9. Bijlage 1 Toekomstvisie wonen welzijn en zorg Parkstad Limburg Iedereen een thuis_205078
Tekst van het document
Iédereen een thuis Regionale Toekomstvisie Wonen,Welzijn en Zorg
1
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
1 Inleiding pagina 3
2 Aanleiding en afbakening pagina 6
3 Aandachtsgroepen en huisvestingsbehoefte pagina 10
4 Opgave, woningvoorraad en doelstelling pagina 15
5 Principes pagina 20
6 Beleidskeuzes pagina 32
7 Rolverdeling en stappenplan pagina 44
Bijlages
Woonzorganalyse Companen en Veerkrachtkaarten 2
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
1
Inleiding
3
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Voor u ligt onze regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg, waarmee we als één van de zes nationale koplopersregio’s invulling geven aan de landelijke doelstelling om echt iédereen in onze samenleving een (t)huis te bieden. Die positie van koplopersregio past ons.
De complexen, kernen, buurten en wijken waar
Parkstad is een unieke regio, met een inspirerend
dit speelt ontberen hierdoor op dit moment de
verleden en een veelbelovende toekomst.
veerkracht die nodig is om uitdagingen te dragen.
Voor die toekomst spannen onze inwoners zich
Om dit tij te keren, moeten we kwetsbare
gezamenlijk iedere dag in, dwars tegen tegen-
overconcentraties ontmantelen zonder dat er
slagen in. Als Parkstedelingen ervaren wij
elders opnieuw overconcentraties ontstaan.
dagelijks dat onze inspanningen hard nodig zijn. Zowel in de kernen van het platteland als in
Tot zover het moeilijke nieuws. Want er is
de buurten van het stedelijk gebied staan
ook goed nieuws. De inwoners van Parkstad
voorzieningen en leefbaarheid namelijk onder
beschikken namelijk ruimschoots over de vast-
druk. Deze druk houdt nauw verband met grote
beradenheid en onderlinge solidariteit die nodig
uitdagingen op het gebied van wonen, welzijn en
zijn om bovenstaande uitdagingen op te vangen
zorg. Door onze demografische transitie hebben
en zelfs om te buigen naar kansen. Daarbij staan
we de komende jaren een sterk groeiende,
ze zij aan zij met tal van toegewijde professionals,
verstrengelde woon- en zorgbehoefte, terwijl ook
van zorginstellingen tot woningcorporaties, van
de vraag naar arbeidskracht in welzijnswerk en de
welzijnsorganisaties tot gemeenten. Van onze
zorg naar verwachting stijgt. Om deze trends het
gezamenlijke strijd voor behoud van een
hoofd te kunnen bieden, zullen we hoe dan ook
volwaardig ziekenhuis tot ons harde collectieve
meer passende woningen en meer creatieve
werk om de krimp te verslaan – onze regio laat
antwoorden op personeelstekorten nodig hebben.
zien dat we niet opgeven, maar altijd blijven knokken omdat onze regio namelijk echt telt.
Maar het sneller stapelen van stenen en het slimmer opstellen van roosters in de zorg zal niet volstaan. Het is even urgent om onze gemeenschappen zó te versterken, dat we in heel Parkstad de inclusiviteit en vitaliteit aan de dag kunnen leggen om uitdagingen op het snijvlak van wonen en zorg op te vangen. Door kwetsbare instroom naar onze regio en de onevenwichtige opbouw van onze woningvoorraad kennen te veel delen van Parkstad echter hyperconcentraties van kwetsbare inwoners.
4
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Als brede woonzorgcoalitie leggen we met dit
Een andere noodzakelijke voorwaarde voor
document een stevige basis om de komende
succes is solidariteit van andere regio’s in ons
jaren de uitdagingen van onze koplopersregio
land, die in de regel gezegend zijn met minder
in gezamenlijkheid tegemoet te treden. Daarbij
gezondheidsachterstanden dan wij, maar kwets-
trekken we niet alleen binnen Parkstad, maar ook
bare aandachtsgroepen in de regel juist minder
erbuiten gezamenlijk op. Om te slagen hebben we
vaak een thuis bieden. Onze hoop is dat de
namelijk steun van provincie en Rijk nodig die de
onderlinge solidariteit die ten grondslag ligt aan
ingezette lijn dat Elke Regio én Elke Limburger
dit stuk niet alleen onszelf, maar ook hen tot
Telt structureel voortzet.
inspiratie mag dienen. Casper Gelderblom Wethouder Gemeente Heerlen (Wonen, Milieu en Circulariteit, Dienstverlening en Vastgoed)
De inwoner van Parkstad beschikt ruimschoots over de vastberadenheid en onderlinge solidariteit die nodig zijn om uitdagingen om te buigen naar kansen.
5
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
2
Aanleiding en afbakening
6
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
De aanleiding voor deze visie is tweeledig.
Zoals uiteengezet in het programma “Een Thuis
Ten eerste heeft Parkstad zich opgeworpen als
voor Iedereen” vraagt het Rijk de koploperregio’s
één van de landelijke koploperregio’s in het kader
concreet om in hun woonzorgvisie werk te maken
van het programma “Een Thuis voor Iedereen”.
van de volgende zaken:
Dit programma werd in 2022 door het kabinet
1) Overzicht van de te huisvesten aandachts-
gelanceerd als onderdeel van de Nationale Woon-
groepen en hun omvang;
en Bouwagenda. Het doel van het programma
2) Overzicht van de beschikbare woningvoorraad;
is om te zorgen voor “voldoende betaalbare
3) Inzicht in de benodigde middelen om
woningen voor alle aandachtsgroepen (zie
aandachtsgroepen richting passende
volgend hoofdstuk voor overzicht en uitleg),
huisvesting te begeleiden; 4) Een regionale verdelingssystematiek van
met een evenwichtige verdeling over gemeenten en met de juiste zorg, ondersteuning en
aandachtsgroepen, met een focus op de
begeleiding.” Als onderdeel van dit programma
verdeling van sociale huurwoningen en
werd overeengekomen dat zes koploperregio’s
aandachtsgroepen; 5) Een doelstelling op het gebied van huisvesting
aan de slag zouden gaan met woonzorgvisies om
voor aandachtsgroepen voor over 5 jaar;
op visie-niveau een collectieve route richting dit doel uit te zetten. De Parkstedelijke wens om één
6) Een stappenplan waarlangs de regio de
van deze koploperposities te vervullen reflecteert
komende jaren in gezamenlijkheid richting dit
de tweede aanleiding van deze visie. In onze regio
doel gaat werken middels afgestemde lokale
leeft namelijk een diep en breed gevoelde wens
plannen.
en drive om in gezamenlijkheid en integraliteit werk te maken van een Parkstedelijk thuis voor
De voorliggende regionale Woonzorgvisie bevat
iedere Parkstedeling. Van gemeenten tot woning-
al deze ingrediënten en legt als zodanig de basis
corporaties, en van zorg- en welzijnspartijen tot
voor een regionale uitvoeringsagenda met
huurdersorganisaties delen wij het besef en de
concrete afspraken. De wijze waarop deze visie
overtuiging dat we alleen samen succesvol
aan genoemde criteria voldoet wordt bepaald
invulling kunnen geven aan deze gedeelde missie.
door onze regionale context. Die Parkstedelijke context is er één van grote veerkracht en onder-
Om tot een gedragen Parkstedelijke woonzorg-
linge solidariteit, maar ook van grote uitdagingen
visie te komen, is een breed bestuurlijk gremium
en een scherp zelfbewustzijn. Zoals in de inleiding
ingericht bestaande uit verantwoordelijk
benoemd, kent Parkstad nu al grote gezondheids-
portefeuillehouders uit alle 7 gemeenten en
achterstanden die, van levensverwachting tot
bestuurlijke vertegenwoordigingen van de in de
zorgkosten, nauw verband houden met buiten-
regio actieve woningcorporaties, zorgpartijen,
gewone concentraties van sociaal-economische
welzijnsorganisaties, en huurdersverenigingen.
kwetsbaarheid. Elke Parkstedeling telt voor de
Dit gremium heeft in gezamenlijkheid de
Parkstadgemeenten, die graag in gezamenlijkheid
voorliggende visie tot stand gebracht.
de uitdagingen op het snijvlak tussen wonen en zorg voor aandachtsgroepen het hoofd bieden.
7
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Het is voor ons volstrekt helder dat die
Wat de visie wél behelst:
uitdagingen niet beheersbaar zijn als er geen halt
• het gevraagde overzicht van de verschillende
wordt toegeroepen aan het verdwijnen van
aandachtsgroepen in de regio en hun
voorzieningen in met name ons landelijk gebied
huisvestingsbehoefte (hoofdstuk 3), de match
enerzijds, en de hyperconcentratie van kwets-
met de woningvoorraad en een daaruit voort-
baarheid in met name ons stedelijk gebied
vloeiende opgave als doelstelling voor over
anderzijds. Wij zien structurele investeringen
5 jaar (hoofdstuk 4); • Een holistische aanpak om de toenemende
in onze regio, in lijn met de succesvolle Regio Deals, én het sterk beperken van verdere
zorg- en ondersteuningsvraag in relatie tot
kwetsbare instroom in onze regio als geheel als
wonen, samen met maatschappelijke partners
noodzakelijke voorwaarden voor een succesvolle
en inwoners vorm te geven (hoofdstuk 5); • de principes en beleidskeuzes inclusief
benadering van onze uitdagingen op het gebied van wonen en zorg. Zonder deze voorwaarden is
spreidingslogica (in navolging van zowel de door
iedere aanpak op dit gebied, populair uitgedrukt,
het Rijk beoogde “evenwichtige verdeling” als
dweilen met de kraan open.
onze regionale “fair share”-gedachte) op basis waarvan de regio aandachtsgroepen wil huis-
Tegen deze zelfbewuste achtergrond bakenen wij
vesten in zowel woning als wijk, en de partijen
onze regionale Woonzorgvisie af in zaken die de
die aan de hand van deze principes werk
visie wél, en vooral ook niét behelst.
zullen maken van de huisvesting van aandachtsgroepen (hoofdstuk 5); • een stappenplan dat het vervolg van deze visie uiteenzet, en wel van visie via een uitvoeringsagenda richting het behalen van de doelstelling (hoofdstuk 6). Hiertoe behoort ook de gezamenlijke lobby-inzet van de regio op dit domein. Wat de visie níet behelst: • een tot achter de komma uitgewerkte verdeling van doelgroepen over de regio. De vast te stellen principes en spreidingslogica wijzen de weg richting uitvoeringsagenda, waarin aantallen opgenomen zullen worden die er cumulatief voor zorgen dat onze regionale opgave met succes ingevuld wordt; • een totaal overzicht van kosten die gemoeid gaan met de begeleiding van aandachtsgroepen richting huisvesting. In dit stadium zou een dergelijk overzicht naar ons oordeel dermate speculatief zijn, dat het zou afleiden in plaats van ondersteunen.
8
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Ook voor dit aspect geldt derhalve dat het terug
• een aparte woningbouwprogrammering op
zal keren in de concreetheid van de uitvoerings-
het gebied van wonen met zorg. De plannen die
agenda;
een dergelijke programmering zouden vullen,
•e en integrale visie op het dreigende personeels-
zullen immers goeddeels in/op basis van
tekort in de zorg. Hoewel relevant voor het
uitvoeringsagenda tot stand komen. Bovendien
onderhevige vraagstuk, en hoewel zeker
is de Regionale Woningbouwprogrammering
secundair in ogenschouw genomen, richt
reeds belegd bij de Bestuurscommissie Wonen
deze visie zich niet primair op personeelsvraag-
& Herstructurering van Stadsregio Parkstad
stukken, maar op huisvestingsvraagstukken.
Limburg. De opgave en principes die deze visie
Dit betekent evenwel niet dat wij onze ogen
presenteert vormen echter wel een cruciaal
sluiten voor deze problematiek. In de op te
bestanddeel voor de Regionale Woningbouw-
stellen uitvoeringsagenda zullen wij uitwerken
programmering, die niet alleen in de “reguliere”
op welke wijze wij denken het tekort aan
woonbehoefte, maar ook in de regionale woon-
personeel te dekken middels andere
zorgbehoefte moet voorzien.
maatregelen;
Wij delen het besef en de overtuiging dat we alleen samen succesvol invulling kunnen geven aan onze gedeelde missie.
9
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
3
Aandachtsgroepen en huisvestingsbehoefte
10
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
3.1 Aandachtsgroepen
Categorie II: Ouderen Dit betreft een zeer grote groep mensen die
In het programma “Een thuis voor Iedereen”
bovendien door vergrijzing snel toeneemt.
worden aandachtsgroepen opgesomd en
Gegeven deze grote opgave is behalve het
onderverdeeld in drie categorieën groepen die
programma ‘Een thuis voor iedereen’ door het
met elkaar gemeen hebben dat ze vaak behoefte
Rijk ook een apart programma ‘Wonen en zorg
hebben aan een betaalbare sociale huurwoning
voor ouderen’ ingericht.
met daarnaast ondersteuning en zorg. Categorie III: Accent op woonruimte Categorie I: Huisvesting, zorg en ondersteuning
• III.i Arbeidsmigranten;
I.i Mensen met sociale en/of medische urgentie1,
• III.ii Studenten;
onder wie:
• III.iii Woonwagenbewoners
• I.i.i: Mensen die dak- en thuisloos dreigen te worden;
In navolging van het Rijk richt deze visie zich
• I.i.ii: Mensen die rolstoelafhankelijk zijn of
slechts in zeer beperkte mate op categorie III. De
een lichamelijke, verstandelijke, zintuigelijke
prioriteit gaat uit naar de groepen in categorie
beperking hebben
I en vervolgens, met het oog op de bijzondere
• I.i.iii: Mensen die een psychische kwetsbaarheid
urgentie van vergrijzing in onze regio, categorie II.
hebben;
Ook met deze focus omvat het begrip
• I.i.iv: Sekswerkers die willen stoppen en in een
“aandachtsgroepen” een grote diversiteit aan
andere omgeving willen wonen;
groepen. Ten aanzien van de gedeelde landelijke
• I.i.v: Remigranten-gezinnen met de Nederland-
en regionale doelstelling van “fair share”
se nationaliteit die na terugkeer naar Nederland
(uitgewerkt in hoofdstuk 5) is het goed om te
dakloos zijn;
verduidelijken dat het hierbij primair om de
• I.ii Statushouders
spreiding van aandachtsgroepen gaat die,
I.iii Uitstroom van mensen uit een intramurale
wanneer gehuisvest in reeds kwetsbare buurten
instelling
en wijken, redelijkerwijs met druk op de leefbaar-
• I.iii.i: Dak- en thuisloze volwassenen en jongeren
heid geassocieerd kunnen worden.
die na verblijf in respectievelijk • maatschappelijk opvang en jeugdzorg uitstromen naar huisvesting. • I.iii.ii: Vrouwen en kinderen die uitstromen na opvang in de vrouwenopvang; • I.iii.iii: Mensen met een indicatie beschermd wonen die uitstromen uit een instelling; • I.iii.iv: Ex-gedetineerden en mensen uit tbs-instellingen of uit overige klinische forensische zorg die geen woonruimte hebben om naar terug te keren.
1 Gemeenten bepalen op dit moment wie er urgentie krijgt en dat kan per gemeente verschillen. Wel zijn gemeenten verplicht om – indien zij een urgentieregeling opstellen – mensen uit de vrouwenopvang en mantelzorgers of -ontvangers op te nemen in een dergelijke urgentieregeling.
11
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
3.2 Huisvestingsbehoefte
Nota bene: deze verduidelijking stoelt niet op een negatief normatief oordeel ten aanzien van bepaalde groepen of leden van die groepen, maar
Ter ondersteuning van deze visie heeft advies-
wel op de proefondervindelijke constatering dat
bureau Companen in nauwe samenspraak met de
hoge concentraties (“stapeling”) van kwetsbare
leden van het bestuurlijk gremium de vraag, het
huishoudens negatieve gevolgen heeft voor zowel
aanbod, en de residuele behoefte aan aandachts-
individuele huishoudens als voor de omgeving.
groephuisvesting in de jaartallen 2023, 2030
Gedifferentieerde spreiding en “afstapeling” van
en 2040 in kaart gebracht. Hierbij is rekening
deze kwetsbaarheidsconcentraties is dan ook
gehouden met verschillende scenario’s. Voor de
wenselijk. In dit licht onderscheiden we als kwets-
groep senioren heeft Companen 2 prognoses
baar alle opgesomde subgroepen onder categorie
gemaakt: de eerste gebaseerd op demografische
I minus I.i.ii.
ontwikkelingen (“basis”), de tweede op basis van de huidige trend, waarbij rekening gehouden wordt met de trend dat ouderen naar de toekomst toe steeds vaker in geclusterde woonvormen gaan wonen door onder andere beleid van zorginstellingen, wet- en regelgeving en vanuit woonwensen van ouderen zelf (“trend”). Voor de overige groepen is onder de noemers “onderkant” en “bovenkant” een bandbreedteprognose gemaakt. Het resulterende kwantitatieve plaatje is in de volgende 3 tabellen (respectievelijk vraag, aanbod, en tekort) inzichtelijk gemaakt. De tabellen spreken grotendeels voor zich; in bijlage 1 is de achtergrond van de cijfers gedetailleerd uit gewerkt. Tabel 3 biedt in één oogopslag zicht op de tekort- en in 2030 en 2040 volgens de verschillende gehanteerde scenario’s per aandachtsgroep. Het is belangrijk om op te merken dat dit beeld een stevig onderbouwde benadering is, en geen volmaakte weergave van vraag en aanbod pretendeert te zijn. Wel geeft dit kwantitatieve beeld degelijke houvast en richting.
12
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Tabel 1: prognose vraag, bron: Woonzorganalyse Companen Vraag
2023
2030
2040
Ouderen (basisscenario) regulier wonen
23.050
25.650
24.780
nultreden in regulier wonen
9.520
10.690
11.880
geclusterd wonen
9.810
11.020
11.350
zorggeschikt/woonzorgcentrum (SOM)
740
840
1.030
zorggeschikt/woonzorgcentrum (PG)
1.940
2.200
2.660
45.060
50.400
51.700
regulier wonen
23.050
24.140
20.980
nultreden in regulier wonen
9.520
10.690
11.880
geclusterd wonen
9.810
12.600
15.380
zorggeschikt/woonzorgcentrum (SOM)
740
830
950
zorggeschikt/woonzorgcentrum (PG)
1.940
2.140
2.510
45.060
50.400
51.700
Mensen met een lichamelijke beperking
315
290
265
Mensen met een verstandelijke beperking (onderkant)
1.940
1.850
1.650
geclusterd wonen
1.320
1.130
840
gespikkeld wonen
620
720
810
mensen met een verstandelijke beperking (bovenkant)
1.940
1.940
1.820
geclusterd wonen
1.320
1.180
940
gespikkeld wonen
620
760
880
woningbehoefte uitstromers instellingen (onderkant)
212
212
212
woningbehoefte uitstromers instellingen (bovenkant)
365
365
365
woningbehoefte mantelzorgers/mantelzorgontvangers
8
8
8
woningbehoefte uitstappende sekswerkers
?
?
?
woningbehoefte statushouders (onderkant)
240
240
240
woningbehoefte statushouders (bovenkant)
360
360
360
woonwagenstandplaatsen (onderkant)
79
79
79
woonwagenstandplaatsen (bovenkant)
91
91
91
Ouderen totaal Ouderen (trendscenario)
Ouderen totaal
13
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Tabel 2: geïnventariseerd aanbod, bron: Woonzorganalyse Companen Aanbod
2023
2030
2040
2030
2040
Ouderen regulier wonen
117.250
nultreden in regulier wonen
29.313
geclusterd wonen
10.793
zorggeschikt/woonzorgcentrum (SOM)
1.043
zorggeschikt/woonzorgcentrum (PG)
2.207
mensen met een verstandelijke beperking
887
geclusterd wonen
861
gespikkeld wonen
26
Tabel 3: Tabel 3: Aanbod – vraag (- = tekort). Tekort
2023
Ouderen (basisscenario) regulier wonen
94.200
91.600
92.470
nultreden in regulier wonen
19.793
18.623
17.433
geclusterd wonen
983
-227
-557
zorggeschikt/woonzorgcentrum (SOM)
303
203
13
zorggeschikt/woonzorgcentrum (PG)
267
7
-453
regulier wonen
94.200
93.110
96.270
nultreden in regulier wonen
19.793
18.623
17.433
geclusterd wonen
983
-1.807
-4.587
zorggeschikt/woonzorgcentrum (SOM)
303
213
93
zorggeschikt/woonzorgcentrum (PG)
267
67
-303
Mensen met een lichamelijke beperking (onderkant)
-1.053
-963
-763
geclusterd wonen
-459
-269
21
gespikkeld wonen
-594
-694
-784
Mensen met een lichamelijke beperking (bovenkant)
-1.053
-1.053
-933
geclusterd wonen
-459
-319
-79
gespikkeld wonen
-594
-734
-854²
Ouderen (trendscenario)
² Dit tekort aan geschikte huisvesting voor VG wordt waarschijnlijk deels veroorzaakt doordat veel Wlz-indicaties voor VG thuis worden verzilverd door middel van een Persoonsgebonden Budget.
14
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
4
Opgave, woningvoorraad en doelstelling
15
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
4.2 Woningvoorraad
4.1 Opgave
Om daartoe over te gaan is het belangrijk om de De voornaamste opgave op het snijvlak van
tekorten te wegen in het licht van de bestaande
wonen en zorg binnen het programma ‘Een thuis
voorraad. Tabellen 4 tot 6 bieden op hoofdlijnen
voor iedereen’ betreft het voorzien in passende
inzicht in de bestaande voorraad in het licht
huisvesting van aandachtsgroepen. De tabellen uit
van verreweg de grootste aandachtsgroep-
sectie 3.2 laten zien dat het tekort met afstand
woonbehoefte in onze regio: ouderen. Tabellen 5
het grootst is voor de doelgroep ouderen met een
en 6 brengen in beeld welk percentage (huur)-
vraag naar geclusterd wonen alsmede zorgge-
woningen (on)geschikt is of met een lichte
schikte woningen PG. Een tekort dat bovendien
aanpassing geschikt te maken is voor bewoning
niet alleen richting 2030, maar ook richting 2040
door ouderen. De cijfers in de tabellen in het
stevig oploopt. In sommige andere categorieën
vorige hoofdstukken stoelen op de aanname van
zien we richting 2040 (licht) aflopende tekorten
een in essentie onveranderde voorraad en
(bijvoorbeeld mensen met een verstandelijke
derhalve op een hoog aantal extra benodigde
beperking). Dit geldt ook voor bijvoorbeeld de
geclusterde woningen. De geprognosticeerde
huisvestingsopgave voor Beschermd Wonen en
bandbreedte is zeer groot. Het is echter geenszins
Beschermd Wonen Wlz. Dit betekent overigens
een gegeven dat deze tekorten in de volle breedte
niet dat de totale huisvestingsopgave voor deze
dienen te drukken op de nieuwbouwopgave.
groep afneemt. Zorg en ondersteuning vindt dan
Als de bestaande voorraad namelijk in stevige
vooral in de thuissituatie plaats.
mate passend wordt gemaakt, in combinatie met het voorzien in een ontmoetingsruimte,
Simpel gesteld bestaat onze opgave voor
is toevoeging van bijvoorbeeld geclusterde
respectievelijk de komende 5 en 15 jaar minimaal
woningen in de geschetste hoeveelheden
uit het in gezamenlijkheid oplossen van de
mogelijk niet nodig – en kan veel nieuwbouw-
tekorten die in tabel 3 in kaart zijn gebracht. Waar
energie eveneens behouden blijven voor andere
het huidige aanbod voor kwetsbare aandachts-
categorieën woningzoekenden.
groepen op dit moment in overconcentratie georganiseerd is, kan “afstapeling” op korte termijn
Tabellen 5 en 6 sterken deze denkrichting en
leiden tot enige aanvullende tekorten. Andersom
onderstrepen de mogelijkheden in dit kader.
kan toevoeging om tekorten in te lopen, wanneer
Liefst 28% van de woningen in Parkstad is nog
voorzien van een kleine plus, afstapeling juist
niet passend voor de doelgroep ouderen,
faciliteren dan wel opvangen.
maar kan dat wél worden gemaakt. In absolute aantallen komt dit neer op maar liefst
Het bepalen van de manier waarop we de
36.713 woningen in de regio. Zelfs als dus maar
tekorten als regio gaan inlopen, is precies waar
10% van deze in potentie geschikte woningen
deze visie hoofdzakelijk toe dient. De volgende
aangepast zou worden de komende jaren, neemt
hoofdstukken zullen de principes en beleids-
het voorziene tekort aan nieuw te bouwen
keuzes formuleren op basis waarvan we onze
geclusterde woningen met ruim 2/3e af.
opgave willen oppakken.
16
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Enige nuances zijn hier wel op zijn plek. Zo moet
Het huidige aanbod van geclusterde woningen
opgemerkt worden dat de omvang van de
in de vrije sector en met name de koopsector,
potentieel geschikte voorraad sterk wisselt per
echter, is nu al onvoldoende en dit tekort loopt
gemeente, variërend van 18% in Heerlen tot 42%
met name ten aanzien van koopwoningen richting
in Beekdaelen. Ook verschilt de potentie, zoals
2040 flink op. Voor ouderen met dementie treedt
tabellen 5 en 6 laten zien, sterk tussen segmenten
er pas een woningtekort op ná 2030. Na 2030 is
koop en huur. Daarnaast is de vraag of niet alleen
er behoefte aan een uitbreiding van 300 - 500
het interieur, maar ook de ligging van woningen
woningen voor deze groep. Aanpassing
(bijvoorbeeld qua hoogte/helling) passend is voor
woningen in de bestaande voorraad óf toevoeging
de doelgroep. Ook is thans nog niet duidelijk in
van nieuwe woningen voor deze specifieke
hoeverre voor ouderen geschikte woningen ook
groepen verdient dus prioriteit.
daadwerkelijk door ouderen worden bewoond. Ondanks deze nuances laat het grote aantal in
Kijkend naar de huisvestingsopgave voor de
potentie geschikte woningen in onze regio zien
aandachtsgroepen (jaarlijkse toewijzing o.b.v.
dat er veel bewegingsruimte is om via de
urgentie) kan het volgende worden
bestaande voorraad, in plaats van enkel via
geconcludeerd. In 2022 kwamen er in de regio
nieuwbouw, een substantieel deel van het in kaart
1.213 woningen met een huurprijs onder de
gebrachte tekort aan geclusterde woningen in te
kwaliteitskortingsgrens vrij en 5.048 woningen
lopen.
met een huurprijs onder de eerste aftoppingsgrens. In totaal zijn dit 6.261 woningen.
Wanneer we nóg iets verder inzoomen op
Bij gelijkblijvende aantallen vrijkomende
geschiktheid per segment, dan kunnen we
corporatiewoningen is er 7% - 12% nodig om
concluderen dat de huidige voorraad aan
de (urgente) aandachtsgroepen te huisvesten
nultredenwoningen en geclusterde woningen in
(incl. statushouders). Zonder statushouders ligt
de sociale huursector, alsmede het aantal zorg-
dit percentage tussen de 3% - 6%.
geschikte woningen voor mensen met een somatische aandoening voor nu én t/m 2040 sowieso voldoende lijkt.
Meander levert VPT in de thuissituatie aan 625 ouderen met merendeels een PG-achtergrond. Meander verwacht een groei in de VPT, mensen blijven graag zo lang als mogelijk thuis wonen. Dat gebeurt merendeels in de woning waar ze woonden voordat het ziektebeeld is ontstaan. Het is immers niet wenselijk en verstandig om mensen bij aanvang en doorontwikkeling van het ziektebeeld uit de oude en vertrouwde omgeving te halen. Met de groei in de VPT zal ook de vraag naar aanpassingen in deze woningen toenemen om ze meer geschikt te maken voor het langer thuis kunnen blijven wonen. Woningaanpassingen is een taak vanuit de Wmo. Echter de Wlz is voorliggend op de Wmo. Hoe kunnen we een gezamenlijke verantwoordelijkheid in de regio creëren ten aanzien de VPTgroei in relatie tot het aanpassen van reguliere woningen waardoor ook de druk op de groei van intramurale complexen en geclusterd wonen afneemt?
17
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Tabel 4: Woningvoorraad Parkstadgemeenten 2023 (bron: CBS zonder kolom ‘eigenaar onbekend) Totale woningvoorraad
Koopwoningen
Huurwoningen
Gemeente
Jaar
Totaal
Totaal
Totaal
Beekdaelen
2023
16765
12268
4479
Brunssum
2023
14512
8860
5628
Heerlen
2023
46474
21627
24755
Kerkrade
2023
24167
12653
11360
Landgraaf
2023
18139
11468
6613
Simpelveld
2023
5215
3291
1908
Voerendaal
2023
5846
4117
1722
Parkstad
2023
131118
74284
56465
Tabel 5: Percentage woningvoorraad geschikt voor aanpassing voor ouderen (Bron: Woonzorganalyse Companen)
Gemeente
Geschikt
Potentieel
Ongeschikt
Beekdaelen
14%
42%
44%
Brunssum
25%
29%
46%
Heerlen
26%
18%
56%
Kerkrade
35%
25%
40%
Landgraaf
23%
41%
36%
Simpelveld
17%
37%
46%
Voerendaal
12%
40%
48%
Parkstad
25%
28%
47%
18
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Tabel 6: Percentage woningvoorraad geschikt voor aanpassing voor ouderen, uitgesplitst in huur/koop (Bron: Woonzorganalyse Companen.
Gemeente
Beekdaelen Brunssum Heerlen Landgraaf Simpelveld Voerendaal Totaal
Geschikt
Potentieel
Ongeschikt
huur
32%
20%
48%
koop huur
6% 41%
51% 15%
43% 44%
koop huur
13% 24%
39% 16%
48% 60%
koop huur
28% 46%
20% 12%
52% 42%
koop huur
9% 32%
59% 14%
32% 54%
koop huur
7% 24%
52% 16%
41% 60%
koop huur
7% 31%
51% 16%
42% 53%
koop
15%
41%
44%
4.3 Doelstelling Onze regionale doelstelling op het gebied van wonen en zorg in het kader van het landelijk programma ‘Een thuis voor iedereen’ laat zich op basis van bovenstaande eenvoudig samenvatten: het in gezamenlijkheid inlopen van onze in kaart gebrachte tekorten (zowel de geprognosticeerd als, in specifieke gevallen, aanvullend ontstaan door afstapeling), slim gebruik makend van de mogelijkheden die de bestaande voorraad biedt.
19
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
5
Principes
20
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
5.2 Kansrijk wonen in inclusieve
Nu de aanleiding, context, en opgave in kaart is
en vitale buurten
gebracht, verleggen we de focus naar het daadwerkelijke visie-aspect van dit document. Die visie begint met een aantal leidende principes die we
Alle betrokkenen bij deze visie vinden het
met elkaar delen.
van groot belang dat er genoeg betaalbare en geschikte woningen zijn voor iedereen. Kansrijk
5.1 Principes
wonen gaat echter niet alleen om stenen, maar ook om gemeenschap. Wij willen dat iedereen,
5.1: Bij wonen én zorg staat de menselijke maat
ongeacht gezondheid, leeftijd, inkomen of
in Parkstad altijd centraal, en plaatsen we
(culturele) achtergrond, prettig deel uitmaakt van
samenwerking boven marktwerking;
de buurt waarin zij wonen. Een inclusieve wijk of
5.2: Iedere Parkstedeling, van zorgontvanger
straat, dus, met een zodanige samenstelling dat
tot zorgverlener en daar voorbij, verdient
de gemeenschap de vitaliteit heeft om naar elkaar
het kansrijk te wonen in inclusieve en vitale
om te zien en te ondersteunen. Iedereen helpt
buurten;
naar vermogen mee om buurtbewoners te
5.3: Als regionale partners in Parkstad hanteren
stimuleren actief mee te doen in hun woon-
we een ‘fair share’ principe bij de verdeling
omgeving. Oftewel: van ieder naar zijn vermogen,
van onze aandachtsgroepen. In de
aan ieder naar zijn behoefte. Gemeente en
combinatie wonen en zorg koersen we in
professionele partijen faciliteren bewoners die
Parkstad op veerkrachtig mixen;
al actief zijn in hun wijk, dan wel willen worden. Daarbij rekening houdend met ieders rol en
5.4: We treden de groeiende zorgvraag in Parkstad tegemoet door in te zetten op
belang, maar vanuit oog te hebben voor elkaars
innovatie en positieve gezondheid;
behoeften. Een vitale en inclusieve wijk ontstaat door de mensen die er wonen en de mate en
5.5: De realisatie van onze Parkstedelijke woon-zorgdoelen drijft op hechte, integrale
vorm waarin zij krachtig zijn en/of (waar nodig)
samenwerking tussen de woon- en zorg-
in gesteund worden. Inwoners zijn hierdoor
partijen en overheden.
daadwerkelijk verbonden met hun omgeving en willen en kunnen binnen deze inclusieve
Voor een belangrijk deel spreken deze gedeelde
gemeenschap invulling geven aan hun
principes voor zich, en zetten ze reeds ingezette
veranderende woonbehoefte.
beleidslijnen op de relevante terreinen voort. Speciale toelichting behoeven echter de begrippen “kansrijk wonen in zorgzame en vitale buurten” uit 5.2, “fair share” en “veerkrachtig mixen” uit 5.3, en de potentie van “innovatie en positieve gezondheid” uit 5.4. Op basis van deze principes wordt in hoofstuk 6 een aantal richtingbepalende beleidskeuzes gepresenteerd.
21
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Een inspiratieverhaal
Ontmoetingscentrum Sjevemet Hoes In een voormalige protestantse kerk in Chevremont is een ontmoetingscentrum voor en door de buurt waar iedereen graag komt. “We hebben geen formeel bestuur, maar we werken met een klankbordgroep en we komen er eigenlijk altijd wel uit. Er is een beheerder, er zijn opleidingen voor cliënten van Philadelphia, waar mensen een diploma kunnen halen. En we hebben professionele schoonmaak op de toiletten. Daar moet je niet op beknibbelen. Maar wat vooral bijzonder is? We hebben een bezetting van het gebouw van meer dan driekwart van de tijd. Je kunt het zo gek niet bedenken welke activiteiten hier worden gehouden. Denk maar aan Swingdance, handwerken, tabletgroep, samen eten, repaircafé, yoga, koersbal en ga zo maar door. Alles georganiseerd door buurtbewoners, waar nodig ondersteud door Impuls. Ook Mondriaan is nauw betrokken in dit ontmoetingscentrum. Iedereen is hier welkom, een ruimte huren kan altijd. Daarnaast hebben we ook flexwerkplekken, heuse kantoren met alle faciliteiten van dien. We zien heel veel verschillende mensen hier en voorzien in een duidelijke behoefte. We zouden wel graag een model willen vinden om aantoonbaar te maken hoeveel zorgkosten er worden bespaard door het erbij horen, hulp krijgen en er mogen zijn.”
We zien heel veel verschillende mensen hier en voorzien in een duidelijke behoefte.
22
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Een vitale en inclusieve wijk voldoet wat ons
Deze criteria hebben hun weerslag in 8 thema’s,
betreft aan de volgende 7 criteria:
te weten Sociale samenhang, Welzijn en zorg;
1. Garandeert dat alle mensen, met of zonder
Voorzieningen; Wonen; Veiligheid; Economische
beperkingen, jong en oud kunnen meedoen,
Veerkracht; Duurzaamheid en Proces van
werken, wonen;
Samenwerking. Aan de hand van deze thema’s werken we onze visie op dit onderdeel hieronder
2. C reëert een omgeving waar iedereen zich
uit.
welkom voelt, volop kan deelnemen aan het gemeenschapsleven en waar gelijke kansen en rechten worden gewaarborgd voor alle bewoners; 3. S teunt op een holistische aanpak die rekening houdt met verschillende aspecten van de gemeenschap; 4. D raagt bij aan brede welvaart: het welzijn, de economische groei en de sociale stabiliteit van de samenleving als geheel; 5. Draagt bij aan toekomstbestendige, toegankelijke en betaalbare zorg en ondersteuning; 6. B evat een gezonde balans tussen draagkracht en kwetsbaarheid;
5.2.1: Sociale samenhang
7. S peelt in op lokale, regionale, provinciale en landelijke initiatieven die van positieve invloed
De sociale omgeving, bestaande uit inwoners,
kunnen zijn.
naasten, medewerkers, verenigingen, scholen en ondernemers, is de bouwsteen van een veerkrachtige en vitale wijk waarin de buurt centraal staat bij het vormgeven van initiatieven. Een inclusieve gemeenschap is een diverse en toegankelijke gemeenschap waarin alle individuen, ongeacht hun achtergrond of kenmerken, gelijkwaardige kansen hebben om naar vermogen deel te nemen en bij te dragen. Waarin men omziet naar elkaar. Het is een plek waar respect, waardigheid, veiligheid en welzijn worden bevorderd, en waar de unieke bijdrage van elk mens wordt gewaardeerd en ondersteund. Waar nodig en mogelijk ook gefaciliteerd door bijvoorbeeld lokale evenementen te (helpen) organiseren, gezamenlijke activiteiten mogelijk te maken en ruimtes te delen.
23
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Voor de buurt en door de buurt. De inwoner staat
5.2.2: Welzijn en zorg
aan de lat van en voor deze ontwikkeling. In een
In deze visie en de nog op te stellen
stedelijke omgeving kan dit er anders uit zien,
bijbehorende uitvoeringsagenda gaan alle
dan in een dorp of straat. Het streven is om in de
betrokkenen uit van voorkomen van zorg en
Parkstadregio op elk niveau, buurt of straat, een
ondersteuning waar mogelijk, waarbij ‘zorgen
inclusieve gemeenschap te vormen, die zich met
voor’ verschuift naar ‘zorgen dat’. Er is een
elkaar verbonden voelt. En waar verder gebouwd
duidelijke eigen verantwoordelijkheid voor
kan worden op de schouders van de inwoners, die
inwoners waar het gaat om een gezonde leefstijl
al aan de lat staan! Er gebeurt al heel veel. Het is
en het voorkomen van ziekte of uitval.
zaak om dat te versterken en verder te faciliteren! Niet alles is te voorkomen en soms zijn er maatAmbities m.b.t. sociale samenhang:
regelen nodig vanuit de (gemeentelijke) overheid
• Inwoners staan aan het roer van activiteiten
of initiatieven van (zorg en welzijn)partners. Een
voor en door de buurt. Waar nodig en mogelijk
aantal gemeenten in de regio omarmen de aanpak
worden zij gesteund en/of gefaciliteerd door
‘positieve gezondheid’, die inwoners ondersteunt
gemeente en professionele organisaties. Dit
in gezond te leven, welbevinden en meedoen
vraagt om een buurtaanpak op maat en is de
in de samenleving. Ook vanuit het Integraal Zorg-
basis voor het creëren van inclusie, een sociaal
akkoord (IZA) dat provinciaal wordt vormgegeven,
krachtige buurt en hoewel divers, een levendige
zijn er meerdere initiatieven om mensen hierbij
gemeenschap.
te helpen. De juiste zorg op de juiste plek en ook welzijn als recept ter voorkomen van (onnodige)
• Iedereen kan meedoen, waar nodig worden buurtbewoners ondersteund in het betrekken
zorg. En ook: normaliseren in plaats van medi-
van ouderen en kwetsbare mensen, bijvoorbeeld
caliseren. Medicatie is niet altijd de oplossing.
met een psychische kwetsbaarheid. Omdat eenzaamheid onder deze groepen
In een buurt waar men naar elkaar omziet,
relatief veel speelt, is er extra aandacht
worden hulpvragen veelal onderling opgelost.
nodig om hen te betrekken bij anderen of te
Vaak al voordat er professionele zorg nodig is.
ondersteunen in activiteiten. Vooral vanuit
Verenigingen, vrijwilligers en mantelzorgers
vertrouwde mensen uit de buurt (informeel),
vormen een belangrijk onderdeel van de
maar als het nodig is ook met zorg vanuit een
inclusieve en vitale wijk. Het versterken van de
organisatie.
eigen regie, bouwen van sociale netwerken om mensen heen en het bevorderen van positieve gezondheid is daarbij van groot belang. Mocht er toch zorg nodig zijn, dan is deze vanuit een integrale holistische benadering en multidisciplinair. Niet de regels, maar de mens staat centraal. Doen wat nodig is. Een zorgsysteem dat flexibel inspeelt op de behoeften van de mensen, individueel aansluit en waar mogelijk informeel is, bijvoorbeeld met hulp van goede buur of familie.
24
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Ambities m.b.t. welzijn en zorg:
Daarnaast is er ruimte voor experimenten om te
• Inwoners worden ondersteund in een gezonde
komen tot innovaties en inzet van technologie.
leefstijl en het omzien naar elkaar, in een
Voorzieningen moeten bijdragen aan laag-
‘warme’ plek creëren en rondom je buren staan,
drempelig ontmoeten, zij creëren situaties en
dusdanig dat er een sociaal netwerk is voor
plekken waar mensen gemakkelijk en spontaan
allen. Als er desondanks professionele
met elkaar in contact kunnen komen, ongeacht
(langdurige) zorg nodig is, dan worden inwoners
achtergrond, leeftijd of sociale status. Dit is
betrokken in innovatieve oplossingen.
essentieel voor het opbouwen van sterke sociale
• Inwoners worden ondersteund in informele zorg
netwerken binnen wijken en gemeenschappen.
of mantelzorg, dusdanig dat zij het vol kunnen
Laagdrempelig ontmoeten bevordert een gevoel
houden en professionele zorg (nog) niet nodig
van verbondenheid en sociale cohesie in een
is. Aanvragen ter ondersteuning worden laag-
gemeenschap. Het draagt bij aan het doorbreken
drempelig en lokaal opgepakt. Waar nodig heeft
van sociaal isolement, het vergroten van weder-
een mantelzorger recht op urgentie indien hij
zijds begrip en het creëren van een positieve en
of zij dichter in de buurt wil wonen bij de zorg-
inclusieve leefomgeving.
vrager. In de Parkstadregio is steeds voldoende informele zorg beschikbaar, dat betekent dat er
Ambities m.b.t. voorzieningen:
wordt ingezet op werving en ondersteuning.
• Voorzieningen in de wijk zijn bereikbaar op
• Een nieuw collectief gedachtengoed is nodig:
loopafstand of binnen 15 minuten met de auto.
met bewustwording van de noodzaak in het
Dit geldt bijvoorbeeld ook voor gemeenschaps-
omzien naar elkaar, van een gezonde leefstijl en
woningen.
niet persé krijgen waar je recht op hebt maar,
• De fysieke leefomgeving is toe- en doorgankelijk
dat wat nodig is.
en bruikbaar voor alle inwoners en nodigt bovendien uit tot ontmoeting en gezond gedrag.
5.2.3 Voorzieningen
• Realiseren van een technologische infra-
Voorzieningen zijn niet alleen bereikbaar
structuur en digitale oplossingen die bijdragen
en functioneel, maar dragen vooral bij aan het
aan het vormen van een sociaal netwerk en
welzijn van de inwoners. Het gaat hierbij over
veilig blijven wonen in de wijk. Deze infra-
voorzieningen voor alle inwoners, zoals een
structuur is een volwaardig onderdeel van het
school, winkel, buurthuis, welzijnsgroep,
zorg- en welzijnsaanbod.
huisarts, zorginstelling, openbaar vervoer etc. Maar ook alternatieven als de boodschappenbus of het automaatje. Dit betekent niet per se, dat in elke wijk afzonderlijk alle voorzieningen voorhanden moeten zijn. Inzet is om voorzieningen binnen loopafstand te kunnen bieden of binnen 15 minuten bereikbaar met bijvoorbeeld een auto. Inwoners worden actief betrokken in eventuele aanpassingen om noodzakelijke voorzieningen of de bereikbaarheid daarvan op een passend niveau te brengen.
25
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Een inspiratieverhaal
Leefbaarheidsproject het Nuinhofhuisje In een gezellige woonkamer van een huis, dat door de woningbouwvereniging beschikbaar is gesteld, zitten een aantal vaste vrijwilligers en bezoekers om de tafel om uit te leggen wat het Nuinhofhuisje is. “Het gaat om een leefbaarheidsproject, de wijk Nuinhof werd geherstructureerd. Het doel is voorzien in de behoefte van wijkbewoners, sociale cohesie en omzien naar elkaar. De tuin ligt er wat overwoekerd bij: “Ja, er was een bewoner, die daar aardappelen en groente verbouwde, daar hebben we allemaal van gegeten. Maar nu de bewoner weg is, werkt niemand erin. We sluiten aan bij wat mensen willen en kunnen.” Er is ook aansluiting met Sociale Actie Nuth (SAN), een stichting die ervoor zorgt, dat de voedselbank georganiseerd wordt en ook op school wekelijks fruit en soms ook drinken uitdeelt. De kracht van de samenwerking van de vrijwilligers en bezoekers zit hem in zelforganisatie. Er is geen overkoepelend bestuur. Het gaat erom om mee te bewegen met de behoeften uit de wijk. Zo zijn er bijvoorbeeld groepen mensen die samen koken, naaien en is er huiswerkbegeleiding voor jongeren. Daarnaast is het Nuinhofhuisje ook een korte lijn naar de gemeente en een luisterend oor in de wijk.
Het doel van het Nuinhofhuisje is voorzien in de behoefte van wijkbewoners, sociale cohesie en omzien naar elkaar.
26
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
5.2.4 Wonen
Daarnaast zijn de woningen ontworpen met het
In deze visie op wonen in een vitale en inclusieve
oog op duurzaamheid en aanpasbaarheid, zodat
wijk of buurt staat diversiteit centraal, niet alleen
ze voldoen aan de veranderende behoeften van
in termen van architectuur en voorzieningen,
bewoners. De Parkstadgemeenten gaan samen
maar ook wat betreft de inwoners. Deze wijk
met partners na hoe te kunnen komen tot
of buurt is een levendig mozaïek waar
aanpassing van woningen, herstructurering en/of
verschillende bevolkingsgroepen harmonieus
nieuwbouw. Dit in relatie tot de benodigde
samenleven, waarbij verschillende woningtypen
ruimte voor jongeren, gezinnen, ouderen en
beschikbaar zijn om een brede sociale mix te
kwetsbare inwoners. Kleinschalige woonvormen
faciliteren, zowel koop, vrije sector als sociale-
en innovatieve woonconcepten voor kwetsbare
en middenhuurwoningen.
groepen zijn hierbij inbegrepen. De wijk of buurt is ontworpen om meerdere generaties en achter-
Ambities m.b.t. wonen:
gronden te verwelkomen en te ondersteunen.
• Inwoners van de Parkstadregio wonen in een
Naast eengezinswoningen, zowel (duurdere)
woning die past bij hun (toekomstige) woon-
koop als (midden)huur, zijn er betaalbare
behoefte en inkomen. Uitgangspunt is zo lang
appartementen en seniorenwoningen beschik-
mogelijk als verantwoord thuis wonen,
baar. Dit bevordert intergenerationele relaties
eventueel met zorg en/of ondersteuning.
en creëert een omgeving waarin verschillende
• Wonen omvat meer dan het huis alleen, in de
levensfasen samenkomen, waar jongeren van ouderen leren en vice versa.
wijken is er gerichte aandacht voor leefbaarheid. Zo ook kwalitatieve huisvesting van iedereen en een functioneel ingerichte
5.2.5 Veiligheid
openbare ruimte en waar inwoners zorg dragen
Voor inwoners in een vitale wijk speelt ook (het
voor elkaar.
gevoel van) veiligheid een grote rol. Zowel sociaal
• Levensloopbestendig bouwen voor alle mensen
in de omgang met elkaar door onderling begrip
is de norm. Evenals multifunctioneel bouwen,
en verbondenheid, alsook de fysieke veiligheid
waarbij specifieke kenmerken van de woning
waarbij ruimtelijke aanpassingen oplossingen
verhuur aan wie dan ook niet belemmeren.
kunnen bieden om de (ervaren) veiligheid te
Iedere specifieke woning moet ook regulier
versterken. Voor dat laatste staan vooral de
verhuur- of verkoopbaar zijn. Waar mogelijk
Parkstadgemeenten aan de lat, in samenspraak
en nodig in verband met een flexibele woning-
met bewoners en andere betrokkenen. Hierbij
voorraad, is ook modulair bouwen een optie.
denken de gemeenten bijvoorbeeld aan veilige en
• Creëren van gemixte wijken en kernen door
voldoende verlichte straten, goed onderhouden
realisatie van gemengde prijsklassen in koop en
openbare ruimte, straten en wijken die
huur. Dit betekent toevoeging van middenhuur
overzichtelijk zijn en speelplekken.
en koop in wijken met overwegend sociale huur en vice versa. In de huisvesting van aandachts-
Sociale veiligheid ontstaat door elkaar te leren
groepen worden de meest kwetsbare wijken
kennen en begrip voor elkaar te ontwikkelen.
ontzien.
Van de bewoners vraagt dit meelevendheid, begrip en soms ook acceptatie van andermans gedrag. Dit gaat niet altijd vanzelf.
27
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Professionele betrokkenen in de straat of kern
ondersteunen van persoonlijke uitdagingen van
als bijvoorbeeld de wijkagent, wijkbeheerders of
mensen die werk of een zinvolle dagbesteding in
consulenten van corporaties, ambulante begelei-
de weg staan. Het gaat hierbij om een holistische
ders van zorginstellingen en het wijkteam kunnen
benadering, waarbij naast welbevinden en welzijn
hierin een brugfunctie vervullen. Waar iedereen
er ook ondersteuning is (passend van wat nodig
welkom is en waar nodig ook woonvormen zijn
is per individu) op de levensgebieden: werk en
voor verschillende groepen (kwetsbare) mensen.
inkomen, gezondheid, leefomgeving (dak boven je hoofd, veilige fysieke ruimte en een sociaal
Ambities m.b.t. veiligheid:
netwerk) en begrip van je omgeving een
• een veilige leefomgeving voor alle inwoners
belangrijk onderwerp zijn. En ook structurele
zowel feitelijk als de ervaren veiligheid creëren
verbetering bieden en daarmee het proces van
door planmatig onderhoud en een periodieke
problemen die van generatie op generatie zijn
check m.b.t. ruimtelijke aspecten.
doorgegeven, te doorbreken.
• veilige inzet van hulpverleners en (buurt)ondersteuners, alsook anderen binnen
Ambities m.b.t. economische veerkracht:
gemeenten en zorginstellingen door zowel
• Ruimte voor persoonlijke en professionele groei,
met bewoners op regelmatige basis hierover te
alsmede het benutten van talenten en de eigen
spreken alsook met hen eventuele aanpassingen
kracht van inwoners wordt steeds meer onder-
in de fysieke omgeving op regelmatige basis
steund, mede door te investeren in lokale wijken
bespreekbaar te maken.
en buurten in de mate waarin dat voor de buurt wenselijk en nodig is. • Economische veerkracht en gelijke kansen zijn
5.2.6 Economische veerkracht De economische veerkracht is ook een factor
steeds meer voor iedereen bereikbaar.
van belang voor de vitale wijk. Het gaat hierbij
• Door investering in kansrijke starts van alle
om economische stabiliteit van de samenleving
parkstadbewoners en een integrale samen-
als geheel en ook van de bewoners individueel.
werking op wijkniveau, creëren de Parkstad-
De gemeenten in de Parkstadregio richt zich de
gemeenten een omgeving waarin iedereen de
komende jaren (nog meer) op het bevorderen van
mogelijkheid heeft om economisch veerkrachtig
bestaanszekerheid voor iedere inwoner, hierbij
te zijn.
gaat het om voldoende inkomen, maar evengoed om gezondheid, een dak boven je hoofd en werk en vrije tijd. De mate waarin iedereen ‘mee kan doen’. Daarbij wordt ook ingezet op gelijke kansen voor iedereen en een groei van werkgelegenheid. Specifiek voor onze regio geldt dat er bovengemiddeld sprake is van een zogeheten ‘derde generatie’ die niet deelneemt op de arbeidsmarkt. Veelal spelen problemen op andere levensgebieden ook een rol hierin. De gemeenten willen een sterkere focus leggen op het aanpakken en
28
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
5.2.7 Duurzaamheid
5.2.8 Proces van samenwerken
Het lijkt misschien een beetje vreemde kop in
Het proces van samenwerken aan wonen, zorg
deze Toekomstvisie op Wonen, Welzijn en Zorg,
en welzijn omarmt een geïntegreerde wijkaanpak
maar ook duurzaamheid speelt een belangrijke rol
waarin burgers mede in de lead zijn. Het streven
in de vitale wijk. Het gaat hierbij om leefbaarheid,
is naar een geïntegreerde aanpak op wijk- of
nu en in de toekomst, om de kwaliteit van bouw
buurtniveau, waarbij de eigenheid van de buurt als
en infrastructuur, betaalbaarheid, groen in de
onderscheidende factor geldt. De samenwerking
wijk, klimaatbestendige woningen, energiezuinige
is gebaseerd op gelijkwaardigheid en burgerparti-
technologie, hergebruik van materialen en
cipatie. Het creëren van doe-coalities, waarin be-
sociale binding en de betrokkenheid van de
woners, organisaties en de gemeente samenwer-
gemeenschap.
ken op basis van gedeelde doelen, staat centraal. In het streven naar een inclusieve maatschappij
En niet alleen voor de professionals die dit mede
spelen gedeelde taal, waarden en normen een
moeten realiseren, maar ook de inwoners in het
cruciale rol, waarbij participatie en integratie
omarmen van duurzame praktijken en het mee-
zorgen voor sociale cohesie en een betrokken
denken in oplossingen.
gemeenschap.
Ambities m.b.t. duurzaamheid: • Aandacht voor duurzaamheid is gericht op welzijn voor huidige bewoners en behoud van leefbaarheid voor toekomstige generaties. • Duurzaamheid wordt nagestreefd op verschillende niveaus: milieu, sociale duurzaamheid, economische stabiliteit en groei en werkgelegenheid.
29
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
5.3 Fair share en veerkrachtig mixen
Daarom kiezen we ervoor om bij de huisvesting van de eerder genoemde specifieke aandachts-
Een inclusieve, vitale buurt is bijna onmogelijk
groepen nu al kwetsbare complexen, buurten,
op te bouwen als de samenstelling van een
wijken, of kernen in beginsel te ontzien, waarbij
gemeenschap uit balans is. Overconcentraties van
het gehanteerde schaalniveau afhangt van zowel
kwetsbaarheid leiden tot een neerwaartse spiraal,
de aandachtsgroep in kwestie als het ingezette
die gezondheid en leefbaarheid ondermijnen. De
instrument. Omdat “kwetsbaarheid” al snel een
veerkrachtskaarten in bijlage 2 maken dergelijke
subjectieve categorie kan worden, omarmen we
(over)concentraties in onze regio inzichtelijk. Om
daarbij 2 objectieve maatstaven die het moge-
neerwaartse spiralen te stoppen en te voorkomen
lijk maken een buurt of wijk op veerkracht te
is het van groot belang om die overconcentraties
toetsen: 1) de zogenaamde SES-WOA score die
te vermijden, en waar ze al bestaan af te bouwen
sociaal-economische veerkracht laat zien, en 2)
door middel van differentiatie. Zoals opgenomen
de objectieve factoren onder de Leefbarometer.
in onder andere de Regionale Woonvisie Parkstad
Wanneer deze twee maatstaven voor een buurt
en de Regionale Prestatieafspraken sturen we op
of wijk ondergemiddeld zijn, kiezen we er in
dit type veerkrachtig mixen door middel van de
beginsel voor om geen huisvesting voor de
reguliere woningbouwprogrammering.
genoemde aandachtsgroepen toe te voegen.
Hierbij moet worden gedacht aan het toevoegen
In plaats daarvan koersen we op basis van
van sociale huur op plekken waar deze nu
dezelfde maatstaven op “afstapeling” van over-
(zwaar) ondervertegenwoordigd is, of juist het
concentraties van kwetsbaarheid. Alle betrokken
verdunnen van sociale huur/bijbouwen van
partijen kunnen daar een rol in spelen. Gemeen-
andere segmenten op plekken waar sociale huur
ten kunnen bijvoorbeeld initiatieven voor
oververtegenwoordigd is. Dezelfde logica
onzelfstandige bewoning toetsen aan de draag-
omarmen we nu ook op het gebied van de
kracht van een buurt of wijk. Woningcorporaties
huisvesting van aandachtsgroepen – en dan met
en zorg- en welzijnspartijen kunnen in hun
name ten aanzien van de onder sectie 3.1
jaarlijkse housing convenanten kwetsbare
gespecificeerde aandachtsgroepen.
buurten ontzien door toe te wijzen in voldoende draagkrachtige complexen.
Om, zoals het Rijk van ons vraagt, te komen tot
En tegelijkertijd kunnen woningcorporaties ook
een evenwichtige spreiding van aandachts-
een cruciale rol spelen bij het direct vergroten van
groepen – ofwel: “fair share” – kijken we in
draagkracht; met maatwerktoewijzing kunnen
eerste instantie niet naar verdeling over
zij complexen met hoge kwetsbaarheid tot een
gemeenten, maar naar wijken.
gezondere samenstelling brengen. Hiertoe streven zij naar optimale benutting van de uitgebreide vrije toewijzingsruimte.
Verschillen tussen gemeenten als geheel kunnen immers een vertekend beeld geven, en we vinden het van groot belang dat we overal in Parkstad
Bij de hierboven beschreven en concreet
gebalanceerde, zorgzame gemeenschappen
gemaakte fair share-gedachte moeten twee
bouwen waar mensen willen zijn en blijven.
belangrijke opmerkingen worden gemaakt.
30
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
5.4 Innovatie en positieve gezondheid
Ten eerste: om veilig te stellen dat overal in Parkstad gezonde, leefbare buurten en wijken ontstaan met een gezonde bevolkingsopbouw,
Er komt een grote uitdaging op de wereld van
mag fair share onder geen beding uitmonden in
wonen en zorg af. Die uitdaging bestaat niet
de verplaatsing van overconcentraties van buurt,
alleen uit huisvestingsvraagstukken, waar dit stuk
wijk, of gemeente A naar B. Overconcentraties
primair op ingaat, maar ook uit personeelsvraag-
van kwetsbaarheid zijn namelijk nergens
stukken. Waar we een toename van zorgvraag
gewenst. Ten tweede: zelfs als Parkstad alle
vanuit aandachtsgroepen voorzien (met name bij
“vragers” in onze gemeenschappen morgen
ouderen), voorzien we namelijk óók een
optimaal zou mengen met “dragers”, zouden wij
toenemend personeelstekort. Uiteraard liggen
als regio een buitenproportioneel grote groep
er grote kansen om dit tekort te adresseren
kwetsbare huishoudens huisvesten. Naast onze
door meer mensen enthousiast te maken voor
binnenregionale omgang met dit vraagstuk op
zorgberoepen, bijvoorbeeld door aantrekkelijke
basis van “fair share”, is het ook zaak dat wij in
arbeidsvoorwaarden. Die kansen moeten vooral
gezamenlijkheid optrekken richting omliggende
gepakt worden. Zelfs als dit positief effect heeft,
regio’s, de provincie, en het Rijk om te
echter, is de verwachting dat er tekorten blijven.
benadrukken dat andere (sub)regio’s óók hun
Met die tekorten zullen we creatief om moeten
volkshuisvestelijke verantwoordelijkheid nemen.
springen. Twee veelbelovende denkrichtingen in dit kader zijn innovatie en positieve gezondheid. Innovatie in het zorgproces (zie tevens 6.7) brengt in de regel meer arbeidsproductiviteit, die het tekort aan arbeidskracht deels kan compenseren. Positieve gezondheid legt de nadruk niet op de gezondheidsproblemen van mensen, maar op hun vermogen om hier samen met hun omgeving op veerkrachtige manier mee om te gaan. Dat betekent geenszins dat ze op zichzelf teruggeworpen worden, maar wel dat investeringen in zaken als sociaal contact, het bestrijden van eenzaamheid, bevordering van beweging en mentale ondersteuning het vermogen van mensen vergroten om óók met gezondheidsproblemen een grote mate van zelfstandigheid te behouden. Deze benadering sluit goed aan bij de denkrichting om in de omgang met oplopende tekorten ouderenhuisvesting optimaal gebruik te maken van de bestaande voorraad.
31
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
6
Beleidskeuzes
32
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Aan de hand van de in het vorige hoofdstuk
Het is van belang dat er aandacht is voor bewust-
geschetste principes, de uitgevoerde Regionale
wording onder ouderen over de keuzes omtrent
Woonzorganalyse en het doorlopen proces tot nu
langer zelfstandig thuis wonen. Ouderen die
toe kunnen de navolgende beleidskeuzes worden
graag zo lang mogelijk willen blijven wonen in
gedestilleerd.
hun huidige woning, moeten kennis hebben over de mogelijkheden voor (het financieren van)
6.1 Maak ‘no-regret’ keuzes
particuliere woningaanpassingen, de inzet van kleine technologische oplossingen en het beschik-
No-regret keuzes op het gebied van wonen-zorg
bare welzijnsaanbod. Om de doorstroming naar
zijn toevoegingen van woonproducten die niet
geclusterd wonen te bevorderen, is het wense-
alleen inspelen op de behoefte die we de
lijk om te werken met een ouderenmakelaar of
komende periode zien, maar ook daarna nog
wooncoach. Ook financiële instrumenten zoals
voor verschillende doelgroepen interessant zijn.
een huurgewenningsbijdrage kunnen bijdragen
Simpel gesteld: ook als de piek van de vergrijzing
aan de doorstroming van ouderen. Daarnaast
voorbij is, willen wij een aantrekkelijk woning-
moet er voldoende en divers aanbod zijn voor
aanbod hebben als regio. Levensloopgeschikte
ouderen om te kunnen doorstromen. Op dit
grondgebonden of appartement-nultreden-
moment is er te weinig aanbod aan geschikte
woningen, waar mogelijk modulair ingestoken
reguliere woningen voor ouderen. Dit vraagt om
zodat er met gebruikte bouweenheden nieuwe
een tempoversnelling bij de nieuwbouwwoningen
combinaties kunnen worden gemaakt, zijn dan
voor ouderen, in nauwe samenhang met
ook een logische no regret keuze. Wanneer
instrumenten als coaching om doorstroom te
deze ook nog geclusterd worden gerealiseerd,
bevorderen.
bijvoorbeeld door een gemeenschappelijke ruimte 6.3 T oenemend beroep op woningaanpassingen
te realiseren (0p complexniveau dan wel op
faciliteren
korte loopafstand), spelen we zowel in op een groeiende behoefte de komende twee decennia, als op de ongetwijfeld ook daarna
Van de ouderen met een (lichte) zorgvraag die
blijvende behoefte aan ontmoeting en gemeen-
kunnen en willen blijven wonen in een reguliere
schapszin onder alternatieve doelgroepen.
woning, zal in de toekomst een groeiend deel wonen in een koopwoning. De belangrijkste
6.2 Doorstroom bevorderen
opgave voor deze groep is om ervoor te zorgen dat hun (voor waar dat kan) woningen tijdig
Veel ouderen kiezen er pas op een relatief laat
geschikt gemaakt worden, zodat zij hier
moment voor om te verhuizen naar geclusterd
zelfstandig kunnen blijven wonen. In dat kader
wonen of een geschikte reguliere woning. Veel
is het relevant om te vermelden dat vanaf
verhuizingen naar geclusterde woonvormen met
1 januari 2026 de regeling voor woning-
Wlz-zorg zijn dan ook noodgedwongen. Dit zorgt
aanpassingen binnen de Wmo verandert en de
soms voor onwenselijke woonsituaties, in de
inkomensafhankelijke eigen bijdrage wordt
eerste plaats voor de bewoners zelf. Tegelijkertijd
ingevoerd. Dit kan het aantal aanvragen
blijven grote gezinswoningen op deze manier
beïnvloeden omdat de kosten voor cliënten
onbereikbaar voor jonge gezinnen.
daardoor weer hoger kunnen worden.
33
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
6.4 Wenselijke woonzorgconcepten
6.4.1. Woonzorginitiatieven moeten bijdragen aan een sterke gemeenschap en sociale inclusie.
Een groeimarkt trekt altijd avonturiers aan.
Om dat te waarborgen moeten woningen
Een bekend en zeer ongewenst fenomeen in de
beschikbaar zijn voor verschillende doelgroepen
wereld van wonen-zorg is dan ook dat van de
(ouderen, mensen met een mate van zorgvraag,
zogenaamde “zorgcowboys”. Dit zijn partijen die
gezinnen etc.) en betaalbaar zijn voor een
eerst en vooral redeneren vanuit winstoogmerk,
diversiteit van inkomensgroepen. Gemeenschaps-
en daarom woonzorgconcepten aanbieden die
zin wordt bevorderd door de aanwezigheid van
gekenmerkt worden door onder andere hoge
ontmoetingsruimtes, waar sociale interacties en
concentraties van mensen met een zware zorg-
activiteiten mogelijk zijn. Waar mogelijk wordt
vraag vanwege de lucratieve financieringsstroom
samenwerking tussen bewoners gestimuleerd,
die erachter schuilgaat. Dit is een thema waar
bijvoorbeeld door het faciliteren van gezamen-
we oog voor zullen blijven hebben waarbij
lijke maaltijden. Concepten als zorgbuurthuizen
genuanceerde afweging vooraf aan de stelling-
en woonzorgcirkels passen goed bij deze insteek.
name een basis is. In Parkstad kiezen we nadrukkelijk voor mensen boven winst.
Een andere aanbevelenswaardige insteek waartoe
Dat betekent dat we de voorkeur geven aan
een verfijnder afwegingskader op kan sturen is
initiatiefnemers met woonzorgconcepten die
het bieden van ‘tussenvormen’ op woonzorg-
waarborgen dat deze concepten aansluiten bij
gebied (zie ook de volgende beleidskeuze).
maatschappelijke, sociale en economische
In tussenvormen worden verschillende, meer én
doelstellingen. Om als gemeente van daaruit
minder draagkrachtige doelgroepen gemengd
toekomstbestendige woonzorginitiatieven te
gehuisvest. Dit biedt diverse voordelen. Zo kan
faciliteren, is het belangrijk om een integraal
zorg efficiënter geleverd worden, een zwaardere
toetsingskader te ontwikkelen. Daarvoor dienen
zorgvraag kan beter opvangen worden, en het
op verschillende beleidsterreinen gerichte
veiligheids- of gemeenschapsgevoel onder
afwegingen gemaakt te worden. In de uitvoerings-
bewoners is hoger. Een goed aanbod aan tussen-
agenda, die volgt op voorliggende visie, moet dit
vormen is daarmee een voorinvestering om te
kader nader verfijnd worden. Zo kan vanuit
voorkomen dat intensieve zorg wordt gebruikt
regionale overeenstemming op gemeentelijk
of deze uit te stellen. De groep jonge ouderen
niveau gestuurd worden op de totstandkoming
voelt zich nog niet oud, maar de behoefte aan
van initiatieven die in dit concept passen.
ontmoeting bij geclusterde woonvormen is er wel.
Onderstaande doelstellingen bieden daarbij reeds
Om tot uitvoering van de doelstelling omtrent
houvast vanuit de visie.
tussenvormen te komen, is een samenspel van factoren benodigd; een hecht netwerk.
34
Regionale Toekomstvisie Wonen, Welzijn en Zorg
Een inspiratieverhaal
Wijkpunt Peter Schunck Bij de hoogbouwflats in Heerlerbaan heeft Weller in 2016 het Wijkpunt Peter Schunck gebouwd. Het wijkpunt wordt bezet door drie wijkteams van Meander en welzijnsorganisatie Incluzio. Het is een uitvalsbasis in de wijk voor thuiszorg. Als het echt nodig is, kan een wijkbewoner in het pand gedoucht worden. Maar veel liever houden de medewerkers zelfstandigheid van de cliënt in stand. Een belangrijk doel in de zorg is het voorkomen of tegengaan van eenzaamheid. In het wijkcentrum, waar iedereen welkom is, organiseert Incluzio verschillende activiteiten voor ouderen. Meander werkt met buurtschakels, deze nemen alle tijd voor een gesprek en daarbij is het uitgangspunt: normaliseren in plaats van medicaliseren. Niet zorgen voor, maar zorgen dat. Mensen leven zo lang mogelijk zelfstandig, met een eigen sociaal netwerk en plezier in het leven. Mits er sprake is van een ondersteunend netwerk, kunnen mensen met intensieve zorg nog steeds thuis wonen. Waar nodig is er ook een virtueel gesprek mogelijk. Zelfs 24/7.