Bijlage 5 Cebon Rapport 'Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

............................................................................................................................. ................................................................................................................................................................................................................................................................ .............................

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds ..........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

een nieuwe methode voor een klassieke uitdaging

m.m.v. Regioplan Beleidsonderzoek

19805

eindrapport

30 november 2020

onderzoeksteam Rien Bruins, projectleider Coen van Rij, eindverantwoordelijke John van Leerdam Wilfred Nijhof Jaap Kuijpers Liane van Dantzig Matthew Pentecost Jeroen van Tessel Bjørn Dekker Jana Pasker Suna Duysak Jerzy Straatmeijer Joris Timmermans Thomas Dolman

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

2

I

Inhoudsopgave S Samenvatting ........................................................................................................................................ 6 S.1 Context van herijking verdeling klassiek domein .......................................................................... 6 S.2 Beoordelingskader voor een rechtvaardige verdeling .................................................................... 7 S.3 Regressieanalyse toegepast op klassiek domein ............................................................................ 8 S.3.1 Uitgangspunten Financiële-verhoudingswet vragen doordachte toepassing regressieanalyse ...............................................................................................................

8 S.3.2 Proxy-effecten minimaliseren: schatten op clusteronderdelen met onderbouwde kostendrijvers..................................................................................................................10 S.3.3 Kip-ei probleem beperken: modellen corrigeren voor verschillen in eigen middelen ....12 S.3.4 Niet alle lasten zijn noodzakelijk: aansluitverschillen inhoudelijk toetsen op effect eigen keuzes ....................................................................................................................13 S.3.5 Stappenplan voor toepassing regressieanalyse ................................................................14 S.4 Resultaat: verklaringsmodellen voor klassiek domein ..................................................................15 S.5 Verklaringsmodellen voor klassiek domein voldoen aan uitgangspunten ....................................18 S.6 Van verklaring naar verdeling in klassiek domein ........................................................................20 S.7 Specifieke vaste bedragen .............................................................................................................22 S.8 Nieuwe verdeling klassiek domein: optelsom herverdeeleffecten en volume effecten .................23 1 Context herijking klassiek

domein.....................................................................................................28 2 Beoordelingskader voor een rechtvaardige verdeling ......................................................................31 2.1 Uitgangspunten rechtvaardige verdeling vastgelegd in Financiële-verhoudingswet ....................31 2.2 Beoordelingskader herijking gemeentefonds ................................................................................31 2.3 Weging van criteria in het beoordelingskader ...............................................................................32 2.4 Uitgangspunten Financiële-verhoudingswet vertaald in nieuwe methode ....................................34 3 Regressieanalyse toegepast op het gemeentefonds ............................................................................35 3.1 Regressieanalyse toepasbaar gemaakt...........................................................................................35 3.2 Proxy-effecten minimaliseren: schatten op clusteronderdelen met onderbouwde kostendrijvers .37 3.3 Kip-ei probleem beperken: modellen corrigeren voor verschillen in eigen middelen ..................40 3.4 Niet alle lasten zijn noodzakelijk: aansluitverschillen inhoudelijk toetsen op effect eigen keuzes

...........................................................................................................................................44 3.5 Stappenplan voor toepassen van regressieanalyse vanuit huidige maatstaven ..............................45 3.6 Werkwijze om specifieke thema’s mee te nemen in het verklaringsmodel ..................................48 3.6.1 Thema 1: extra (intensieve) taken G4 .............................................................................48 3.6.2 Thema 2: nieuwe maatstaven ..........................................................................................49 3.6.3 Thema 3: bijzondere omstandigheden krimp, kernen, bodem en schaaleffecten ............51 3.6.4 Thema 4: investeringsgerelateerde uitgaven ...................................................................53 3.7 Leeswijzer voor clusteranalyses en verklaringsmodellen .............................................................55 4 Cluster Bestuur en ondersteuning .....................................................................................................56 4.1 Gemeentelijke taken......................................................................................................................56 4.2 Omvang en samenstelling van netto lasten ...................................................................................57 4.3 Spreiding van netto lasten

.............................................................................................................58 4.4 Verklaringsmodel afgestemd op spreiding netto lasten ................................................................59 5 Cluster Openbare orde en veiligheid .................................................................................................62 Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

3

5.1 5.2 5.3 5.4

Gemeentelijke taken......................................................................................................................62 Omvang en samenstelling van netto lasten ...................................................................................63 Spreiding van netto lasten .............................................................................................................64 Verklaringsmodel afgestemd op spreiding netto lasten ................................................................65

6 Cluster Onderwijs ...............................................................................................................................68 6.1 Gemeentelijke taken......................................................................................................................68 6.2 Omvang en samenstelling van netto lasten ...................................................................................69 6.3 Spreiding van netto lasten .............................................................................................................70 6.4 Verklaringsmodel afgestemd op spreiding netto lasten ................................................................71 7 Cluster Sport, cultuur en recreatie ....................................................................................................74 7.1 Gemeentelijke taken......................................................................................................................74 7.2 Omvang en samenstelling van netto lasten ...................................................................................75 7.3 Spreiding van netto lasten .............................................................................................................76 7.4 Verklaringsmodel afgestemd op spreiding netto lasten ................................................................77 8 Cluster

Infrastructuur, ruimte en milieu ..........................................................................................80 8.1 Gemeentelijke taken......................................................................................................................80 8.2 Omvang en samenstelling van netto lasten ...................................................................................81 8.3 Spreiding van netto lasten .............................................................................................................82 8.4 Verklaringsmodel afgestemd op spreiding netto lasten ................................................................84 8.4.1 IRM exclusief riolering en reiniging (INFRA en RME) .................................................84 8.4.2 Riolering .........................................................................................................................87 8.4.3 Reiniging.........................................................................................................................90 9 Verklaringsmodellen in het klassiek domein ....................................................................................93 9.1 Totaaloverzicht .............................................................................................................................93 9.2 Gevoeligheidsanalyse en analyse van uitschieters

........................................................................95 9.3 Beoordeling verklaringsmodellen klassiek domein ......................................................................98 10 Van verklaring naar verdeling .........................................................................................................101 10.1 Naar nieuwe verdeelmodellen in het klassiek domein ................................................................101 10.2 Specifieke vaste bedragen in de nieuwe verdeling ......................................................................103 11 Herverdeling en toename volume klassiek domein .........................................................................105 11.1 Het volume van het klassiek domein is fors toegenomen ...........................................................105 11.2 Effecten herijking: optelsom van nieuwe verdeling en groter volume ........................................106 11.3 Onderhoudsagenda voor het klassiek domein .............................................................................109 11.4 Naar een integraal beeld van de herijking van het gemeentefonds .............................................110 Bijlagen ...................................................................................................................................................111 A Begeleiding van het onderzoek

.........................................................................................................113 B Steekproef ..........................................................................................................................................115 C Clusterindeling ..................................................................................................................................117 D Verdeelmaatstaven ............................................................................................................................119 E Integratie en decentralisatie uitkeringen .........................................................................................120 Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

4

F Verkenningen verplichte regionalisering ........................................................................................121 F.1.1 Veiligheidsregio’s: verplichte regionalisering crisisbeheersing en brandweer .............121 F.1.2 Omgevingsdiensten: verplichte regionalisering basistaken milieu ...............................124 G Nadere verkenningen nulvariant clusteronderdelen ......................................................................128 G.1.1 Bestuur en ondersteuning ..............................................................................................128 G.1.2 Sport, cultuur en recreatie .............................................................................................128 G.1.3 Infrastructuur, ruimte en milieu ....................................................................................129 H Gebruikte afkortingen ......................................................................................................................131

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

5

S

Samenvatting

S.1

Context van herijking verdeling klassiek domein financiële middelen aansluiten bij veranderd gemeentelijk takenpakket De afgelopen 20 jaar is er veel veranderd in het takenpakket van gemeenten. Denk aan de decentralisaties in het sociaal domein, schaalvergroting, de positie van centrumgemeenten, samenwerking in regionale verbanden en vraagstukken rond groei en krimp. Om deze veranderde (wettelijke) taken te kunnen uitvoeren is het essentieel dat verschillende gemeenten over voldoende financiële middelen beschikken. De herijking richt zich op de verdeling van de middelen binnen de bestaande omvang van het gemeentefonds. herijking verdeling gemeentefonds in drie delen Hoe de verdeling van het gemeentefonds het beste kan worden herijkt, heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) laten onderzoeken in drie delen. Adviesbureau AEF heeft onderzoek gedaan naar de uitgaven in het sociaal domein. De uitgaven voor het klassiek domein zijn onderzocht door Cebeon in samenwerking met Regioplan Beleidsonderzoek. Voor de herijking van de inkomsten heeft het ministerie van BZK voorstellen ontwikkeld, waarbij Cebeon ondersteuning heeft verleend. recht doen aan verschillen in kosten en inkomsten is complexe opgave De huidige verdeling van het gemeentefonds wordt als complex ervaren.

De afgelopen jaren zijn oplossingen voor verdeelvraagstukken geïmplementeerd die ieder afzonderlijk goed zijn uit te leggen, maar door een opeenstapeling van keuzes hebben geleid tot een ondoorzichtig geheel. De ene verfijning lokt de andere uit. Daarnaast is een aantal specifieke punten over de achtergrond van kostenverschillen blijven liggen na het groot onderhoud in 2014/2015.1 Het gaat om investeringsgerelateerde uitgaven, effecten van regionalisering, bijzondere omstandigheden die tot meerkosten kunnen leiden (schaaleffecten, bodemgesteldheid en krimp) en de specifieke vaste bedragen van de grootste gemeenten. Tot slot is de wijze waarop gemeentelijke inkomsten in de verdeling worden betrokken aan herziening toe en hebben diverse gemeenten aandacht gevraagd voor de gevolgen van de verdeling voor hun financiële positie. het doel is een volledige en integrale herijking van de verdeling Het doel van de herijking is te komen tot een volledige en integrale herziening van de verdeling van het gemeentefonds. De herijking is volledig, omdat alle uitgavenclusters van het gemeentefonds erin zijn betrokken evenals de verevening van de inkomsten. Daarnaast is de herijking integraal, omdat de clusters niet alleen afzonderlijk maar ook in onderlinge samenhang zijn bekeken.

Bij het klassieke domein ligt de directe aanleiding voor het onderzoek in noodzakelijk onderhoud (overhead, onwenselijk geachte maatstaven), de behoefte om de genoemde specifieke vraagpunten op te lossen en de nadrukkelijke wens om de verdeling te vereenvoudigen. uit oogpunt van transparantie is gekozen voor een statistische methode De gemeentefondsbeheerders hechten veel belang aan een zorgvuldig proces en uitlegbare uitkomsten van de herijking. Met het oog hierop is gekozen voor een andere, statistische methode (lineaire regressie).

1

Rfv (2014): Briefadvies Groot onderhoud verdeling gemeentefonds 2015 en 2016 en (2015): Briefadvies Groot onderhoud gemeentefonds 2016; VNG (2014): Consultatie groot onderhoud gemeentefonds 2015 en 2016 en (2015): Consultatie groot onderhoud gemeentefonds 2016.

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

6

het onderzoek is uitgevoerd onder intensieve ambtelijke en bestuurlijke begeleiding Aan een zorgvuldig proces en uitlegbare uitkomsten hebben ook ambtelijk deskundigen en bestuurders van gemeenten een actieve en constructief-kritische bijdrage geleverd. Hun inbreng kreeg gestalte via de stuurgroep klassiek, de begeleidingscommissie klassiek en de bestuurlijke kopgroep. De samenstelling van deze groepen treft u in de bijlage. Wij danken alle betrokkenen voor hun waardevolle inbreng. de resultaten voor het klassieke domein maken onderdeel uit van een integraal voorstel Op basis van de onderzoeksresultaten voor de drie afzonderlijke delen van de herijking (sociaal, klassiek en inkomsten) stellen de fondsbeheerders – in afstemming met betrokken partijen – een voorstel op voor aanpassing van de verdeling. Over dit integraal verdeelvoorstel vragen zij advies aan de ROB en de VNG. Na dit advies volgt een bestuurlijk besluitvormingstraject, waarvan de uitkomsten worden gepresenteerd in de gemeentefondscirculaire. leeswijzer voor deze samenvatting In deze samenvatting leest u de belangrijkste uitkomsten van het onderzoek voor het klassiek domein. Vooraf is toegelicht wat volgens de geldende wetgeving de eisen aan een rechtvaardige verdeling zijn en welke aanvullende uitgangspunten van toepassing zijn voor het onderzoek (paragraaf 2).

De eisen vanuit de wetgeving hebben we vertaald in een helder stappenplan, waarmee de nieuwe methode op een transparante wijze kan worden toegepast op het gemeentefonds (paragraaf 3). De uitkomsten van de ontwikkelde verklaringsmodellen en de beoordeling daarvan aan de hand van het bestuurlijk vastgestelde beoordelingskader vindt u in paragraaf 4 en 5. Daarna volgt een toelichting op de wijze waarop deze verklaringsmodellen zijn omgezet in een verdeelmodel (paragraaf 6), met bijzondere aandacht voor de specifieke vaste bedragen van de G4 (paragraaf 7). Tot slot zijn de herverdeeleffecten inzichtelijk gemaakt, waarbij rekening is gehouden met veranderingen in het volume van het klassiek domein (paragraaf 8).

S.2

Beoordelingskader voor een rechtvaardige verdeling uitgangspunten Financiële-verhoudingswet De uitgangspunten voor een rechtvaardige verdeling zijn vastgelegd in de Financiële-verhoudingswet (Fvw) uit 1997. De afgelopen jaren is een aantal beschouwingen verschenen van de Raad voor de financiële verhoudingen (Rfv/ROB), de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Raad van State over verschillende onderdelen van de financiële verhoudingen.2 In de kern onderschrijven deze rapporten dat de uitgangspunten van de Financiële-verhoudingswet nog steeds gelden. Dit is bij de start van het herijkingsonderzoek bevestigd in een brief van de minister van BZK aan de Tweede Kamer. 3 Het centrale doel van de verdeling is om gemeenten in een gelijkwaardige financiële uitgangspositie te brengen. Bij de verdeling van de algemene uitkering dient volgens de Financiële-verhoudingswet rekening te worden gehouden met: a) verschillen in noodzakelijke uitgaven tussen gemeenten (kostenoriëntatie) en b) de mogelijkheden die een gemeente heeft om die kosten te kunnen dekken uit eigen inkomsten (draagkracht). Dit maakt dat vergelijkbare gemeenten bij een gelijke belastingdruk een gelijkwaardig voorzieningenniveau kunnen realiseren. Dit zogenoemde 3e aspiratieniveau van Goedhart is vastgelegd als wettelijk

2

3

Rfv (2017): Eerst de politiek, dan de techniek. en Economisch omgaan met financiële verhoudingen. VNG (2014): Bepalen betekent betalen. Raad van State (2016): En nu verder! Vierde politieke beschouwing over interbestuurlijke verhoudingen. BZK (2018). Heroverweging financiële verhoudingen, Tweede Kamer 6 juli 2018, kenmerk 2018-0000584582.

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

7

uitgangspunt voor de verdeling van het gemeentefonds, zoals verwoord in artikel 7 van de Financiële-verhoudingswet en uitgewerkt in de Memorie van Toelichting. Artikel 7 Financiële-verhoudingswet De verdeling over de gemeenten van het voor de algemene uitkeringen beschikbare bedrag houdt rekening met de verschillen tussen de gemeenten in het vermogen tot het voorzien in eigen inkomsten en met de verschillen in noodzakelijke uitgaven.

aanvullende uitgangspunten Naast de eisen uit de Financiële-verhoudingswet zijn in het beoordelingskader van het herijkingsonderzoek aanvullende criteria opgenomen met het oog op de wens om te komen tot een globalere en beter uitlegbare verdeling. Het beoordelingskader is afgestemd met de stuurgroep klassiek en vastgesteld in het Bestuurlijk Overleg van de fondsbeheerders met de VNG in september 2019. In het onderzoek is gebleken dat met name globaliteit en uitlegbaarheid soms op gespannen voet staat met de wettelijk vereiste kostenoriëntatie. Andere criteria uit het beoordelingskader zijn eenvoudiger met elkaar te verenigen. Het betreft de betrouwbaarheid van gebruikte data, de herkenbaarheid van de clusterindeling en kenmerken van de verdeelmaatstaven. Daarom heeft de stuurgroep klassiek besloten om de criteria uit het beoordelingskader te prioriteren: primair kostenoriëntatie, secundair uitlegbaarheid en globaliteit, en tertiair de andere criteria.

S.3

Regressieanalyse toegepast op klassiek domein

S.3.1

Uitgangspunten Financiële-verhoudingswet vragen doordachte toepassing regressieanalyse nieuwe methode: pas regressieanalyse toe op de feitelijke netto lasten van gemeenten Eind 2018 is er – op basis van onderzoek van SEO – voor gekozen om een verdeling voor het sociaal domein te ontwikkelen met behulp van lineaire regressieanalyse op basis van feitelijke netto lasten van gemeenten.4 Er was behoefte aan een transparante en narekenbare methode. Omdat consistentie in methode voor de verdeling van de algemene uitkering wenselijk werd geacht, is er ook voor het klassiek domein voor gekozen om modellen te schatten met behulp van lineaire regressie in plaats van de – specifiek voor het gemeentefonds ontwikkelde – methode van verschillenanalyse.5 het toepassen van regressieanalyse binnen de Financiële-verhoudingswet … Uit het 3e aspiratieniveau van de Financiële-verhoudingswet volgt een aantal belangrijke aandachtspunten bij het gebruik van regressieanalyse.6 Kortgezegd gaat het om:

4 5

6

SEO (2018), De optimale verdeelsystematiek voor het sociaal domein in het gemeentefonds. Begin jaren ’90 heeft de toenmalige Raad voor de Gemeentefinanciën vastgesteld dat verschillende onderzoeksmethoden (waaronder lineaire regressie) zodanige tekortkomingen hebben, dat hiermee geen geschikte verdeling voor het gemeentefonds kan worden ontwikkeld. Daarom heeft zij opdracht gegeven een nieuwe methode (de verschillenanalyse) te ontwikkelen, specifiek toegesneden op de eisen die worden gesteld aan de verdeling in het gemeentefonds (zie ook Memorie van Toelichting van de Financiële-verhoudingswet 1997). Zie bijvoorbeeld Raad voor de gemeentefinanciën, Nieuwe verdeling gemeentefonds, Brief aan de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, de Minister van Financiën en de Staatssecretaris van Financiën, 18 maart 1994 en ‘De verschillenenanalyse, toegepast op de verdeling van het gemeentefonds’ in: Vereniging voor Beleidsonderzoek (2009), Methoden van beleidsonderzoekers: creatief en oplossingsgericht.

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

8

a)

proxy-effecten: regressie kan op statistische gronden maatstaven selecteren die geen echte kostendrijver zijn of hieraan een te licht/te zwaar gewicht toekennen in relatie tot de omvang van de noodzakelijke uitgaven die zij moeten verklaren; b) kip-ei probleem: gemeenten met meer eigen middelen kunnen ook meer uitgeven, maar deze bovengemiddelde uitgaven mogen niet in het gemeentefonds worden gehonoreerd. Regressie maakt geen onderscheid tussen zulke bovengemiddelde en noodzakelijke uitgaven; c) eigen keuzes: feitelijke uitgaven van gemeenten worden mede bepaald door eigen keuzes voor een hoger/lager voorzieningenniveau en een meer/minder efficiënte uitvoering. Eigen keuzes die tot uitdrukking komen in bovengemiddelde uitgaven mogen niet in het gemeentefonds worden gehonoreerd. Regressie probeert alle uitgavenverschillen met structuurkenmerken (exogene factoren) te vangen, inclusief bovengemiddelde uitgaven die samenhangen met eigen keuzes (endogene factoren). … vraagt een doordachte uitwerking Binnen de randvoorwaarden van het onderzoek hebben wij in de toepassing van de nieuwe methode op het klassiek domein zo goed mogelijk met deze aandachtspunten rekening gehouden door: a) verklaringsmodellen te schatten op clusteronderdelen (inhoudelijk samenhangende onderdelen van clusters) en gebruik te maken van maatstaven die een onderbouwde, inhoudelijke relatie hebben met de kosten.

Dit draagt bij aan de uitlegbaarheid van de maatstaven in de nieuwe modellen; b) verklaringsmodellen te corrigeren voor de beschikbaarheid van eigen middelen (algemene eigen middelen en specifieke vaste bedragen7); c) een residuenanalyse uit te voeren op de aansluitverschillen van de verklaringsmodellen, waarbij exogene factoren (structuurkenmerken) zijn onderscheiden van endogene factoren (eigen keuzes). Op deze wijze is tevens invulling gegeven aan het advies van de Raad voor het openbaar bestuur dat ‘regressie met een flinke dosis verstand’ moet worden toegepast.8 De infographic hieronder geeft weer hoe wij de regressieanalyse hebben toegepast om een nieuwe verdeling voor de uitgavenclusters van het klassiek domein te ontwikkelen.

7

8

In de analyse zijn de specifieke vaste bedragen als ‘eigen middelen’ aangemerkt omdat de opdracht was de G4 gelijk te behandelen als de andere gemeenten en hun netto lasten zoveel mogelijk te verklaren met reguliere maatstaven. De vaste bedragen van de G4 maken onderdeel uit van het huidige verdeelstelsel. Raad voor het openbaar bestuur (2019). Briefadvies onderzoeksmethode verdeelmodellen sociaal domein gemeentefonds, Den Haag (kenmerk 2019-12020).

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

9

Figuur S.1: Toepassing regressieanalyse in verdeling klassiek domein

Leeswijzer Boven in de figuur is uitgebeeld dat de feitelijke netto lasten worden beïnvloed door exogene factoren (structuurkenmerken c.q. maatstaven) en endogene factoren (gemeentelijke keuzes rond voorzieningenniveau en wijze van uitvoering). Tevens worden de feitelijke netto lasten beïnvloed door verschillen in feitelijk beschikbare eigen middelen: algemene eigen middelen (AEM) en specifieke vaste bedragen (SVB) die via het gemeentefonds worden uitgekeerd. Al deze kostenbepalende factoren zijn als variabele meegenomen in de regressieanalyse. De regressieanalyse resulteert in verklaringsmodellen die zowel maatstaven bevatten als variabelen voor eigen middelen (AEM en SVB) ter verklaring van verschillen in feitelijke netto lasten. De verklaringsmodellen zijn gevalideerd en onderworpen aan een residuenanalyse op de uitschieters, waarbij ook endogene factoren zijn betrokken. Tot slot zijn nieuwe verdeelmodellen afgeleid door uit de verklaringsmodellen de variabelen (AEM en SVB) te verwijderen die geen onderdeel mogen uitmaken van de verdeling.

S.3.2

Proxy-effecten minimaliseren: schatten op clusteronderdelen met onderbouwde kostendrijvers sterke statistische verbanden duiden niet altijd op inhoudelijke relatie met kostenverschillen Een statistisch verband (correlatie) tussen maatstaven en feitelijke netto lasten betekent niet dat er ook een logisch inhoudelijk verband bestaat. Als een maatstaf geen echte kostenbepalende factor is, werkt deze als een proxy (benadering) voor een effect dat beter met andere maatstaven kan worden beschreven, maar die de regressieanalyse niet uit zichzelf kan herkennen. In onderstaand box is dat met een voorbeeld toegelicht.

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

10

Voorbeeld: proxy-werking van maatstaven in regressieanalyse De verdeelmodellen voor het clusteronderdeel Ruimte, milieu en economie (RME) bevatten maatstaven met een historisch karakter (historische kernen en bewoonde oorden 1930). Binnen dit clusteronderdeel heeft slechts een beperkt deel van de kosten een relatie met het historische karakter van gemeenten. In de regressieanalyse schieten deze historische maatstaven echter door: ze krijgen een aandeel van circa 25% in het verklaringsmodel. Het belang van deze maatstaven wordt hierdoor met regressie overschat. Dit komt doordat deze maatstaven werken als proxy voor de kosten die samenhangen met een hoge bebouwingsdichtheid en fysieke probleemcumulatie in grote gemeenten. Het gevolg is dat de gewichten die regressie aan deze historische maatstaven geeft niet goed aansluiten bij de dynamiek in de kosten. Voor alle maatstaven in de verdeling moet gelden dat de relatie met de kosten inhoudelijk logisch is, ook in dynamisch opzicht. Om deze reden is bestuurlijk ingegrepen door de kosten die gerelateerd zijn aan historiciteit in het cluster IRM (onderdeel RME) te maximeren, waarbij is aangesloten bij het aandeel dat deze maatstaven in de huidige verdeling vertegenwoordigen.

Regressieanalyse kiest voor maatstaven die in statistisch opzicht het best aansluiten bij de uitgavenverschillen tussen gemeenten op enig moment. Dit levert weliswaar eenvoudige modellen op, maar met maatstaven die niet per se een inhoudelijke relatie met de kosten hebben en soms onlogische gewichten krijgen. Een en ander leidt tot verdeelmodellen waarin niet alle relevante kostendrijvers goed zijn opgenomen, wat voor diverse (typen) gemeenten leidt tot onlogische uitkomsten. Daarnaast speelt nog een ander aspect. Soms hangen kostenverschillen tussen gemeenten samen met specifieke omstandigheden die slechts in een beperkt aantal gemeenten relevant zijn, maar voor de betreffende gemeenten zeer bepalend zijn voor hun kosten. Zo zijn er enkele tientallen gemeenten met een zeer slechte bodemgesteldheid, die als gevolg daarvan worden geconfronteerd met relatief hoge kosten voor wegenonderhoud. Omdat dit kenmerk voor een selecte groep gemeenten relevant is, bestaat de kans dat regressie dit niet goed oppakt omdat de toegevoegde waarde voor alle andere gemeenten beperkt is. Voor gemeenten met een slechte bodemgesteldheid is het opnemen van een dergelijk structuurkenmerk echter heel bepalend voor de uitkomst.

Dit maakt dat – naast de beoordeling van de statistische kwaliteit (R2) – ook steeds is gekeken naar de aansluitverschillen voor groepen steekproefgemeenten met bepaalde structuurkenmerken (naast omvang is ook gekeken naar meerkernigheid, bodemgesteldheid, centrumfunctie, et cetera). Verklaringsgraad (R2): wat zegt het (niet)? De verklaringsgraad of verklaarde variantie is een statistische indicator die aangeeft in welke mate de modeluitkomst aansluit bij de feitelijke netto lasten van gemeenten: hoe kleiner de aansluitverschillen, hoe hoger de R2. De R2 geeft geen informatie over de achtergrond van aansluitverschillen (exogene factor of eigen keuzes?). Daarnaast wordt geen onderscheid gemaakt naar het teken van het aansluitverschil: positieve aansluitverschillen hebben dezelfde invloed op de R2 als negatieve. Ook is de R2 gevoelig voor extreme waarnemingen, waardoor enkele gemeenten de verklaringsgraad sterk kunnen beïnvloeden. Kortom, de kwaliteit van regressiemodellen kan niet alleen worden beoordeeld met de R2. Er is altijd een analyse nodig van de achtergronden van aansluitverschillen.

clustermodellen zijn ontwikkeld vanuit inhoudelijk samenhangende taakonderdelen Om de kans op zulke proxy-effecten te minimaliseren, hebben we de verklaringsmodellen geschat op clusteronderdelen. Het schatten op clusterniveau draagt weliswaar bij aan een eenvoudiger (globaler) verdeling, maar leidt tot modellen die niet goed kostengeörienteerd zijn (zie het voorbeeld hierboven over proxywerking). Daarom zijn binnen de bestuurlijk vastgestelde uitgavenclusters van het klassiek domein de volgende onderdelen onderscheiden: 1. Bestuur en ondersteuning (B&O): bestuursorganen en burgerzaken, en algemene ondersteuning; 2. Orde en veiligheid (O&V): crisisbeheersing en brandweer, en overige openbare orde en veiligheid; 3. Onderwijs (OND): onderwijshuisvesting en onderwijsbeleid; Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

11

4. 5.

Sport, cultuur en recreatie (SCR): sport en recreatie, cultuur en historie; Infrastructuur, ruimte en milieu (IRM): infrastructuur, riolering, reiniging en ruimte, milieu en economie. Deze (onderdelen van) clusters zijn onderscheiden op basis van inhoudelijk samenhangende takenpakketten van gemeenten, in aansluiting op de Iv3-taakvelden uit het Besluit Begroten en Verantwoorden (BBV). in regressieanalyse zijn maatstaven gebruikt die een onderbouwde, inhoudelijke relatie met kosten hebben De huidige clustermaatstaven voor het klassiek domein hebben een onderbouwde, inhoudelijke relatie met de kostenpatronen van gemeenten. Daarom is bestuurlijk afgesproken om bij de herijking van het klassiek domein in beginsel de huidige verdeelmaatstaven te gebruiken. Deze set maatstaven is aangevuld met een aantal nieuwe maatstaven voor centrumfuncties, onderwijsachterstanden en personen met een niet-westerse migratieachtergrond. Daarnaast is besloten een aantal huidige maatstaven niet meer mee te nemen, omdat deze om verschillen redenen als ongewenst zijn aangemerkt. Dit wordt nader toegelicht in paragraaf S.3.5.

S.3.3

Kip-ei probleem beperken: modellen corrigeren voor verschillen in eigen middelen feitelijke netto lasten zijn beïnvloed door beschikbaarheid van eigen middelen (kip-ei-probleem) De regressieanalyse wordt uitgevoerd op de feitelijke netto lasten van gemeenten. Deze lasten worden niet alleen beïnvloed door kostenbepalende structuurverschillen, maar ook door gemeentelijke keuzes rond het voorzieningenniveau en de wijze van uitvoering. Keuzes die mede worden beïnvloed door de beschikbaarheid van eigen middelen. Dit maakt dat er tussen individuele gemeenten substantiële verschillen zijn in feitelijke netto lastenniveaus. Voor de steekproefgemeenten is de correlatie tussen de feitelijke netto lasten en de algemene eigen middelen (AEM) per inwoner dan ook hoog (0,69). regressieanalyse op feitelijke netto lasten resulteert vaak in onder- en overbedeling van gemeenten Wanneer regressieanalyse wordt toegepast op de feitelijke netto lasten van gemeenten zal het model deze netto lasten zo goed mogelijk benaderen. Dit betekent dat in de verdeling niet alleen kostenbepalende effecten van structuurkenmerken tot uiting komen, maar ook invloeden van verschillen in beschikbare eigen middelen en eigen keuzes. Om aan het wettelijke uitgangspunt van kostenoriëntatie te voldoen, dienen die invloeden echter buiten de verdeling te blijven.

Wanneer hiermee niet goed rekening wordt gehouden, zouden bijvoorbeeld gemeenten met veel eigen middelen ook nog eens extra middelen uit het gemeentefonds toebedeeld krijgen, doordat bepaalde maatstaven een te groot gewicht krijgen. Figuur S.2 illustreert dit voor de steekproefgemeenten, die zijn geordend van klein naar groot. De blauwe staafjes boven de nullijn geven de feitelijke netto lasten per gemeente in 2017 weer, waarbij het klassiek domein donkerblauw is gekleurd. Onder de nullijn zijn de feitelijke inkomsten van gemeenten opgenomen uit de onroerendezaakbelasting (OZB, lichtgroen) en overige eigen middelen (OEM, donkergroen) in de vorm van overige belastingen, rente, deelnemingen, grondexploitaties en andere bedrijfsmatige activiteiten. Zo wordt zichtbaar dat gemeenten met hogere netto lasten vaak ook meer algemene eigen middelen (inkomsten uit OZB en/of OEM) hebben: lange blauwe staafjes boven de nullijn gaan samen met lange groene staafjes onder de nullijn.

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

12

Figuur S.2: Effect van beschikbare eigen middelen op – de verdeling van – gemeentelijke uitgaven (kip-ei)

Wanneer lineaire regressie wordt toegepast op de feitelijke netto lasten van gemeenten leidt dit tot een modeluitkomst die is weergegeven met de doorgetrokken rode lijn in de figuur. De regressielijn sluit zo goed mogelijk aan bij het oplopende netto lastenniveau van gemeenten. Omdat (zeer) grote gemeenten – mede dankzij meer eigen middelen – een relatief hoog netto lastenniveau hebben, zoekt de regressiemethode maatstaven (zoals centrumfunctie) waarop die gemeenten goed scoren om zo de hoogste verklaringsgraad (R2) te bereiken. Andere (middel)grote gemeenten, met minder eigen middelen en ook minder netto lasten, worden daardoor overbedeeld: zij liften mee op het gewicht dat regressie geeft aan maatstaven die voor de (zeer) grote gemeenten van belang zijn. Dit gaat ten koste van de kleine(re) gemeenten, die daardoor onderbedeeld worden. om dit probleem te beperken, zijn verklaringsmodellen klassiek domein gecorrigeerd voor eigen middelen Om dit kip-ei-probleem te beperken, is het belangrijk om in regressieanalyses rekening te houden met verschillen in eigen middelen en de invloed daarvan op de netto lasten van gemeenten. De rode pijlen in figuur S.2 geven de richting aan van de gewenste correctie, met als beoogd resultaat de rode stippellijn (gecorrigeerde modeluitkomst).

Op die manier hebben wij het kip-ei-probleem zo goed mogelijk ondervangen bij het ontwikkelen van een nieuwe verdeling voor de uitgavenclusters van het klassiek domein.

S.3.4

Niet alle lasten zijn noodzakelijk: aansluitverschillen inhoudelijk toetsen op effect eigen keuzes feitelijke netto lasten zijn beïnvloed door gemeentelijke keuzes (endogene factoren) Feitelijke netto lasten van gemeenten worden niet alleen beïnvloed door kostenbepalende structuurverschillen, maar ook door gemeentelijke keuzes rond voorzieningenniveau en wijze van uitvoering (zie figuur S.1). Om aan het wettelijke uitgangspunt van kostenoriëntatie te voldoen, dienen eigen keuzes van gemeenten buiten de verdeling te blijven. Wanneer niet goed rekening wordt gehouden met de effecten van zulke keuzes, zouden bijvoorbeeld gemeenten met hoge uitgaven vanwege een bovengemiddeld voorzieningenniveau of ondoelmatige uitvoering extra middelen uit het gemeentefonds toebedeeld krijgen.

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

13

wenselijke correctie endogene factoren stuit op beperkingen in statistiek en data… Voor een goede kostenoriëntatie van de verdeelmodellen is het wenselijk om in modelschattingen ook te corrigeren voor de invloed van verschillen in endogene factoren, zoals gemeentelijke beleids- en organisatiekeuzes. Dit stuit echter op statistische beperkingen (het aantal variabelen in een model is begrensd) en beperkingen in de beschikbaarheid van indicatoren waarmee deze keuzes meetbaar kunnen worden gemaakt. Daarom is in de verklaringsmodellen alleen gecorrigeerd voor de invloed van verschillen in eigen middelen op de eigen keuzes van gemeenten.9 …daarom is inhoudelijke toets nodig op achtergronden van aansluitverschillen (residuenanalyse) Door genoemde beperkingen blijft het dus mogelijk dat regressieanalyse ook bepaalde endogene effecten (van afwijkende gemeentelijke keuzes) honoreert, die tot uiting komen in de feitelijke netto lasten van gemeenten. Dit maakt een toetsing nodig op de achtergrond van de verschillen tussen feitelijke netto lasten en modeluitkomsten (aansluitverschillen) in de vorm van een residuenanalyse. In deze analyse worden de aansluitverschillen op inhoudelijke gronden beoordeeld: zijn ze logisch en uitlegbaar gegeven de exogene en endogene factoren waarmee een gemeente te maken heeft.

Als aansluitverschillen worden verklaard door endogene factoren (eigen keuzes van gemeenten) behoeft niet verder te worden gekeken. Als het echter gaat om exogene (niet beïnvloedbare) factoren is nagegaan hoe deze alsnog in het verklaringsmodel kunnen worden meegenomen (zonder afbreuk te doen aan de statistische kwaliteit van het model).

S.3.5

Stappenplan voor toepassing regressieanalyse van huidige verdeling naar nieuwe verdeling De beschreven methode hebben we uitgewerkt in een stapsgewijze aanpak, die in onderstaande infographic is gevisualiseerd en toegelicht. Figuur S.3: Stapsgewijze aanpak van regressieanalyse voor verdeling klassiek domein

9

Daarnaast is specifiek bij het clusteronderdeel Infrastructuur rekening gehouden met een verschillende historie van gemeenten bij het activeren van investeringen.

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

14

Leeswijzer 0. 1. 2.

Het vertrekpunt vormen de maatstaven uit de huidige verdeling. De meest relevante kostendrijvers voor het klassiek domein maken deel uit van de set maatstaven die in september 2019 bestuurlijk is vastgesteld Met lineaire regressieanalyse zijn de meest relevante maatstaven geselecteerd die de verschillen in netto lasten tussen de steekproefgemeenten zo goed mogelijk verklaren Hierop zijn correcties toegepast voor: a. de invloed van algemene eigen middelen: deze correctie is gebaseerd op de som van de feitelijke inkomsten in 2017 uit OZB en OEM, die bepalend zijn voor de bestedingsruimte van gemeenten. Vanwege de sterke dynamiek zijn de saldi uit grondexploitaties in 2017 vervangen door het meerjarig gemiddelde in de voorgaande 10 jaar; b. de invloed van specifieke vaste bedragen van de Waddengemeenten en de G4; c. maatstaven uit de huidige verdeling die als onwenselijk zijn aangemerkt. Dit betreft maatstaven met drempels, algemene vaste bedragen of maatstaven die verouderd zijn (zoals minderheden of verdeelsleutel investeringsbudget stedelijke vernieuwing). In totaal wordt met deze onwenselijke maatstaven momenteel ongeveer 1 miljard euro verdeeld.

Indien de modeluitkomsten na stap 2c maatstaven met een negatief gewicht bevatten, zijn deze stap voor stap verwijderd. Een negatief gewicht van een maatstaf als kostenverklarende factor is doorgaans niet logisch: een gemeente zou dan minder middelen ontvangen wanneer de score op die factor toeneemt. Het resultaat van deze stappen is de nulvariant van het verklaringsmodel per cluster. Na beoordeling van de nulvariant zijn soms andere modelvarianten verkend en afgewogen.

van nulvariant naar voorkeursvariant: soms zijn gerichte aanpassingen wenselijk De nulvariant van de verklaringsmodellen per cluster(onderdeel) is voorgelegd aan de begeleidingscommissie, de bestuurlijke kopgroep en de stuurgroep. In de besprekingen zijn de samenstelling (aandeel van de verschillende maatstaven) en de uitkomsten (R2 en aansluitverschillen voor diverse groepen steekproefgemeenten) in onderlinge samenhang gewogen. Bij deze weging zijn soms ook andere aspecten betrokken, zoals veronderstelde beleidsvrijheid of dekkingsmogelijkheden uit heffingen (riolering en reiniging). Dit heeft geleid tot de uitwerking van een aantal modelvarianten. Uit de voorgelegde varianten heeft de stuurgroep, na consultatie van begeleidingscommissie en bestuurlijke kopgroep, een voorkeursvariant per cluster(onderdeel) gekozen.

S.4

Resultaat: verklaringsmodellen voor klassiek domein verklaringsmodellen bevatten veel maatstaven om recht te doen aan diversiteit in clusters Voor alle uitgavenclusters van het klassiek domein zijn zo (voorkeursvarianten van) verklaringsmodellen ontwikkeld. Tabel S.2 laat zien hoe deze modellen zijn samengesteld: per cluster is aangegeven welk aandeel de verschillende structuurkenmerken hebben in de verklaring van de feitelijke netto lasten. In de onderste grijze regel is weergegeven welk deel van de feitelijke netto lasten wordt verklaard door verschillen in algemene eigen middelen (AEM), specifieke vaste bedragen (SVB) en activering van investeringen (relevant bij clusteronderdeel infrastructuur).

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

15

Bij de volgende clusteronderdelen is gekozen voor een voorkeursvariant in plaats van de nulvariant: • ruimte, milieu en economie (onderdeel IRM) en bestuursorganen en burgerzaken (onderdeel B&O): aan het verklaringsmodel is een schaalbedrag10 toegevoegd om het negatieve aansluitverschil voor kleine gemeenten te dempen. • ruimte, milieu en economie (onderdeel IRM): het gewicht van het structuurkenmerk historiciteit is gemaximeerd op het aandeel in de huidige verdeling. Zonder deze ingreep zou dit kenmerk een groot deel van de verklarende werking van bebouwingsdichtheid overnemen (proxy-effect);11 • brandweer (onderdeel O&V): de maatstaf inwoners is vervangen door woonruimten vanwege de sterkere inhoudelijke relatie met dit taakonderdeel; • cluster Sport, cultuur en recreatie (SCR): de huidige maatstaven klantenpotentiëlen zijn vervangen door verbeterde maatstaven voor centrumfuncties, waarbij de nieuwe landelijke centrumfunctie een logische toegevoegde waarde heeft. Opgeteld leiden de nieuwe verklaringsmodellen tot het totaalbeeld voor het klassiek domein in kolom 6. Ter vergelijking is in kolom 7 het aandeel van de structuurkenmerken in de huidige verdeling van het klassiek domein weergegeven. Tabel S.2:

Samenstelling verklaringsmodellen per uitgavencluster klassiek domein: aandeel van structuurkenmerken respectievelijk algemene eigen middelen, specifieke vaste bedragen en activering in het totaal van de feitelijke netto lasten in 2017. (1)

Structuurkenmerk Inwoners Jongeren Leerlingen Laag inkomen Migranten Centrumfunctie Land (oppervlakte) Water Woonruimten Bebouwing (oppervlakte) Bebouwingsdichtheid Kernen Historiciteit Bedrijvigheid Schaalbedrag Uitkeringsbasis12

B&O 58,2%

(2)

O&V

(3)

OND

6,3%

6,0% 10,4% 5,8%

(4)

SCR

27,6%

1,1%

17,8% 5,3%

3,9% 18,3%

(7)

IRM

TOTAAL huidige verdeling

33,2% 4,1% 3,1% 1,9% 2,0% 8,4% 1,0% 1,4% 4,4% 8,2% 7,3% 1,5% 1,3% 1,5% 1,8% 6,1%

22,9% 7,3% 4,7% 1,5% 3,0% 8,9% 2,7% 1,3% 18,9% 7,4% 11,0% 1,7% 2,0% 2,9% 1,0%

12,7% 100,0%

2,8%** 100,0%

35,0% 26,6% 11,0% 7,9% 31,9%

3,9% 9,2%

(6) TOTAAL nieuwe verklaring

53,8%

3,0% 10,7%

(5)

3,4% 7,2% -10,8%* 41,4% 25,1% 4,7% 2,0% 2,4% 2,6%

AEM, SVB en activering 7,8% 11,5% 16,5% 10,5% 22,0% Totaal 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% 100,0% * negatief gewicht als gevolg van uitname btw op de onderdelen riolering en reiniging ** betreft alleen specifieke vaste bedragen

De onderste grijze regel laat zien dat de algemene eigen middelen (AEM) en specifieke vaste bedragen (SVB) zoals verwacht een belangrijke rol spelen in de verklaring van de netto lastenpatronen. Dit is met name het geval bij de clusters Onderwijs (kolom 3) en Infrastructuur, ruimte en milieu (kolom 5). Bij infrastructuur wordt ook een deel van de netto lastenpatronen verklaard door verschillen in activering van 10 11 12

Een schaalbedrag is eenzelfde bedrag voor alle gemeenten en indiceert een basis bedrag. De huidige verdeling voor dit clusteronderdeel bevat veel maatstaven die als ongewenst zijn aangemerkt en moesten worden vervangen. Dit kenmerk kan worden gezien als opslag op alle maatstaven (het totaal van de uitkomsten van alle uitgavenclusters).

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

16

investeringen. Bij het cluster Sport, cultuur en recreatie (kolom 4) wordt een deel van het relatief hoge netto lastenniveau van grote gemeenten opgepakt door de nieuwe maatstaf voor (landelijke) centrumfuncties van gemeenten. Doordat in de regressieanalyse rekening is gehouden met verschillen in de feitelijk beschikbare eigen middelen en specifieke vaste bedragen is de verstorende werking van deze factoren op de gewichten van de maatstaven zo veel mogelijk beperkt. In kolom 6 is te zien dat de maatstaf inwoners een relatief belangrijke rol krijgt in de verklaring van de uitgavenpatronen in het klassiek domein. Dit gaat voornamelijk ten koste van de maatstaf woonruimten. Verder krijgt de oppervlakte van de bebouwing (deels in combinatie met bodemgesteldheid als kostenverhogende factor) en het schaalbedrag een groter aandeel. Op hoofdlijnen ligt de samenstelling van de nieuwe modellen voor het klassiek domein (kolom 6) in lijn met de huidige verdeling (kolom 7). verklaringsmodellen sluiten goed aan op feitelijke netto lastenpatronen Daarnaast is van belang in hoeverre de verklaringsmodellen aansluiten op de feitelijke netto lastenpatronen. Dit inzicht wordt gegeven in tabel S.3.

Van boven naar beneden bevat de tabel per uitgavencluster de volgende uitkomsten van het verklaringsmodel: • het aantal maatstaven (tussen haakjes: huidige aantal); • de uitkomst van de indicator die aangeeft in welke mate het verklaringsmodel aansluit bij de feitelijke netto lastenpatronen van de steekproefgemeenten (verklaarde variantie of R 2); • de aansluitverschillen (modeluitkomst minus feitelijke netto lasten) in euro’s per inwoner voor de steekproefgemeenten gegroepeerd naar inwonertal. Tabel S.3:

Uitkomsten verklaringsmodellen per uitgavencluster klassiek domein: aantal maatstaven, verklaarde variantie (R2) en aansluitverschillen (in euro’s per inwoner voor steekproefgemeenten, rekening 2017).

SCR

IRM**

TOTAAL klassiek domein**

riolering reiniging 4 (8)

B&O

O&V

OND

# maatstaven (huidig)

6 (11)

8 (16)

9 (15)

6 (6)

18 (29)

34 (49)

R2

93%

75%

73%

81%

85%

97%

0-20.000 inwoners

12

2

-9

1

-9

-3

-3

20-50.000 inwoners 50-100.000 inwoners

5 14*

0 -8

6 -1

-2 -14*

4 -10

12 -13

6 13

100-250.0000 inwoners

-11

3

-2

8

7

7

0

>250.000 inwoners

-4

0

0

1

-5

-8

-9

TOTAAL 0 0 0 * excl. incidentele uitbijters (hebben geen invloed op modeluitkomsten) ** excl. riolering en reiniging

0

0

0

0

Het aantal maatstaven in de verklaringsmodellen voor het klassiek domein is duidelijk afgenomen ten opzichte van de huidige verdeling. De verklaringsmodellen bevatten geen negatieve gewichten.13 Ook is de verklaarde variantie voor alle clusters goed (R2 >70%). Voor het totaal van het klassiek domein is de R2 hoger dan voor elk van de clusters, omdat positieve en negatieve aansluitverschillen tegen elkaar wegvallen. Vanwege de beschikbare inkomsten uit heffingen, zijn de verklaringsmodellen voor riolering en reiniging (onderdelen van cluster IRM) geschat op de bruto lasten van de steekproefgemeenten. Voor bruto lasten is

13

Met uitzondering van de clusteronderdelen riolering en reiniging in verband met de btw-uitname voor het BTW-compensatiefonds.

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

17

gekozen omdat in de netto lasten de keuze van gemeenten is verwerkt om heffingen wel of niet kostendekkend te maken. Die gemeentelijke keuze (beleidsvrijheid) moet niet worden meegenomen in de verklaring van kostenverschillen. Bij riolering is rekening gehouden met de kostenverhogende effecten van een slechte bodemgesteldheid. Dit impliceert solidariteit tussen gemeenten met een goede en slechte bodemgesteldheid: gemeenten met een goede bodemgesteldheid krijgen een iets lagere uitkering uit het gemeentefonds om de hogere uitkering van gemeenten met een slechte bodemgesteldheid te bekostigen. Bij reiniging zijn geen relevante kostenverhogende structuurkenmerken gevonden. Vervolgens is er – in aansluiting op de huidige werkwijze in het gemeentefonds na afstemming in de stuurgroep en bestuurlijke kopgroep – van uitgegaan dat macro alle uitgaven op deze onderdelen kunnen worden gedekt uit heffingen. Vanwege deze specifieke werkwijze worden de uitkomsten voor deze clusteronderdelen in een afzonderlijke kolom gepresenteerd. Voor groepen gemeenten in bijzondere omstandigheden (schaaleffecten, slechte bodemgesteldheid, veel kernen en/of krimp) sluiten de uitkomsten van de verklaringsmodellen voor het klassiek domein goed aan op hun feitelijke netto lasten.

S.5

Verklaringsmodellen voor klassiek domein voldoen aan uitgangspunten validatie van uitkomsten geeft geen aanleiding tot bijstelling van modellen De regressieanalyses zijn uitgevoerd op de feitelijke netto lasten van de steekproefgemeenten op basis van rekeningcijfers 2017. Ter validatie van de uitkomsten zijn de verklaringsmodellen opnieuw geschat in een aantal varianten, waarbij de volgende aanpassingen zijn doorgevoerd: • binnen de steekproef van 90 gemeenten zijn gericht gemeenten uit de analyse gelaten die mogelijkerwijs het gemiddelde aansluitverschil voor verschillende structuurgroepen beïnvloeden; • omdat grotere gemeenten relatief oververtegenwoordigd14 zijn in de steekproef, zijn de inwonergroottegroepen zo gewogen dat kleinere gemeenten zwaarder meewegen; • een random selectie van 75 van de 90 steekproefgemeenten; • vervangen van rekeningcijfers 2017 door rekeningcijfers 2018 als basis voor de feitelijke netto lasten. De uitkomsten van de validatie geven geen aanleiding tot aanpassing van de verklaringsmodellen. aansluitverschillen van uitschieters hangen vooral samen met eigen gemeentelijke keuzes Bij de 20 steekproefgemeenten met de grootste aansluitverschillen in euro’s per inwoner (uitschieters) is een residuenanalyse uitgevoerd.

Daarbij is met behulp van uitgevraagde achtergrondinformatie op clusteronderdelen nagegaan wat de achtergronden zijn van deze aansluitverschillen. De aansluitverschillen blijken in belangrijke mate te kunnen worden verklaard door incidentele effecten en endogene factoren (gemeentelijke keuzes omtrent voorzieningenniveaus en wijze van uitvoering). In een aantal gevallen is er ook sprake van effecten van exogene factoren. Dit hangt samen met maatstaven uit de huidige verdeling die in statistisch opzicht onvoldoende toegevoegde waarde hebben om – in aanvulling op de andere maatstaven – opgenomen te worden in de nieuwe modellen, maar voor bepaalde gemeenten wel een belangrijke onderscheidende kostendrijver zijn.

14

De achtergrond hiervan is dat in het onderzoek diverse aandachtspunten en thema’s zijn meegegeven die vooral spelen bij grotere gemeenten (zoals centrumfuncties, investeringen, vervanging ongewenste maatstaven).

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

18

Verder toont de analyse dat bij enkele gemeenten die over bovengemiddeld veel algemene eigen middelen beschikken, dit effect niet volledig wordt opgepakt door de regressieanalyse. Iets vergelijkbaars geldt voor het activeren van investeringen met maatschappelijk nut bij gemeenten die in de periode vóór 2017 vrijwel niet activeerden. Dit effect wordt niet altijd volledig opgepakt door de regressieanalyse waardoor aansluitverschillen ontstaan. De residuenanalyse levert geen aanknopingspunten op om met regressieanalyse tot een verdere bijstelling van – de voorkeursvarianten van – de verklaringsmodellen in het klassiek domein te komen. Wel zijn er aanpassingen denkbaar die de kostenoriëntatie verder vergroten, maar dit vraagt om meer beleidsmatige afwegingen. verklaringsmodellen zijn kostengeoriënteerd, goed uitlegbaar en globaal Afgezet tegen de centrale criteria uit het beoordelingskader leidt de beoordeling van – de voorkeursvarianten van – de verklaringsmodellen tot de volgende bevindingen: 1. kostenoriëntatie: doordat rekening is gehouden met de invloed van verschillen in beschikbare algemene eigen middelen, specifieke vaste bedragen en activering van investeringen is met regressieanalyse een zo goed mogelijke kostenoriëntatie van de verdeling bereikt.

Dit komt tot uiting in relatief beperkte aansluitverschillen voor (structuur)groepen van steekproefgemeenten en een relatief hoge verklaarde variantie (R2). De residuenanalyse bevestigt dit beeld; 2. uitlegbaarheid: de verklaringsmodellen bevatten inhoudelijk plausibele maatstaven met logische gewichten. Ook geeft de stapsgewijze aanpak vanuit de huidige verdeling inzicht in de effecten van gemaakte keuzes. De specifieke thema’s van het klassiek domein zijn inzichtelijk uitgewerkt in modelvarianten. Gerichte aanpassingen in modelvarianten zijn gebaseerd op aansluitverschillen voor structuurgroepen en inhoudelijke beoordeling van de samenstelling van modellen. Tot slot draagt ook het onderscheid in verklaring en verdeling bij aan de uitlegbaarheid; 3. globaliteit: de verklaringsmodellen bevatten duidelijk minder en vereenvoudigde maatstaven, waarbij alle ongewenste maatstaven zijn vervangen. Respect voor de gemeentelijke autonomie komt tot uiting in het beperkte aantal maatstaven dat is gebruikt in clusters met relatief veel beleidsvrijheid. Bij een aantal gemeenten leidt de globaliteit tot grotere aansluitverschillen.

Dit is mede het gevolg van het toepassen van lineaire regressie.15 Op de andere elementen uit het beoordelingskader scoren de verklaringsmodellen als volgt: • er is gebruik gemaakt van actuele en betrouwbare data, doordat de regressieanalyses zijn gebaseerd op uniform gecodeerde lasten en baten uit de financiële administraties van de steekproefgemeenten die ter validatie naar de gemeenten zijn teruggekoppeld; • er is een herkenbare clusterindeling ontwikkeld van inhoudelijke samenhangende takenpakketten met vergelijkbare kostendrijvers op clusteronderdelen. De clusters hebben een substantiële omvang en zijn door de relatie met Iv3-taakvelden goed te monitoren; • de verklaringsmodellen bevatten stabiele maatstaven, die voldoen aan de eisen die aan maatstaven worden gesteld: niet beïnvloedbaar door gemeenten, plausibele samenhang met kostenpatronen (ook in dynamisch opzicht) en geen negatieve prikkelwerking. De begeleidingscommissie klassiek, de stuurgroep klassiek en de bestuurlijke kopgroep onderschrijven dat de verklaringsmodellen goed scoren op alle elementen uit het beoordelingskader.

15

De huidige verdeling bevat maatstaven die sterk op elkaar lijken, maar voor sommige gemeenten een betere aansluiting op hun kosten opleveren. Maatstaven die statistisch sterk samenhangen (multicollineariteit) kunnen bij het toepassen van lineaire regressie niet samen in één model worden opgenomen, omdat dit tot instabiele modellen leidt. De ene maatstaf krijgt dan een heel hoog gewicht en de andere een heel laag of zelfs (groot) negatief gewicht.

Herijking verdeling klassiek domein gemeentefonds

19

nieuwe modellen doen waar mogelijk recht aan specifieke thema’s klassiek domein Bij de herijking van het klassiek domein is een aantal specifieke thema’s meegegeven. De wijze waarop deze thema’s zijn verwerkt, is als volgt beoordeeld: • extra (intensieve) taken van de G4: de drempelmaatstaven die een belangrijke rol spelen bij de huidige honorering van de kosten van deze taken zijn volledig vervangen door reguliere maatstaven zonder drempelwaarden. Tevens is de omvang en verdeling van de vaste bedragen over de clusters op basis van dit onderzoek deels geobjectiveerd in de verklaringsmodellen.16 Het is aan de fondsbeheerders om te bepalen in hoeverre specifieke vaste bedragen worden gehonoreerd in de verdeling. Dit zou bepaald kunnen worden door een additionele beoordeling in hoeverre aansluitverschillen van de G4 als exceptioneel beschouwd kunnen worden, waarbij ook verschillen in beschikbare algemene eigen middelen van belang zijn; • de discussie over het structurele niveau van investeringsgerelateerde uitgaven betreft met name projectmatige investeringen op het clusteronderdeel ruimte, milieu en economie. Uit een nadere analyse blijkt dat de netto lastenpatronen op dit clusteronderdeel in 2017 niet afwijken van het meerjarige beeld.

De invloed van verschillen in beschikbare algemene middelen op de projectmatige investeringen wordt in belangrijke mate ondervangen doordat de algemene eigen middelen van gemeenten in de regressieanalyse als variabele zijn meegenomen. In het verklaringsmodel voor dit clusteronderdeel speelt deze factor een belangrijke rol; • bijzondere (kostenbepalende) omstandigheden: in de voorkeursvariant van de verklaringsmodellen voor de clusters B&O en IRM zijn vaste bedragen opgenomen ter compensatie van schaalnadelen voor kleinere gemeenten. Voor gemeenten met een slechte bodemgesteldheid, veel kernen en krimpgemeenten laten de verklaringsmodellen voor het klassiek domein geen afwijkende aansluitverschillen zien; • regionalisering: bij Omgevingsdiensten vertoont de gemeentelijke bijdrage een duidelijke relatie met de kosten van de taken die bij deze diensten zijn ondergebracht. Verschillen tussen gemeenten zijn een uiting van gemeentelijke beleidsvrijheid, waarmee in de verdeling van het gemeentefonds geen rekening hoeft te worden gehouden. Voor gemeentelijke taken die zijn ondergebracht bij Veiligheidsregio’s is er geen eenduidige relatie tussen de benodigde capaciteit/inzet die op regionaal niveau wordt bepaald en de kosten voor afzonderlijke gemeenten.