Complete-set-vergaderstukken-najaars-alv-2-december-2022

> In 2023 zetten we in op een samenhangende handelwijze bij dreigende onveiligheid door een vereenvoudiging binnen de jeugdbeschermingsketen, en door versterking van de positie en de financiering van zorg- en veiligheidshuizen, de invoering van een familierechter en het optimaliseren van de ketensamenwerking. > In 2023 richt onze belangenbehartiging zich bij werkzekerheid op voldoende middelen voor re-integratie en betere financieringsmogelijkheden voor scholing, leerwerkloketten en loonkostensubsidies.

Regie op het WISI-domein en Vraagorganisatie Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

In het Koers- en Actiedocument WISI 2022-2023 is de samenhang in het WISI-domein vormgegeven. We continueren de inzet op het Koers & Actieplan ten behoeve van verbeterde besluitvorming en dienstverlening naar gemeenten. Ook versterken we daar vanuit de visie en dienstverlening op bestaanszekerheid. We bevorderen de integraliteit van de opgaven binnen het WISI-domein en de aansluiting hierop van de subsidieprogramma’s. Daarbij creëren we overzicht van de informatiekundige opgaven per thema (Werk, Inkomen, Schulden en Inburgering) die door VNG/VNGR worden gefaciliteerd. We ontwikkelen en onderhouden de ketens binnen het WISI-domein zodat deze beter aansluiten op de behoeften en mogelijkheden van de gemeentelijke uitvoering. Daarnaast informeren en adviseren we gemeenten over veranderingen in de WISI-ketenvoorzieningen, waardoor het gemeentelijk inzicht in het WISI-domein toeneemt door de samenhang van functies, diensten, instrumenten, applicaties en data. Op basis hiervan kunnen gemeenten hun informatiekundige behoefte exacter duiden, en sneller vanuit verschillende perspectieven reageren op procesveranderingen. Ook vullen we de opdrachtgeversrol in namens de gemeenten voor Suwinet. > In 2023 richten we ons op de thema’s uitvoering Wet inburgering, nieuwe infrastructuur arbeidsmarkt, uitfasering UWV-portaal, toekomst beheer schuldendomein en de aanpassing van de Participatiewet.

11

2 – Inclusieve Samenleving

> In 2023 nemen we deel aan de WISI-ketenprocessen en realiseren we ketenafspraken en voorzieningen. We standaardiseren processen en informatiestromen vanuit het uitgangspunt dat de inwoner centraal staat. Ook toetsen we de uitvoerbaarheid en haalbaarheid van de implementatie van nieuwe wetten en regelgeving. We organiseren daarvoor gemeentelijke expertgroepen waarbij er knelpunten en aandachtspunten in de uitvoering worden gesignaleerd, gedefinieerd en beschreven. Zo brengen we de consequenties van voorgenomen wijzigingen in kaart voor wat betreft regelgeving, ketenwerkprocessen en keteninformatievoorzieningen. Deze kennis en expertise delen we gevraagd en ongevraagd en leggen we voor aan programma’s en projecten in samenwerking tussen VNG, SZW, UWV en Divosa.

Werkdomein Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

> In 2023 faciliteren we gemeenten door regie te voeren op de diverse gemeenschappelijke gemeentelijke processen in het Werkdomein. Zo houden we zicht op de ontwikkelingen die volgens de informatiekundige visie Common Ground dienen te worden ontwikkeld voor opschaling en standaardisatie. We bieden een aantal specifieke ketentoepassingen aan in samenwerking met landelijke organisaties ter verbetering van het werkdomein. Denk daarbij aan VUM (Verbeteren Uitwisselen Matchingsgegevens), UM (UitwisselingsMechanisme) en de instrumentengidsen Dennis (werkgeversdienstverlening) en Eva (werkzoekenden dienstverlening). > In 2023 brengen we de programma’s VUM, UM en instrumentengidsen Dennis en Eva onder integrale aansturing van het programma OMW (Ondersteuning Modernisering Werkdomein). > In 2023 werken we mee aan het SZW-programma Innovatie Gegevens Sociaal Domein (IGS). In dit programma houden we regie op pilots rond innovaties van gemeenten die gericht zijn op gegevensuitwisseling Werk en Inkomen vanuit burgerperspectief.

Inburgering Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

De Wet inburgering 2021 (Wi2021) is 1 januari 2022 in werking getreden. We faciliteren gemeenten vanuit de teams Naleving en Informatievoorziening bij het uitvoeren en monitoren van de Wi2021 in het kader van het lerend stelsel. > In 2023 werken we aan het doorontwikkelen van de gegevensuitwisseling in de keten (plateau 2 en 3) en aan een ketensamenwerking Inburgering & lerend stelsel. > In 2023 zetten we in op een integrale werkwijze vanuit het Position Paper Integrale Uitvoeringsketen, waarbij we verbindingen maken met de thema’s diversiteit, maatschappelijke onrust en zorg en veiligheid.

Multidisciplinaire handhaving Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We ondersteunen gemeenten in het sociaal domein bij de ketensamenwerking met partners gericht op projectmatige interventies. Dit doen we op basis van het convenant van de Landelijke Stuurgroep Interventieteams (LSI), waarin vertegenwoordigers van de landelijke ketenpartners samenwerken. Ook ondersteunen we het landelijk dekkend bestuurlijk netwerk van negen Regionale Platforms Fraudebestrijding (RPF). Door de uitvoering gezamenlijk op te pakken, kunnen complexe ketenafspraken met de inzet van gezamenlijke expertise efficiënter worden opgesteld en uitgevoerd.

12

2 – Inclusieve Samenleving

Steeds meer ligt de nadruk op het voorkómen van fouten of fraude en het toepassen van maatwerk bij handhaving, zoals bij terugvordering en het opleggen van maatregelen. Daarnaast blijkt dat misbruik meestal alleen kan worden opgespoord door samen te werken met ketenpartners en gegevensdeling. Hierdoor komt er steeds meer nadruk te liggen op zorgvuldigheid als het gaat om handhavingsprocessen en gegevensbescherming. > In 2023 voeren we ten minste 27 interventieprojecten uit die direct een financiële besparing opleveren voor gemeenten en ketenpartners. Bijvoorbeeld doordat uitkeringen worden beëindigd en ten onrechte uitgevoerde betalingen worden teruggevorderd. De interventieprojecten leveren ook indirecte besparingen op aangezien er een preventieve werking van uitgaat, en omdat de gemeentelijke uitvoering op basis van deze ervaringen verbetert. > In 2023 ondersteunen we 9 regionale platforms op het gebied van fraudebestrijding. > In 2023 zetten we ons in om complexe ketenafspraken met de inzet van gezamenlijke expertise efficiënter op te stellen en uit te voeren. Dit draagt bij aan een doelmatige en rechtmatige uitvoering, waarbij de menselijke maat centraal staat. Handhaving is daarmee een instrument om de integraliteit van dienstverlening te bevorderen en de leefbaarheid in wijken te vergroten.

Inkomensdomein Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Om de dienstverlening op het gebied van inkomenszekerheid te verbeteren, nemen gemeenten samen het initiatief om op basis van ervaringen goede oplossingen te bedenken, die snel en eenvoudig toepasbaar zijn. > In 2023 faciliteren we gemeenten door regie te voeren op de diverse gemeenschappelijke gemeentelijke processen in het inkomensdomein. Zo houden we zicht op de ontwikkelingen die volgens de informatiekundige visie Common Ground dienen te worden ontwikkeld voor opschaling en standaardisatie.

Programma Verbinden Schuldendomein Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Het nieuwe kabinet heeft de ambitie om de Brede schuldenaanpak, die in 2018 is geïntroduceerd door het vorige kabinet, onverminderd voort te zetten en te intensiveren. Op 12 juli 2022 brief heeft de Minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen een brief aangeboden aan de Tweede Kamer waarin de aanpak voor geldzorgen armoede en schulden wordt beschreven. In de brief wordt de gezamenlijke opgave benadrukt. De aanpak met inachtneming van een aantal kanttekeningen, is onderdeel van het bestuurlijk kader. De belangrijkste doelen voor de komende periode zijn: • Meer preventie van geldzorgen. • Sneller perspectief op een financieel zorgeloze toekomst. • Een overheid die voor mensen werkt. > In 2023 zetten we de bestaande integrale aanpak voort in een nieuw breder programma en integreren de ‘nieuwe’ thema’s en doelgroepen (bijvoorbeeld ondernemers met financiële zorgen, jongeren, financiële educatie & life events, initiatieven Schuldenlab) in onze bestaande aanpak, structuren en producten. De routekaart Financiële Zorgen gebruiken we als kader. Zo zorgen we ervoor dat ze vindbaar en herkenbaar zijn voor gemeenten en maken we tegelijkertijd zichtbaar hoe de verschillende elementen met elkaar in verbinding staan.

13

2 – Inclusieve Samenleving

Programma hersteloperatie kinderopvangtoeslag Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Het programma Hersteloperatie kinderopvangtoeslag ondersteunt sinds 2020 gemeenten bij het helpen van ouders die zijn getroffen door de problemen met de kinderopvangtoeslag. In 2021 is gestart met een herijking van het herstelproces. De reden voor de herijking was een onderschatting van het aantal gedupeerde ouders. Daardoor meldden er zich substantieel meer ouders bij de UHT dan verwacht (tienduizenden i.p.v. duizenden). Dit zorgde ervoor dat processen vastliepen en er gekeken moest worden naar andere oplossingen. Vanuit de VNG was de inzet erop gericht om zwaarst gedupeerden eerst te helpen en te onderzoeken of en hoe de gemeenten een bredere rol in het herstelproces konden pakken. Om deze bredere rol op te pakken zijn er randvoorwaarden gesteld waaraan het nieuwe proces moest voldoen. In de herijking bleek dat er niet aan alle randvoorwaarden kon worden voldaan. In de praktijk betekent dit een versteviging van de brede ondersteuning op de vijf leefgebieden, maar geen nieuwe rol als aanspreekpunt. Het herstelproces is naar aanleiding van de herijking wel aangepast. > In 2023 intensiveert de VNG de ondersteuning aan gemeenten door de inzet van regionale procesbegeleiders. Ook worden alle producten aangepast op basis van de herijking en de ontwikkelingen.

14

2.3 Gezond leven Gezond leven makkelijker maken vraagt om investeren in de bestaanszekerheid van mensen, in een gezonde leefomgeving, sociale verbindingen en uiteraard ook om voldoende passende woon- en zorgvoorzieningen voor kwetsbare inwoners die daarop aangewezen zijn. Voor hen is een inclusieve samenleving en toegang tot deze voorzieningen noodzakelijk. Dat vraagt ook versterking van mogelijkheden voor domeinoverstijgende samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars, en het beter verbinden en benutten van data om ketensamenwerking in het zorgstelsel mogelijk te maken. Daarnaast vraagt de vergrijzing onze bijzondere aandacht als het gaat om een goede balans in passende ondersteuning, zorg en woonvoorzieningen voor ouderen enerzijds, en een houdbaar Wmo-stelsel anderzijds. Voortkomend uit de propositie ‘Winst van het Sociaal Domein’, werken we voor en met gemeenten in 2023 aan de volgende 4 opgaven: 1. Van een zorg- naar een gezondheidsperspectief. 2. Van houdbare Wmo naar een Wmo als (sociale) basis in een houdbaar gezondheidsstelsel. 3. Van toegang tot voorzieningen naar een inclusieve toegang tot de samenleving. 4. Van opvang en beschermd wonen naar een beschermd thuis.

15

2 – Inclusieve Samenleving

Beleidsinzet > In 2023 realiseren we via belangenbehartiging en ondersteuning van gemeenten een structurele (financiële) basis onder de lokale en regionale aanpak gezond leven, op basis van regiobeelden en met passende voorwaarden voor domeinoverstijgende, regionale samenwerking met zorgverzekeraars. > In 2023 realiseren we via belangenbehartiging helderheid voor korte en lange termijn op passende randvoorwaarden voor uitvoering van de Wmo. Randvoorwaarden zijn uitwerking eerlijke eigen bijdrageregeling/compensatie van het abonnementstarief, wettelijk mogelijk maken van resultaatfinanciering en een gezamenlijke uitvoering met het rijk (VWS|FIN\BZK) van een houdbaarheidsonderzoek Wmo in relatie met ontwikkelingen in de Zvw en Wlz. > In 2023 realiseren we via belangenbehartiging en ondersteuning dat gemeenten over passende voorwaarden beschikken voor versterking van de sociale basis en een integrale uitvoering van de toegang sociaal domein. Dit om zorg en ondersteuning in de thuissituatie voor een groter wordende groep inwoners te kunnen leveren. > In 2023 realiseren we via belangbehartiging en ondersteuning dat gemeenten over de passende randvoorwaarden beschikken om in regionaal verband voor kwetsbare inwoners de juiste beschermde zorg en woonvoorzieningen te bieden.

Platform sociaal domein Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Het samenwerkingsplatform Sociaal Domein is een interbestuurlijk knooppunt ter versterking van de uitvoeringskracht van samenwerkende gemeenten en ketenpartners met betrekking tot vraagstukken in het sociaal domein. Vanuit dit platform bevorderen we de samenwerking tussen rijk, gemeenten en ketenpartners gericht op een toekomstbestendig sociaal domein. De financiering van het platform komt gedeeltelijk uit GGU-middelen en gedeeltelijk uit de zogenoemde POK-middelen. > In 2023 werken we aan een voorstel om de genoemde middelen over te brengen naar het GGU-fonds.

Landelijke inkoop Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Gemeenten willen hun opdrachtgevende rol in het sociaal domein zo goed mogelijk invullen. De VNG heeft het mandaat van haar leden gekregen om essentiële landelijke functies landelijk te contracteren. Op basis van het Landelijk Transitiearrangement (LTA) wordt de landelijke inkoop van Jeugd en Wmo gegarandeerd, waardoor hoogspecialistische jeugdhulp en Wmo beschikbaar zijn. We beheren 40 contracten Jeugd en Wmo met een omvang van ongeveer 130 miljoen euro, en verzorgen de afstemming met gemeenten hierover. We kopen deze zorg in namens gemeenten op basis van de huidige omvang en kaders. In 2023 loopt de huidige overeenkomst af en dient de zorg opnieuw te worden ingekocht. De Commissie van Wijzen heeft in mei 2021 een advies uitgebracht over de inrichting van het Jeugdhulpstelsel. In dit advies wordt onder andere geadviseerd om het LTA uit te breiden voor een aantal specialistische functies. In navolging van dit advies laten wij een onderzoek

16

2 – Inclusieve Samenleving

uitvoeren onder gemeenten naar mogelijkheden voor een herbezinning van het LTA. > In 2023 ligt de focus op implementatie van de nieuwe aanbestedingsperiode en het vervolg op de hervormingsagenda.

Informatieknooppunt Zorgfraude Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

In de zorg gaan vele miljarden euro’s om die bedoeld zijn voor hulpbehoevende en kwetsbare mensen in de samenleving. Door serieus met zorggeld om te gaan, houden we de zorg betaalbaar. Het Informatieknooppunt Zorgfraude (IKZ) onderzoekt en deelt meldingen over zorgfraude, en signaleert trends en ontwikkelingen. Zodoende kan fraude beter en effectiever worden opgespoord en afgehandeld. Met het IKZ kunnen gemeenten kosten op de grote geldstromen besparen door fraude te bestrijden in het kader van de Wmo en de Jeugdwet. Door samen te organiseren, verbeteren we de kwaliteit van het toezicht, en creëren we een effectievere inkoop door een preventieve aanpak gericht op fouten en fraude. We ondersteunen gemeenten door kennis te delen over de casuïstiek van zorgfraude, en ontsluiten deze via een kennisbank. > In 2023 ondersteunen we gemeenten door kennisdeling over casuïstiek van zorgfraude en ontsluiting daarvan via een kennisbank.

Ketenverplichtingen Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

In de uitvoering van het sociaal domein werken gemeenten samen met ketenpartners. Door op landelijke niveau afspraken te maken, krijgen gemeenten inzicht in zorggebruik, de mogelijkheid voor aanbieders om geschillen te laten beoordelen en de domeinoverstijgende ondersteuning bij zorg en veiligheid, waaronder de landelijke hoorfunctie. Omdat we op landelijk niveau een aantal verplichtingen zijn aangegaan, ondersteunen we de uitvoeringsketen zorg en veiligheid. In samenwerking met zorgverzekeraars werken we daarbij aan gezamenlijke regiobeelden. > In 2023 bieden we gemeenten inzicht in zorggebruik door middel van de Gemeentezorgspiegel.

Publieke gezondheid / Gemeentezorgspiegel Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Vanuit de incidentele GGU-inzet in 2022 is inzet gepleegd om over de versterking van preventie en publieke gezondheid structurele afspraken te maken met het rijk. Met het sluiten van het Integraal Zorgakkoord en het Gezond en Actief Leven Akkoord in 2022 ligt er met ingang van 2023 een structurele opdracht om gemeenten te ondersteunen in de (regionale) samenwerking met zorgverzekeraars. Daarin is gezamenlijke datasturing op basis van regiobeelden en de doorontwikkeling van de Gemeentezorgspiegel in relatie tot de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein een wezenlijk onderdeel. In maart 2022 is gestart met de samenwerking met Vektis en ZN ten behoeve van de Gemeentezorgspiegel. Met deze samenwerking is het voor alle gemeenten mogelijk kosteloos gebruik te maken van de Gemeentezorgspiegel. De applicatie geeft inzicht in alle zorgdata (zorgverzekeringswet en Wlz) in de gemeente, gekoppeld aan gemeentelijke data (Wmo en jeugdwet). Met deze data krijgt de gemeente inzicht in het zorggebruik van de gemeente op regio-, gemeente-, wijk- en buurtniveau, en kunnen relevante verbanden worden gemaakt tussen de data. Dit is een instrument van grote waarde en met grote potentie voor de domeinoverstijgende samenwerking en het is ondersteunend aan de afspraken in de zorgakkoorden. Op dit

17

2 – Inclusieve Samenleving

moment zijn er bijna 90 gemeenten aangesloten. > In 2023 ondersteunen we gemeenten in de totstandkoming en uitvoering van (lokale) Preventie Akkoorden. > In 2023 zetten we ons in om het aanleveren van de gemeentelijke data zo efficiënt mogelijk in te richten, in het kader van administratieve lastenverlichting voor gemeenten. > In 2023 ontwikkelen we een businesscases op basis van de zorg- en gemeentedata, die daadwerkelijk rendement opleveren voor gemeenten. Denk aan een impactanalyse van specifieke GGZ-initiatieven, of effectmetingen op afspraken uit de zorgakkoorden.

Maatschappelijke ondersteuning en zorg Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Voor toekomstbestendige uitvoering van de Wmo, zetten we in op een gezamenlijk onderzoek met het rijk naar de inhoudelijke en financiële houdbaarheid van deze wet als onderdeel van het zorgstelsel. Ondertussen werken we aan deugdelijke randvoorwaarden voor de gemeentelijke uitvoeringspraktijk. Daarbij is onze inzet in het bijzonder gericht op de uitwerking van een eerlijke bijdrageregeling als alternatief voor het abonnementstarief, en op compensatie van het daardoor ontstane financiële tekort. We zetten in op versterking van de lokale regierol van gemeenten bij de uitvoering van een integrale, wijkgerichte ondersteuning en zorg. Daarbij dienen de rol en betekenis van de toegang en de verbinding met de sociale basis te worden uitgewerkt. We besteden specifiek aandacht aan de borging van cliëntondersteuning, mantelzorgondersteuning en passende ondersteuning voor inwoners met een levenslange beperking die doorwerkt in alle aspecten van het leven. We ondersteunen de beweging Beschermd Thuis voor kwetsbare groepen door financiële en wettelijke randvoorwaarden voor de doordecentralisatie van beschermd wonen te organiseren, en implementatieondersteuning aan te bieden. In samenwerking met het programma ‘Een thuis voor iedereen’, realiseren we woningen en woonvoorzieningen voor kwetsbare groepen.

Daarnaast werken we aan het uitwerken en realiseren van rand-voorwaarden voor sociale inclusie in samenwerking met het rijk, brancheorganisatie Valente en cliëntvertegenwoordigers van Mind. > In 2023 ondersteunen we gemeenten bij de regionale en lokale implementatie van de doordecentralisatie Beschermd Wonen. > In 2023 ondersteunen we gemeenten bij de implementatie van het VN-Verdrag Handicap via het ondersteuningsprogramma ‘Iedereen doet Mee!’.

18

3 Leefomgeving 3.1 3.2 3.3 3.4

Fysieke Leefomgeving Omgevingswet Energie en klimaat Regionale economie

19

‘Doen en al doende leren’ Albert Vermuë, directeur Leefomgeving

en in samenwerkingsverbanden met de keten en de markt. Dat is nog belangrijker geworden nu menselijk kapitaal schaars is. Hoe organiseren we het slimmer, hoe kunnen we de productiviteit verhogen, hoe kunnen we technologie beter inzetten en datagedreven werken. Maar ook: we hebben de samenleving erg complex gemaakt, met veel regelgeving en een stapeling van toezicht. Wat kunnen we schrappen zodat we ons echt op die uitvoering kunnen richten.

V

an papieren plannen naar concreet resultaat, dat wordt de rode draad voor 2023. Een gigantische opgave gezien alles wat er speelt in de leefomgeving. Tekort aan woningen, teveel aan schadelijke stoffen om maar eens wat te noemen. En zoals we het tot nu toe hebben aangepakt werkt het niet voldoende. Dat wil zeggen met sectorgericht beleid vanuit onze ministeries en vanuit Europa. Een sectorale uitvoering volstaat niet; we moeten de veelheid aan onderwerpen in samenhang aanpakken. Als we het vandaag over infrastructuur hebben, heb je het niet alleen over wegen, maar ook over energie en water. Waar we in tien jaar 900.000 woningen moeten bouwen, moeten we de 8 miljoen bestaande woningen verduurzamen. Bij alle ingrepen in de ruimte moeten we anticiperen op wat komen gaat; klimaatadaptatie met alle gevolgen voor de inrichting van het land. En dat moet allemaal in korte tijd, denk aan de stikstofreductiedoelstelling. Daarom moet de focus naar de concrete aanpak. Integraal

20

Wat ik wil meegeven aan onze gemeenten is dat zo’n concrete aanpak kán. Laten we vooral starten, de doelen voor ogen houden en het perspectief blijven zien. Natuurlijk kunnen we daarbij de ogen niet sluiten voor de omstandigheden: een complexe omgeving met heel diverse achterbannen en met problemen op de arbeidsmarkt, een energiecrisis en een Europese oorlog die voor allerlei tekorten zorgt. Maar laten we doen en al doende leren. Aan de VNG de taak om gemeenten te ondersteunen in de uitvoering. Met nationale programma’s als de Regionale Energiestrategie, en met generieke hulpstructuren zodat niet elke gemeente het wiel hoeft uit te vinden. Met handreikingen en kennis: over hoe je participatie organiseert tot hoe je gebruikmaakt van data. Waarbij we ons tijd moeten gunnen om te verbeteren. Dat gaan we ook zien bij de Omgevingswet. Het duurt wel even voor we de winst van de wet kunnen benutten. Tot slot wil ik benadrukken dat we in 2023 volop aandacht moeten hebben voor de economie en de lokale ondernemers. Door alle eerder genoemde oorzaken wordt het een onzeker jaar. Als lokale overheid moeten we de ondernemers echt nabij zijn met onze dienstverlening.

3.1 Fysieke Leefomgeving De grote woningbouw- en bereikbaarheidsopgaven vragen om sturende gemeenten die meer invloed hebben op voldoende en passende woningen en de bereikbaarheid binnen de regio. We streven ernaar dat gemeenten in staat zijn om via omgevingsbeleid de leefbaarheid in de buurt te vergroten en om tot gezondheidswinst voor hun inwoners te komen. Gemeenten werken aan een leefomgeving die duurzaam, inclusief en toekomstbestendig is. We vergroten daarbij de transparantie van beleid voor de leefomgeving, en maken zo participatie mogelijk. Omdat we beter toegang hebben tot nationale kennis, weten we welke nieuwe uitvoeringsvraagstukken op de gemeenten afkomen, en zijn we sneller in staat dit te vertalen naar handelingsperspectieven op basis waarvan gemeenten sneller oplossingen voor transitieopgaven kunnen inzetten.

Bouwen en wonen Beleidsinzet

> In 2023 ondersteunen we gemeenten om voldoende passende huisvesting voor huidige en toekomstige inwoners mogelijk te maken. Het gaat hierbij onder meer om de huisvesting van asielzoekers, statushouders en kwetsbare groepen. We bieden gemeenten handelingsperspectief rondom de woonopgave, die door het kabinet geformuleerd is als het bouwen van 1 miljoen woningen. > In 2023 ondersteunen we gemeenten inhoudelijk op bouwen en wonen. Dat doen wij door de regionale woon- en mobiliteitsprogramma’s te intensiveren, ondersteunen en faciliteren. Door in te zetten op structurele verbeteringen van het huidige VTH-stelsel kunnen gemeenten de toegenomen complexiteit in de fysieke leefomgeving beter het hoofd bieden. Daarnaast werkt de VNG in een interbestuurlijk programma aan de gezamenlijke opgaven met het rijk, provincies, waterschappen en gemeenten.

21

3 – Leefomgeving

> In 2023 stimuleren we de transitie naar een meer circulaire economie. Binnen het Nationaal Programma Landelijk Gebied werken we aan een duurzaam toekomstperspectief bij de opgaven stikstof, klimaat en water. > In 2023 ontwikkelen we een integrale datastrategie door, waardoor een fysieke en digitale adaptieve infrastructuur voor de (gebiedsgerichte) ondergrond tot stand komt. De strategie geeft invulling aan de drie door de VNG gestelde kaders (Verenigingsagenda, Digitale Agenda Gemeenten 2020-2024 en Meerjarenprogramma GGU 2020-2024) en internationale wetgeving (Europese Green Deal).

Mobiliteit en bereikbaarheid Beleidsinzet

> In 2023 ondersteunen gemeenten om de bereikbaarheid van woon- en werkplekken te versterken door een integrale rijksbenadering van mobiliteit in relatie tot wonen, economie, bereikbaarheidsaspecten stad-land en first en last mile. We zetten daarbij in op goede betrokkenheid van gemeenten bij MIRT-programmering, bredere mogelijkheden voor verkeersveiligheid en duurzaam mobiliteitsbeleid. > In 2023 behartigen we de belangen van gemeenten en agenderen we gemeentelijke mobiliteitsvraagstukken bij het rijk. Daarbij zetten wij in op de mobiliteitstransitie, duurzame bereikbaarheid en een integrale benadering met wonen, economie en energie. En op het faciliteren van gemeenten, kennisdeling en samenwerken met de achterban rond mobiliteitsvisie, verkeersveiligheid en eigen wagenpark.

Landbouw en landgebruik Beleidsinzet

> In 2023 ondersteunen we gemeenten bij de uitvoering van het Klimaatakkoord voor de sectoren landbouw en landgebruik. Dat doen we in samenhang met de bredere VNG-inzet op de thema’s als het Nationaal Programma Landelijk Gebied en behoud en ontwikkeling van de leefbaarheid. Hiervoor is een omvangrijke transitie in het landelijk gebied noodzakelijk, waarop de VNG samen met gemeenten expertise ontwikkelt en ervoor zorgdraagt dat kennis tussen gemeenten kan worden gedeeld. Ook zet de VNG zich in voor een goede betrokkenheid van gemeenten in het gebiedsproces. Door het creëren van passende randvoorwaarden voor gemeenten, ondersteunen we de transitie van het landelijk gebied waarmee we de klimaatdoelen willen realiseren. > In 2023 ondersteunen we gemeenten (met veel landelijk gebied) om samen de transities op gang te brengen in landbouw, energie en klimaat. Dat doen we door een goede betrokkenheid van gemeenten bij gebiedsprocessen en de inzet op verbeterde regelgeving voor stikstof en landbouw(hinder) met het oog op uitvoerbaarheid.

Datagestuurd werken Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Gemeenten hebben behoefte aan handvatten voor de verdere ontwikkeling, bestendiging en opschaling van datagestuurde oplossingen. Momenteel zijn er verschillende monitors beschikbaar over het fysiek domein, elk over een specifiek thema of onderwerp. Omdat er steeds meer sprake is van een interbestuurlijke opgave, neemt de noodzaak voor samenhangende gegevens toe. Daarom werken we aan een strategie voor deze samenhangende informatiestromen in het fysiek domein.

22

3 – Leefomgeving

> In 2023 ondersteunen wij gemeenten in de ontwikkeling van een datastrategie die een fysieke en digitale adaptieve infrastructuur voor de ondergrond realiseert. Deze is gebiedsgericht (straat- en buurtniveau) en komt tot stand door met inwoners samen te werken. Daardoor kunnen gemeenten integraal plannen en beter besluiten nemen door inzet van realtime-data. > In 2023 versterken we de positie van Nederlandse gemeenten door vooraf invloed uit te oefenen op nieuwe Europese wetgeving, waaronder digitale wetgeving en de Green Deal, en nieuwe beleidsmaatregelen zoals Fit for 55.

Bodem en ondergrond Gemeenten hebben behoefte aan handvatten om vraagstukken over bodem en ondergrond in de volle breedte te kunnen beantwoorden. Daarom brengen we de regelgeving voor de gemeentelijke regierol op orde bij de drukte in de ondergronden. Dat draagt bij aan het verbeteren van de aanpak van klimaatverandering, gericht op hitte en wateroverlast. Daarnaast dragen we actief bij aan het samenwerkingsverband Maak Samen Ruimte, met CROW, Stadswerk en BZK. Ook bieden we gemeenten uitvoeringsondersteuning bij het optimaliseren van de afvalstromen. Beleidsinzet

> In 2023 zetten wij erop in dat uitvoerbaarheid opgenomen wordt in de beleidsbrief van de minister. Dat doen we door input op te halen bij onze leden en dit door te vertalen naar inhoudelijke lobbyboodschappen aan de Tweede Kamer. Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 organiseren we regionale pilots rond bodem en grond en toetsen we de uitvoerbaarheid van het beleid op het thema bodem en ondergrond .

Vergunningen, toezicht en handhaving Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

De complexiteit in de fysieke leefomgeving is fors toegenomen. Daarom zetten we in op structurele verbeteringen van het huidige VTH-stelsel aan de hand van een interbestuurlijk programma, waarin de gezamenlijke opgaven vanuit rijk, provincies, gemeenten en waterschappen worden opgepakt. Daarnaast bieden we gemeenten ondersteuning bij de uitvoering van taken op het gebied van vergunningen, toezicht en handhaving om de leefomgeving gezond en veilig te houden. We versterken in samenwerking met de Omgevingsdiensten de mogelijkheden voor gemeenten om hun VTH-taken binnen het kader van de Omgevingswet uit te voeren. We bieden hiervoor self-assesments, netwerkbijeenkomsten, instrumentarium en expertmatige ondersteuning. Eveneens ondersteunen we gemeenten bij vraagstukken rondom externe veiligheid, zoals de risico’s voor mens en milieu bij gebruik, opslag en vervoer van gevaarlijke stoffen, en bij de luchtkwaliteit. Tot slot wordt de langetermijn-inzet voor de circulaire economie vastgesteld, en zetten we de eerste stappen voor deze transitie. > In 2023 versterken we de uitvoeringskracht van gemeenten door hen zo toe te rusten dat ze het opdrachtgeverschap aan de omgevingsdiensten verbeteren. En we ondersteunen gemeenten bij het vereenvoudigen van de uitvoering van vergunningen, toezicht en handhaving.

Ook stellen we samen met netwerkpartners een uitvoeringsagenda op voor VTH en een veilige omgeving. We maken daarbij gebruik van diverse onderzoeken, zoals die

23

3 – Leefomgeving

van de Commissie van Aartsen. Zo maken we bijvoorbeeld een interbestuurlijke externe veiligheidsmonitor en participeren we in het opzetten van een VTH-kennisinfrastructuur in samenwerking met onze partners op interbestuurlijk niveau.

Telecommunicatiewet en 5G Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Gemeenten moeten de processen en organisatie aanpassen op de invoering van de nieuwe Telecommunicatiewet. Daarnaast hebben gemeenten behoefte aan meer regie op de ondergrond en publieke ruimte, om maatschappelijke opgaven als de energietransitie, klimaatadaptatie en 5G mogelijk te maken. Dit is onder meer mogelijk door uniforme implementatie van nieuwe wetgeving en een vereenvoudiging van processen. > In 2023 promoten we het Voorbeeld Antennebeleid bij gemeenten en ondersteunen we de implementatie ervan. We leveren input en volgen landelijk en Europees beleid rond digitale connectiviteit. We zijn gesprekspartner voor het ministerie van EZK en de Autoriteit Consument & Markt (ACM), om de praktische uitvoerbaarheid van de Telecommunicatiewet door gemeenten mogelijk te maken. We zetten daarbij in op complexiteitreductie van de implementatie waardoor er kostenefficiency kan ontstaan.

24

3.2 Omgevingswet De Omgevingswet treedt naar verwachting in 2023 in werking. De wet staat voor een goede balans tussen het benutten en het beschermen van de fysieke leefomgeving. Uitgangspunten zijn minder en overzichtelijke regels, meer ruimte voor initiatieven, snellere besluitvorming, en lokaal maatwerk en vertrouwen. Gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor de implementatie van de Omgevingswet, waarbij de VNG hen in de komende jaren zal faciliteren om de wet zodanig uit te voeren dat er voor burgers, bedrijven en overheden geen onverantwoorde risico’s ontstaan.

Digitaal Stelsel Omgevingswet Het DSO bestaat uit een landelijke voorziening (DSO-LV), collectieve voorzieningen voor gemeenten (DSO-CG), en uit individuele voorzieningen van overheden. Gemeenten hebben een goed werkend DSO nodig om de Omgevingswet te kunnen uitvoeren. Dat geldt vooral ten aanzien van planvorming, vergunningverlening, toezicht en handhaving. Het DSO en de landelijke en lokale softwarevoorzieningen die hiermee samenhangen, worden zowel voor de korte als voor de lange termijn ontwikkeld en in beheer genomen. De voorzieningen dienen aan te sluiten op collectieve behoeften, en rekening te houden met beleidskaders en architectuurprincipes. Vanaf 1 januari 2023 moeten gemeenten uitvoering geven aan de Omgevingswet. Vanaf dat moment wordt invulling gegeven aan nazorgondersteuning. Deze is gericht op het oplossen van problemen en beantwoorden van vragen. We willen het leereffect vergroten door het versterken van de regionale samenwerking en het verbinden van landelijke en lokale kennis en inzichten. Ook verwachten we dat gewijzigde en aanvullende wetgeving zal vragen om aangepaste kennisinstrumenten, communicatie en implementatie-ondersteuning.

25

3 – Leefomgeving

Beleidsinzet

> In 2023 ondersteunen we gemeenten bij de actualisatie van modelverordeningen specifiek voor de Omgevingswet, aanpalende juridische producten en diensten, waaronder kennisdeling- en ondersteuning, en activiteiten gericht op de transitiefase van inwerkingtreding van de Omgevingswet tot 2030.

Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 richten we een gemeentelijke vraagorganisatie (regie & demand) in die ervoor zorgt dat het DSO wordt doorontwikkeld en structureel zo goed mogelijk blijft aansluiten op de behoeften en mogelijkheden van de gemeentelijke uitvoering. > In 2023 bieden we nazorg aan in de periode na inwerkingtreding en blijvende implementatieondersteuning tijdens de transitiefase van Omgevingswet (Ow) en Wet kwaliteitsborging van het bouwen (Wkb). > In 2023 leveren we een bijdrage aan de landelijke voorziening die rond en na inwerkingtreding van de Omgevingswet een vraagbaak en praktische ondersteuning biedt. > In 2023 brengen we de structurele (financiële en) inhoudelijke effecten van (inwerkingtreding van) de Omgevingswet in beeld om inzicht en handelingsperspectief te bieden voor gemeenten. Ook voorzien we gemeenteraad en inwoners van verantwoordingsinformatie. > In 2023 verbeteren we de activiteiten rond het thema Omgevingswet en Wkb, zodat gemeenten ook na 2023 gefaciliteerd en geïnformeerd worden.

26

3.3 Energie en klimaat Gemeenten richten zich op de realisatie van de ambities uit het Klimaatakkoord. De planvorming staat stevig in de steigers en de uitvoering begint op gang te komen. Daarbij moet worden geanticipeerd op het regeerakkoord dat begin 2022 is gepresenteerd, waarin een verhoging van de ambitie uit het Klimaatakkoord is aangekondigd van 49 procent naar 55 procent minder uitstoot in 2030. Ook de Europese ambities en de toegenomen urgentie van energieonafhankelijkheid door de oorlog in Oekraïne en geopolitieke verhoudingen vragen om meer gemeentelijke regie, versnelling en versteviging van de uitvoering. Er is dus sprake van intensivering terwijl de gemeentelijke aanpak nog volop in ontwikkeling is. Gemeenten willen meer inzicht in hoe opgaven uit het Klimaatakkoord in de volle breedte van het gemeentelijk domein kunnen worden uitgevoerd, zodat ze hiermee gericht aan de slag kunnen. We ontwikkelen producten en diensten die gemeenten hierin ondersteunen, zoals stappenplannen en handreikingen om de uitvoering te verbinden aan andere domeinen. Gemeenten willen een forse slag maken in de transities naar een duurzame energievoorziening, energiegebruik, CO2-reductie en klimaatadaptatie. Dit moet uiteindelijk leiden tot een duurzame en volhoudbare economie voor inwoners en tot energieonafhankelijkheid.

Om te komen tot een duurzame toekomst is gemeentelijke samenwerking en kennisuitwisseling tussen gemeenten, maatschappelijke partners en het rijk van groot belang. Gemeenten hebben behoefte aan ondersteuning bij de uitvoering van het Klimaatakkoord en de energietransitie. Daarbij ligt de nadruk op de gebouwde omgeving, de wijk- en gebiedsgerichte aanpak, en op elektriciteit en mobiliteit. De ambities ten aanzien van de energietransitie krijgen concreet vorm in steeds meer sectoren. Zo dragen gemeenten in regioverband bij aan de Regionale Energiestrategieën (RES), heeft de industrie haar plannen vastgelegd in de Cluster Energiestrategieën (CES) en is de laad-

27

3 – Leefomgeving

behoefte van de mobiliteitssector vastgelegd in de Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL). Tegelijkertijd is er sprake van schaarste, zowel in ruimte als in net-capaciteit. We versterken de uitvoeringskracht van gemeenten door het verder ontwikkelen van de RESaanpak. Ook verstevigen we het interbestuurlijk samenwerken door onder andere een Nationaal Programma voor de gebouwde omgeving op te richten. En door bijvoorbeeld een volwaardige inbreng in de NOVI- en de MIRT-cyclus aan te bieden. Daarmee verbeteren we het instrumentarium, de financieringsarrangementen, de bevoegdheden en de interbestuurlijke samenwerking op basis van de uitvoeringspraktijk.

Beleidsinzet

> In 2023 faciliteren we gemeenten in het oppakken van hun klimaattaken door het agenderen en uitwerken van randvoorwaarden en knelpunten in gesprekken met het rijk en andere stakeholders. Daarnaast werken we aan interne- en externe kennisontwikkeling om gemeenten in hun opgave te ondersteunen door onder andere het organiseren van kennissessies en netwerkbijeenkomsten en het uitvoeren van lobbyactiviteiten.

Verduurzamen gebouwde omgeving Het verduurzamen van de gebouwde omgeving is een forse en complexe opgave. Gemeenten hebben hierbij behoefte aan overzicht, handelingsperspectief en ondersteuning. Denk daarbij aan inzicht in sturing op de naleving van verduurzamingsmaatregelen in het bedrijfsleven, en bruikbare data waarmee er prioriteiten kunnen worden gesteld gebaseerd op factoren als de financiële draagkracht van bewoners en ‘drukte in de ondergrond’. Door problemen uit de gemeentelijke uitvoeringspraktijk breder te agenderen, worden er ook andere ketenpartners betrokken die op basis hiervan veranderingen kunnen doorvoeren. Beleidsinzet

> In 2023 voeren we lobbyactiviteiten uit en geven we sturing binnen interbestuurlijke programma’s. Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 ondersteunen we gemeenten bij het aardgrasvrij maken en verduurzamen van hun gebouwde omgeving. Hieronder vallen ook de taken rondom vergunningverlening, toezicht en handhaving (VTH). Dit doen we onder andere door middel van het organiseren van webinars en leerkringen (in samenwerking met het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie, NPLW), het opstellen van handreikingen en andere kennisproducten.

Regionale Energiestrategie en energie-infrastructuur Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

De gemeentelijke inzet op de energie-infrastructuur is noodzakelijk om te kunnen meebeslissen over de benodigde toekomstige netcapaciteit in relatie tot de lokale energieplannen. Daarbij voeren we gesprekken met regionale netbeheerders om de financiële uitvoeringskaders op orde te krijgen vanuit de gemeentelijke rol als aandeelhouder. In samenwerking met het Nationaal Programma RES bieden we handreikingen aan, en creëren we overzicht van en inzicht in de benodigde financiële, planvormings- en andere uitvoeringsinstrumenten en -middelen. In dertig regio’s werken gemeenten samen aan een RES met provincies, waterschappen en andere stakeholders. Doel is dat in elke RES-regio gebieden worden aangewezen voor het opwekken van schone energie uit zon en wind. Ook worden warmtebronnen in kaart gebracht. De RES 1.0 is inmiddels opgeleverd en levert opgeteld meer dan het gestelde doel

28

3 – Leefomgeving

van 35 TWh. De RES-sen worden nu uitgewerkt tot concrete plannen en projecten. Daarvoor is het ook nodig dat de energienetten al deze energie kunnen transporteren en dat daarbij ook rekening wordt gehouden met voldoende netcapaciteit voor woningbouwprojecten, bedrijfsterreinen en overige ontwikkelingen. Gemeenten kunnen daar via hun beleidsprocessen op sturen. Het is van belang dat gemeenten de inwoners op het juiste moment bij de energietransitie kunnen betrekken. We ondersteunen gemeenten met participatie-instrumenten gericht op draagvlak creëren bij inwoners. Daarbij zorgen we ervoor dat gemeenten in staat worden gesteld om hun aanpak te verbinden aan de integrale plannen voor hun RES-sen en bijvoorbeeld ook voor aardgasvrije wijken. > In 2023 ondersteunen we gemeenten bij de ontwikkelingen in de energie-infrastructuur, netcapaciteit en bij het tot uitvoering brengen van de RES en de verduurzaming van industrie en bedrijven. We ondersteunen door het maken (of helpen bij het maken) van handreikingen, kennissessies en netwerkbijeenkomsten.

Mobiliteit Wij ondersteunen gemeenten bij het verminderen, veranderen en verduurzamen van mobiliteit (de zogeheten ‘trias mobilica’). Daarbij besteden we aandacht aan mobiliteitsdata bij gemeenten en helpen we gemeenten informatie te delen en van elkaar te leren. Beleidsinzet

> In 2023 voeren we lobbyactiviteiten uit en organiseren we kennisdelingsbijeenkomsten tussen gemeenten. Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 ondersteunen we gemeenten door het maken van handreikingen.

Industrie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

Er zijn vijf grote industriële clusters in Nederland die elk voor hun gebied een Cluster Energie Strategie (CES) vormen: Chemelot, Zeeland, Rotterdam-Moerdijk, Noordzeekanaalgebied en Noord-Nederland. Daarnaast is er een zesde cluster dat niet ruimtelijk begrensd is, maar dat negen branches omvat die verspreid over het hele land voorkomen. Denk daarbij aan de keramische industrie, de karton- en papierindustrie en aan de ICT-sector en datacenters. De CES-en richten zich met name op industriële bedrijven die onder de CO2-heffing vallen. Zij geven inzicht in de verduurzamingsplannen van de grote industrie en welke infrastructuur hiervoor nodig is. Het is van belang voor deze bedrijven dat ze tijdig kunnen beschikken over de benodigde infrastructuur. Dat betreft zowel het verzwaren van bestaande (elektrische) infrastructuur, als het aanleggen van nieuwe infrastructuur, bijvoorbeeld voor waterstof en CO2. Om regie te houden en de aanleg van energie-infrastructuur in goede banen te leiden, is het Programma Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI) opgericht. > In 2023 brengen we gemeenten in stelling om visies naar uitvoering te helpen door zoekgebieden van RES-sen om te zetten naar concrete projecten.

> In 2023 ondersteunen we gemeenten bij het beperken van hun netwerkcapaciteitsproblemen en het versnellen van het realisatieproces; onder andere door kennisdeling en het inrichten van een landelijke ondersteuningsstructuur. > In 2023 ondersteunen we gemeenten bij het opschroeven van de productie van duurzame energie inclusief infrastructuur, onder andere door het ontwikkelen van concrete tools en instrumenten en deze via kennisdeling te ontsluiten voor en door gemeenten.

29

3.4 Regionale economie Gemeenten willen op regionale schaal samenwerken aan een duurzame economie, zodat zij ook in de toekomst kunnen anticiperen op tijden van laagconjunctuur. Gemeenten hebben een belangrijke rol in het realiseren van een goed vestigingsklimaat voor ondernemers. De leefbaarheid van binnensteden en kernen, en verduurzaming van werklocaties zijn belangrijke agendapunten voor de komende periode. Transities op het gebied van energie, duurzaamheid, digitalisering en robotisering zorgen voor veranderingen in de aard en omvang van de werkgelegenheid. Het is belangrijk dat de beroepsbevolking in staat is met die veranderingen mee te bewegen, en dat het mkb erin slaagt werknemers te behouden en aan te trekken. Veel gemeenten werken samen met ondernemers- en werknemersorganisaties, UWV en onderwijsinstellingen aan een regionale human capital-agenda. De VNG streeft in overleg met landelijke koepels en het rijk naar een slagvaardige regionale infrastructuur om te komen tot een wendbare en weerbare beroepsbevolking. Gemeenten zijn hiervan afhankelijk om maatschappelijke opgaven en transities in uitvoering te brengen en daarmee de ontwikkeling van de brede welvaart te stimuleren. We blijven gemeenten ondersteunen om het mkb in de volle breedte te bedienen met een goede dienst-verlening om crises te doorstaan.

Gemeenten hebben tijdens de coronapandemie al laten zien dat zij met hun dienstverlening dicht bij ondernemers staan. De economische impact van de crisis in Oekraïne is zich nog aan het ontvouwen, maar de economische effecten hiervan zien we al terug binnen gemeenten. We ondersteunen gemeenten bijvoorbeeld door de economische impact van dit soort crises zowel kwantitatief als kwalitatief in beeld te brengen. Hiervoor maken we gebruik van data die we voorzien van duiding waardoor de informatiepositie van gemeenten wordt versterkt.

30

3 – Leefomgeving

Beleidsinzet > In 2023 versterken we samen met gemeenten de economische regio’s door het positioneren van gemeenten bij de samenwerking aan duurzaam economisch herstel en transitie met rijk, provincies, bedrijfsleven en maatschappelijke partners. > In 2023 continueren we het dashboard maatschappelijke en economische veerkracht en ontwikkelen we die door. Hiermee ondersteunen we gemeenten bij datagedreven werken door het toegankelijk maken van sociaaleconomische data ten behoeve van het ontwikkelen en uitvoeren van lokaal en regionaal beleid en uitvoering. > In 2023 ondersteunen we gemeenten bij hun dienstverlening en het verbeteren van de kwaliteit van regelgeving aan hun ondernemers door middel van een meerjarig programma ondernemersdienstverlening en regelgeving.

31

4 Lokale democratie en veiligheid 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Vitale lokale democratie De veilige gemeente Gemeenterecht Financiële dienstverlening Werkgeversfunctie

32

‘Deze tijd vraagt om het maken van moeilijke keuzes’ Andries Kok, directeur Lokaal bestuur en informatiesamenleving

heel ingewikkelde setting om in te opereren. Tegelijkertijd staan gemeenten in de frontlinie en moeten zij in de praktijk inspringen bij alle crises en lastige knopen doorhakken. Dat vraagt ontzettend veel van burgemeesters, wethouders, raadsleden en ambtenaren. Als VNG denken wij mee over een weerbaar en krachtig lokaal bestuur, over hoe de inwoners tegemoet te treden in die onrust, hoe hen deelgenoot te maken van die dilemma’s.

D

e wereld is enorm aan het schuiven; oorlog, inflatie, stikstofcrisis, asielcrisis, woningnood … Dat raakt mensen direct en zorgt voor maatschappelijke onrust. Wat opvalt bij veel van de opgaven waar we voor staan, is dat het gaat om inpassingsvraagstukken en het verdelen van schaarste. Waar komen die windmolens te staan? Hebben we voldoende woningen om alle doelgroepen in onze gemeente een huis en een thuis te bieden? Van de overheid vraagt deze tijd soms dat er moeilijke keuzes gemaakt worden. Ondertussen heeft het vertrouwen in de overheid en de rechtstaat de afgelopen jaren een flinke deuk opgelopen, omdat ze niet altijd leveren en vaak zelfs als medeveroorzaker van crises worden gezien. Denk aan de toeslagenaffaire en hoe is omgegaan met de Groningers. Maar ook de uitvoering lijkt de overheid niet op orde te hebben: de Belastingdienst, Schiphol, het COA, we kennen de voorbeelden. Voor gemeenten is dit een

33

Als VNG zetten wij ons in om ervoor te zorgen dat de condities waaronder gemeenten hun werk goed kunnen doen op orde zijn. Door te zorgen dat nieuwe regelgeving wordt doorvertaald in alle modelverordeningen. Door te werken aan goed werkgeverschap en te zorgen voor goede arbeidsvoorwaarden, want zonder de juiste mensen kunnen ambities niet worden verwezenlijkt. Maar ook door te knokken voor een stabiele en toereikende financiering van gemeenten. Inclusief geld dat vrij te besteden is, zodat gemeenteraden zelf keuzes kunnen maken en hun autonome taken kunnen waarmaken. Daar hoort ook een goede interbestuurlijke samenwerking bij, met heldere spelregels die ook worden nageleefd. Ook, of vooral, als het moeilijk wordt. Juist dan moeten overheden samen die onrust kanaliseren en zorgen voor een veilige gemeente. Want ook op het vlak van veiligheid staat de gemeente in de frontlinie. Het bestrijden van ondermijning is bijvoorbeeld een prioriteit. Vanuit de GGU ondersteunen we dat met de Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK). Maar denk ook aan de Quickscan lokale democratie. Met deze scan kunnen we een ‘foto’ maken van hoe het met de lokale democratie gesteld is. Een mooi vertrekpunt voor actie en voor het bouwen aan vertrouwen.

4.1 Vitale lokale democratie Invloed hebben op de leefomgeving, daar draagt een vitale lokale democratie aan bij. Hoe gemeenten dat doen is maatwerk. In elke gemeente passen weer andere vormen en instrumenten om ideeën en meningen vanuit de samenleving een plaats te geven. VNG ontwikkelt daarom steeds nieuwe manieren om de dialoog met inwoners te kunnen voeren.

Ondersteuning representatieve democratie Beleidsinzet

> In 2023 ondersteunen we gemeenteraadsleden en wethouders, en analyseren we alle collegeakkoorden zodat ons ondersteuningsaanbod blijft aansluiten op de gemeentelijke behoeften. Daarnaast bieden we gemeenten een nieuw instrumentarium aan om lokale toekomstvisies te maken, gericht op de ontwikkeling van lokale democratische functies.

Herstel van vertrouwen in de lokale politiek Beleidsinzet

De lage opkomsten bij de laatste (raads)verkiezingen zijn naast alle geluiden over gebrekkige uitvoering overheidsbreed, één van de signalen dat burgers een probleem hebben met vertrouwen in de overheid. De samenleving kan niet goed functioneren als er onvoldoende vertrouwen is in de overheid. Wat vertrouwen kan versterken is betrokkenheid van inwoners bij het beleid van hun gemeente. De lokale overheid kan dit stimuleren met transparante communicatie over de totstandkoming en gevolgen van haar beleid. Het VNG-programma Focus op uitvoering zet in op inspraak en communicatie tussen inwoners en lokale overheid. > In 2023 onderzoeken we (volgend uit het Actieprogramma Lokaal Bestuur van BZK) de factoren die op lokaal niveau het vertrouwen van inwoners in de lokale overheid beïnvloeden. We stellen de vraag of de verschillende controlesystemen bijdragen aan herstel van vertrouwen, zoals de werking van de Algemene Rekenkamer, de Nationale ombudsman, de griffie en raadsondersteuning, lokale media, de burgemeester als hoeder van de lokale democratie en samenleving. Op basis van dit onderzoek schrijven we een advies over

34

4 – Democratisch besturen

mogelijke versterkingen en verbeteringen van de werking van het lokaal democratisch systeem (de gemeenteraad in samenspel van de meervoudige lokale democratie); lokale controlesystemen (vertrouwenwekkende beleidsvorming op lokaal niveau); de dagelijkse uitvoering van lokaal beleid en mogelijkheden tot inspraak en medewerking hierin. Dit doen we in samenwerking met het programma Focus op uitvoering. > In 2023 ondersteunen we lokale politieke partijen door te blijven samenwerken met het Kennispunt lokale politieke partijen. We behartigen de belangen van gemeenten voor gelijke financiering voor alle lokaal opererende partijen.

Regionale samenwerking Beleidsinzet

> In 2023 bundelen we kennis in een kennisbank regionale samenwerking, zetten we een intern VNG-netwerk en een extern netwerk regionaal samenwerken op. Voor gemeenten zetten we een adviseur regionale samenwerking in voor praktische hulp bij vragen. > In 2023 ontwikkelen we een methode waarmee gemeenten zelf meer overeenstemming kunnen creëren met andere gemeenten. Deze methode helpt gemeenten om samenwerkingsverbanden met andere gemeenten een regio te vormen rondom maatschappelijke (beleids)opgaven. > In 2023 onderzoeken we manieren om te meten hoe de regionale samenwerking lokaal functioneert en vindt bestuurlijke besluitvorming plaats over de financiering van regio’s.

Bevorderen van participatiemogelijkheden Beleidsinzet

Participatie op lokaal niveau is om meerdere redenen belangrijk. Lokale kennis wordt beter benut en doorgaans ontstaat via participatie een groter draagvlak voor beleid. Verder leiden goede ervaringen zowel bij lokale overheid als inwoners tot een groter vertrouwen in elkaar. >

In 2023 hebben alle gemeenten een participatieverordening, die bij voorkeur samen met inwoners is opgesteld. We stimuleren opnieuw jongerenparticipatie. Dit doen we onder andere door een nieuwe editie van het festival #MijnStemTelt, waar een groeiende groep gemeenten zich bij aansluit.

> In 2023 ontwikkelen we een visie op participatie. Hierin staat ook de manier waarop de VNG gemeenten ondersteunt en welke ontwikkelingen zij met de leden verder wil onderzoeken en tot mogelijke nieuwe wijzen van participatie wil komen. De visie bevat ook een ondersteuningsaanbod (of de plannen tot ontwikkeling daarvan).

Verbetering interbestuurlijke verhoudingen Beleidsinzet

> In 2023 onderhouden we de code interbestuurlijke verhoudingen, zodat decentrale overheden een heldere en sterke positie hebben in gesprekken met het Rijk.

35

4 – Democratisch besturen

Ondersteuning maatschappelijke en participatieve democratie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 anticiperen we net als in 2022 op mogelijkheden voor nieuwe door het rijk gefinancierde programma’s en/of projecten die bijdragen aan de vernieuwing van de lokale democratie en aan een verbetering van de participatiemogelijkheden voor inwoners. > In 2023 intensiveren we het gebruik van het instrument Quickscan lokale democratie. We voeren de Quickscan uit bij vijftig gemeenten bij wie dat niet eerder is gedaan. Ook herhalen we de scan bij minimaal tien gemeenten. Met deze Quickscan meten gemeenten de werking van hun lokale democratie en kunnen zij verbeteracties formuleren en uitvoeren. We bieden daarbij ook ondersteuning in scenariodenken.

36

4.2 De veilige gemeente Ondermijning is een complex thema waarin VNG haar leden ondersteunt met informatie en aanpakmethodieken. Groeiende zorg is de toename van maatschappelijke onrust, dat een speelt op nationaal, provinciaal en regionaal niveau. VNG werkt aan een kennisfaciliteit waar alle beschikbare informatie over dit thema wordt samengebracht. In 2023 voeren we de BOA-agenda uit en behartigen we de belangen van onze leden ook op het gebied van digitale veiligheid, de aanpak van mensenhandel en de Wet regulering sekswerk.

Aanpak ondermijning Beleidsinzet

> In 2023 werken we verder aan een gebiedsgerichte en persoonsgerichte aanpak. We besteden hierbij bijzondere aandacht aan de kleinere gemeenten: succesvolle aanpak in de ene plaats leidt nogal eens tot een verschuiving naar de volgende. Daarbij hebben criminelen een neus voor rustige plaatsen en gebouwen, die veelal in kleine gemeenten liggen. Naast de wijkgerichte, persoonsgerichte en gebiedsgerichte aanpak, zoekt VNG ook naar innovatieve wegen om leden te ondersteunen in de aanpak van dit vraagstuk. > In 2023 werken wij mee aan de uitvoering van het Pact voor de Rechtstaat. Ook streven we naar een verdubbeling van het aantal gemeenten dat meedoet aan de wijkaanpak Preventie met gezag van de ministeries BZK en JenV, van 15 naar 30 deelnemers. Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 breiden we de Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK) geografisch uit met een aanpak bedrijventerreinen en een aanpak autobranche. We onderzoeken ook de mogelijkheden naar uitbreiding voor andere branches. Er wordt voortgebouwd op de pilot AI en DOOK, gebaseerd op de succesvolle opgedane ervaringen uit 2022. DOOK draagt bij aan het verbeteren van de informatiepositie van gemeenten. Het systeem registreert onregelmatigheden die zouden kunnen wijzen op ondermijning en criminaliteit.

37

4 – Democratisch besturen

Aanpak maatschappelijke onrust Beleidsinzet

Onrust en protest in de Nederlandse maatschappij komt en gaat en zijn tot op zekere hoogte zelfs wenselijk. Het recht op demonstratie is immers een grondrecht en onderdeel van het controlesysteem in de Nederlandse rechtstaat. Anderzijds zijn er perioden waarin de wijze van protestvoeren grimmiger wordt: neem bijvoorbeeld de avondklokrellen, uit de hand gelopen coronaprotesten, de grimmige boerenprotesten, etc. Het rijk heeft naar aanleiding hiervan een aanpak ontwikkeld in samenwerking met de medeoverheden. Wij constateren dat maatschappelijke onrust als thema eerder groter wordt dan kleiner en belangrijk om op meerdere niveaus te monitoren. > In 2023 verbeteren we de informatiepositie van (lokale) bestuurders. We zetten een kennisfaciliteit op waar alle informatie die er is op dit thema wordt samengebracht en beter verbonden. > In 2023 werken we aan een betere verbinding met andere domeinen zoals onderwijs, zorg, wonen en veiligheid. Dit doen we op rijksniveau, provinciaal en lokaal. Om de behoeften te peilen en tot één doel, één plan te komen voor gemeenten op het gebied van maatschappelijke onrust, voerden wij een behoeftepeiling uit. Op basis van de resultaten kunnen beleid en lobby worden gevormd. > In 2023 formuleren we beleid op het gebied van maatschappelijke onrust.

We nemen een methodiek op waarmee VNG structureel met leden in gesprek kan blijven over dit thema en ondersteuning kan bieden.

Toezicht en handhaving Beleidsinzet

De samenleving heeft behoefte aan handhaving van regels, onder meer in relatie tot overlast, verloedering, onveiligheid en aanpak van criminaliteit in het algemeen. Drie van de vijf gemeenten hebben nu een organisatie van buitengewoon opsporingsambtenaren (BOA’s). De professionalisering van het BOA-beroep heeft met name de laatste tien jaar een vlucht genomen. De BOA heeft een volwaardige plaats in het toezicht- en handhavingsstelsel verworven. Daardoor is behoefte aan wijziging van de landelijke wet- en regelgeving, verdere versterking van de professionaliteit, en een nog betere samenwerking van BOA’s en politie (rolverdeling) bij het uitoefenen van toezicht en het handhaven van wetten en regels. Het efficiënter inrichten van platforms en netwerken kan daaraan bijdragen: om beter collectief te organiseren, van elkaar te leren en een gezamenlijke lobbystrategie ontwikkelen. De VNG stelde in 2022 een BOA-agenda op. Het ministerie van JenV stelde middelen beschikbaar voor de uitvoering ervan. > In 2023 voeren we de BOA-agenda uit, die gemeenten helpt in hun toezichthoudende taak. > In 2023 voeren we pilots uit in verkeershandhaving om de bevoegdheden tussen BOA en politie scherper in beeld te krijgen en beter te regelen. > In 2023 starten we een lobby voor structureel extra budget vanuit het rijk voor gemeenten voor toezicht en handhaving in het openbare domein.

Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2023

> In 2023 moderniseren we de werkkleding van BOA’s om te passen bij de toegenomen professionalisering van het beroep. Het zogenaamde modeluniform vergroot de zichtbaarheid van BOA’s in de openbare ruimte en ondersteunt zo de toezichthoudende taak van gemeenten.

38

4 – Democratisch besturen

Zorg en veiligheid Beleidsinzet

> In 2023 herijken we het programma Samen tegen mensenhandel, dat in 2023 afloopt. Via een lobby zetten we in op het verkrijgen van voldoende structurele middelen voor uitvoering van beleid. Ook borgen we een verbinding met de domeinen zorg en veiligheid, zowel bestuurlijk, ambtelijk als regionaal. Preventie krijgt een duidelijke plek, in samenwerking met scholen. > In 2023 starten we met de implementatie van een visie op zorg en veiligheid. Dit doen we in verbinding en in samenwerking met de relevante partners.

Wet regulering sekswerk Beleidsinzet

De Wet regulering sekswerk is opgenomen in het coalitieakkoord als een van de prestaties van het nieuwe kabinet. > In 2023 maken we de ledeninzet duidelijk over de inhoud en de werking van de wet, waarna we hun belangen behartigen.