08.1 Bijlage bij Nota van zienswijzen

Tevens ontstaat de grote mijnstortberg die vandaag de dag nog steeds een toonaangevend aspect vormt van het Chemelot-terrein. In de loop van de tijd raken vervolgens grote delen van het huidige Chemelot -terrein bebouwd. Vlak voor de sluiting van de mijn in 1963 is het gebied rondom de mijnberg vrijwel helemaal volgebouwd. Alleen ten zuiden van de berg (meteen ten zuiden van de huidige Kerenshofweg) zijn nog zones waar slechts in beperkte mate bebouwing heeft gestaan. Wel ligt hier het dorpje Kerensheide dat aan het begin van de 20e eeuw is aangelegd. Van de oorspronkelijke mijngebouwen is over het algemeen weinig meer over. Alleen het oude hoofdgebouw en de (deels afgegraven) mijnstortberg doen nog denken aan het mijnverleden. Wanneer bovenstaande observaties in een groter kader worden geplaatst, valt op dat de lacunes op Chemelot goed vergelijkbaar zijn met de kennislacunes uit de provinciale onderzoeksrapporten voor de middenterrassen. Op basis van de huidige kennisstand kan namelijk gesteld worden dat er grote kennislacunes bestaan, voornamelijk voor het neolithicum, de bronstijd en tot op zekere hoogte ook de Romeinse tijd. Zeker voor het midden-laat neolithicum en de bronstijd is elke aanvullende informatie meer dan welkom. Voor het vroeg neolithicum (LBK) en de late bronstijd -ijzertijd is iets meer bekend.

Ook voor deze perioden bestaan echter nog verschillende kennislacunes. Zo zijn er voor de late bronstijd-ijzertijd vooralsnog weinig gegevens over bijvoorbeeld de vegetatieontwikkeling. Daarnaast is voor de midden-late ijzertijd nog steeds zeer weinig bekend over nederzettingsterreinen en rituele praktijken. Toekomstig onderzoek op Chemelot levert potentiële mogelijkheden om niet alleen meer te weten te komen over de menselijke bewoningsgeschiedenis op Chemelot zelf, maar ook om een belangrijke bijdrage te leveren aan de bredere kennislacunes die op dit moment nog aanwezig zijn op de middenterrassen. Het onderzoekskader dat is opgesteld voor het provinciaal archeologisch aandachtsgebied Graetheide (Van Wijk, 2009) kan eventueel als uitgangspunt dienen.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[53]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Provincie/ Middenterassen.

Referentie

Vuursteenconcentraties die onderdeel vormen van (jacht)kampementen van jager-verzamelaars

Iedere nieuwe vindplaats zal kennis genereren

Verhart, 2016

Hoog, vooral langs de noord- en westrand van het terrein

zowel ‘losse’ sporen als grotere sporenclusters die onderdeel vormen van bewoningsarealen of ‘special activity’ zones

Voor thema’s wordt verwezen naar NOAA en provinciaal wetenschappelijk kader Graetheide

Verhart, 2016, Van Wijk, 2009

Midden neolithicummidden bronstijd

Middelhoog (gehele terrein)

Vooralsnog zijn vondsten uit deze periode zeer beperkt. Eventueel sprake van kleine bewoningskernen

Zeer lage vondsten- en sporendichtheid, bewoningskernen zeer beperkt van omvang (enkel erf).

Elke vindplaats zal kennis genereren

Verhart, 2016

Late bronstijdijzertijd

Hoog (gehele terrein, zeer hoge verwachting aan noord- en zuidzijde Kerenshofweg en langs A2)

Kleine bewoningskernen (erven), graven en akkerarealen

Zeer lage vondsten- en sporendichtheid, bewoningskernen zeer beperkt van omvang (enkel erf), grotere akkerarealen met verspreid patroon van silo’s, kuilen en clusters van paalkuilen behorende tot schuurtjes of spiekers.

Gedifferentieerd beeld, vraagstelling/onder zoek inrichten op mogelijke kenniswinst

Meurkens & Tol, 2016

Romeinse tijd

Middelhoog (gehele terrein)

Extensief gebruik, mogelijk vooral akkerareaal

Vooralsnog zeer weinig gegevens

Veel kennislacunes, elke vindplaats van belang

Tichelman, 2016

Middeleeuwennieuwe tijd

Laag (gehele terrein)

Extensief gebruik, greppels, houtskoolmeilers, losse kuilen en eventueel restanten van infrastructuur (wegen, landweer, e.d.)

Gedifferentieerd beeld, veel kennislacunes,

Van de Water & Schotten, 2021

Periode

Verwachting

Kenmerken

Laat paleolithicummesolithicum

Laag

Vroeg neolithicum (LBK)

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

Opmerking

[54]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Staatsmijn Maurits

Hoog (vooral rondom de oude mijnschachten en de mijnstortberg).

Resten van het gehucht Kerensheide en het Mijnkamp. Het oude hoofdgebouw bestaat nog. Voor de rest is het merendeel van de mijngebouwen gesloopt en verdwenen.

Tabel 5. Overzicht archeologische verwachting voor het Chemelot -terrein.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[55]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

5 Gemeentelijk archeologiebeleid 5.1 Inleiding Sinds 1 september 2007 is de nieuwe wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz ) van kracht. Hiermee geeft de rijksoverheid uitvoering aan de implementatie van het Europese Verdrag van Valletta (Malta) uit 1993 dat beoogt het cultureel erfgoed in de bodem beter te beschermen. Vanaf 1 juli 2016 bundelt de Erfgoedwet bestaande wet- en regelgeving voor het behoud en beheer van het cultureel erfgoed in Nederland. Samen met de toekomstige Omgevingswet maakt de Erfgoedwet een integrale bescherming van ons cultureel erfgoed mogelijk. Het behoud en beheer van het Nederlandse erfgoed was geregeld in zes verschillende wetten en een regeling. Waarin roerend, onroerend en archeologisch erfgoed allemaal hun eigen specifieke definities, procedures en beschermingsmaatregelen hadden. Voor het eerst komt er nu één integrale wet die betrekking heeft op alle museale objecten, musea, monumenten en archeologie op het land en onder water. Samen met de nieuwe Omgevingswet maakt de Erfgoedwet een integrale bescherming van het cultureel erfgoed mogelijk. Met de inwerkingtreding van de Erfgoedwet kregen de gemeentes een eigen verantwoordelijkheid voor al haar culturele erfgoed zowel bovengronds als ondergronds.

Het doel van de archeologische monumentenzorg is de instandhouding en het onderzoek van in de bodem aanwezige kennisbronnen (archeologische vindplaatsen), zodat nu en in de toekomst de vroegste geschiedenis geschreven kan worden. In de ruimtelijke ordening is archeologische monumentenzorg ook het instrument om vast te stellen, waar geen (belangrijke) archeologische waarden aanwezig zijn en waar ontwikkelin gen veilig kunnen plaats vinden. In het kader van de nieuwe Omgevingswet zal bij ruimtelijke ontwikkelingen van gemeenten een oordeel worden verwacht over de omgang met bekende of te verwachten archeologische waarden. Daarbij speelt niet alleen het archeologisch belang een rol, maar ook vaak economische of maatschappelijke belangen. Aangezien Chemelot op het grondgebied van twee gemeentes ligt (Stein en Sittard -Geleen) met ieder hun eigen archeologiebeleid, gelden verschillende beleidsregels. In dit hoofds tuk worden daarom allereerst de geldende beleidsregels uiteengezet. Daarnaast wordt in het kader van onderhavig rapport specifiek voor het deel van Chemelot dat binnen de gemeente Sittard -Geleen valt een actualisatie gemaakt van de bestaande beleidskaart om zodoende de meest actuele stand van zaken weer te kunnen geven.

5.2 Gemeentelijk beleid gemeente Stein De gemeente Stein is een van de oudste bewoonde streken van Nederland. Behoudens 66 rijksmonumenten, twee rijksbeschermde dorpsgezichten en een uit 2009 da terende archeologiebeleid, kende Stein tot recentelijk geen bescherming voor erfgoed. Doordat in de loop der jaren veel erfgoed is verdwenen, ontstond het besef dat het noodzakelijk is om erfgoedbeleid te ontwikkelen en het erfgoed te beschermen. Dit beleid is in 2019 vastgesteld in het beleidsdocument ‘Erfgoedbeleid 2019 gemeente Stein’ en inmiddels verankerd in het Bestemmingsplan Erfgoed Stein (vastgesteld 22 juli 2021). Aan het in 2019 vastgestelde erfgoedbeleid is een zogenaamde beleidsadvieskaart geko ppeld (Van Wijk, 2019). Deze vormt een actualisatie van de gemeentelijke beleidskaart uit 2005 en een eerdere actualisatie uit 2009. Op de beleidsadvieskaart wordt een onderscheid gemaakt tussen gebieden waar veel en weinig archeologische resten te verwachten zijn en gebieden waarvan reeds bekend is dat er daadwerkelijk

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[56]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

archeologische resten aanwezig zijn. Aan deze verschillende gebieden zijn vervolgens per beleidscategorie ondergrenzen vastgesteld (tabel 6) Categorie

Ondergrens ingreep oppervlak

Ondergrens ingreep diepte

1. Wettelijk beschermede archeologische monumenten

0 m²

0 cm –Mv

2. Gebied met hoge archeologische verwachting

250 m²

40 cm –Mv

3. Gebied met middelhoge archeologische verwachting

2500 m²

40 cm –Mv

4. Gebied met lage archeologische verwachting

Algehele vrijstelling

Algehele vrijstelling

5. Gebied zonder archeologische verwachting

Algehele vrijstelling

Algehele vrijstelling

Tabel 6. Beleidscategorieën en bijbehorende ontheffingsondergrenzen in de gemeente Ste in.

Bodemingrepen (waaronder graafwerkzaamheden, het aanplanten en vellen van diepwortelende beplanting en het aanleggen van wegen of leidingen) zijn omgevingsvergunningplichtig wanneer zij de genoemde ondergrenzen overschrijden. Middels een archeologisch onderzoek moet bij de vergunningaanvraag worden aangetoond of archeologische waarden als gevolg van de bouwwerkzaamheden of bodemingrepen kunnen worden geschaad. Aan de omgevingsvergunning kunnen voorwaarden worden verbonden, zoals het treffen van technis che maatregelen waardoor in situ behoud mogelijk is, het doen van een opgraving of het uitvoeren van de werkzaamheden onder archeologische begeleiding. De omgevingsvergunning wordt uitsluitend verleend indien het belang van de bescherming van de archeologische waarden in voldoende mate is gewaarborgd, dan wel wanneer uit het onderzoek blijkt dat ter plaatse geen archeologische waarden aanwezig zijn.

5.3 Gemeentelijk beleid gemeente Sittard-Geleen Net als de gemeente Stein herbergt ook de gemeente Sittard -Geleen een rijk verleden. In de bestemmingsplannen ‘Bedrijventerrein DSM-Geleen’ (vastgesteld op 14-12-2000) en ‘Bedrijventerrein DSM-Geleen Herziening ex artikel 30, lid 1 van de Wet op de Ruimtelijke Ordening’ (vastgesteld op 24 -22005) zijn nog geen voorschriften verankerd met betrekking tot archeologie. In beide (oudere) bestemmingsplannen is er dan ook nog geen dubbelbestemming voor archeologie. In plaats daarvan hanteert de gemeente de vrijstellingsgrenzen van de gemeentelijke archeologische beleidskaart di e onderdeel vormt van de Beleidsnota Archeologie en Monumenten (2012, Bijlage 4b). In de beleidsnota en op de archeologische beleidskaart worden zeven beleidscategorieën onderscheiden. Aan deze verschillende gebieden zijn vervolgens per beleidscategorie ondergrenzen vastgesteld (tabel 7.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[57]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Categorie

Ondergrens ingreep oppervlak

Ondergrens ingreep diepte

1. AMK-terrein; terrein van zeer hoge archeologische waarde, beschermd

0 m²

0 cm –Mv

2. AMK-terrein; terrein van zeer hoge en archeologische waarde;

50 m²

30 cm –Mv

3. AMK-terrein; terrein van hoge archeologische waarde, historische kernen

100 m²

30 cm –Mv

4. Hoge en middelhoge verwachting voor droge landschappen, provinciaal aandachtsgebied

500 m²

30 cm –Mv

5. Lage verwachting voor droge landschappen, provinciaal aandachtsgebied

10.000 m²

30 cm –Mv

6. Lage verwachting voor droge en natte landschappen

50.000 m²

30 cm –Mv

7. Lage verwachting voor ontgronde gebieden en vrijgegeven onderzoeksgebieden

Algehele vrijstelling

Algehele vrijstelling

Zone rondom ARCHIS-waarneming/ vondstmelding/ vindplaats; AMK-terrein; terrein van hoge archeologische waarde, kern Sittard schootsvelden; terrein van hoge archeologische waarde

Hoge en middelhoge verwachting voor natte landschappen Hoge en middelhoge verwachting voor droge landschappen Hoge verwachting voor natte landschappen, Maasafzettingen Onbekend verwachting voor droge en natte landschappen

Tabel 7. Beleidscategorieën en bijbehorende ontheffingsondergrenzen in de gemeente Sittard -Geleen.

5.4 Actualisatie archeologische beleidskaart gemeente Sittard-Geleen voor Chemelot Sinds de vaststelling van de archeologische beleidskaart van de gemeente Sittard -Geleen heeft een grote hoeveelheid aan onderzoeken plaatsgevonden op het Chemelot-terrein. Om in het kader van het omgevingsplandeel tot een beter beeld te komen van de stand van zaken op het Chemelot-terrein, is het daarom noodzakelijk om de oorspronkelijke beleidskaart specifiek voor dit gebied te actualiseren. Voor de gemeente Stein is dit niet noodzakelijk, aangezien voor deze gemeente de beleidskaart in 2019 is geactualiseerd (Van Wijk, 2019). Doel van de actualisatie is het verfijnen van de kaart op basis van nieuwe aanvullende gegevens. Dit betekent dat ten opzichte van de vastgestelde beleidskaart u it 2012 het een en ander zal worden aangepast. Zo is er een aantal terreinen bijgekomen die gevrijwaard zijn van verder archeologische verplichtingen doordat archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat geen archeologische waarden (meer) aanwezig zijn. Tegelijkertijd kunnen op basis van recente onderzoeken gebieden worden opgewaardeerd, omdat gebleken is dat hier juist wel behoudenswaardige archeologische waarden aanwezig zijn. De geactualiseerde kaart is opgenomen in kaartbijlage 4. Bij het actualiseren van de kaart zijn de volgende stappen ondernomen: •

De basis van de actualisatie wordt gevormd door de gegevens van een recentelijk door RAAP en

Archol opgestelde archeologische inventarisatiekaart voor het gehele grondgebied van de gemeente (Verhoeven & Van Wijk, 2020). Het project betreft een pilot om een recent tot stand gekomen handleiding

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[58]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

voor het opstellen van archeologische inventarisatiekaarten (Breimer, 2018) te toetsen vooruitlopend op de implementatie van de nieuwe Omgevingswet. In het kader van de inventarisatiekaart is tevens gepoogd om de omvang van archeologische vindplaatsen te bepalen. Op de oorspronkelijke verwachtings- en beleidskaart is uitgegaan van buffers met een straal van 50 m rondom vindplaatsen van Jager-verzamelaars en 75 m rond die van landbouwers. Tijdens het nieuwe onderzoek zijn deze buffers aangepast. Zo is de buffer rond vindplaatsen van jager-verzamelaars aangepast tot een straal van 25 m (0,2 ha), terwijl voor latere perioden de buffers kunnen variëren van 50 tot 100 m afhanke lijk van de periode en type vindplaats (voor een volledig overzicht, zie Verhoeven & Van Wijk, 2021: 72, tabel 8). In een aantal gevallen zijn daarnaast de grenzen van sites handmatig vastgesteld op basis van opgravingsgegevens en de verspreiding van bekende vondsten en/of wegens de nabijheid van een bekende archeologische site of monument, en/of de landschappelijke karakteristieken in combinatie met de verwachte grootte van specifieke vindplaatsen.

Al deze gegevens, inclusief de omvang van de vindplaatsen, zijn een-op-een overgenomen bij de huidige actualisatie voor Chemelot en vervolgens aangevuld met de meest recente onderzoeksgegevens op het Chemelot -terrein (tot en met juni 2022; voor een volledig overzicht van de vindplaatsen, zie bijlage 4). De groots te verandering ten opzichte van de inventarisatiekaart heeft plaatsgevonden rondom de plots KARMA en PE, waar op basis van recente onderzoeken een groter gebied is opgewaardeerd. •

Een tweede stap bij de actualisatie bestond uit een inventarisatie van de archeologische

onderzoeksgegevens en interne documenten van de gemeente Sittard -Geleen met betrekking tot interne besluiten in het kader van (omgevings)vergunningen, (sloop)adviezen en planbeoordelingen (bijlagen 3 en 5, kaartbijlagen 1 en 3). Doel van deze inventarisatie was vooral om (a) in kaart te brengen voor welke gebieden archeologisch onderzoek heeft plaatsgevonden of een specifiek advies is uitgebracht, en (b) om te bepalen wat de beleidsmatige status van deze gebieden is. Hierbij is onderscheid ge maakt tussen, o

volledige vrijgave

o

gedeeltelijke vrijgave van de ontwikkeling, maar behoud dubbelbestemming

o

geen vrijgave/behoud dubbelbestemming of onbekend

In het geval van volledige vrijgave is het gebied afgewaardeerd naar categorie 7 (grijs op kaartbij lage 4). De gebieden waarvoor gedeeltelijke vrijgave voor ontwikkeling of geen vrijgave/behoud dubbelbestemming geldt zijn, conform de layout van de beleidskaart uit 2012, aangegeven voor middel van een enkele of dubbele arcering.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[59]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

6 Conclusies en advies 6.1 Conclusie Het doel van onderhavig onderzoek was om tot een goed overzicht te komen van de (recente) onderzoeken en bekende vindplaatsen op het Chemelot-terrein. De reden hiervoor is tweeledig. In de eerste plaats ontbreekt vanuit inhoudelijk oogpunt een goed overzicht van wat er archeologisch gezien bekend is op het terrein en welke onderzoeken er tot nu toe zijn uitgevoerd. Daarnaast is een voorstel gedaan voor een actualisatie van de bestaande gemeentelijke beleidskaart voor het Chemelot -terrein. De reden voor deze actualisatie is dat weliswaar recentelijk een archeologische inventarisatiekaart is gemaakt voor de gehele gemeente die in principe omgevingswet -proof is, maar het is op dit moment nog niet duidelijk hoe deze kaart vertaald gaat worden naar bele id. Om deze reden is er in het kader van het Omgevingsplandeel Chemelot voor gekozen om deze nieuwe kaart nog niet te gebruiken en in plaats daarvan de bestaande beleidskaart te actualiseren. Onderzoeken De oudste onderzoeken binnen het huidige Chemelot-terrein zijn reeds in de jaren ’20-’30 en later tijdens de jaren ’80-’90 uitgevoerd door amateurarcheologen. Veel van deze onderzoeken zijn echter niet of slechts deels gepubliceerd.

De afgelopen 10 jaar heeft een reeks nieuwe onderzoeken plaatsgevonden in het kader van de AMZ-cyclus, maar doordat deze vooral gericht waren op relatief kleine plots binnen het terrein ontbrak het overzicht. In totaal zijn vooralsnog 5 5 onderzoeken op het Chemelot-terrein uitgevoerd in de vorm van bureauonderzoeken, eventueel aa ngevuld met verkennend booronderzoeken, proefsleuven en een enkele opgraving. Daarnaast hebben nog enkele onderzoeken plaatsgevonden buiten de AMZ-cyclus. Uit de recente onderzoeken blijkt onder andere dat – opvallend genoeg – in grote delen van het Chemelot-terrein nog sprake is van intacte (rade)brikgronden. Alleen in zones waar onderkelderde gebouwen hebben gestaan, is over het algemeen sprake van diepere verstoringen. Uitzondering vormt de haven. Door de significante ingrepen (hoofdzakelijk metersdikke opgebrachte pakketten) bij de aanleg van de haven en het graven van het Julianakanaal is de kans niet heel erg groot dat er nog intacte bodemprofielen aanwezig zijn. Dit betekent ook dat vindplaatsen die bijvoorbeeld door H.J. Beckers in de jaren ’20 van de vorige eeuw zijn onderzocht, naar alle waarschijnlijkheid verloren zijn gegaan. Naast de haven is ook rondom de A2 sprake van significante verstoringen en dit geldt in potentie ook voor het voormalige terrein van de Mauritsmijn.

Hier hebben vooralsnog z eer weinig onderzoeken plaatsgevonden, waardoor het huidige beeld beperkt is en er dus geen uitspraak over gedaan kan worden. Wel zijn direct ten noorden van de huidige mijnberg nog intacte bodemprofielen aangetroffen. Bewoningsgeschiedenis Wanneer gekeken wordt naar de bekende vindplaatsen binnen het Chemelot-terrein kan in grote lijnen de bewoningsgeschiedenis van het Chemelot-terrein worden geschetst. De vroegste inwoners die hun sporen hebben nagelaten stammen uit het vroeg neolithicum, de zogenaamde Lineaire Bandkeramiek (ca. 5100-4900 v. Chr.). Vindplaatsen bevinden zich vooral langs de west en noordrand van het Chemelot-terrein. Vaak gaat het om een verspreiding van losse sporen. Alleen i n het geval van SteinHeidekampweg zijn duidelijke sporen van bewoning aangetroffen. Op Geleen-Urmonderbaan is daarnaast mogelijk sprake van een ‘special activity’ vindplaats (Van Wijk e.a., 2014: 369). Wel lijkt het er

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[60]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

sterk op dat de verschillende vindplaatsen onderdeel vormen van een brede gordel aan bandkeramische sporen over de noordelijke rand van de Graetheide die mogelijk een verbinding maakt tussen de verschillende vindplaatsen langs de Maas en de Ur aan de ene kant en de clusters langs de Geleenbeek aan de andere kant. Als de laatste bandkeramiekers rond 4900 v. Chr. het gebied verlaten hebben, wordt het lange tijd relatief stil op het Chemelot-terrein. Pas aan het einde van de bronstijd of begin van de ijzertijd is weer sprake van duidelijke archeologisch traceerbare aanwijzingen voor systematische menselijke activiteit. Toch lijken de tot nu toe uitgevoerde onderzoeken vooralsnog te wijzen op een situatie waarbij sprake was van een zeer verspreid bewoningspatroon en een zeer lage vondst- en sporendichtheid. Dit beeld past in grote lijnen binnen het algemene beeld van de Graetheide, waarbij bewoning voor vrijwel alle historische perioden, van vroeg neolithicum tot aan de komst van de Staatsmijn Maurits, zich lijkt te clusteren langs de beek- en droogdalen en de terrasranden. Hierbij dient wel meteen te worden opgemerkt dat tot nu toe relatief weinig onderzoeken zijn uitgevoerd op de hoger gelegen delen van de Graetheide doordat er weinig ontwikkelingen plaatsvinden.

In dit kader kan onderzoek op het Chemelot terrein, waar de komende jaren nog grote ontwikkelingen worden verwacht, een belangrijke bijdrage leveren aan het verfijnen van het huidige beeld en het vullen van een verscheidenheid aan kennislacunes. Archeologische verwachting Op basis van de inventarisatie van onderzoeken en vindplaatsen kan gesteld word en dat een hoge verwachtingswaarde geldt voor het vroeg neolithicum en de ijzertijd. Voor het vroeg neolithicum geldt deze verwachting vooralsnog vooral voor de westelijke en noordelijke randzone van het Chemelot terrein. Sporen uit de ijzertijd kunnen in principe overal voorkomen. In beide gevallen moet echter rekening worden gehouden met een over het algemeen lage tot zeer lage spoor - en vondstdichtheid, waardoor vindplaatsen niet alleen moeilijk te lokaliseren zijn, maar vaak ook lastig te interpreteren zijn. Voor de latere fases van het neolithicum en de bronstijd bestaat vooralsnog een grotendeels onbekende (middelhoge) verwachting doordat vondsten uit deze periode vrijwel volledig afwezig zijn. Enkele houtskoolmeilers uit deze periode, gedocumenteerd tijdens de onderzoeken op het Centre Court en op en rondom de plots KARMA en PE, suggereren dat er wel activiteiten hebben plaatsgevonden, maar deze lijken vooralsnog weinig herkenbare archeologische sporen te hebben achtergelaten.

Voor de Romeinse tijd geldt eenzelfde middelhoge verwachting. Ook voor deze periode duiden de gegevens (enkele houtskoolmeilers, een losse waterput en een mogelijke grafheuvel) vooralsnog op een extensief gebruik, hoewel rekening moet worden gehouden met het feit dat de bekende ge gevens vooralsnog zeer beperkt zijn. Dit beeld versterkt zich richting de middeleeuwen en nieuwe tijd. In deze periode is zelfs geen sprake meer van landbouwontginningen, waardoor archeologische resten over het algemeen beperkt zijn tot (afwaterings)greppels. Uitzondering vormen natuurlijk de verschillende landweren die over de Graetheide liepen. Desalniettemin geldt voor de middeleeuwen en nieuwe tijd voornamelijk een lage archeologische verwachting. Update beleidskaart gemeente Sittard-Geleen voor het Chemelot-terrein In het kader van onderhavig onderzoek is naast een inventarisatie tevens een voorstel gedaan voor een actualisatie van de beleidskaart van gemeente Sittard-Geleen voor het Chemelot-terrein. De basis voor de nieuwe kaart is gevormd door gegevens uit:

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[61]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

•

de archeologische inventarisatiekaart voor het gehele grondgebied van de gemeente Sittard-Geleen

(Verhoeven & Van Wijk, 2020), aangevuld met de meest recent onderzoeksgegevens; •

de inventarisatie van vindplaatsen en onderzoeken uit onderhavig onder zoek (bijlage 3 en 4)

•

interne adviesdocumenten van de gemeente Sittard-Geleen met betrekking tot

(omgevings)vergunningsaanvragen, sloopadviezen, planbeoordelingen, etc. (bijlage 5) Doel van de actualisatie is het aanvullen van dit deel van de kaart op basis van nieuwe aanvullende gegevens. Dit betekent dat ten opzichte van de vastgestelde beleidskaart uit 2012 het een en ander is aangepast. Zo is er voor een aantal terreinen voorgesteld deze af te waarderen doordat archeologisch onderzoek heeft aangetoond dat geen archeologische waarden (meer) aanwezig zijn. Tegelijkertijd is voor een aantal zones voorgesteld om deze juist op te waarderen , omdat gebleken is dat hier juist wel (behoudenswaardige) archeologische waarden aanwezig zijn. De algemene beleidsregels van de bestaande beleidskaart uit 2012 blijven gehandhaafd.

6.2 Advies Met onderhavig document ligt er voor het eerst een volledige stand van zaken (tot en met juni 2022) met betrekking tot archeologisch onderzoek op het Chemelot -terrein. Gezien de vele ontwikkelingen die de komende jaren gaan plaatsvinden, kan toekomstig archeologisch onderzoek belangrijke nieuwe informatie opleveren die bestaande kennislacunes kunnen verkleinen en geobserveerde patronen in het archeologisch bestand kunnen verfijnen of bijstellen. Tegelijkertijd is archeologisch onderzoek op Chemelot gebonden aan een reeks beperkingen. Hierbij kan gedacht worden aan de (strikte) veiligheidseisen, maar bijvoorbeeld ook aan bodemverontreinigingen en – niet onbelangrijk – het feit dat ontwikkelingen op het terrein vooral gericht zijn op individuele plots van sterk variërende omvang in plaats van grote aaneengesloten terreinen. Om deze reden zal het richting de toekomst – net als nu reeds het geval is – niet makkelijk zijn om bijvoorbeeld volledige vindplaatsen op te graven. Daarnaast moet voor zover mogelijk worden voorkomen dat toekomstig onderzoek mogelijk verzandt in allerlei kleine postzegels waartussen vrijwel geen relaties bestaan.

Om deze redenen wordt geadviseerd om richting de toekomst niet primair te focussen op onderzoek van individuele vindplaatsen – tenzij hier natuurlijk aanleiding voor is – maar om aangetroffen archeologische resten vooral in een breder (landschappelijk en/of archeologisch) kader te plaatsen. Om dit effectief te kunnen doen, wordt geadviseerd om een breder onderzoekskader op te stellen met daarin duidelijke (overkoepelende) doelen vraagstellingen. Een dergelijk onderzoekskader kan tevens richtlijnen leveren die als leidraad kunnen worden gebruikt bij het maken van afwegingen in welke mate en in welke vorm archeologisch onderzoek zinvol/noodzakelijk is bij bepaalde ingrepen. Een tweede advies is vooral gericht op de opzet van toekomstige vooronderzoeken. Onderhavig onderzoek heeft geleid tot een volledige inventarisatie van alle archeologische onderzoeken en adviezen tot juni 2022 en een beter beeld van de grotere lijnen in de landschappelijke en archeologische ontwikkeling van het terrein. Deze kennis kan als uitgangspunt worden gebruikt bij toeko mstige vooronderzoeken. Tegelijkertijd moet worden opgemerkt dat onderhavig onderzoek niet gedetailleerd genoeg is om uitspraken te doen op plotniveau.

Om tot gerichte adviezen en beslissingen op plotniveau te komen, wordt geadviseerd om in aanvulling op de gegevens in onderhavig rapport in ieder geval onderstaande bronnen/gegevens in kaart te brengen bij toekomstige bureau - en/of verkennende booronderzoeken:

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[62]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

•

Samenvattende tabel met landschappelijke gegevens;

•

Samenvattende gegevens geldend beleid;

•

Informatie over eventuele ophogingen en ontgrondingen;

•

Informatie over historische bebouwing, inclusief gesloopte fabrieken op basis van bijvoorbeeld

historische kaarten, en kabels en leidingen om eventuele (niet zichtbare) v erstoringen in kaart te brengen; •

Informatie over de huidige situatie op basis van o.a. luchtfoto’s;

•

Indien relevant, aanvullende archeologische gegevens op basis van nieuwe onderzoeken na juni

2022.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[63]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Literatuur Amkreutz, L.W.S.W. & A. Tol, 2016. De late prehistorie. Een actuele kennisstand van de vroege prehistorie in Limburg aan de hand van archeologisch onderzoek tussen 2007 en 2013. Arnoldussen, S. 2008. A living landscape: Bronze Age settlement sites in the Dutch river area (c. 2000 800 BC). Leiden. Bakels, C.C., 1978. Four Linearbandkeramik settlements and their environment: A paleoecological study of Sittard, Stein, Elsloo and Hienheim, Leiden (proefschrift) (Analecta Praehistorica Leidensia 11). Beckers, H.J. & G.A.J. Beckers, 1940.Voorgeschiedenis van Zuid-Limburg: Twintig jaren archaeologisch onderzoek. Maastricht. Breimer, J. (red)., 2018. Handleiding opstellen gemeentelijke archeologische inventarisatiekaarten. Een normstellend kader. Deforce, K., B. Groenewoudt & K. Haneca, 2021. 2500 years of charcoal production in the Low Countries: the chronology and typology of charcoal kilns and their relation with early iron production. Quaernary international 493-494: 295-305. Donders, M.J.E. & R.A. Vaessen, 2022. Plangebied Chemelot, plot B.B.1 en B.B.2; Geleen, gemeente Sittard-Geleen; Archeologisch vooronderzoek: een proefsleuvenonderzoek. RAAP -rapport 5520. Weesp. Fokkens, H. & N. Roymans, 1991. Nederzettingen uit de bronstijd en de vroege ijzertijd in de lage landen. Nederlandse Archeologische Rapporten 13. Amersfoort. Habermehl, D., 2011.

Settling in a changing world: villa development in the northern provinces of the Roman Empire. PhD-thesis Vrije Universiteit Amsterdam. Amsterdam. Hendrix, W.P.A.M., 1999: De bandkeramische nederzetting Stein-Heidekampweg. Archeologie in Limburg 80: 21-24. Hendrix, W.P.A.M., 2018. Het onderzoek van Bandkeramiek in het Graetheidegebied in de periode 1975 2000, deel B: overige vondsten. Historisch Jaarboek voor het Land van Zwentibold 39: 37 - 70. Holwerda, J.H., A.E. Remouchamps & N. Beckers,1928. Nederzettingen bij Stein aan de Maas. Oudheidkundige Mededelingen van het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden 9: 3 -50. Hoof, L.G.L. van, 2000. Filling Black Holes: leven, sterven en deponeren in de metaalt ijden van ZuidLimburg (doctoraalscriptie Leiden). Leiden. Keijers, D.M.G., 2005. Plangebied Chemelot te Geleen, gemeente Sittard -Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-notitie 1161. Amsterdam. Keijers, D. & R. Paulussen, 2020. Plangebied Aesculaapstraat, gemeente Maastricht. Archeologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek (variant archeologische begeleiding). RAAP -rapport 4748. Weesp. Koomen, A.J.M. & G.J. Maas, 2004. Geomorfologische kaart Nederland (GKN). Achtergronddocument bi j het landsdekkende digitale bestand. Alterra-rapport 1039, Wageningen. Kuijl, van der, E.E.A. & D. Woolschot, 2019.

Bureauonderzoek archeologie plangebied Chemelot A -weg (Beek-Urmond) te Geleen, gemeente Sittard-Geleen. Hamaland rapport 20192433. Zelhem.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[64]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Kuyl, O.S., 1980. Toelichting bij de Geologische kaart van Nederland 1: 50.000, blad Heerlen (62W oostelijke helft, 620 westelijke helft). Rijks Geologische Dienst, Haarlem. Lanting J.N. & J. van der Plicht, 1999/2000. De 14C-chronologie van de Nederlandse pre- en protohistorie, III: Neolithicum. Palaeohistoria, 41/42: 1-110. Louwe, E. & K. Klerks, 2014. Realisatie bedrijventerrein Beekerveld aan de Prins Mauritslaan te Geleen, gemeente Sittard-Geleen. Ruimtelijk advies op basis van een bureau- en verkennend booronderzoek. Vestigia rapport 1177. Amersfoort. Meijs, E.P., 2011. The Veldwezelt site (province of Limburg, Belgium): environmental and stratigraphical interpretations. Netherlands Journal of Geosciences - Geologie en Mijnbouw 90 – 2/3 73 - 94 | 2011. Meijs, E.P.M., Ph. van Peer & J.P.L.M.N. de Warrimont, 2012. Geomorphologic context and proposed chronostratigraphic position of Lower Palaeolithic artefacts from the Op de Schans pit near Kesselt (Belgium) to the west of Maastricht Netherlands Journal of Geosciences - Geologie en Mijnbouw 91 – 1/2 137 - 157 | 2012. Meurkens, L. & A. Tol, 2016. De late prehistorie. Een actuele kennisstand van de vroege prehistorie in Limburg aan de hand van archeologisch onderzoek tussen 2007 en 2013 . Nederlands Normalisatie-instituut, 1989. Nederlandse Norm NEN 5104, Classificatie van onverharde grondmonsters.

Nederlands Normalisatie-instituut, Delft. Prangsma, N.M. & J. Warmerdam, 2012. Sittard-Geleen, Stein. Aanpak A2 traject Urmond-Geleen. Een archeologische begeleiding. ADC-rapport 3249. Amersfoort. Renes, J., 1988. De geschiedenis van het zuid-limburgse cultuurlandschap. Assen. Roymans, N. & F. Gerritsen, 2002. Landschap, ecologie en mentalités. Het Maas-Demer-Scheldegebied in een lange-termijn perspectief. In: H. Fokkens & R. Jansen (red.); 2000 jaar bewoningsdynamiek. Brons- en ijzertijdbewoning in het Maas-Demer-Scheldegebied. Leiden: 371-406. Ruijters, M.H.P.M. & M.P.F. Verhoeven, 2015. Plangebied Lanxess -Research Campus, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch onderzoek: proefsleuven en opgraving. RAAP -rapport 2816. Weesp. Schinkel, K. 1994. Zwervende erven: bewoningssporen in Oss-Ussen uit de bronstijd, ijzertijd en Romeinse tijd. Opgravingen 1976-1986. PhD-thesis Universiteit Leiden. Leiden. Schinkel, K. 1998. Unsettled settlement, occupation remains from the Bronze Age and the Iron Age at Oss-Ussen. The 1976-1986 excavations. Analecta Praehistorica Leidensia 30. Leiden: 5-306. SIKB, 2016. Beoordelingsrichtlijn Archeologie. BRL SIKB 4000. SIKB, Gouda. Staring Centrum/ RGD, 1989a. Geomorfologische kaart van Nederland. Maasterrassen en hellin gklassen. Staring Centrum/RGD, Wageningen, Haarlem. Staring Centrum /RGD, 1989b.

Geomorfologische kaart van Nederland, schaal 1:50.000. Blad 59,60, 61,62; Genk, Sittard, Maastricht, Heerlen. Staring Centrum/Rijks Geologische Dienst, Wageningen/Haarlem. Staring Centrum, 1990. Bodemkaart van Nederland, schaal 1:50.000. Blad 61-62 West en Oost Maastricht en Heerlen. Staring Centrum Wageningen.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[65]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Tichelman, G.T., 2016. De Romeinse tijd. Een actuele kennisstand van de vroege prehistorie in Limburg aan de hand van archeologisch onderzoek tussen 2007 en 2013. Tichelman, G.T. & R.E.E. Roggen, 2022. Een kleine silolocatie uit de ijzertijd op de Graetheide bij Geleen. Proefsleuvenonderzoek en opgraving plangebieden KARMA en PE op het chemiepark Chemelot, Gemeente Sittard-Geleen. RAAP-rapport 4995. Weesp. TNO, 2021. Geologische overzichtskaart Nederland. https://www.dinoloket.nl/ondergrondmodellen Tol, A., N. Roymans, H. Hiddink & F. Kortlang (red.), 2000: Twee urnenvelden in Limburg: een verslag van opgravingen te Roermond en Sittard, 1997-1998. Zuidnederlandse archeologische rapporten 6. Amsterdam Vaags, W. & H. Verhorst, 1987. Uitzicht op het landschap. Landschapsonderzoek in Zuid -Limburg. Historisch-Geografisch Tijdschrift 5: 75-84. Vaessen, R.A., 2020. Adviesdocument plangebied Chemelot Plot 30 te Geleen in de gemeente Sittard Geleen. RAAP-adviesdocument 1079. Weesp. Vaessen, R.A., 2022. Plangebied Verplaatsing Gate 1 Op Het Chemelot-terrein te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch onderzoek: proefsleuvenonderzoek/opgraving - variant archeologische begeleiding. RAAP-rapport 5303, Weesp. Vaessen, R.A., 2023. Plangebied kanaalwaterleiding Chemelot. RAAP-rapport 6077. Weesp. Verhart, L.,2016. De vroege prehistorie in Limburg.

Een actuele kennisstand van de vroege prehistorie in Limburg aan de hand van archeologisch onderzoek tussen 2007 en 2013. Verhoeven, M.P.F. & G.R. Ellenkamp, 2010. Een archeologische verwachtings- en beleidsadvieskaart voor de gemeente Sittard-Geleen. RAAP-rapport 2144. Weesp (update 2012). Verhoeven, M.P.F. & I.M. van Wijk, 2021. Vindplaatsen, sites & landschappen: een archeologische inventarisatiekaart voor de gemeente Sittard-Geleen. RAAP-rapport 4553. Weesp. Water, A., van de & J. Schotten, 2021. De middeleeuwen en nieuwe tijd in Limburg. Een actuele kennisstand van de vroege prehistorie in Limburg aan de hand van archeologisch onderzoek tussen 2007 en 2013. Weerts, H., J. Schokker, K. Rijsdijk & C. Laban, 2006. Geologische overzichtskaart van Nederland. TNO Bouw en Ondergrond, Utrecht. Weiβ-König, S. & A.F. Loonen (red.), 2012. Inventariserend veldonderzoek en aansluitende opgravingen in plangebied watertransportleiding Susteren – Sweikhuizen (L). ARC-publicaties 243. Groningen. Wijk, I.M., van, 2009. Wetenschappelijk kader provinciaal archeologisch aandachtsgebied Graetheide. Leiden. Wijk, I.M., van, 2012. Schijn bedreigt? Een evaluatie van toegepaste prospectiemethoden aan de westzijde van het Provinciaal Aandachtsgebied Graetheide. Archol-rapport 178. Leiden. Wijk, I.M. van, 2016. This land is your land, this land is my land: A Dutch view on LBK settlement patterning.

In: L.W.S.W. Amkreutz, F. Haack, D. Hofmann & I.M. van Wijk (eds), Something out of the ordinary? Interpreting diversity in the Early Neolithic Linearband keramik and beyond. Newcastle upon Tyne: 331-356. Wijk, I.M. van, 2019. Actualisatie archeologische beleidskaart 2019, gemeente Stein (provincie Limburg). Archol-rapport 375, Leiden.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[66]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Wijk, I.M. van, L.W.S.W. Amkreutz & P. van de Velde, 2014: Vergeten’ Band keramiek. Een Odyssee naar de oudste neolithische bewoning in Nederland, Leiden. Wijk, I.M. van & L.W.S.W. Amkreutz (eds.), 2022. Elsloo-Koolweg Revisited. Science-based perspectives on the burials and grave goods of the Linear Bandkeramik burial groundof Elsloo-Koolweg. Nederlandse Archeologische Rapporten 76. Amersfoort. Wijk, I.M., van, L. Meurkens & A. Porreij-Lyklema, 2012. Opgraven langs de Rijksweg A2 te SteinHeidekampweg, Stein-Steinerbos en Geleen-Chemelot. Een archeologisch onderzoek naar een bandkeramische nederzetting en erven uit de (late) ijzertijd. Archol 150. Leiden.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[67]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Literatuur onderzoeksrapporten (juni 2022) Brokke, A.J. & R.L. Fens, 2018. Bureauonderzoek trace gasleiding A-809 Schinnen - Chemelot, gemeente Sittard-Geleen. Antea Group Archeologie 2017/99. Oosterhout. De Nutte, G.M.L. 2012. Plangebied Ahead - Research Campus te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en verkennend booronderzoek. RAAP-notitie 4138. Weesp. De Nutte, G.M.L. & G.R. Ellenkamp, 2011. Plangebied Lanxess - Research Campus te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; Archeologisch vooronderzoek: een bureau- en verkennend booronderzoek. RAAP-notitie 3985. Weesp. Demey, D. 2005. Onderzoeksgebied Havens Stein, gemeente Stein; een inventariserend archeologisch onderzoek. Raap-notitie 488. Weesp. Donders, M.J.E. 2021. Plangebied Cassava te Geleen, gemeente Sittard -Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-rapport 5259. Weesp. Donders, M.J.E. & R.A. Vaessen, 2022. Plangebied Chemelot, Plot B.b.1 En B.b.2 te Geleen, gemeente Sittard-geleen; archeologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek. RAAP -rapport 5520. Weesp. Ellenkamp, G.R., 2014. Plangebied Center Court Chemelot Campus in Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en verkennend veldonderzoek. RAAP-notitie 4728. Weesp. Fens, R.L. 2018. Bureauonderzoek tracé gasleiding A-809 Schinnen-Chemelot. Antea-Group Archeologie Rapport 2017/106.

Oosterhout. Keijers, D.M.G., 2005. Plangebied Chemelot te Geleen, gemeente Sittard -Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-notitie 1161. Amsterdam. Keijers, D.M.G. 2018. Adviesdocument plangebied Beekerveld plot 57, 57+ en 58 te Gel een in de gemeente Sittard-Geleen. RAAP-adviesdocument 1023. Keijers, D.M.G. & R.A. Vaessen, 2019. Plangebied Chemelot -Berlinerwand te Geleen, gemeente SittardGeleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek). RAAP-rapport 4096. Weesp. Paulussen, R., 2013. Leidingtrace Chemelot-haven,Stein. Gemeente Stein; bureauonderzoek. ArcheoPro Archeologisch rapport 13010. Eijsden. Paulussen, R., 2019. ZSC Project, locatie Chemelot Site, Geleen, gemeen te Sittard-Geleen; bureauonderzoek. ArcheoPro Archeologisch rapport 18077. Eijsden. Paulussen, R. & J. Orbons, 2019. Wessem Port Services, Stein, gemeente Stein; inventariserend veldonderzoek (IVO-O), bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. ArcheoPro Archeologisch rapport 18048. Eijsden. Peeters, M.M., 2014. Plangebied Mini Plant Area, Chemelot R&D Campus in Geleen, gemeente Sittard Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. RAAP-notitie 4963. Weesp.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[68]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Peeters, M.M., 2015. Plangebied Brightlands Campus (gebouw 130 en 135) in Geleen, gemeente Sittard Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. RAAP-notitie 5054. Weesp. Peeters, M.M., 2017. Adviesdocument , uitbreidingslocatie Brightlands Chemelot Campus (Noord) te Geleen, gemeente Sittard-Geleen. RAAP-adviesdocument 884. Weesp. Porreij-Lyklema, 2015. Een regenwaterbuffer aan de Heidekampweg. Een archeologische begeleiding conform protocol opgraven te Stein-Heidekampweg. Archol-Rapport 269. Leiden. Roggen, R.E.E., 2019. Verkennend archeologisch onderzoek in het kader van de MER -studie Plot 11 op het Chemelot terrein te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. RAAP-rapport 3617. Weesp. Roggen, R.E.E., 2021. Plangebied plot gebouw 124 te Chemelot industriepark, gemeente Sittard -Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-rapport 5096. Weesp. Roggen, R.E.E. & M.J.E. Donders, 2022. Fabrieksterrein Takenaka op de Brightlands Chemelot Campus te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. RAAP-rapport 5607. Weesp. Ruijters, M.H.P.M., 2013. Plangebied AHEAD! - Research Campus te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een waarderend veldonderzoek (proefsleuven).

RAAP -rapport 2588. Weesp. Ruijters, M.H.P.M., 2014. Plangebied Center Court op de Chemelot Campus in Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een proefsleuvenonderzoek. RAAP -notitie 4926. Weesp. Ruijters, M.H.P.M. & M.P.F. Verhoeven, 2015. Plangebied Lanxess -Research Campus, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch onderzoek: proefsleuven en opgraving. RAAP-rapport 2816. Weesp. Stiekema, M., 2020. archeologisch bureauonderzoek en verkennend booronderzoek Burgemeester Lemmensstraat te Geleen. Econsultancy-rapport 7225.0. Swalmen. Tichelman, G., 2020. Plangebied Chemelot-Brightlandcampus te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; een archeologische opgraving variant begeleiding. RAAP-rapport 4666. Weesp. Tichelman, G & R.E.E. Roggen, 2022. Een kleine silolocatie uit de ijzertijd op de Graetheide bij Geleen; proefsleuvenonderzoek en opgraving plangebieden KARMA en PE op het chemiepark Chemelot, gemeente Sittard-Geleen. RAAP-rapport 4995. Weesp. Vaessen, R.A., 2018a. Plangebied Brightlands-Plot 50 op de Chemelot Campus in Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek). RAAP-notitie 6387. Weesp. Vaessen, R.A., 2018b. Wadi/parkeerterrein op de Chemelot Campus in Geleen, gemeente Sittard Geleen; archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek).

RAAP-notitie 5345. Weesp. Vaessen, R.A. 2018c. Adviesdocument Brightlands-Chemelot plot 20-21 Geleen, gemeente SittardGeleen. RAAP-adviesdocument 983. Weesp. Vaessen, R.A., 2019. Aanleg Parkeerplaats En Wadi Op Het Chemelot -terrein, gemeente Sittard-Geleen, archeologisch vooronderzoek: proefsleuvenonderzoek - variant archeologische begeleiding. RAAP-rapport 3698. Weesp.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[69]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Vaessen, R.A., 2020a. Adviesdocument plangebied Chemelot Plot 30 te Geleen in de gemeente Sittard Geleen. RAAP-adviesdocument 1079. Weesp. Vaessen, R.A. 2020b. Plangebied Chemelot-Beekerveld plots 53, 55 en 56 te Geleen, gemeente Sittard Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-rapport 4351. Weesp. Vaessen, R.A., 2020c. Plangebied Verplaatsing Gate 1 op het Chemelot -terrein te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-rapport 4646. Weesp. Vaessen, R.A., 2021. Plangebied CO2 Liquefaction plant and loading area op het Chemelot -terrein te Geleen en Stein, gemeente Sittard-Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek. RAAP-rapport 5408. Weesp. Vaessen, R.A., 2022a. Plangebied Verplaatsing Gate 1 Op Het Chemelot -terrein te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch onderzoek: proefsleuvenonderzoek/opgraving -variant archeologische begeleiding. RAAP-rapport 5303. Weesp. Vaessen, R.A., 2022b. Plangebied OHIO Anqore propeenleiding haven Stein -Chemelot te Stein en Geleen, gemeenten Stein en Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek). RAAP -rapport 5822. Weesp. Vaessen, R.A., 2022c. Adviesdocument plangebied haven Chemelot -Stein in de gemeente Stein. RAAPadviesdocument 1271. Weesp. Vaessen, R.A., 2023.

Plangebied kanaalwaterleiding te Chemelot, gemeente Sittard -Geleen; archeologisch onderzoek: opgraving-variant archeologische begeleiding. RAAP-rapport 6077. Weesp. Van der Kuijl, E.E.A. & D. Woolschot, 2019. Bureauonderzoek archeolog ie plangebied Chemelot A-weg (Beek-Urmond) te Geleen, gemeente Sittard-Geleen. Hamaland rapport 20192433. Zelhem. Van der Kuijl, E.E.A. & D. Woolschot, 2020. Bureauonderzoek Archeologie plangebied Prins Mauritslaan (Beekerveld) te Geleen, gemeente Sittard-Geleen. Hamaland rapport 20192431. Zelhem. Van Heeringen, R.M., K. Klerks, E. Louwe & B. Quadflieg, 2015. Archeologisch proefsleuvenonderzoek op het Bedrijventerrein Beekerveld, gemeente Sittard-Geleen. Historische wegen op een leeg plateau. Vestigia-rapport 1225. Amersfoort. Van Veldhuizen, E.T.A., 2021. Plangebied Kerenshofweg te Chemelot, gemeente Sittard -Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek). RAAP-rapport 5216. Weesp. Van Veldhuizen, E.T.A. & R.A. Vaessen, 2022. Plangebied PLS -KH USG Koelwerk Chemelot te Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennend booronderzoek). RAAP-rapport 5677. Weesp. Van Wijk, I.M., L. Meurkens & A. Porreij-Lyklema, 2012.

Opgraven langs de Rijksweg A2 te SteinHeidekampweg, Stein-Steinerbos en Geleen-Chemelot. Archol-rapport 150. Leiden. Verhoeven, M.P.F., 2020. Plangebied Chemelot, plots B.B.1, B.B.2, e.o. te Geleen, gemeente SittardGeleen; een archeologisch bureau- en verkennend booronderzoek. RAAP-rapport 4782. Weesp. Verhoeven, M.P.F. & G.R. Ellenkamp, 2015a. Plangebied Biobased Pilot Plant X, Chemelot R&D Campus in Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. RAAP-notitie 5112. Weesp.

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[70]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Verhoeven, M.P.F. & G.R. Ellenkamp, 2015b. Plangebied Biobased Pilot Plant, Chemelot R&D Campus in Geleen, gemeente Sittard-Geleen; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek. RAAP-notitie 5113. Weesp. Vlieks, N. & J.J.G. Geraeds, 2020. Archeologisch onderzoek buffer Urmonderbaan 22 te Geleen, archeologisch bureauonderzoek en IVO-O verkennende fase door middel van boringen buffer Urmonderbaan. Archeologische Rapporten Geonius 176. Geleen.

Websites/Digitale bronnen www.ahn.nl www.topotijdreis.nl www.demijnen.nl www.demijnstreek.net/staatsmijn-maurits/

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[71]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices Figuren: Figuur 1. Aanduiding onderzoeksgebied. Inzet: ligging in Nederland (ster).

6

Figuur 2. Het Chemelot-terrein geprojecteerd op de Maasterrassenkaart van Limburg (bron: Staring Centrum/RGD, 1989a).

9

Figuur 3. Het Chemelot-terrein geprojecteerd op de geomorfologische kaart van Nederland (bron: Staring Centrum/RGD, 1989b).

10

Figuur 4. Het ontstaan van een leembrikgrond (bron: Keijers & Paulussen, 2020: fig. 12).

11

Figuur 5. Het Chemelot-terrein geprojecteerd op het Actueel Hoogtebestand Nederland (bron: www.ahn.nl).

14

Figuur 6. Het Chemelot-terrein geprojecteerd op de bodemkaart van Nederland (bron: Staring Centrum, 1990).

15

Figuur 7. Het havengebied geprojecteerd op de Bonnebladen uit 1900 (bron: www.topotijdreis.nl).

16

Figuur 8. Het havengebied geprojecteerd op het Actueel Hoogtebestand Nederland (bron: www.ahn.nl).

17

Figuur 9. Bovenstaande afbeelding geeft een dwarsdoorsnede van de damwanden in het havengebied. Deze geeft aan dat de ankers van de damwand horizontaal in de bodem liggen. Hieruit blijkt dat deze ankers zijn geplaatst voordat de haven bestond. Alle bovenliggende lagen moeten dus later zijn aangebracht (bron: Royal HaskoningDHV).

18

Figuur 10. Overzichtstekening van de ‘Germaansche burcht’ opgegraven bij de hav en (bron: Holwerda e.a., 1928: fig. 11).

19

Figuur 11. Overzichtstekening van de Romeinse villa in de haven van Stein (bron: Holwerda e.a., 1928: fig. 4).

20

Figuur 12. Vondsten uit de ijzertijdgraven 7 en 8 nabij hoeve Kerenshof (Beckers & Beckers, 1940: fig. 7 en 8).

21

Figuur 13. Overzicht van LBK-vindplaatsen op de Graetheide.

22

Figuur 14. Archeologische verwachtingskaart van de gemeente n Stein en Sittard-Geleen.

26

Figuur 15. Overzicht van LBK-vindplaatsen binnen en rondom Chemelot (op basis van Van Wijk e.a., 2014).

33

Figuur 16. Foto van een silokuil opgegraven tijdens het onderzoek op de plots KARMA en PE (bron: Tichelman & Roggen, 2022: fig. 31).

35

Figuur 17. Het Chemelot-terrein geprojecteerd op de Tranchotkaart. Tevens is het verloop van de oude landweer aangeduid.

39

Figuur 18. Luchtfoto van het Chemelot-terrein met daarop de (restanten) van de oude mijnstortberg van de Maurits.

41

Figuur 19. Ingang van het Hoofdgebouw van de Staatsmijn Maurits in 1957 (https://www.demijnen.nl/collectie/foto/ingang-bij-het-hoofdgebouw-van-de-staatsmijnmaurits).

42

Figuur 20. Foto van de steenstort rond 1955 (foto: DSM).

42

Figuur 21. Luchtfoto uit 1965 met centraal het gehucht Kerensheide. Meteen boven het gehucht is ook nog hoeve Kerenshof te zien (bron: M. Aarts).

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

43

[72]

Archeologische inventarisatie Chemelot te Geleen en Stein, gemeente Sittard -Geleen en Stein; archeologisch vooronderzoek: een bureauonderzoek

Figuur 22. De begrenzing van het huidige Chemelot-terrein geprojecteerd op de Bonnebladen uit 1925. De eerste ontwikkelingen op het terrein van de Staatsmijn Maurits (rode cirkel) zijn zichtbaar.

44

Figuur 23. De begrenzing van het huidige Chemelot-terrein geprojecteerd op de Bonnebladen uit 1949. Inmiddels is een groot deel van het huidige terrein in gebruik en zijn de voormalige kernen Krawinkel en Lutterade grotendeels verdwenen.

45

Figuur 24. De begrenzing van het huidige Chemelot-terrein geprojecteerd op de historisch kaart uit 1962. Grote delen van het huidige terrein zijn inmiddels in gebruik (bron: topotijdreis).

46

Figuur 25. SS-Mijnwerkers op weg naar het gevangenkamp in Graetheide (bron: http://www.pbase.com/peterfree/image/123758980).

47

Figuur 26. Locatie van het Mijnkamp (rode cirkel) op de historische kaart van 1955 (bron: www.topotijdreis.nl).

48

Tabellen: Tabel 1. Administratieve gegevens.

7

Tabel 2. Overzicht van geraadpleegde geologische, geomorfologische en bodemkundige kenmerken van het onderzoeksgebied en de directe omgeving.

12

Tabel 3. Overzicht aantal uitgevoerde onderzoeken per type op Chemelot.

25

Tabel 4. Overzicht type vindplaatsen per periode.

28

Tabel 5. Overzicht archeologische verwachting voor het Chemelot -terrein.

55

Tabel 6. Beleidscategorieën en bijbehorende ontheffingsondergrenzen in de gemeente Stein.

57

Tabel 7. Beleidscategorieën en bijbehorende ontheffingsondergrenzen in de gemeente Sittard -Geleen.58

Bijlagen: Bijlage 1. Tijdschaal Bijlage 2. Motivatie geraadpleegde bronnen Bijlage 3. Overzicht onderzoeken AMZ-cyclus Bijlage 4. Overzicht vindplaatsen Bijlage 5. Overzicht adviesdocumenten

Appendices: Kaartbijlage 1. Overzichtskaart onderzoeken Kaartbijlage 2. Overzichtskaart vindplaatsen Kaartbijlage 3. Overzichtskaart adviesdocumenten Kaartbijlage 4. Actualisatie archeologische beleidskaart gemeente Sittard-Geleen

RAAP-rapport 5914 / versie 07-06-2023

[73]

Bijlage 1. Tijdschaal

Bijlage 2. Motivatie geraadpleegde bronnen

X

Geomorfologische kaart van NL

X

Gedetailleerde bodemkaarten

X

DINO

X

Gegevens milieukundig bodemonderzoek Actueel Hoogtebestand Nederland

X X

Lucht- en satellietfoto’s Topografische kaart van Nederland

X X

Oud(st)e kadasterkaarten Historische kaarten van Nederland

X X

Beeldmateriaal bouwhistorie Archeologische en cultuurhistorische rapportages

X X

Archieven (RAAP)

X

Eigenaar en gebruiker

X

AMK

X

ARCHIS

X

CMA

X

CAA

X

CHW

X

Literatuur (arch./aardwet.)

X

Gebiedsgerichte specialisten

X

Amateurarcheologen Gemeentelijke waarden- of verwachtingskaart Archeologisch depot

X X X

Opmerking

Geologische kaart van NL

Bevat geen (nieuwe) relevante informatie

X

Niet beschikbaar voor dit plan-/onderzoeksgebied

Bodemkaart van NL

Geraadpleegd, niet afgebeeld

Bron

Geraadpleegd en afgebeeld/beschreven

LS03 en LS04, motivatie voor de keuze van de geraadpleegde bronnen (+ indien van toepassing)

Bijlage 3. Overzicht onderzoeken AMZ-cyclus onderzoek Zaakid nummer

1

2

3

4

5

-

2340246100

2340254100

2373538100

2455891100

type_ond

bureauonderzoek

bureau- & verkennend booronderzoek

bureau- & verkennend booronderzoek

proefsleuvenonderzoek en opgraving

proefsleuvenonderzoek

jaar

2005

2011

2012

2012

2014

gerelateerd onderzoek

resultaat

verwachting

4680791100 (proefsleuvenonderzoek)

Lage tot middelhoge verwachting voor vindplaatsen uit de periode neolithicum t/m bronstijd (met name landbouwers, laag voor jagers-verzamelaars), middelhoge tot hoge verwachting voor de perioden ijzertijd t/m Romeinse tijd. Mogelijk Romeins grafveld binnen plangebied. Lage verwachting voor middeleeuwen. Mogelijk verstoringen aanwezig a.g.v. bebouwing.

vindplaats

datering

bodemopbouw

rapport

Selectiebesluit

laag: middeleeuwen. laag tot middelhoog: neolithicum t/m bronstijd (laag: jagers vervolgonderzoek & verzamelaars). Middelhoog: ijzertijd t/m romeinse tijd

-

-

-

Keijers, 2005

niet vrijgegeven

2354770100 (proefsleuvenonderzoek)

hoge verwachting voor met name vindplaatsen van landbouwers. Bodem bestaat uit een dun ophogingsdek, waaronder een intacte radebrikgrond bevindt.

geen vervolgonderzoek hoog: neolithicum t/m indien middeleeuwen archeologisch (landbouwers) niveau niet wordt verstoord

-

-

intact

De Nutte & Ellenkamp, 2011

niet vrijgegeven

2373538100 (proefsleuvenonderzoek)

hoge verwachting voor met name vindplaatsen van landbouwers. Bodem bestaat uit een ophogingspakket, waaronder een intacte radebrikgrond bevindt.

hoog: neolithicum t/m middeleeuwen vervolgonderzoek (landbouwers)

-

-

intact

De Nutte, 2012

niet vrijgegeven

2340254100 (bureau- & verkennend booronderzoek)

tijdens het onderzoek zijn sporen uit de ijzertijd en sporen met een onbekende datering aangetroffen. Ook zijn er vondsten daterend uit de ijzertijd aangetroffen. De meeste hiervan komen uit de Ehorizont. De vondsten wijzen op het gebruik van het plangebied, mogelijk als akkerland. Bodem bestaat uit loss, waarin een radebrikgrond ontwikkeld is. Deels verstoord door kabels en leidingen.

geen vervolgonderzoek

off-site?

ijzertijd

intact

Ruijters, 2013

vrijgegeven

2428586100 (bureau- & booronderzoek)

tijdens het onderzoek is slechts 1 grondspoor aangetroffen (greppel) met onbekende datering. Bodem deels verstoord a.g.v. bouw- & sloopwerkzaamheden. Laag waarin sporen zich aftekenen over het algemeen wel bewaard.

geen vervolgonderzoek

-

-

deels verstoord

Ruijters, 2014

vrijgegeven

-

advies

6

7

8

9

10

11

12

2437471100

2428586100

2452853100

2452845100

2354770100

-

4602714100

bureau- & verkennend booronderzoek

bureau- & verkennend booronderzoek

bureau- & verkennend booronderzoek

bureau- & verkennend booronderzoek

Proefsleuvenonderzoek & opgraving

overig (adviesdocument)

bureau- & verkennend booronderzoek

2014

2014

2015

2015

2015

2017

2018

-

hoge verwachting voor laat paleolithicum t/m neolithicum (jagers & verzamelaars) en neolithicum t/m middeleeuwen (landbouwers). Bodem in plangebied grotendeels verstoord. Alleen diepere resten van diepe sporen kunnen evt. Nog voorkomen. In een boring wel nog een radebrikgrond aangetroffen, maar betreft waarschijnlijk niet meer dan een restant.

2455891100 (proefsleuvenonderzoek)

hoge verwachting voor neolithicum t/m middeleeuwen (landbouwers). De bodemopbouw in het oostelijke deel verstoord a.g.v. kabels/leidingen en hoog: neolithicum t/m graafwerkzaamheden, hier zullen middeleeuwen alleen de diepste sporen nog (landbouwers) aanwezig zijn. Bodemopbouw in westelijk deel (onder bestaande bebouwing) is vooralsnog onbekend, maar mogelijk intact.

-

hoge verwachting op laatpaleolithicum t/m nieuwe tijd (met name LBK-vindplaats). Bodemprofiel bestaat uit een opgebrachte laag, met daaronder een intacte radebrikgrond.

hoog: laat paleolithicum t/m nieuwe tijd

-

hoge verwachting voor perioden neolithicum t/m middeleeuwen (landbouwers). Bodem bestaat uit een opgebrachte laag, waaronder een intacte radebrikbodem bevindt.

2340246100 (bureau- & booronderzoek)

tijdens het onderzoek zijn verscheidene sporen en vondsten aangetroffen met een datering in het midden neolithicum, vroegemidden ijzertijd, vroege-midden Romeinse tijd en de vroege en late middeleeuwen. Bodemopbouw grotendeels intact, bestaande uit een radebrikgrond in loss.

hoog: laat paleolithicum t/m neolithicum geen (jagers/verzamelaars, vervolgonderzoek neolithicum t/m middeleeuwen (landbouwers)

-

-

verstoord

Peeters, 2014

vrijgegeven

geen vervolgonderzoek indien archeologisch niveau niet wordt verstoord

-

-

grotendeels verstoord

Ellenkamp, 2014

niet vrijgegeven

geen vervolgonderzoek indien archeologisch niveau niet wordt verstoord

-

-

intact

Verhoeven & Ellenkamp, 2015