruikbare huisraad Rapportage inzamelen grof tuinafval via reguliere inzamelroutes

Rapportages overige afvalstromen

24 december 2021

1. Per deelstroom gerapporteerd over de hoeveelheden ingezameld grof huisvuil en grof tuinafval. 2. Het aantal intakes gerapporteerd,

Kwartaal

3. het aantal klachten en de afhandeling daarvan.

Jaar

1. Ingezamelde hoeveelheden rest- en (kringloop)goederen en de percentages hergebruik (product- en materiaal hergebruik) gerapporteerd.

Jaar

2. Het kringloopcentrum rapporteert aan de nv. De nv verwerkt deze rapportages in haar jaarverslag 1. Hoeveelheden ingezameld grof tuinafval gerapporteerd. 2. Aantal ingezamelde kerstbomen gerapporteerd. 1. 2. 3. 4. 5.

Hoeveelheid ingezamelde OPK per inzamelmethode gerapporteerd. Hoeveelheid ingezamelde textiel per inzamelmethode en per inzamelaar. Per kwartaal wordt gerapporteerd over de hoeveelheid ingezameld glas. Hoeveelheid ingezameld KCA per categorie en per inzamelmethode. Hoeveelheid ingezameld PMD per inzamelmethode .

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

64

Jaar

Kwartaal

Rapportage

Onderwerpen

Rapportage Milieuparken

Rapportage Containermanagement

Freq.

6. Overzicht verstrekt van de aanbiedlocaties, het aantal, het volume en het aantal ledigingen van de containers. 7. Overzicht gegeven van het aantal afgekeurde vrachten glas. 8. Overzicht inzicht verstrekt van de meldingen en klachten. (glas KCA, PMD)

Jaar

1. Hoeveelheden afgevoerd afval per fractie. 2. Aantal bezoekers per brenglocatie. 3. De hoeveelheden ingezameld gras.

Kwartaal

1. Aantal nieuwe en de hoeveelheid gerepareerde of vervangen containers per containertype gerapporteerd. 2. In voorraad zijnde containers. 3. Aantal aan de gemeente verstrekte pasjes. 4. Overzicht van de locatie, het type, het aantal, de inhoudsmaat en het aantal gebruikers/aansluitingen Jaar van de wijk- en verzamelcontainers/inzamelinstallaties. 5. Overzicht van de (verholpen) storingen/defecten en de vervolgacties. 6. Overzicht van de aan de gemeente verstrekte toegangspasjes en/of sleutels en gerubriceerd het aantal doorgevoerde mutaties in het databestand. 7. Hoeveelheid nieuwe en gewisselde minicontainers, emmers en chemoboxen gerapporteerd.

Rapportage Compostverstrekking Rapportage Specifieke promotie-acties afvalscheiding

24 december 2021

1. De per keer uitgegeven hoeveelheden compost per locatie gerapporteerd. 1. De gehouden specifieke acties en de daarmee bereikte publiciteit.

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

Kwartaal Jaar

Jaar

65

Rapportage

Onderwerpen

Rapportage: Sorteeranalyse

24 december 2021

Freq.

1. Per monstername worden door middel van een notitie/memo de ”kale cijfers” gepresenteerd. 2. Jaarlijks wordt een rapportage van de sorteeranalyse opgesteld met daarin beschreven de werkwijze, de resultaten, een vergelijking met de afgelopen 5 jaar en een vergelijking met de cijfers uit andere “vergelijkbare” gemeenten.

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

66

Jaar / monstername

Bijlage 2 Brief bestuurlijke reactie rekenkameronderzoek afval

24 december 2021

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

67

Rekenkamer commissie SittardGeleen

Uw brief van Uw kenmerk Ons kenmerk Behandeld door Telefoon Onderwerp

2847112

J. Gilissen 06-25633457 Bestuurlijke reactie rekenkameronderzoek afval

Sittard-Geleen, 3 februari 2022

Geachte rekenkamercommissie, Met veel belangstelling hebben wij kennisgenomen van uw rapport ‘Rekenkameronderzoek afval’. Wij zijn de rekenkamercommissie erkentelijk voor de gelegenheid om te reageren op haar conclusies en aanbevelingen. Algemeen Onze algemene conclusie is dat de tarieven van de afvalstoffenheffing in lijn zijn met die van andere gemeenten, ondanks de conclusie van de rekenkamer dat er een hogere mate van toerekening van kosten is in het tarief. De stijging van de afgelopen jaren wordt voornamelijk veroorzaakt door autonome factoren zoals stijgende verwerkingstarieven voor (grof) restafval, de gestegen verbrandingsbelasting voor restafval en toename van het afvalaanbod door COVID. Wat betreft uitvoering is er ruimte voor verbetering, waarbij een aantal conclusies die het rapport stelt door de gemeente voorafgaand aan het rekenkameronderzoek zelf ook al zijn getrokken. In het Regionaal beleidskader van afval naar grondstof 2022-2025 en het nog vast te stellen Uitvoeringsplan dat volgt vanuit het Beleidskader, komt een aantal zaken terug. Wel vindt het College het een gemiste kans dat de scope van het onderzoek verlegd is. Hierdoor komt RWM niet voldoende terug in het onderzoek waardoor een beoordeling voor toekomstige plannen van RWM (2.0) niet met dit onderzoek gefaciliteerd wordt.

Daarnaast is het door vertragingen in het onderzoek niet mogelijk om aanbevelingen mee te nemen in het beleid en de tarieven voor 2022. De uitwerking van de aanbevelingen kan voor zover aan de orde dan ook pas opgepakt worden in de uitvoering van het beleid en de tarieven van 2023.

Postadres: Postbus 18, 6130 AA Sittard-Geleen  14 046 (vanuit buitenland +31 46 477 77 77) | www.sittard-geleen.nl

Onderstaand per aanbeveling een korte bestuurlijke reactie 1. Kies voor een strategie die een bewezen trendbreuk kan realiseren Wij nemen deze aanbeveling over. Wij onderkennen dat de strategie aangepast moet worden. Voor het resultaat van afvalscheiding kan aan drie knoppen worden gedraaid: duurzaamheid, service en kosten. Bestuurlijk is eerder de keuze gemaakt om te kiezen voor hoge service in de vorm van brengvoorzieningen voor PMD in de wijk. Inmiddels is bewezen dat een trendbreuk te realiseren is door de inzamelstructuur aan huis te wijzigen. In het Regionaal beleidskader van afval naar grondstof 2022-2025 is vermeld dat het inzamelsysteem zoveel mogelijk moet aansluiten op de behoefte van de gebruikers in plaats van andersom, bijvoorbeeld door meer stromen vaker aan huis op te halen. In het Uitvoeringsplan dat volgt vanuit het Beleidskader volgen maatregelen gericht op het systeem. 2. Maak een nieuwe strategie milieuparken Wij nemen deze aanbeveling over. Het aantal milieuparken wordt in de toekomst opnieuw onderzocht, zeker in relatie met wet- en regelgeving en de transformatie naar circulaire ambachtscentra. 3. Focus op de kansen voor verbetering scheidingsprestaties GFT en PMD Wij nemen deze aanbeveling over. De uitwerking hiervan komt terug in het uitvoeringsplan. 4. Professionaliseer monitoring en verantwoording Wij nemen deze aanbeveling over.

In het nog vast te stellen Regionaal Uitvoeringsplan wordt een aantal basisvoorwaarden opgenomen dat noodzakelijk is voor het uitvoeren van de maatregelen, waaronder o.m. monitoring en evaluatie. Gepland is om dit in het derde kwartaal van 2022 met RWM en de samenwerkende gemeenten binnen RWM op te pakken. 5. Vergroot de uitvoeringskracht huishoudelijk afvalbeheer van de gemeente Wij nemen deze aanbeveling mee in de uitwerking van het uitvoeringsplan. Het College erkent dat om tactische werkzaamheden te borgen en om de basis (verder) op orde te krijgen het nodig is om structureel capaciteit uit te breiden. Indien de kosten van € 277.000 niet meer worden toegerekend aan de afvalstoffenheffing, betekent dit weliswaar dat ruimte ontstaat om andere kosten toe te rekenen, maar dat er ruimte gezocht moet worden binnen de begroting om de kosten van € 277.000 op een andere manier te dekken. Indien de kosten van € 277.000 niet meer worden toegerekend aan de afvalstoffenheffing, betekent dit weliswaar dat ruimte ontstaat om andere kosten toe te rekenen, maar dat er ruimte gezocht moet worden binnen de begroting om de kosten van € 277.000 op een andere manier te dekken.

6. Actualiseer de DVO, gewenste rol RWM en zorg voor bijbehorende capaciteit Wij nemen deze aanbeveling over, echter hangt dit alles nauw samen met andere aanbevelingen. Er is ook sprake van een volgordelijkheid: eerst moet de ambtelijke Postadres: Postbus 18, 6130 AA Sittard-Geleen  14 046 (vanuit buitenland +31 46 477 77 77) | www.sittard-geleen.nl

capaciteit op orde gebracht worden. Pas dan is er ruimte om te werken aan de realisatie van de maatregelen/aanbevelingen van de Rekenkamer. Daarnaast is door RWM begin 2021 een toekomstvisie aan de aandeelhouders voorgelegd waarin drie toekomstrichtingen worden genoemd, zijnde RWM 2.0, fusie en verkoop. De aandeelhouders hebben aangegeven een extern onderzoek te willen doen naar hoe de afvalinzameling, afval vermarkting en reiniging het meest doeltreffend (leveren van prestaties) en doelmatig (benchmark) kan worden uitgevoerd waarbij de drie toekomstrichtingen worden onderzocht. In afwachting van een beslissing van de gemeente Echt-Susteren tot toetreding is het onderzoek niet verder opgepakt. Samen met Echt-Susteren wordt het onderzoek opnieuw vormgegeven, waarbij op verzoek van de gemeente Echt-Susteren de toekomstrichting privatisering wordt geschrapt. 7. Laat nader onderzoek doen naar toerekening kosten aan de afvalstoffenheffing Wij nemen deze aanbeveling niet over, wij vinden een onderzoek door een accountant niet nodig. Ons beleid van de afvalstoffenheffing is gericht op de vervuiler betaalt, dit houdt in dat alle kosten die betrekking hebben de afvalstoffenheffing ook worden toegerekend, we gaan daarbij uit van 100% kostendekkendheid. Aanpassingen aan de kostendekkendheid worden indien nodig voorgelegd ter toetsing aan een extern fiscaal-juridische adviseur.

Samenvattend Onze algemene conclusie is dat de tarieven van de afvalstoffenheffing in lijn zijn met die van andere gemeenten, ondanks de conclusie van de rekenkamer dat er een hogere mate van toerekening van kosten is in het tarief. De stijging van de afgelopen jaren wordt voornamelijk veroorzaakt door autonome factoren zoals de invoering van de verbrandingsbelasting. Wat betreft uitvoering is er ruimte voor verbetering, waarbij een aantal conclusies die het rapport stelt door de gemeente voorafgaand aan het rekenkameronderzoek zelf ook al zijn getrokken. In het Regionaalbeleidskader van afval naar grondstof 2022-2025 en het nog vast te stellen Uitvoeringsplan dat volgt vanuit het Beleidskader, komt een aantal zaken terug.

Postadres: Postbus 18, 6130 AA Sittard-Geleen  14 046 (vanuit buitenland +31 46 477 77 77) | www.sittard-geleen.nl

De aanbevelingen 1 tot en met 4 worden overgenomen. Aanbeveling 5, uitbreiding capaciteit wordt meegenomen in de uitvoering van het uitvoeringsplan, hiervoor moet een integrale afweging gemaakt worden. Aanbeveling 6 kan pas worden opgepakt als aan een aantal randvoorwaarden is voldaan. Aanbeveling 7 nemen wij niet over, wij vinden een onderzoek door een accountant niet nodig. In de bijlage is een reactie op de conclusies uit het onderzoek opgenomen. Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Sittard-Geleen,

mr. J.Th.C.M. Verheijen, burgemeester

J.A.M. Heesen gemeentesecretaris

Bijlage: reactie conclusies rekenkamer onderzoek afval

Postadres: Postbus 18, 6130 AA Sittard-Geleen  14 046 (vanuit buitenland +31 46 477 77 77) | www.sittard-geleen.nl

Bijlage 3 Reactie conclusies rekenkameronderzoek afval

24 december 2021

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

68

Bijlage: reactie conclusies onderzoek rekenkameronderzoek afval

Conclusies over beleid en governance 1. Beleidsdoelen niet langer in lijn met landelijke doelen en andere gemeenten De restafvaldoelstelling van maximaal 100 kg/inw in 2020 is niet gehaald in Sittard-Geleen (overigens geldt dit voor ca. driekwart van de andere gemeenten in Nederland). In het nieuwe afvalbeleidskader is in het jaar van doelbereiking van de 100 kg/inw restafval uitgesteld tot 2025. De landelijke streefwaarde voor 2025 is 30 kg/inw restafval. 2. Met vastgestelde strategieën zijn de beleidsdoelen niet haalbaar De strategie prijsdifferentiatie past Sittard-Geleen (met succes) al toe sinds de implementatie van diftar in 2002. Dat leidde destijds direct tot een flinke reductie van de hoeveelheid restafval (min 100 kg/inw) en maakte van de gemeente één van de koplopers m.b.t. deze milieuprestatie. Na de verzelfstandiging van RWM in 2011 zijn door de gemeente echter geen grote maatregelen of “trendbreuk” strategie-wijzigingen meer doorgevoerd. Landelijk hebben veel gemeenten de afgelopen 5 tot 10 jaar juist wel (veel) maatregelen genomen waardoor er landelijk sprake is van een dalende trend. De positie van Sittard-Geleen is daarmee veranderd van koploper naar goede middenmoter. De gemeente Sittard-Geleen past (in vergelijking tot de benchmark) zelfs een afwijkende strategie toe met betrekking tot servicedifferentiatie.

Een “trendbreuk” is noodzakelijk om de gestelde doelen te bereiken. Dat zal in de praktijk betekenen dat een systeemwijziging zal moeten plaatsvinden met een strategie gericht op een lagere service voor het aanbieden van restafval en een hogere service voor het aanbieden van grondstoffen. Reactie conclusies 1 en 2 In 2015 is het Regionaal afvalplan Westelijke Mijnstreek vastgesteld waarbij ingezet is op ‘milieu door service’ door het verbeteren van de service op grondstoffen voor de inwoners. Dit is met succes uitgevoerd, evenals de uniformering van milieuparken en tarieven. In het Regionaal beleidskader van afval naar grondstof 2022-2025 is vermeld dat het inzamelsysteem zoveel mogelijk moet aansluiten op de behoefte van de gebruikers in plaats van andersom, bijvoorbeeld door meer stromen vaker aan huis op te halen. In het Uitvoeringsplan dat volgt vanuit het Beleidskader volgen maatregelen gericht op het systeem. De streefwaarde van 100 kg/inw in 2020 is inderdaad niet gehaald. Deze streefwaarde is in het nieuwe Regionaal beleidskader geactualiseerd naar 100 kg in 2025. 3. Veel vastgelegde maatregelen zijn niet uitgevoerd Met name de uitvoering van maatregelen gericht op communicatie, serviceverhoging voor grondstoffen en serviceverlaging voor restafval blijft achter.

Dit lijkt mede een gevolg te zijn van de beperkte ambtelijke (beleids-)capaciteit die er in de jaren na de verzelfstandiging van RWM beschikbaar was. Reactie conclusie 3 In het beleidsplan uit 2015, genoemd bij de reactie op conclusie 2, zijn de opgenomen maatregelen gericht op communicatie en serviceverhoging voor grondstoffen uitgevoerd. In 1

het beleidsplan uit 2015 is geen maatregel geformuleerd voor serviceverlaging van restafval. Daardoor heeft hierop geen uitvoering plaatsgevonden. 4. Afvaldoelen zijn veelal niet SMART geformuleerd, monitoring en verantwoording vindt conform DVO plaats, maar kan beter Drie van de vier doelen uit het nieuwe regionaal afvalbeleidskader zijn niet SMART gemaakt: deze kunnen dus niet worden gemeten waardoor adequate (bij)sturing in de praktijk moeilijk uitvoerbaar is. De dienstverleningsovereenkomst met RWM (DVO) is echter niet aangepast om aanvullende data op (nieuwe) beleidsdoelen te verzamelen. Belangrijk is dat op dit moment er geen “gestructureerd” verband is tussen de doelstellingen, beleidsindicatoren, dataverzameling en rapportage. De gemeente is aan zet om dat proces goed in te richten. Reactie conclusie 4 Het is juist dat drie van de vier doelen niet SMART zijn geformuleerd. De gemeente Sittard-Geleen heeft RWM al in 2019 gevraagd om de 10 jaar oude dienstverleningsovereenkomst aan te passen. Vanuit Sittard-Geleen is gestart met voorbereidingsgesprekken voor een nieuwe DVO. Het actualiseren van de DVO moet gebeuren in samenwerking met RWM en de gemeenten Beek en Stein. Vanwege ontwikkelingen, zoals de toetreding van de gemeente Echt-Susteren, uittreding van de gemeente Beekdaelen en het coronajaar 2020 is er nog geen nieuw DVO.

In regioverband is nu samen met RWM afgesproken dat de nieuwe DVO in 2022 wordt opgepakt, aangezien ook voor de toetreding van Echt-Susteren een nieuw contract nodig is. De huidige DVO is 10 jaar oud en dateert van de oprichting van RWM, hierin is met name de afbakening van taken tussen gemeente en RWM opgenomen. De DVO is niet bijgesteld bij het vaststellen van nieuw afvalbeleid. 5. De raad heeft vooral aandacht gehad voor dumpingen en bijplaatsingen Op basis van analyse van raadsvragen (artikel 43 vragen) in de afgelopen jaren volgt dat de raad vooral aandacht heeft gehad voor de zichtbare en negatieve nevenaspecten van afval(inzameling): namelijk dumpingen van afval en bijplaatsingen van afval bij ondergrondse containers. Aan de preventieve kant zijn door de gemeente minder maatregelen genomen: communicatie en educatie zijn beperkt van de grond gekomen en de netto toegerekende capaciteit voor handhaving (via de afvalstoffenheffing) is de afgelopen drie jaar juist gedaald. Een (vaste) periodieke update aan de raad over stand van zaken en gerealiseerde afvalprestaties (buiten de jaarlijkse programmabegroting) ontbreekt. Ook een gedetailleerde opbouw van de afvalstoffenheffing ontbreekt in de begroting.

Reactie conclusie 5 De artikel 43 vragen van de gemeenteraad betreffen inderdaad met name vragen over de negatieve bijeffecten van de gemaakte afvalbeleidskeuzes zoals afvaldumpingen en de handhaving hierop. Als preventieve maatregelen maken wij een bezoek aan het milieupark zo laagdrempelig mogelijk en stellen wij gratis een aanhangwagen beschikbaar. De communicatie over afval beperkt zich tot communicatie over operationele zaken als inzameling, afvalscheiding en tarieven. Communicatie over afvalpreventie is nog maar weinig van de grond gekomen doordat er geen communicatiemedewerker afval en grondstoffen is. Wel heeft afvaleducatie de nodige aandacht gehad in de afgelopen jaren. 2

Ambtelijk is er veel aandacht en capaciteit gegaan naar de afhandeling van de vragen van de gemeenteraad waardoor andere werkzaamheden zoals uitvoering van de maatregelen in de afvalbeleidsplannen vanwege prioritering zeer verspreid zijn opgepakt. In de programmabegroting van de gemeente wordt de kostendekkendheid van de afvalstoffenheffing conform de voorschriften uit het BBV op hoofdlijnen weergegeven. In het rapport belastingmaatregelen is een gedetailleerd overzicht opgenomen van de berekening van de afvalstoffenheffing. Conclusies over uitvoering afvalbeheer 6. Sinds verzelfstandiging RWM is er beperkte ambtelijke capaciteit RWM is in 2011 verzelfstandigd. Veel personeel is toen vanuit de gemeente(n) overgegaan naar RWM. Bij de gemeente Sittard-Geleen bleef er beperkte ambtelijke capaciteit voor afval achter. Reactie conclusie 6 Bij de oprichting van RWM is inderdaad beperkte ambtelijke capaciteit achtergebleven, waardoor er minder ruimte was voor beleidsuitvoering. In 2020 is de ambtelijke capaciteit daarom tijdelijk uitgebreid en ingezet op structureel werk (regie RWM, complexe meldingen) en beleidsuitvoering conform afspraken college en raad. 7. Uitvoering door RWM gaat goed, maar DVO met RWM is niet meer actueel De samenwerking tussen de gemeente en RWM is vastgelegd in een dienstverleningsovereenkomst (DVO) uit 2011.

Inmiddels heeft de gemeente in 2021 wel het initiatief genomen om het actualisatieproces op te starten. Enkele aspecten in de taakverdeling tussen RWM en gemeente die zijn vastgelegd in het DVO zijn minder gebruikelijk in Nederland en waarschijnlijk ook minder (kosten)effectief. Met name onderbrengen van de KCC taken. Reactie conclusie 7 Het actualiseren van de DVO staat los van de keuze hoe we bepaalde taken regelen. De keuze om KCC taken niet volledig onder te brengen bij RWM is een keuze die gemeente Sittard-Geleen in het verleden gemaakt heeft. Dit in tegenstellig tot de andere RWMgemeenten: zij hebben de KCC taken voor wat betreft afval en reiniging wel volledig bij RWM belegd. Inwoners van die gemeenten nemen rechtstreeks contact op met RWM. Het actualiseren van de DVO dient plaats te vinden in samenwerking met RWM en de gemeenten Beek en Stein. Vanuit Sittard-Geleen is gestart met voorbereidingsgesprekken voor een nieuwe DVO. Vanwege ontwikkelingen, zoals de toetreding van de gemeente EchtSusteren, uittreding van de gemeente Beekdaelen en het coronajaar 2020 is er nog geen nieuw DVO. In regio verband is nu samen met RWM afgesproken dat de nieuwe DVO in 2022 wordt opgepakt, aangezien ook voor de toetreding van Echt-Susteren een nieuw contract nodig is.

3

8. RWM is lean en mean, maar kwetsbaar Er zijn verschillende mogelijkheden om deze kwetsbaarheid te verminderen. Zo kan het takenpakket worden uitgebreid, het aantal deelnemende gemeenten worden vergroot (zoals via de recente toetreding van Echt-Susteren) of kan een (personele) investering in de RWMorganisatie worden gedaan. Daarnaast zijn er ook andere mogelijkheden, zoals een fusie of overname (verkoop) van RWM. Deze mogelijkheden worden begin 2022 door een extern bureau nader onderzocht. Tot de uitkomst van dit onderzoek wordt er beperkt geïnvesteerd in de RWM organisatie (bijv. om kwetsbaarheden te verminderen). Reactie conclusie 8 Door RWM is begin 2021 een toekomstvisie aan de aandeelhouders voorgelegd waarin drie toekomstrichtingen worden genoemd, zijnde RWM 2.0, fusie en verkoop. De aandeelhouders hebben aangegeven een extern onderzoek te willen doen naar hoe de afvalinzameling, afval vermarkting en reiniging het meest doeltreffend (leveren van prestaties) en doelmatig (benchmark) kan worden uitgevoerd waarbij de drie toekomstrichtingen worden onderzocht. In afwachting van een beslissing van de gemeente Echt-Susteren tot toetreding is het onderzoek niet verder opgepakt. Samen met EchtSusteren wordt het onderzoek opnieuw vormgegeven, waarbij op verzoek van de gemeente Echt-Susteren de toekomstrichting privatisering wordt geschrapt. 9.

Afvalprestaties Sittard-Geleen – kansen bij GFT en PMD In vergelijking met de afvalbenchmark scoort Sittard-Geleen iets beter dan gemiddeld (2% meer scheiding en 13 kg/inw minder restafval). Er zijn echter wel mogelijkheden om deze afvalprestaties te verbeteren. De grootste verbeterkansen zitten bij GFT en PMD. Reactie conclusie 9 Het is juist dat grote verbeterkansen zitten bij GFT en PMD. Daarnaast zit ook een grote verbeterkans bij de hoeveelheid restafval op het milieupark. Er wordt nog veel klein huishoudelijk restafval naar het milieupark gebracht dat wellicht beter kan worden gescheiden. 10. Veel milieuparken in Sittard-Geleen en daardoor hoge kosten Uit de benchmark blijkt dat er in het RWM-verzorgingsgebied veel milieuparken zijn (gerelateerd naar aantal huishoudens dat gebruik maakt van één milieupark): voor SittardGeleen geldt dat dit er ongeveer twee keer zoveel milieuparken zijn als gemiddeld. Deze kwestie wordt steeds urgenter, omdat de milieuparken in zijn huidige vorm niet toekomst vast zijn en investeringen noodzakelijk zijn: de bestaande milieuparken hebben onvoldoende ruimte om gewenste nieuwe (circulaire) functies en afvalstromen te kunnen accommoderen (transformatie naar circulair ambachtscentrum) en de milieuparken kunnen volgens RWM daardoor niet meer voldoen aan alle eisen van het activiteitenbesluit.

Reactie conclusie 10 Het aantal milieuparken wordt in de toekomst opnieuw onderzocht, zeker in relatie met weten regelgeving en de transformatie naar circulaire ambachtscentra.

4

Conclusies over financiële prestaties 11. Inzamelkosten RWM beperkt gestegen, stijging zit in verwerkingskosten 12. Lage afvalbeheerkosten in vergelijking met de benchmark Uit de benchmark (2019) blijkt dat de totale afvalbeheerskosten per huishouden circa 12% lager zijn dan gemiddeld (€ 148 per huishouden versus € 168 in de benchmark). Hierbij zijn de inzamelkosten van RWM, verwerkingskosten van afval en enkele overige kosten (incl. overhead) meegenomen. Reactie conclusie 12 Wij maken zelf als benchmark gebruik van de woonlastenmonitor van de provincie. Voor 2021 bedraagt de gemiddelde afvalstoffenheffing € 276,42. Dit is lager dan de streefwaarde van € 299,51, het gemiddelde van de 4 grootste Limburgse gemeenten 13. Onzekerheid over nieuwe verwerkingstarieven De huidige ASL-verwerkingscontracten zijn in een “gunstige” tijd afgesloten en lopen vanaf 2014 tot 2024. De vraag is wat de tarieven gaan worden voor de nieuwe ASL-contracten. In ongunstige marktomstandigheden kan dit zomaar leiden tot circa € 0,5 miljoen aan extra verwerkingskosten. Het risico zit met name bij restafval. Om dat risico te verminderen, is inzetten op betere afvalscheiding en minder restafval een win-win maatregel. 14.

Zakkeninzameling is goedkoopste variant en leidt tot het minste restafval Restafval wordt in Sittard-Geleen op drie manieren ingezameld: met minicontainers, via ondergrondse containers en met “dure” zakken. De kosten en milieueffecten zijn voor deze verschillende methoden in kaart gebracht. Hieruit blijkt dat er met zakken het minste restafval wordt ingezameld per huishouden (124 kg) en met minicontainers het meeste (247 kg). Een verklaring kan zijn dat de grootte van een huishouden gemiddeld groter is bij huishoudens met een minicontainer alhoewel dat geen factor 2 zal schelen. Daarnaast is de zakkeninzameling ook een relatief goedkope vorm van inzamelen. Reactie conclusie 14 De zakkeninzameling is een keuze en heeft ook nadelen, zoals mogelijk meer vervuiling in de openbare ruimte. Het is een variant die onderzocht kan worden op het moment dat de vervanging van inzamelcontainers aan de orde is. 15. Hoogte afvalstoffenheffing is gemiddeld, trend is stijgend De hoogte van de afvalstoffenheffing is in Sittard-Geleen (2020) iets lager dan het landelijk gemiddelde en vergelijkbaar met die van het gemiddelde van de grotere gemeenten in Limburg. Dit is voor een groot deel terug te voeren op langjarige gunstige verwerkingscontracten.

De afvalstoffenheffing in Sittard-Geleen had 10-15% lager kunnen liggen in vergelijking met de landelijke en Limburgse gemiddeldes als er minder kosten zouden worden toegerekend aan de heffing 16. Sittard-Geleen rekent relatief veel kosten toe aan de afvalstoffenheffing Uit de tariefberekening van de gemeente Sittard-Geleen blijkt dat er in vergelijking met andere gemeenten relatief veel kosten worden toegerekend aan de afvalstoffenheffing. Dit 5

zit vooral in de toerekening van de kosten van straatreiniging en personele kosten. De kosten voor kwijtschelding zijn in lijn met die van andere grote gemeenten in Limburg. Daarnaast zit er een post van € 277.000,- onder de personele kosten die in het verleden daar terecht is gekomen vanuit een doorbelasting vanuit openbare ruimte, groen en wegen. Die post is ieder jaar automatisch weer onderdeel geworden van de heffing. Nu is niet meer te achterhalen waar deze post voor is. Deze kan dus (ook volgens medewerkers van de gemeente) uit de begroting van de afvalstoffenheffing worden gehaald. Door deze post is de afvalstoffenheffing ca. € 6 per huishouden hoger. Reactie conclusie 15 en 16 Ons beleid van de afvalstoffenheffing is gericht op de vervuiler betaalt, dit houdt in dat alle kosten die betrekking hebben de afvalstoffenheffing ook worden toegerekend, we gaan uit van 100% kostendekkendheid. Bij de begroting 2013 heeft de gemeenteraad dan ook besloten alle kosten van reiniging toe te rekenen aan de afvalstoffen- en rioolheffing. Dit is ook de reden dat de kosten van kwijtschelding afvalstoffenheffing en de incontinentiekorting wordt toegerekend aan de afvalstoffenheffing. Ondanks deze maximale toerekening zijn de tarieven van de afvalstoffenheffing in vergelijking met andere gemeenten niet hoog.

De toerekening van € 277.000 is een post uit het verleden die betrekking heeft op structurele kosten die gemaakt werden voor de openbare ruimte t.b.v. werkzaamheden van het toenmalig beoogde regionale werkbedrijf om te zorgen voor minder afval in de openbare ruimte. Deze post zal bij de volgende berekening van de afvalstoffenheffing nader worden bezien. Indien ervoor wordt gekozen om minder kosten toe te rekenen aan de afvalstoffenheffing, en het beleid van de vervuiler betaalt los te laten, betekent dit weliswaar dat het tarief daalt, maar dat er ruimte gezocht moet worden binnen de begroting om de kosten op een andere manier te dekken.

6

Bijlage 4 Nawoord Rekenkamercommissie

24 december 2021

REKENKAMERONDERZOEK AFVAL

BH9663-RHD-ZZ-XX-RP-Z-0001

69

Nawoord De Rekenkamercommissie dankt het College voor haar bestuurlijke reactie op ons onderzoek naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van de inzameling en verwerking van huishoudelijk afval in SittardGeleen. Met het onderzoek onderschrijven we –net als het College- het belang van dit thema in de gemeente. In de bestuurlijke reactie stelt het College voor de aanbevelingen 1 tot en met 4 over te nemen. Aandachtspunt van onze zijde hierbij is de wijze waarop monitoring en verantwoording plaatsvindt richting de raad. Het is zaak dat de raad hierbij vroegtijdig betrokken wordt om tot een goede werkvorm te komen. Ten aanzien van de aanbevelingen 5 en 6 begrijpen wij dat de spreekwoordelijke voetnoten die het college plaatst. Het college geeft tot slot aan dat zij zich niet herkennen in aanbeveling 7 om als raad richting de accountant de toerekening van kosten aan de afvalstoffenheffing als aandachtsgebied te duiden. Wij zijn van mening dat de constateringen in ons rapport meer dan voldoende aanleiding zijn voor nadere aandacht van raadszijde voor de toerekening van kosten aan de afvalstoffenheffing.