5. Bijlage 1 RES 1.0 Zuid-Limburg, 16 maart 2021.pdf

Regionale Energie Strategie (RES 1.0) Zuid-Limburg 16 maart 2021

RES 1.0 Zuid-Limburg

1

Inhoud Voorwoord .............................................................................................................................................5 1. Inleiding .........................................................................................................................................7 1.1. Doel van de RES .................................................................................................................7 1.2. De RES Zuid-Limburg..........................................................................................................7 1.3. De aanpak ..........................................................................................................................8 1.4. Maatschappelijk draagvlak ................................................................................................8 1.5. Leeswijzer ..........................................................................................................................9 2. Participatie .................................................................................................................................. 10 2.1. Participatie in het RES-proces ......................................................................................... 10 2.2. Participatie in projecten .................................................................................................

12 3. Trias Energetica .......................................................................................................................... 15 4. Energieprofiel Zuid-Limburg ....................................................................................................... 17 4.1. Woningen........................................................................................................................ 19 4.2. Publieke dienstverlening ................................................................................................ 22 4.3. Commerciële dienstverlening ......................................................................................... 24 4.4. Industrie .......................................................................................................................... 25 4.5. Mobiliteit ........................................................................................................................ 26 4.6. Landbouw en landgebruik .............................................................................................. 27 5. Energievraag 2030 en energiebesparing .................................................................................... 28 5.1. Woningen........................................................................................................................ 29 5.1.1.

Energievraag woningen in 2030 ................................................................................. 29 5.1.2. Energiebesparing woningen ....................................................................................... 30 5.1.3. Kleinschalig opwek van zonne-energie op daken woningen (minder dan 15 kWp)... 33 5.2. Publieke en commerciële dienstverlening...................................................................... 34 5.2.1. Energievraag publieke en commerciële dienstverlening in 2030............................... 34 5.2.2. Energiebesparing publieke en commerciële dienstverlening..................................... 34 5.3. Industrie .......................................................................................................................... 37 5.4. Mobiliteit ........................................................................................................................ 38 5.5. Landbouw en landgebruik .............................................................................................. 39 6. Opgave elektriciteit .................................................................................................................... 40 6.1. Bod wind- en zonne-energie t/m 2030 ........................................................................... 41 6.1.1.

Gerealiseerd vermogen .............................................................................................. 41 6.1.2. Vermogen in de planning............................................................................................ 41 6.1.3. Aanvullende ambitie ................................................................................................... 41 6.2. Van concept-bod naar definitief bod.............................................................................. 42 6.3. Onderbouwing bod wind- en zonne-energie.................................................................. 43 6.3.1. Wind-op-land .............................................................................................................. 43 6.3.2. Grootschalig zon-op-dak ............................................................................................. 44 6.3.3. Zon-op-land................................................................................................................. 45 6.4. Andere vormen van opwek en opslag van energie ........................................................ 47 6.4.1. Kleinschalig zon-op-dak (minder dan 15 kWp) ........................................................... 47 6.4.2. Opslag van elektriciteit ............................................................................................... 47 6.4.3.

Kernenergie ................................................................................................................ 48 6.4.4. Waterstof .................................................................................................................... 48 6.4.5. Biomassa, biogas en waterkracht ............................................................................... 49 6.5. Impact op de elektriciteits-infrastructuur ...................................................................... 49 6.5.1. Realisatie RES-bod en systeemefficiëntie ................................................................... 49 6.5.2. Netimpact RES 1.0 Zuid-Limburg ................................................................................ 50 RES 1.0 Zuid-Limburg

2

6.5.3. Conclusies en aanbevelingen Enexis m.b.t. netimpact............................................... 51 6.5.4. Aanbevelingen Enexis voor het vervolg richting RES 2.0 ............................................ 52 7. Ruimtelijk Afwegingskader en randvoorwaarden ...................................................................... 54 7.1. Gemeenschappelijk beleidskader/context ..................................................................... 54 7.1.1. Provinciaal Omgevingsplan Limburg (POL)/Provinciale Omgevingsvisie (POVI) ........ 54 7.1.2. De Limburgse zonneladder ......................................................................................... 56 7.1.3. Landschappelijke verdieping ...................................................................................... 57 7.1.4. Zoekgebieden Zuid-Limburg ....................................................................................... 58 7.2. Parkstad Limburg ............................................................................................................ 60 7.2.1. PALET: Regionaal Afwegingskader Grootschalige Duurzame Energieopwekking ...... 60 7.2.2. Zoekgebieden grootschalige opwek wind- en zonne-energie .................................... 63 7.3. Westelijke Mijnstreek ..................................................................................................... 67 7.3.1.

Uitsplitsing van het bod van de Westelijke Mijnstreek per gemeente ...................... 67 7.3.2. Onderbouwing bod Gemeente Beek (afwegingskader en zoekgebieden) ................. 68 7.3.3. Onderbouwing bod Gemeente Sittard-Geleen (afwegingskader en zoekgebieden) . 72 7.3.4. Onderbouwing bod Gemeente Stein (afwegingskader en zoekgebieden)................. 74 7.4. Maastricht-Heuvelland ................................................................................................... 78 Uniek landschap, uniek ruimtelijk afwegingskader ........................................................................ 78 7.4.1. Voorbereiding van de concept-RES: de technische fase ............................................ 78 7.4.2. Van concept naar definitief: de bestuurlijk- maatschappelijke discussie................... 79 7.4.3. Scenario 1 +: zonne-energie gebouwde omgeving, twee zonneparken .................... 80 7.4.4. Ruimtelijk Afwegingskader ......................................................................................... 81 8. Regionale Structuur Warmte (RSW) ........................................................................................... 82 8.1. De warmtetransitie in de gebouwde omgeving ............................................................. 82 8.1.1.

Relatie met de Transitievisie Warmte ........................................................................ 83 8.1.2. Uitgangspunten warmtetransitie ............................................................................... 83 8.1.3. Participatie in de warmtetransitie .............................................................................. 84 8.1.4. Regionale Structuur Warmte 2.0 ................................................................................ 84 8.2. Warmtevraag .................................................................................................................. 85 8.3. Alternatieven voor aardgas ............................................................................................ 86 8.4. Warmteaanbod............................................................................................................... 87 8.4.1. Restwarmte................................................................................................................. 88 8.4.2. Restwarmte Chemelot ................................................................................................ 89 8.4.3. Geothermie ................................................................................................................. 90 8.4.4. Bodemenergie en WKO ..............................................................................................

90 8.4.5. Aquathermie ............................................................................................................... 91 8.5. Warmte-infrastructuur en opslag ................................................................................... 91 8.5.1. Bestaande warmte-infrastructuur .............................................................................. 92 8.5.2. Nieuwe warmte-infrastructuren: Mijnwater en Het Groene Net .............................. 92 8.5.3. Warmteopslag ............................................................................................................ 93 8.5.4. Afbouw bestaande gasinfrastructuur ......................................................................... 93 8.5.5. Lessen uit de praktijk .................................................................................................. 94 9. Vervolgstappen ........................................................................................................................... 95 9.1. Publiekrechtelijk vastleggen RES-afspraken ................................................................... 95 9.2. Doorkijk naar RES 2.0 ...................................................................................................... 97 9.3. Organisatiestructuur .......................................................................................................

98 Bijlagen ............................................................................................................................................... 99 I. Werkstructuur en Governance RES Zuid-Limburg ........................................................................ 99 II. Klankbordgroep RES Zuid-Limburg ............................................................................................. 101 III. Tabel Inventarisatie warmtebronnen Zuid-Limburg................................................................... 102 RES 1.0 Zuid-Limburg

3

IV. Impact op de energie-infrastructuur .......................................................................................... 108 V. Afkortingenlijst ........................................................................................................................... 120

RES 1.0 Zuid-Limburg

4

Voorwoord Sinds het voorjaar van 2019 hebben we in Zuid-Limburg via een intensief en zeer zorgvuldig proces gewerkt aan de voorbereiding van de Regionale Energie Strategie Zuid-Limburg (RESZL). In onze RES 1.0 beschrijven we hoe we vanuit onze regio een bijdrage willen leveren aan de energietransitie in Nederland en de afspraken uit het Klimaatakkoord. Ons bod aan het Rijk is opgesteld onder verantwoordelijkheid van de Stuurgroep RESZL. Als stuurgroep bieden wij de RES 1.0 aan bij de Colleges van de 16 gemeenten in Zuid-Limburg, Gedeputeerde Staten en het waterschapsbestuur met het verzoek om het bod ter besluitvorming voor te leggen aan de gemeenteraden, Provinciale Staten en het Algemeen Bestuur van Waterschap Limburg. De RES-regio Zuid Limburg is een van de dertig RES regio’s in Nederland. Verwacht wordt dat elke regio met een ruimhartig bod komt op basis van technische, ruimtelijke en maatschappelijke potentie, dat bijdraagt aan de totale opgave van 35TWh duurzame opwek grootschalige energie. Het voorbereidingsproces heeft in de regio in een intensieve samenwerking plaatsgevonden. Vanaf mei 2019 tot juni 2020 hebben vertegenwoordigers van 16 Zuid-Limburgse gemeenten, het Waterschap Limburg en de Provincie Limburg samen met externe bureaus allereerst gewerkt aan de technische fase en een concept bod, op basis van werkateliers en bestuurlijke discussies.

Midden 2020 is dit concept bod ingediend. Deze fase werd direct gevolgd door de maatschappelijke fase met dit voorliggend bod als resultaat. Het woord is nu aan de 16 gemeenteraden, de leden van Provinciale Staten en de leden van het AB Waterschap Limburg. Zuid-Limburg kenmerkt zich door een uniek landschap met gebieden van grote landschappelijke, ecologische en cultuurhistorische waarde. Dat vraagt om uiterst zorgvuldige afwegingen. Een intensief traject met een duidelijk resultaat dat tevens heeft gezorgd voor versnelling van energiebeleid en -uitvoering en samenwerking op dit beleidsveld bij gemeenten en regio’s. De komende tijd zal een landschappelijke verdiepingsstudie inzicht geven in verdere mogelijkheden en daarmee de basis leggen voor de RES 2.0 die in 2023 gereed moet zijn. De energietransitie is een complexe technische uitdaging maar vooral ook een maatschappelijk vraagstuk waarbij betrokkenheid van onze inwoners van vitaal belang is. We hebben de afgelopen maanden de Zuid-Limburgers in de positie gebracht en de discussie laten voeren om tot een stevige maar realistische ambitie te komen. Niet alleen omdat we het beste voor onze regio willen, maar juist ook omdat we tot het uiterste willen gaan om te helpen klimaatverandering tegen te gaan. Met dit bod sluit de Stuurgroep de RES 1.0 voor Zuid Limburg af.

We bedanken hierbij iedereen die heeft meegewerkt aan de totstandkoming van het resultaat. Met vriendelijke groet, Gert Jan Krabbendam, voorzitter Stuurgroep RES Zuid Limburg Parkstad Limburg: C. Claessens (Heerlen) en F. Janssen (Landgraaf) Westelijke Mijnstreek: K. Schmitz (Sittard-Geleen) en D. Hendrix (Stein) Maastricht & Heuvelland: G. Krabbendam (Maastricht) en R. Meijers (Valkenburg aan de Geul) Waterschap Limburg: R. Sleijpen Provincie Limburg: C. Brugman Enexis: T. Schuurmans

RES 1.0 Zuid-Limburg

5

Samenwerkingspartners RES Zuid-Limburg

Gemeenten: Stadsregio Parkstad Limburg Beekdaelen Brunssum Heerlen Kerkrade Landgraaf Simpelveld Voerendaal Samenwerking Westelijke Mijnstreek Sittard-Geleen Beek Stein Samenwerking Maastricht – Heuvelland Maastricht Eijsden-Margraten Gulpen-Wittem Vaals Meerssen Valkenburg aan de Geul Provincie Limburg

Netbeheerder Enexis

Waterschap Limburg

RES 1.0 Zuid-Limburg

6

1. Inleiding Klimaatverandering, voornamelijk veroorzaakt door de uitstoot van CO2, raakt ons allemaal. Het leidt tot opwarming van de aarde, een stijgende zeespiegel, zware regenval in korte tijd met overstromingen tot gevolg of juist een gebrek aan water met extreme droogte als resultaat. Om de wereld leefbaar te houden, voor onszelf en volgende generaties, zijn internationale klimaatafspraken gemaakt in het Klimaatakkoord van Parijs in 2015. Aansluitend hierop hebben de lidstaten van de Europese Unie afspraken gemaakt over het terugdringen van de CO2-uitstoot. In het nationale Klimaatakkoord is in 2019 besloten dat Nederland de CO2-uitstoot in 2030 met 49% moet terugdringen ten opzichte van 19901. Eén van de manieren om deze doelstelling te halen is het opwekken van 35 terawattuur (TWh = miljard kilowattuur) hernieuwbare energie op land. Een andere doelstelling is het verduurzamen van de warmtevoorziening van 1,5 miljoen woningen en gebouwen tot en met 2030. Om de landelijke ambities op het gebied van elektriciteit en de gebouwde omgeving vorm te geven, is Nederland opgedeeld in 30 energieregio’s waarin gemeenten, provincies en waterschappen samenwerken aan een Regionale Energie Strategie (RES).

1.1. Doel van de RES Een Regionale Energie Strategie (RES) moet zorgen voor een zorgvuldige ruimtelijke inpassing van hernieuwbare energieopwekking, (rest)warmtebronnen en de bijbehorende infrastructuur. Het Rijk verwacht van elke energieregio een concreet en weloverwogen bod voor het duurzaam opwekken van elektriciteit (wind op land en grootschalige zonne-energie). Iedere regio wordt gevraagd een substantiële bijdrage te leveren aan de landelijke doelstelling. Daarnaast moet door regio’s inzicht gegeven worden in de warmtevraag en het potentieel aan bovengemeentelijke duurzame warmtebronnen (warmteaanbod) en moeten de mogelijkheden voor nieuw te ontwikkelen warmte-infrastructuur worden beschreven. De RES biedt de gelegenheid om in regionaal verband een integrale strategie met bestuurlijk formele status en een gezamenlijke resultaatsverplichting te ontwikkelen. Werken aan de opgave van de RES heeft in Zuid-Limburg in elk geval al gezorgd voor een positief verbindend effect en versnelling van het energiebeleid en de samenwerking in de regio.

1.2. De RES Zuid-Limburg De regio Zuid-Limburg is één van de 30 energieregio’s. Zuid-Limburg is in een aantal opzichten uniek ten opzichte van de rest van Nederland door de aanwezigheid van een Nationaal Landschap, Natura-2000 gebied met landbouwgronden, unieke flora en fauna en gebieden die landschappelijk en cultuurhistorisch van grote waarde zijn. Dit maakt het vormgeven van de RES-opgave extra complex. De bebouwde omgeving brengt ook restricties met zich mee. De voormalige Oostelijke en Westelijke Mijnstreek vormen, naast de Randstad, het tweede meest verstedelijkte gebied van Nederland met hoge aantallen inwoners per vierkante kilometer. In vergelijking met andere regio’s is in Zuid-Limburg dan ook sprake van meerdere beperkingen voor de opwek van grootschalige energie. Daarnaast heeft de regio Zuid-Limburg met het industriecluster Chemelot een grote potentiële (rest)warmtebron in de regio.

1 Vooralsnog is 49% CO2-reductie het uitgangspunt van het Klimaatakkoord. De Europees Commissie heeft een voorstel gedaan om de Europese broeikasgasreductie doelstelling voor 2030 van 40% te verhogen naar 55%. Wat dit zal betekenen voor de afspraken uit het Klimaatakkoord is nog niet duidelijk.

RES 1.0 Zuid-Limburg

7

Met gezamenlijke inspanningen die in de volgende paragraaf worden beschreven, zijn in de RES 1.0 van Zuid-Limburg zoekgebieden gedefinieerd voor de grootschalige opwek van hernieuwbare elektriciteit (wind-op-land en zonne-energie) en is het potentieel van bovengemeentelijke duurzame warmtebronnen in de regio in kaart gebracht.

1.3. De aanpak In Zuid-Limburg hebben 16 gemeenten, samen met de provincie, het waterschap, netbeheerder Enexis en andere maatschappelijke partners gewerkt aan het vormgeven van de RES 1.0. Formeel is deze samenwerking vastgelegd in de Startnotitie RES Zuid-Limburg (mei 2019). De concept-RES voor Zuid-Limburg is voorbereid door drie sub-regio’s: Parkstad Limburg, Westelijke Mijnstreek en Maastricht-Heuvelland. Dat is gedaan om meerdere reden: bestaande werkstructuren en bestaande regionale energiekaders zijn daarvoor de belangrijkste. De aanpak in de drie sub-regio’s is op elkaar afgestemd volgens afspraken uit de Startnotitie. De concept-RES bestond, los van de samenvatting, uit 3 delen. In de RES 1.0 Zuid-Limburg is gekozen voor één geïntegreerd document. De gehanteerde werkstructuur en het governance-model zijn opgenomen in bijlage I. De deelnemende partijen binnen de RES Zuid-Limburg hebben er voor gekozen om – aan de hand van een zorgvuldige analyse van de potentie, ruimtelijke implicaties, bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak en systeemefficiëntie – een afgewogen en afgestemd bod te formuleren. Hierbij is het uitgangspunt dat iedere sub-regio en gemeente vanuit de technische, ruimtelijke en sociale potentie haar steentje bijdraagt. Het bod is, in overleg met de netbeheer Enexis, afgestemd op de mogelijkheden ten aanzien van de infrastructuur in Zuid-Limburg.

In oktober 2020 is de concept-RES formeel aan het Rijk aangeboden. Deze is bestuurlijk vastgesteld door alle colleges van B&W in de 16 Zuid-Limburgse gemeenten, Gedeputeerde Staten van Provincie Limburg en het dagelijks bestuur van Waterschap Limburg. In de afgelopen maanden is gewerkt aan de totstandkoming van het voorliggende definitieve bod (de RES 1.0), is de regionale samenwerking verder vormgegeven en is het energiebeleid in de gemeenten deels in een stroomversnelling gekomen. Gemeenten weten elkaar inmiddels te vinden en stemmen hun inspanningen op elkaar af. De RES 1.0 heeft daarmee in meerdere opzichten een goede basis gelegd voor de regionaal vormgegeven energietransitie.

1.4. Maatschappelijk draagvlak De energietransitie heeft de komende jaren grote invloed op het leven van alle Nederlanders. Het is daarom niet mogelijk om deze transitie te verwezenlijken zonder inwoners, bedrijven en andere organisaties hierbij te betrekken. In de Startnotitie RES Zuid-Limburg is vastgesteld hoe de samenleving betrokken is bij het proces om te komen tot een RES-bod. De concept-fase van de RES was voornamelijk technisch. Hierna is de maatschappelijke fase van start gegaan waarin de samenleving en volksvertegenwoordigers betrokken zijn. Gemeenteraden zijn op verschillende momenten al in de concept-fase van de RES betrokken. Daarnaast hebben we op Zuid-Limburgs niveau een klankbordgroep ingericht die op verschillende momenten in het RES-proces heeft meegedacht en inhoudelijk heeft gereflecteerd op de plannen. De groep bestaat uit een select aantal personen die de maatschappelijke belangen van verschillende sectoren vertegenwoordigen. Het gaat onder andere om natuur- en milieufederaties, energiecoöperaties, woningcorporaties, kennisinstellingen, het MKB en sociaal-maatschappelijke organisaties (zie bijlage II). In de afgelopen maanden hebben we ook inwoners op diverse manieren bij het RES-proces betrokken door hen te informeren en/of te raadplegen. Meer hierover is te vinden in hoofdstuk 2.

RES 1.0 Zuid-Limburg

8

1.5. Leeswijzer • • • • • • •

In het volgende hoofdstuk (hoofdstuk 2) wordt ingegaan op de gehanteerde Trias Energetica methodiek die als uitgangspunt is gehanteerd voor het vormgeven van de RES. In hoofdstuk 3 worden de huidige elektriciteits- en warmtevraag in kaart gebracht. Vervolgens wordt in hoofdstuk 4 ingegaan op de geprognotiseerde energievraag in 2030. In hoofdstuk 5 worden het bod voor de opwek van hernieuwbare elektriciteit op land en de toekomstige elektriciteitsinfrastructuur en -opslag uitgewerkt. Daarna volgt de onderbouwing van het ruimtelijke afwegingskader voor grootschalige opwek (hoofdstuk 6). In hoofdstuk 7 wordt de Regionale Structuur Warmte toegelicht. Tot slot worden in hoofdstuk 8 de vervolgstappen uiteengezet.

Aan het begin van de meest belangrijke en uitgebreide hoofdstukken is een korte samenvatting opgenomen.

RES 1.0 Zuid-Limburg

9

2. Participatie De energietransitie is een complexe technische uitdaging, maar vooral ook een maatschappelijk vraagstuk. De transitie heeft een merkbaar effect op de fysieke leefomgeving van mensen (voor een deel zelfs ‘achter de voordeur’). Hij moet bovendien betaalbaar blijven, ook voor mensen met een kleine beurs. Draagvlak bij inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties is dan ook essentieel. Om de samenleving in Zuid-Limburg te betrekken bij de RES zetten we in op twee sporen: - Participatie in het RES-proces: We hebben volksvertegenwoordigers en inwoners meegenomen in het voorbereidingsproces, onder meer door middel van (digitale) bijeenkomsten, enquêtes en informatiebrieven. Daarnaast hebben we gebruik gemaakt van een klankbordgroep bestaande uit partijen die verschillende belangen vertegenwoordigen; - Participatie in projecten: We betrekken de omgeving in een zo vroeg mogelijk stadium bij de realisatie van concrete projecten. We streven er naar dat duurzame opwek voor 50% in eigendom komt van de lokale gemeenschap en dat de lusten en lasten zo evenredig mogelijk worden verdeeld. De gemeenten nemen hierbij de regie. De energietransitie heeft de komende jaren grote invloed op het leven van alle inwoners van ZuidLimburg.

Naast de grote opgave om windturbines en zonnepanelen in te passen in het landschap, zullen de gevolgen van de energietransitie ook op financieel en sociaal vlak merkbaar zijn. Zo heeft met name de verschuiving naar een aardgasvrije samenleving grote gevolgen ‘achter de voordeur’. Deze transitie vergt namelijk de nodige aanpassingen in en om de woning. Een ander belangrijk aspect is de betaalbaarheid van energie. Hoe zorgen we ervoor dat de energietransitie betaalbaar blijft, ook voor inwoners en bedrijven met een kleine beurs. De RES is een belangrijk instrument om de maatschappelijke betrokkenheid rondom de energietransitie te organiseren. Het succesvol uitvoeren van het Klimaatakkoord lukt immers alleen samen met alle betrokken partijen. Daarbij streven we er naar dat 50% van de productie van hernieuwbare opwek op land, in handen komt van de lokale omgeving (inwoners en bedrijven), zoals afgesproken in het Klimaatakkoord. Betrokkenheid van inwoners, bedrijven en maatschappelijke organisaties kan zowel direct als indirect (via volksvertegenwoordigers in gemeenteraden, Provinciale Staten en het Algemeen Bestuur van Waterschap Limburg) worden vormgegeven. Daarbij kan ook de mate en vorm van participatie verschillen: van het informeren over welke besluiten genomen worden tot het (mee)beslissen over beleid en/of projecten.

2.1. Participatie in het RES-proces Volksvertegenwoordigers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners zijn op verschillende manieren betrokken in de beleidsvorming rondom de RES Zuid-Limburg. Hieronder wordt kort toegelicht hoe we dit in Zuid-Limburg hebben vormgegeven. Volksvertegenwoordigers De RES 1.0 is een visiedocument en omvat ambities en oplossingsrichtingen die perspectief en kansen bieden voor onder andere de opwekking van duurzame elektriciteit en het gebruik van duurzame warmte voor de gebouwde omgeving. In de RES worden strategische keuzes gemaakt voor de komende 10 tot 30 jaar. Op regionaal niveau zijn volksvertegenwoordigers op verschillende momenten en manieren betrokken bij de totstandkoming van de RES. In de concept-RES fase (tot en met juni 2020) hebben we volksvertegenwoordigers met name geïnformeerd over het proces en RES 1.0 Zuid-Limburg

10

de voortgang, bijvoorbeeld door middel van een gezamenlijk Webinar voor Zuid Limburg, informatiesessies, lokale en/of regionale informatieavonden en digitale informatiebrieven. In de RES1.0-fase (vanaf juli 2020) liep dit proces verder door. Volksvertegenwoordigers zijn op verschillende momenten geïnformeerd en geconsulteerd, waarbij zij werden uitgenodigd om inhoudelijk te reageren op het voorliggende bod. In verband met de maatregelen rondom het Covid19-virus hebben deze bijeenkomsten vrijwel uitsluitend digitaal plaatsgevonden. Klankbordgroep RES Zuid-Limburg In het voorjaar van 2020 is een klankbordgroep met belanghebbenden opgericht die meedenkt over het proces en de inhoud van de RES. Deze groep bestaat uit partijen die verschillende belangen vertegenwoordigen, zoals de toeristische sector, natuur- en milieufederaties, woningcorporaties, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en het MKB. Aan de klankbordgroep is gevraagd om op basis van de eigen kennis en expertise bij te dragen aan het proces om gezamenlijk te komen tot een gedragen Regionale Energie Strategie. Door de maatregelen rondom het corona-virus zijn de bijeenkomsten enige tijd stil komen te liggen. In de RES 1.0-fase is hier echter opnieuw beweging in gekomen en zijn er ongeveer iedere zes weken digitale klankbordgroep-bijeenkomsten georganiseerd.

In bijlage II is een volledig overzicht opgenomen van alle betrokken belangenorganisaties. “Het proces tot dusverre zou ik in een paar woorden willen schetsen als: betrokken, dynamisch, opbouwend en respectvol. Mooi vind ik de bereidheid van iedereen om over de eigen schaduw heen te stappen en echt mee te denken. Kortom, we hebben in de klankbordgroep veel kennis opgedaan en ook anderszins veel van elkaar geleerd. En dat ook de jonge garde zich in de groep stevig weet te manifesteren – dat doet mij als voorzitter veel genoegen!” – Dhr. Ilmar Woldring, voorzitter Klankbordgroep RES Zuid-Limburg Inwoners Binnen de RES Zuid-Limburg is ervoor gekozen om inwoners op verschillende manieren te betrekken bij het opstellen van de RES. De eis van het Nationaal Programma Regionale Energie Strategie (NP-RES) is om de inwoners minimaal te informeren. Consulteren is geen eis. In de zeven Parkstad gemeenten is er voor gekozen om inwoners via een gezamenlijke duurzaamheidskrant te informeren over de RES en de Transitievisie Warmte en daarbij uit te leggen wat dit voor inwoners betekent. Deze duurzaamheidskrant viel eind januari 2021 bij zo’n 120.000 huishoudens in de brievenbus en is o.a. via LinkedIn en social media verspreid. De sub-regio Maastricht-Heuvelland heeft een gezamenlijk communicatieplan ontwikkeld, gebaseerd op de pijlers informeren en participeren.

Als onderdeel hiervan is een gezamenlijke stakeholderbijeenkomst georganiseerd en een gezamenlijke enquête uitgezet (met ruim 8.000 deelnemers). Ook organiseren de gemeenten in deze sub-regio lokale bijeenkomsten. In de sub-regio Westelijke Mijnstreek heeft de gemeente Beek begin 2020 fysieke bijeenkomsten belegd om de mening van de inwoners over het beleidskader Zonne-energie op te halen. De gemeenten Stein en Sittard-Geleen hebben eind 2020 een enquête uitgezet om te onderzoeken hoe hun inwoners denken over het opwekken van energie en wind uit zon in hun gemeente. De opgehaalde input is meegenomen in het RES-proces. De gemeenten zijn vaak het eerste aanspreekpunt voor de eigen inwoners.

RES 1.0 Zuid-Limburg

11

2.2. Participatie in projecten Participatie en acceptatie van grootschalige opwek is van groot belang om de Zuid-Limburgse ambitie te kunnen realiseren. Om projecten voor de bouw en exploitatie van (grootschalige) energieprojecten te laten slagen, is het dan ook belangrijk om inwoners bij de realisatie van concrete projecten te betrekken. In het Klimaatakkoord zijn daarom afspraken gemaakt over de participatie bij hernieuwbare energieopwekking in concrete projecten. Hierbij wordt voor 2030 gestreefd naar productie-installaties die voor 50% in eigendom zijn van de lokale omgeving (burgers en bedrijven). Daarbij is lokaal ruimte om hier vanwege lokale project-gerelateerde aspecten vanaf te wijken. Vanuit de RES Zuid-Limburg ondersteunen we dit streven. We zetten ons actief in om de participatie in de energietransitie te organiseren. Daarbij is nadrukkelijk ook aandacht voor inwoners met een kleine beurs. Iedereen moet mee kunnen doen. Actief betrekken van de omgeving Het is belangrijk om de omgeving in een zo vroeg mogelijk stadium te betrekken bij de realisatie van concrete projecten. Gemeenten nemen zelf de regie in dit proces. Onder de omgeving verstaan we de fysieke leefomgeving van een energieproject en de inwoners, bedrijven en energiecoöperaties die zich in de omgeving van het projectgebied bevinden.

De precieze omvang van de omgeving is moeilijk vast te stellen, maar voor omwonenden wordt als vuistregel uitgegaan van een bepaalde straal rondom het projectgebied. Vaak gaat deze over gemeentegrenzen heen, en in Zuid-Limburg soms zelfs over landsgrenzen. Om het proces zorgvuldig en transparant te doorlopen, is het belangrijk om betrokkenen actief te informeren, te horen en (waar mogelijk) actief te betrekken bij de invulling van een project. Dit kan bijvoorbeeld middels gesprekken, informatiebijeenkomsten, meedenksessies, bevragingen/enquêtes en (gemeentelijke) websites. Lokaal profijtbeginsel Een belangrijke manier om draagvlak voor de energietransitie te versterken, is door bij het realiseren van grootschalige opwek uit wind- en zonne-energie de lusten en lasten evenredig te verdelen. In de praktijk geven inwoners vaak aan vooral de lasten te ervaren, bijvoorbeeld door slagschaduw of horizonvervuiling. We vragen aan initiatiefnemers om in overleg met de omgeving de voordelen en mogelijkheden om in een project te participeren te bepalen en deze te verwerken in een profijtplan. Elk project is maatwerk. Per project worden afspraken gemaakt over financiële participatie en opbrengsten voor de omgeving. Onderstaande participatiewaaier geeft een overzicht van de mogelijke opties voor projectparticipatie bij zon- en windprojecten op land:

RES 1.0 Zuid-Limburg

12

Figuur 2.1: Opties voor projectparticipatie bij zon- en windprojecten op land2 De betaalbaarheid van de energietransitie is een belangrijk punt van zorg voor veel inwoners en bedrijven. Uitgangspunt van de RES Zuid-Limburg is dat iedereen kan meedoen of kan meeprofiteren van de grootschalige opwek van energie. Ook voor mensen met een kleine beurs moet de energietransitie haalbaar en betaalbaar blijven. Hierbij wordt bijvoorbeeld gedacht aan hulp bij het verduurzamen van de woning of het opzetten van een (lokaal) duurzaamheidsfonds. Energiecoöperaties Op verschillende plekken in het land zijn er interessante voorbeelden van ondernemende burgers die op coöperatieve wijze grootschalige energieprojecten ontwikkelen. Deze burgers zetten een lokale energiecoöperatie op. Zij vormen een bijzondere groep van projectontwikkelaars: niet winst gedreven, maar wel commercieel. Ze opereren in wezen hetzelfde als commerciële projectontwikkelaars, maar vinden sterk hun draagvlak onder de eigen bevolking. Zij vormen zo een sociale vereniging, die niet alleen let op een goed rendement. Ook aspecten als landschap, leefklimaat en sociale structuur zijn bij projecten van coöperaties veelal in goede handen. Uit studie blijkt dat coöperatief uitgevoerde projecten niet alleen sneller ontwikkeld kunnen worden; ook de succeskans is groter.

Alles bij elkaar kunnen coöperatieve projecten goedkoper worden gerealiseerd. In Zuid Limburg is nog relatief weinig ervaring met energiecoöperaties. Er zijn tot nu toe enkele zogenaamde postcoderoos-projecten ontwikkeld, waarbij omwonenden (binnen de postcoderoos van een opweklocatie) kunnen deelnemen aan een collectief project. Zuster-coöperaties in Noorden Midden-Limburg zijn vooral op wind-gebied een stuk verder en succesvoller. Profiterend van de ervaringen van de Noord- en Midden-Limburgse Coöperaties, verenigd in RESCoop Limburg, hebben enkele Zuid-Limburgse coöperaties hun ambities op dit vlak vergroot en maken zij een

2 https://www.klimaatakkoord.nl/documenten/publicaties/2019/11/18/participatiewaaier

RES 1.0 Zuid-Limburg

13

inhaalslag. Door de Provincie Limburg is, in samenwerking met het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) een ondersteunend project-ontwikkelfonds in het leven geroepen. Dit is een risicodragend revolverend fonds, waar energiecoöperaties gebruik van kunnen maken. Bij succes wordt het bedrag teruggestort en wordt een succes ‘fee’ betaald. Als het project niet doorgaat, vervalt het bedrag. Energiecoöperaties kunnen onder voorwaarden een aanvraag doen voor een projectontwikkelingsbudget, waarmee projecten tot aan de ‘financial close’ kunnen worden voorgefinancierd. Dit is het punt waarop alle contracten zijn ondertekend, de financiering van het project rond is en de rente is bepaald. Het fonds wordt beheerd door ‘Energie Samen’. In Limburg vormt RESCoop Limburg (de vereniging van Limburgse Energie coöperaties) het aanvraagloket. Lokaal eigenaarschap kan op die manier solide worden vorm gegeven. Energiecoöperaties kunnen een stevige brug slaan tussen de bestuurlijke ambitie en de dagelijkse praktijk en op die manier een succesfactor vormen.

RES 1.0 Zuid-Limburg

14

3. Trias Energetica In Zuid-Limburg volgen we de ‘Trias Energetica’; de meest toegepaste manier om op het gebied van energievoorziening verschillende, elkaar versterkende, maatregelen te nemen. De ‘Trias Energetica’ bestaat uit drie onderdelen die samen de basis vormen voor een effectief energiebeleid: • Verminderen: het energiegebruik wordt verminderd door verspilling tegen te gaan. • Vergroenen: de energie komt zoveel mogelijk uit niet-fossiele, duurzame bronnen zoals wind-, water-, en zonne-energie. • Verschonen: de energie die (nog) niet met duurzame bronnen kan worden ingevuld, wordt zo efficiënt en schoon mogelijk ingezet.

Figuur 3.1: De Trias Energetica Het verduurzamen van de energiehuishouding begint bij vermindering van de energievraag. Wat niet gebruikt wordt, hoeft immers ook niet opgewekt te worden. In het kader van de RES ligt de focus op de gebouwde omgeving (woningen en dienstverlening). Omdat de energievraag van de gebouwde omgeving niet los kan worden gezien van de andere sectoren, nemen we in de RES ZuidLimburg de energievraag van industrie, landbouw en mobiliteit zoveel mogelijk mee. Besparingen kunnen worden behaald op het elektriciteitsgebruik, maar ook op het verwarmen van gebouwen en het gebruik van warm tapwater. Voorbeelden van maatregelen om het energiegebruik te verminderen zijn het verbeteren van de vloer-, dak- en gevelisolatie, het investeren in dubbel glas, ledverlichting en het vervangen van cv-ketels. Met name bij woningen en gebouwen voor publieke en commerciële dienstverlening kunnen grote besparingen worden gerealiseerd. Naast technische mogelijkheden om het energiegebruik te verminderen, is ook het gedrag van de verbruikers van groot belang. Het onderdeel ‘energiebesparing’ wordt nader uitgewerkt in hoofdstuk 5. De resterende landelijke energievraag moet vervolgens zoveel mogelijk worden ingevuld door vormen van duurzame energie zoals zonne-energie, windenergie, biomassa en waterkracht.

In het kader van de RES richten wij ons specifiek op de opwek van hernieuwbare elektriciteit uit zonne- en windenergie en de bijdrage die we vanuit Zuid-Limburg kunnen leveren aan de landelijke opgave van 35 TWh. Dit is de opdracht die wij vanuit het Rijk hebben meegekregen. Andere technieken zoals biomassa, biogas, waterstof, kernenergie en waterkracht tellen volgens de spelregels vanuit het Rijk vooralsnog niet mee bij het realiseren van de landelijke opgave. Het onderdeel ‘grootschalige opwek’ wordt nader uitgewerkt in hoofdstuk 6. RES 1.0 Zuid-Limburg

15

Tot slot zullen we, zeker in de nabije toekomst, ook nog afhankelijk zijn van (eindige) fossiele brandstoffen om in onze energiebehoefte te kunnen voorzien. Het is belangrijk om deze energiebronnen zo effectief en schoon mogelijk in te zetten. In 2021 zijn we nog vrijwel volledig afhankelijk van fossiele brandstoffen (met name aardgas) voor het verwarmen van gebouwen. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat we voor 2050 in heel Nederland zeven miljoen huizen en één miljoen gebouwen goed zullen isoleren en van duurzame warmte zullen voorzien. In de RES 1.0 Zuid-Limburg brengen wij de huidige en (verwachte) toekomstige warmtevraag en het -aanbod in kaart, waarbij we ons vooralsnog beperken tot de inzet van regionale (rest)warmtebronnen. Ook beschrijven we de strategie om de warmtevoorziening te verduurzamen. Dit wordt nader uitgewerkt in hoofdstuk 8.

RES 1.0 Zuid-Limburg

16

4. Energieprofiel Zuid-Limburg Als uitgangspunt hebben we voor alle 16 gemeenten in Zuid-Limburg een nulmeting uitgevoerd, waarbij we de bestaande energievraag (basisjaar 2017) in kaart hebben gebracht. Daarbij hebben we, zoals gevraagd vanuit het Rijk, de focus gelegd op de gebouwde omgeving, maar tevens gekeken naar de andere sectoren (industrie, mobiliteit, landbouw en landgebruik): - In totaal gebruiken we in Zuid-Limburg (exclusief Chemelot) 48.148 TeraJoule (TJ) of 13,4 TeraWattuur (TWh) aan energie; - Binnen Zuid-Limburg zijn de huishoudens gezamenlijk verantwoordelijk voor ca. 34% van de totale energievraag, waarbij de warmtevraag aanzienlijk groter is dan de elektriciteitsvraag; - De utiliteitsbouw binnen de gebouwde omgeving (publieke en commerciële dienstverlening) is goed voor ca. 19% van de totale energievraag. Om concrete doelstellingen te formuleren op het gebied van energie is het cruciaal om een goed beeld te hebben van het huidige energiegebruik in de regio, verdeeld over de verschillende sectoren. In dit hoofdstuk geven we meer inzicht in deze bestaande energievraag (elektriciteit en warmte). De zogenaamde nulmeting, maakt inzichtelijk welke sectoren en deelsectoren de grootste energievraag hebben. De nulmeting is, conform de afspraken die hierover landelijk zijn gemaakt, gebaseerd op energiegegevens uit 2017.

Hierbij gebruiken we de volgende sectorindeling: • Gebouwde omgeving; • Industrie; • Mobiliteit; • Landbouw en landgebruik. Conform de opgave die het rijk aan de regio’s heeft meegegeven, ligt de nadruk daarbij op ‘elektriciteit’ en de ‘gebouwde omgeving’, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen woningen, publieke dienstverlening en commerciële dienstverlening. Het energiegebruik in de gebouwde omgeving bepaalt echter maar een deel van de energievraag in Zuid-Limburg. Daarom verkennen we in dit hoofdstuk ook de energievraag van de overige sectoren (industrie, mobiliteit, en landbouw en landgebruik). Formeel maakt dit nog geen onderdeel uit van de RES. Vanwege de enorme omvang van de energiebehoefte van het industriecomplex Chemelot (meer dan 60.000 TJ of 16,7 TWh), laten we dit complex in de overzichten buiten beschouwing. Chemelot behoort tot de vijf grote industriële clusters in Nederland waarvoor een aparte Cluster Energie Strategie (CES) wordt gemaakt. Huidige energievraag We hebben voor alle 16 gemeenten in Zuid-Limburg een nulmeting uitgevoerd waarbij het huidige energiegebruik (2017) in kaart is gebracht. Hierbij hebben we gebruik gemaakt van de gegevens die zijn opgenomen in de landelijke Klimaatmonitor, waar mogelijk aangevuld met lokale informatie.

De nulmeting geeft een goed overzicht van het energiegebruik in Zuid-Limburg en laat zien in welke sector dit gebruik plaatsvindt. In onderstaande cirkeldiagram is het totale energiegebruik (48.148 TJ of 13,4 TWh) in de 16 Zuid-Limburgse gemeenten verdeeld over de verschillende sectoren:

RES 1.0 Zuid-Limburg

17

Figuur 4.1: Totale energievraag alle sectoren in Zuid-Limburg (excl. Chemelot)

Figuur 4.2: Totale energievraag in de sub-regio’s Parkstad Limburg, Westelijke Mijnstreek (excl. Chemelot) en Maastricht-Heuvelland

Wat opvalt is dat de sectoren binnen de gebouwde omgeving (woningen, publieke en commerciële dienstverlening) met in totaal ca. 25.636 TJ of 7,1 TWh verantwoordelijk zijn voor ruim 53% van de totale energievraag in Zuid-Limburg. Met name in de sector woningen wordt veel energie gebruikt (34%). Daarbij is het aandeel van woningen in de totale energievraag in Parkstad met 39% aanzienlijk groter dan in Maastricht-Heuvelland (30%). Ook de publieke (9%) en commerciële dienstverlening (10%) hebben een aanzienlijk aandeel in de energievraag in Zuid-Limburg, waarbij er weinig verschil is tussen de verschillende regio’s. De sector industrie is verantwoordelijk voor 18% van het energiegebruik in Zuid-Limburg. Met name in Maastricht-Heuvelland heeft deze sector met 28% een relatief groot aandeel in de totale energievraag. Zoals we in de inleiding van dit hoofdstuk al hebben aangegeven, is de energievraag van Chemelot hierbij buiten beschouwing gelaten. Voor de industrie is binnen het Klimaatakkoord een aparte landelijke klimaattafel opgezet. Formeel gezien richt de RES zich dan ook niet op deze sector. De energiehuishouding van de industrie hangt echter vaak samen met de energiehuishouding van bijvoorbeeld de gebouwde omgeving. Zo kan restwarmte uit industriële

RES 1.0 Zuid-Limburg

18

processen gebruikt worden voor de verwarming van woningen. Waar mogelijk nemen we de besparingsmogelijkheden en potentie voor duurzame energieopwekking in de industrie daarom toch zoveel mogelijk mee, in samenwerking met Rijk, Provincie Limburg, andere regio’s, netwerkbeheerders en buurlanden. Ook de sector mobiliteit levert met 29% een belangrijk aandeel aan de totale energievraag, hoofdzakelijk in de vorm van fossiele brandstoffen als benzine, diesel, LPG en dergelijke. Een aanzienlijk deel van het energiegebruik vindt plaats op de auto(snel)wegen die Zuid-Limburg verbinden met de rest van Nederland, Duitsland en België (met name de A2, A76 en A79). De sectortafel mobiliteit is een apart onderdeel van het Klimaatakkoord en valt buiten de RES. Voor het realiseren van duurzame mobiliteit werken decentrale overheden aan een regionale en integrale aanpak in het Regionale Mobiliteitsprogramma (RMP). Het RMP is de kapstok voor alle maatregelen ter bevordering van duurzame mobiliteit. De 16 gemeenten in Zuid-Limburg maken allen onderdeel uit van één Mobiliteitsregio Zuid-Limburg. De ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit hebben gevolgen voor de gebouwde omgeving en andersom. Zo hebben keuzes over laadinfrastructuur voor elektrische voertuigen grote effecten op de elektriciteitsinfrastructuur.

Waar mogelijk zullen we ontwikkelingen op het mobiliteitsvlak dan ook meenemen in de volgende RES (RES 2.0). De bijdrage van de sector landbouw en landgebruik aan de totale energievraag in Zuid-Limburg is zeer beperkt (<1%). Onder deze sector vallen landbouwbedrijven en aanverwante bedrijven, zoals akkerbouwbedrijven, veehouderijen, fruitteeltbedrijven en agrarische loonwerkbedrijven. De sector landbouw en landgebruik vormt een aparte sectortafel binnen het Klimaatakkoord en deze maakt dan ook geen onderdeel uit van de RES. Vanuit het energiesysteem zijn er echter voordelen om ook deze sector integraal mee te nemen in de RES Zuid-Limburg. Zo zal de grootschalige opwek van windenergie en zonne-energie op land en daken in het buitengebied mogelijk ook gevolgen hebben voor de agrarische sector. Ook kan de verduurzaming van landbouwbedrijven invloed hebben op de warmtevoorziening van landelijke gemeenten, bijvoorbeeld door de productie van biogas uit mest, landbouwgewassen en andere organische afvalstoffen en het gebruik van restwarmte in kassen. Waar mogelijk zullen we dus ook deze sector meenemen in de volgende RES (RES 2.0). In de rest van dit hoofdstuk gaan we dieper in op het energiegebruik binnen de verschillende sectoren en sub-sectoren.

De informatie helpt ons om de kansen voor energiebesparing specifieker te maken en biedt belangrijke aanknopingspunten voor het bepalen van de potentie voor duurzame energie (elektriciteit en warmte) in de verschillende sectoren. Waar zijn de kansen het grootst en waar moeten we als regio op inzetten? En waarop juist niet? De analyses en onderzoeken die in het kader van de RES zijn uitgevoerd leveren objectieve, gedetailleerde en gekwantificeerde informatie op waarmee de energietransitie in Zuid-Limburg op een gestructureerde en systematische wijze kan worden opgepakt. Hiermee vormt dit hoofdstuk het kader en fundament voor het voor de RES Zuid-Limburg 1.0 en het uitvoeringsprogramma dat hierop gebaseerd wordt.

4.1. Woningen De woningvoorraad van Zuid-Limburg omvat 289.324 (zelfstandige) woningen in 20183. De huishoudens in Zuid-Limburg zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor 34% van de totale

3 Bron: Woonmonitor, 2018

RES 1.0 Zuid-Limburg

19

energievraag. Meer dan 80% van de totale energievraag van huishoudens is gerelateerd aan warmte (ruimteverwarming, tapwater en koken). Het overgrote deel van de warmtevraag wordt ingevuld met aardgas. Olie, propaan, hout en andere bronnen worden slechts beperkt gebruikt. Het merendeel van de regionale woningvoorraad, namelijk 56%, bestaat uit koopwoningen. Daarnaast gaat het om 29% huurwoningen van woningcorporaties en 15% huurwoningen van commerciële verhuurders. Van de totale woningvoorraad bestaat 41,5% uit rijwoningen en tweeonder-een-kap woningen (zie figuur 4.3). Met name in de Westelijke Mijnstreek is sprake van een relatief groot aandeel (29,2%) 2-onder-1-kap woningen, terwijl de overige twee regio’s relatief meer rijtjeshuizen tellen. De samenstelling van de woningvoorraad loopt sterk uiteen in de verschillende gemeenten. Zo hebben Eijsden-Margraten (67,7%), Beekdaelen (66%) en Voerendaal (65,7%) een hoog aandeel 2-onder-1 kap woningen en vrijstaande woningen, terwijl gemeenten als Vaals (48,5%) en Maastricht (45,1%) daarentegen juist een hoog aandeel meergezinswoningen en appartementen hebben. Dit heeft uiteraard ook gevolgen voor het verduurzamen van het vastgoed in de woningmarkt.

Figuur 4.3: Verdeling woningvoorraad naar type in Zuid-Limburg4

Figuur 4.4: Verdeling woningvoorraad naar type in de deel-regio’s Parkstad Limburg, Westelijke Mijnstreek en Maastricht-Heuvelland

4 Bron: Woonmonitor, 2018

RES 1.0 Zuid-Limburg

20

Het energiegebruik varieert nogal per woningtype (zie onderstaande tabel). Zo zijn flats en appartementen door hun compactheid energiezuiniger dan grondgebonden woningen. In verhouding hebben deze types minder buitenoppervlak. Zowel het aardgasgebruik en elektriciteitsgebruik is in vrijstaande woningen aanmerkelijk hoger dan in een appartement of hoekwoning. Tabel 4.1:

Gemiddelde aardgas- en elektriciteitsvraag per woningtype (2017)

Energievraag 2017

Appartement Tussenwoning Hoekwoning 2-onder-1-kap woning Vrijstaande woning

Gemiddeld aardgasgebruik in m3/jaar (temperatuur gecorrigeerd) 960 1.450 1.670 1.870 2.510

Gemiddeld elektriciteitsgebruik in kWh/jaar 2.050 3.070 3.190 3.370 4.120

Daarnaast heeft ook de leeftijd van de woning in het algemeen invloed op het energiegebruik van de woning. De leeftijd van woningen geeft namelijk ook een indicatie van de bouwkundige kwaliteit. Figuur 4.5 geeft een goed overzicht van het bouwjaar van de woningen in Zuid-Limburg. Duidelijk zichtbaar is dat een groot deel van de woningen dateert uit de periode tussen 1955 en 1985, toen er bouwtechnisch minder goede woningen werden gebouwd. Veel van deze woningen zijn vanwege hun leeftijd toe aan grondige renovatie, wat kansen biedt voor het treffen van energiemaatregelen.

Figuur 4.5: Bouwjaar woningen in Zuid-Limburg5

5 CBS, 2017

RES 1.0 Zuid-Limburg

21

Om de energieprestatie van een woning in beeld te brengen en duidelijk te maken welke energiebesparende maatregelen mogelijk zijn, is aan alle woningen in Nederland een (voorlopig) energielabel toegekend. Een officieel vastgesteld energielabel (definitief/geldig label) is sinds 2015 verplicht bij de verkoop, verhuur en oplevering van woningen. Met een energielabel kunnen kopers en huurders in één oogopslag zien of een woning energiezuinig is of niet. Een energiezuinig huis heeft goede isolatie (inclusief isolatieglas), energiezuinige verwarming en mogelijk ook zonnepanelen. Een zuinige woning is niet alleen goed voor een lagere energierekening, maar biedt de eigenaar of huurder vaak ook meer wooncomfort. Woningen met een A-label zijn het energiezuinigst; de minst zuinige woningen krijgen een G-label. In 2017 hadden al meer dan 130.000 woningen in Zuid-Limburg een geldig energielabel (zie figuur 4.6). Bijna een kwart van alle woningen (22%) had een groen energielabel (A- of B-label). Met name nieuwbouwwoningen en recent gerenoveerde woningen voldoen aan deze norm. Voor een groot aantal woningen, van zowel particuliere eigenaren en sociale woningcorporaties, lijkt er echter nog veel ruimte te bestaan voor energiebesparende maatregelen. Zo zijn er bijvoorbeeld ruim 36.000 woningen met energielabel E t/m G.

In hoofdstuk 5 staan we stil bij de mogelijkheden voor energiebesparing in de gebouwde omgeving, inclusief woningen.

Figuur 4.6: Energielabels woningen Zuid-Limburg (2017)6

4.2. Publieke dienstverlening Publieke dienstverlening is de verzamelnaam voor organisaties die dicht tegen de overheid aan zitten en een publiek belang dienen. Voorbeelden binnen deze sector zijn zorg- en onderwijsinstellingen en de kunstensector. De bijdrage van de publieke dienstverlening aan de totale energievraag is relatief gezien veel kleiner dan de woningsector, maar met 4.148 TJ of 1,15 TWh desondanks goed voor ca. 8,6% van het totale energiegebruik in Zuid-Limburg (2017). Net als bij de woningen wordt het energiegebruik in de publieke sector voor een groot deel bepaald door energie voor ruimteverwarming. Hoe het jaarlijks energiegebruik over de sectoren is verdeeld (in TJ), is weergegeven in figuur 4.7.

6 Klimaatmonitor,2019

RES 1.0 Zuid-Limburg

22

Figuur 4.7: Huidige warmte- en elektriciteitsvraag publieke dienstverlening (2017) Binnen de publieke dienstverlening is de gezondheids- en welzijnszorg met 41% van het energiegebruik de belangrijkste sector. Dat deze sector een groot aandeel heeft in het totale energiegebruik is te verklaren door het feit dat er een aantal grote regionale gezondheidsinstellingen in Zuid-Limburg gevestigd zijn, met name de medische centra in Heerlen, SittardGeleen en het Universitair Medisch Centrum in Maastricht. Ruim 63% van de energievraag in de sector publieke dienstverlening is gerelateerd aan warmte. De jaarlijkse warmtevraag verschilt wel per deelsector. Zo hebben zorginstellingen en bepaalde sportcomplexen zoals zwembaden, een vrijwel continue hoge warmtevraag, waardoor het aandeel warmte wat hoger is dan bij de andere deelsectoren. In de overige deelsectoren, zoals scholen en kantoren, is het verschil tussen de elektriciteitsvraag en de warmtevraag veel minder groot. In 2017 hadden ruim 2.100 utiliteitsgebouwen (publieke en commerciële dienstverlening) een geldig energielabel (zie figuur 4.8). Op basis van de beschikbare gegevens is het niet mogelijk om dit verder uit te splitsen naar publieke en private gebouwen. Bijna de helft van alle utiliteitsgebouwen (48%) beschikt over een groen energielabel (A- of B-label).

Daartegenover heeft bijna een kwart van alle utiliteitsgebouwen (24%) de minst zuinige energielabels F (6%) en G (18%). In totaal gaat het om maar liefst 523 utiliteitsgebouwen in Zuid-Limburg in 2017. Hiermee lijken er ook voor utiliteitsgebouwen nog voldoende mogelijkheden te bestaan om het energiegebruik te reduceren, enerzijds door gebouwen beter te isoleren en te ventileren en anderzijds door de warmteopwekking efficiënter te organiseren. Het energiegebruik voor verlichting kan met name worden verminderd door LED-verlichting en aanwezigheidsdetectie toe te passen. Ook gedragsverandering draagt bij aan een reductie van de energievraag. Het verminderen van de energievraag in de publieke dienstverlening is een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Door hier op in te zetten laten overheden en semioverheden zien dat verduurzaming op termijn loont en geven ze daarmee het goede voorbeeld aan inwoners, bedrijven en instellingen. Bij het maken van plannen voor het treffen van maatregelen, zullen we uiteraard goed kijken naar de toekomstbestendigheid van de gebouwen vanuit andere invalshoeken. Gebouwen die op de nominatie staan om te verdwijnen, zullen niet energetisch worden aangepakt.

RES 1.0 Zuid-Limburg

23

Figuur 4.8: Energielabels utiliteitsgebouwen Zuid-Limburg (2017)7

4.3. Commerciële dienstverlening De commerciële dienstverlening is een belangrijke economische motor voor de regio. Commerciële dienstverlening is een verzamelnaam voor dienstverlening die zich richt op het maken van winst. Het betreft onder meer de groot- en detailhandel, kantoren, garagebedrijven en horecabedrijven. Deze sector is met 5.020 TJ of 1,39 TWh goed voor ca. 10% van het totale energiegebruik van ZuidLimburg, waarbij de verdeling tussen elektriciteitsvraag (49%) en warmtevraag (51%) nagenoeg gelijk is. Binnen de commerciële dienstverlening is de groot- en detailhandel (inclusief reparatie van auto’s) veruit de belangrijkste bedrijfstak, als het gaat om het energiegebruik. Ca. 38% van de totale energievraag in deze sector is direct gerelateerd aan bedrijfsactiviteiten in deze branche (zie figuur 4.9). De energie die nodig is voor de verlichting van winkels en opslagruimtes en voor de koeling van producten (bv. in supermarkten) draagt bij aan een relatief hoge elektriciteitsvraag. Ook de vrijetijdseconomie (logies-, maaltijd- en drankverstrekking) speelt met 23% een belangrijke rol, als het gaat om de energievraag van de commerciële dienstverlening. Het toerisme in ZuidLimburg draagt hieraan bij.

De toeristische sector telde in 2017 meer dan 50.000 slaapplaatsen verdeeld over bijna 500 accommodaties, waaronder hotels, pensions, vakantieparken, campings en andere accommodaties. Een branche die in Zuid-Limburg nog wat minder bijdraagt aan de totale energievraag is de ‘informatie en communicatie’-branche. Hieronder vallen bijvoorbeeld datacenters, die relatief gezien veel elektriciteit gebruiken voor de koeling van servers.

7 Klimaatmonitor, 2019

RES 1.0 Zuid-Limburg

24

Figuur 4.9: Huidige warmte- en elektriciteitsvraag commerciële dienstverlening (2017) In figuur 4.8 is de verdeling van de energielabels voor utiliteitsgebouwen al afgebeeld. Bijna de helft van de utiliteitsgebouwen (48%) heeft inmiddels een groen energielabel (klasse A of B). Toch is ook hier nog een verduurzamingsslag mogelijk. Zo geldt voor kantoorgebouwen vanaf 1 januari 2023 de verplichting om minimaal energielabel C te hebben. Hoewel overheden niet direct invloed kunnen uitoefenen op de energievraag in de sector ‘commerciële dienstverlening’, hebben zij een aantal belangrijke instrumenten tot hun beschikking om ondernemers en bedrijven ertoe te bewegen om hun verantwoordelijkheid te nemen. Zo heeft de gemeente op basis van de Wet milieubeheer en onderliggende besluiten en regelingen een wettelijke toezichtstaak op het gebied van energiebesparing bij bedrijven. Ook kunnen gemeenten ondernemers ondersteunen in het realiseren van eigen opwek van bijvoorbeeld zonnepanelen op bedrijfsdaken. In de volgende hoofdstukken gaan we hier nader op in.

4.4. Industrie De sector ‘industrie’ (inclusief aanverwante bedrijven) is met 8.623 TJ of 2,4 TWh verantwoordelijk voor een aanzienlijk deel van de totale energievraag in Zuid-Limburg (18%). Zoals eerder aangegeven is hierin de energiebehoefte van het energie-intensieve industriecluster Chemelot nog niet meegenomen. De industrie is economisch gezien van groot belang voor de Limburgse economie, met een bijdrage van ca. 25% aan het bruto regionaal product. Tot de sector ‘industrie’ behoren ook de bedrijven en organisaties die zich bezig houden met de winning en distributie van water, afval- en afvalwaterbeheer en de productie van elektriciteit, stoom en gekoelde lucht. Ook de bouwnijverheid maakt in de systematiek die de Klimaatmonitor hanteert, onderdeel uit van de sector ‘industrie’. Toch is de ‘echte’ industrie (met SBI-code C) verantwoordelijk voor het merendeel van het energiegebruik binnen de sector (meer dan 95%). Het gaat hierbij in veel gevallen om hoge-temperatuur warmte voor industriële processen. Deze energiebehoefte wordt momenteel met name ingevuld met aardgas. Een meer gedetailleerde onderverdeling (exacte bijdrage per branche) kan met de beschikbare informatie niet worden gemaakt. Landelijke bronnen zoals het CBS en de Klimaatmonitor publiceren alleen geaggregeerde gegevens.