994378Bijlage 1 Economische Visie Schouwen-Duiveland Eindversie (Update december 2023)

het opknappen van vakantieparken aandacht te hebben voor regenwaterinfiltratie en te zorgen dat er voldoende mogelijkheden voor verkoeling zijn. Bij het toekomstbestendig maken van bedrijventerreinen is het belangrijk om voldoende groen (om hittestress tegen te gaan) en aandacht voor infiltratiemogelijkheden mee te nemen. Prioriteren: ambities voorde korte termijn (2025) Binnen deze pijler hebben de volgende ambities prioriteit: • Starten met het toekomstbestendig maken van onze bedrijventerreinen • Inzet op een duurzame en circulaire toeristische sector continueren • Vanuit het Living Lab de landbouwsector verder verduurzaming

Klimaatadaptief maken van onze sectoren

We vinden het belangrijk om vanuit economisch perspectief bij te dragen aan de verduurzamingsopgaven. Desalniettemin merken we de effecten van klimaatverandering al en zal dat de komende jaren alleen maar toenemen, ook op de economie. Denk aan risico’s van zeespiegelstijging voor de algehele veiligheid en voor het kusttoerisme, schade aan campings door extreme weersomstandigheden, risico’s van droogte voor de landbouwsector en effecten van hittestress op onze versteende bedrijventerreinen. Daarom werken we eraan om onze economische sectoren zo veel mogelijk klimaatadapatief te maken. In de landbouwsector wordt daar, zoals genoemd, op ingespeeld door te werken aan zilte teelten en zoetwatervoorziening. Voor de toeristische sector is het van belang om bij

28

29

2.4 Een optimaal ondernemersklimaat Ambitie

We werken continu aan verbetering van ons ondernemersklimaat voor de hier gevestigde en startende bedrijven Waarom zetten we hier op in? Veel van de in onze gemeente gevestigde ondernemers zijn tevreden. Ze zijn hier veelal gestart en doorgegroeid tot succesvolle bedrijven. Er is de afgelopen jaren, onder meer vanuit Impuls Zeeland, inzet gepleegd op het versterken van het ondernemersklimaat. Dit heeft nog onvoldoende zijn vruchten afgeworpen maar blijft wel een belangrijk aandachtpunt. Met de groei van onze economie komen er extra eisen voor het ondernemersklimaat naar voren. Onze ligging, omsloten door water, brengt extra uitdagingen met zich mee op gebied van bereikbaarheid. Over het algemeen is er op deze ‘oeververbindingen’ weinig congestie, maar toeristische piekdagen, werkzaamheden en storingen maken de externe bereikbaarheid kwetsbaar. De interne bereikbaarheid knelt met name op deze toeristische piekdagen. Tegelijkertijd zorgen moderne ontwikkelingen en het toegenomen ‘werken op afstand’ voor nieuwe opgaven én kansen die benut moeten worden. Tot slot is het bij ondernemers merkbaar dat door de toegenomen taken bij de gemeente en snelle maatschappelijke ontwikkelingen van de gemeente de dienstverlening richting ondernemers onder druk is komen te staan. Ook de snelle maatschappelijke ontwikkelingen vragen om continue aanpassing van de gemeentelijke organisatie.

Concrete inzet onder deze pijler: Met deze economische visie bouwen we voort op het bestaande beleid waaronder; de Startnotitie Vitale Arbeidsmarkt, de het Bedrijventerreinenprogramma Schouwen-Duiveland en het Integraal Verkeers- en Vervoersplan. Concreet maken we werk van: • Het verbeteren van de (interne) bereikbaarheid van SchouwenDuiveland • Het scheiden van economische en recreatieve verkeersstromen • Het ontwikkelen van OV-hubs waar dat kansrijk is • Het verbeteren van de digitale bereikbaarheid, ook in het buitengebied • Het opstellen van verduurzamingsagenda’s per bedrijventerrein • Het inzichtelijk maken van de ruimtebehoefte voor aanvullende bedrijvigheid • Het verbeteren van de gemeentelijke dienstverlening • Het promoten van Schouwen-Duiveland als aantrekkelijke woonwerk gemeente • Het stimuleren van cross-sectorale samenwerkingen 2.4.1

Digitaal en fysiek zo optimaal mogelijk verbonden

Externe bereikbaarheid Door onze ligging is onze externe bereikbaarheid (‘op en af’ het eiland) verbeteren niet eenvoudig. We doen er alles aan om het onderhoud, storingen en de drukte zoveel mogelijk te beperken en de effecten te managen. We staan open voor verbeteringen met bijvoorbeeld extra rijbanen of maatregelen die de doorstroming bevorderen of drukte spreiden. Hierover staan we in nauw contact met de provincie én het bedrijfsleven.

30

Interne bereikbaarheid Met het integraal verkeer en vervoersplan wordt ingezet op een betrouwbare interne bereikbaarheid; daarin springt met name de drukte op zomerdagen rond Zierikzee een rol. De betrouwbaarheid van de interne bereikbaarheid verbeteren is ook vanuit de economische visie ons kernpunt; we zorgen voor een nauwe afstemming tussen de afdeling economie en verkeer en vervoer. We willen er daarnaast voor zorgen dat economische sectoren elkaar qua verkeer zo min mogelijk tot last zijn. Zo willen we agrarisch en ander economisch verkeer zoveel mogelijk scheiden van recreatief fietsverkeer; door (met inzet van digitale middelen) beter te sturen op recreatieve fietsroutes. Vanuit de Agenda Toerisme zetten we hierbij in op het goed aan elkaar verbinden van de unieke plekken op het eiland. Functiemenging op het platteland vraagt daarnaast dat er ook kritisch gekeken moet worden naar de verkeersveiligheid op de plattelandswegen. Duurzame (deel)mobiliteit en openbaar vervoer Het beperkt aantal centrale toegangswegen biedt kansen om toeristisch verkeer maar wellicht ook goederenvervoer van en naar het eiland te bundelen en emissieloos te maken; bovendien zijn het goede plekken voor OV-hubs. Waar dat kansen biedt en er vraag is bieden we gelegenheid en maken we ruimte voor laadfaciliteiten en (e-)deelfietsen.

Digitale bereikbaarheid Digitale bereikbaarheid is voor de gehele economie, de arbeidsmarkt én de kwaliteit van het woon- en leefklimaat van belang. We willen daarom de digitale bereikbaarheid over het gehele eiland, dus zowel in onze werkwoon- als in recreatiegebieden verbeteren. We zetten daarbij specifiek in op 5G en glasvezel als perspectief voor de gehele gemeente, inclusief buitengebied, strand en water. Voor de toeristisch-recreatieve sector is goede digitale bereikbaarheid van belang omdat bezoekers steeds vaker online aanbod, routes,

activiteiten, ervaringen en recensies zoeken én delen, omdat bedrijven online vindbaar willen/moeten zijn, een goede digitale bereikbaarheid digitale toepassingen in de horeca mogelijk maakt en het mogelijkheden biedt om bezoekers in tijd en ruimte te spreiden. Voor de landbouw bieden goede digitale verbindingen mogelijkheden voor precisielandbouw én vindbaarheid voor zakelijke afnemers en consumenten. Voor bedrijvigheid in de groot- en detailhandel en productie faciliteert een goede digitale bereikbaarheid de mogelijkheden om processen verder te automatiseren. In het algemeen geldt dat het dataverkeer van vrijwel alle bedrijvigheid toeneemt, en is een goede digitale bereikbaarheid een belangrijke randvoorwaarde op werklocaties. De arbeidsmarkt en het woon- en leefklimaat kunnen bovendien profiteren van een goede digitale bereikbaarheid in de woongebieden, doordat soepel werken op afstand mogelijk wordt. Ook maakt een goede digitale ontsluiting onderwijs toegankelijker voor de inwoners van onze gemeente. We onderzoeken wat de beste manier is om de digitale bereikbaarheid integraal te verbeteren; waarbij we overwegen een overkoepelend plan voor digitale bereikbaarheid op te zetten. 2.4.2 Toekomstbestendige werklocaties en voldoende ruimte Onze ambitie is dat we over toekomstbestendige bedrijventerreinen met voldoende doorgroeiruimte beschikken.

Toekomstbestendige bedrijventerreinen De kwaiteit van onze bedrijventerreinen blijft op dit moment achter. Ze zijn niet goed voorbereid op de opgaven die op bedrijventerreinen af

31

komen. We moeten met andere woorden werken aan de toekomstbestendigheid van de terreinen. Dat is belangrijk voor: • Waardebehoud van het vastgoed • Veilig ondernemen (ondermijning, klimaatveiligheid, verkeersveiligheid) • De energietransitie: opgaven en kansen (business cases) op bedrijventerreinen • Het beter kunnen aantrekken van voldoende en goed personeel • Het om kunnen gaan met technologische, maatschappelijke en economische trends • Ervoor te zorgen dat het ook met een veranderend klimaat prettig werken en ondernemen blijft op het terrein. Met het bedrijventerreinenprogramma uit 2017 hebben we eerste stappen gezet om te werken aan de kwaliteit van de bestaande terreinen. Toch blijft de kwaliteit op onze terreinen achter. Daarom gaan we per terrein werken aan een agenda om het terrein toekomstbestendiger en duurzamer te maken. We zijn daar voor Zierikzee-Zuid intussen al mee gestart, en ook de gesprekken met de bedrijvenvereniging Renesse lopen. We hebben de ambitie dit uit te rollen naar alle bedrijventerreinen. Voldoende ruimte Er zijn op moment van schrijven nagenoeg geen kavels meer uitgeefbaar op onze bedrijventerreinen. Om ondernemers uit onze gemeente voldoende groeiperspectief te bieden is het van belang dat er uitbreidingsmogelijkheden zijn.

We gaan – met respect voor het landschap en woon- en leefklimaat – onderzoeken op welke manier we aan deze uitbreidingsvraag kunnen voldoen. Daarom kijken we in eerste instantie naar verdichting door bijvoorbeeld hogere dichtheden, bebouwingspercentages en bouwhoogtes toe te staan. De terreinen in onze gemeente hebben in vergelijking tot andere gebieden in het land immers een lage dichtheid. Dat kan een kwaliteit zijn en past ook bij de

algehele ruimtelijke inrichting van onze gemeente; maar verdichting kan alsnog de voorkeur hebben boven greenfield-ontwikkeling. In de actualisatie van het bedrijventerreinenprogramma dat eind oktober start wordt de ruimtebehoefte, het aanbod aan bedrijfsruimte en de toekomstbestendigheid van de bedrijventerreinen op SchouwenDuiveland meegenomen. 2.4.3 Goede dienstverlening Onze ambitie is ervoor te zorgen dat de gemeentelijke dienstverlening uitstekend op orde is, zodat gevestigde bedrijven tevreden zijn over de dienstverlening en we (potentiële) nieuwe ondernemers goed kunnen ontzorgen. Dit moet op relatief korte termijn al gerealiseerd zijn, maar ook in de periode daarna is het belangrijk hier continu aan te werken. Vanuit de gesprekken met ondernemers zijn onder andere: de doorlooptijd van vergunningen, flexibiliteit, helderheid en capaciteit bij onze bedrijfscontactfunctionarissen verbeterpunten. 2.4.4 Sterke profilering Onze hoofdambitie is behouden van het goede dat we al hebben. Daarom is ook onze profilering en communicatie daarop gericht. Acquisitie om nieuwe bedrijvigheid naar ons eiland toe te halen zetten we op een laag pitje. We zetten in onze profilering in op promotie van het toeristischrecreatief product (in aansluiting op de Agenda Toerisme), de mogelijkheden die ons landbouwareaal en de watereconomie bieden.

Op het vlak van profilering van het toeristisch-recreatief product heeft stichting Eilandmarketing Schouwen-Duiveland (SESD) sinds 2021 een belangrijke rol. Het inzetten op een sterke profilering van het toeristischrecreatief product is van belang om ook in de toekomst voldoende bezoekers te blijven aantrekken. We zetten in op een betere verbinding en samenwerking met partijen op gebied van cultuur en natuur, daar liggen nog kansen om de activiteiten van bezoekers te

32

verbreden/spreiden, ook jaarrond. Daarnaast richten we ons, gezien de huidige en toekomstige tekorten op de arbeidsmarkt, op het promoten van Schouwen-Duiveland als aantrekkelijk gebied om te wonen en te werken. Het unieke woon- en leefklimaat, de goede digitale bereikbaarheid en de baankansen bij de werkgevers in onze gemeente staan daarbij centraal. 2.4.5 Samenwerken en verbinding Onze ambitie is de samenwerking tussen bedrijven verder te versterken. Dat levert veel voordelen op. Denk bijvoorbeeld aan de kansen die een sterkere verbinding tussen onze sectoren oplevert (zie ook 2.2). Ook maakt het samenwerking met gemeente en andere overheden eenvoudiger, kunnen nieuwe win-winsituaties worden gevonden, gedeelde vraagstukken (zoals energie, duurzaamheid en de arbeidsmarkt) gezamenlijk en goedkoper worden aangepakt, en is het eenvoudiger aanspraak te maken op externe financiering. Het Schouwen-Duivelandse bedrijfsleven is sterk geworteld op ons eiland en in onze gemeenschap. We hebben een sterke cultuur van samenwerking tussen gemeente en ondernemers. We koesteren dit bedrijfsleven en de samenwerking; en doen er alles aan om die (ver)binding te behouden. Vanuit de gemeente stimuleren we vooral crossectorale samenwerking. Een groep ondernemers waar we als gemeente nog minder zicht op hebben, zijn de ruim 3.500 zzp’ers in verschillende sectoren.

We streven ernaar beter inzicht te krijgen in deze diverse groep en hun behoeftes en samenwerking tussen deze groep en grotere ondernemers, te bevorderen (zie ook kader).

Aandacht voor zzp’ers In onze gemeente zijn er veel zzp’ers actief. Zij werken veelal vanuit huis. Het prettige woon- en leefklimaat op Schouwen-Duiveland zorgt voor een goed ondenersklimaat voor zzp’ers. Inzet op een goede digitale bereikbaarheid, in stand houden van voorzieningen en blijvende aandacht voor het prettige woon- en werkklimaat zijn van belang om zzp’ers aan het eiland te blijven binden. Aan eventuele doorgroeiers willen we voldoende ruimte kunnen bieden, door bijvoorbeeld voldoende kleinschalige bedrijfsruimte te bieden op onze bedrijventerreinen. Hoewel zzp’ers een belangrijk en nuttig onderdeel van de economie vormen op Schouwen-Duiveland, brengt dit hoge aandeel ook uitdagingen met zich mee. De organisatiegraad is onder zzp’ers vaak lager, waardoor het een lastig te bereiken groep is voor de gemeente. Ook investeren zzp’ers minder in eigen opleiding en heeft deze groep meer risico met betrekking tot verzekering en pensioen. Ook is de groep kwetsbaar wanneer de economische situatie verslechtert. We willen verkennen of er animo is voor een zzp-netwerk in de gemeente, om in gesprek te gaan over hun specifieke behoeften rond het ondernemersklimaat, ruimte voor huisvesting, samenwerking met elkaar en andere ondernemersnetwerken, en (verbetering in) specifieke dienstverlening voor deze doelgroep.

2.4.6 Arbeidsmarkt op maat Een laatste onderdeel om ons ondernemersklimaat te optimaliseren is een goed functionerende arbeidsmarkt. Hier gaan we in de volgende paragraaf nader op in.

33

Prioriteren: ambities voorde korte termijn (2025) Binnen deze pijler hebben de volgende ambities prioriteit: • Onderzoeken van de knelpunten/tekortkomingen in de gemeentelijke dienstverlening • Onderzoek naar de toekomstbestendigheid van de bedrijventerreinen • Inzetten op verdere promotie van het toeristisch-recreatief product

34

35 Foto: Marieke Mandemaker, PZC

2.5 Arbeidsmarkt zoveel mogelijk in balans Ambitie

We blijven volop inzetten op een balans op de arbeidsmarkt: zo goed mogelijk omgaan met de krapte en de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt verbeteren Waarom zetten we hier op in? Een arbeidsmarkt die in balans is, is een belangrijke voorwaarde voor een stabiele, robuuste economie. De Zeeuwse arbeidsmarkt kent de grootste krapte van het land, en dat is ook in Schouwen-Duiveland duidelijk te merken. Bovendien neemt de potentiële beroepsbevolking in de toekomst af. Doordat op het eiland weinig vervolgonderwijs is gevestigd, is er altijd meer inzet nodig om jong personeel te werven dan op plekken waar dat wel het geval is. 2.5.1 Kwantitatieve balans Onze ambitie is de arbeidsmarkt kwantitatief zo goed mogelijk in balans te brengen. We zien kansen in het hier naartoe of terughalen van jonge gezinnen. We hebben een aantrekkelijk woon- en werkklimaat en promoten ons bedrijfsleven. Bovendien zetten we in op verdere verbetering van de digitale bereikbaarheid. Ook profileren we ons als aantrekkelijk woon- en werkgebied, met voldoende en aantrekkelijke banen en de mogelijkheid om op afstand te werken.

Met onze eerste actielijn (zie paragraaf 2.2) stimuleren we ons bedrijfsleven aan de slag te gaan met innovatie, robotisering en digitalisering. Zo kan de arbeidsproductiviteit toenemen en de personeelsbehoefte (relatief) afnemen. Samen met de zorgsector gaan we de mogelijkheden van digitale toepassingen verkennen. Denk aan digitale informatie en communicatie en eHealth-applicaties. We werken als gemeente al hard aan het verkleinen van kwantitatieve vraagstukken op de arbeidsmarkt, en deze inzet zetten we door.

Concrete inzet onder deze pijler: Met deze economische visie bouwen we voort op het bestaande beleid waaronder; de Startnotitie Vitale Arbeidsmarkt en de Meerjarenagenda: Aan de slag in Zeeland. Concreet maken we werk van: • Het actief aantrekken van jonge gezinnen door profilering als aantrekkelijke woon- en werkgemeente • Het verbeteren van de arbeidsproductiviteit door inzet op innovatie, robotisering en digitalisering • Het stimuleren van het aanbieden van (realistische) doorgroeimogelijkheden binnen de horeca en toerisme • Het stimuleren van jaarrond werken op Schouwen-Duiveland

2.5.2 Kwalitatieve balans Onze ambitie is de arbeidsmarkt kwalitatief beter in balans te brengen. We werken in samenwerkingsverbanden al aan verschillende projecten en programma’s om de krapte op de arbeidsmarkt te verminderen en onderwijs en arbeidsmarkt beter op elkaar aan te laten sluiten. Het

36

bedrijfsleven in onze gemeente geeft ook aan dat de (succesvolle) verbinding met de HZ van cruciaal belang is voor o.a. technische en ITberoepen. Dit houden we in stand en we werken continu aan het aansluiten van curricula op de behoeftes op de arbeidsmarkt. Vanuit de economische visie zetten we in op drie aanvullende punten: • Doorgroeimogelijkheden op de arbeidsmarkt. De indruk bestaat dat er o.a. in of vanuit de horeca en het toerisme weinig mogelijkheden zijn om door te groeien. Dit – deels onterechte – imago van het werken in de toeristisch-recreatieve sector wordt aangepakt als onderdeel van het initiatief duurzaam ondernemerschap. Daarmee wordt onder andere gekeken hoe werken in de sector aantrekkelijker wordt door extra voorwaarden op te nemen in de cao. Daarnaast zoeken we naar concrete doorgroeimogelijkheden binnen de sector en kansrijke uitwisselingen met andere sectoren op het eiland. We werken met partners uit het onderwijs, de toeristisch-recreatieve sector en andere sectoren (o.a. detailhandel) aan een robuust netwerk voor doorgroeimogelijkheden. Ook door digitalisering en innovatie kunnen er interessante doorgroeimogelijkheden ontstaan vanuit het meer operationele werk richting meer technische, communicatie- of managementfuncties. • Opleidingen op maat en helder verwachtingsmanagement.

Er is een zeker realisme bij opleidingen nodig om de studenten voor te bereiden op de overstap naar de arbeidsmarkt. Ondernemers in de toeristische sector constateren dat studenten te vaak de verwachting hebben om na het afstuderen direct een managementfunctie te kunnen vervullen. • Jaarrond werken op Schouwen-Duiveland. Op Schouwen-Duiveland wordt veel gebruik gemaakt van seizoenarbeiders in o.a. de landbouw, horeca en detailhandel. Momenteel onderzoeken we of het mogelijk is om deze bedrijven (die op verschillende momenten gebruik maken van seizoenarbeiders) aan elkaar te koppelen om zo meer jaarronde banen te creëren op Schouwen-Duiveland.

Prioriteren: ambities voorde korte termijn (2025) Binnen deze pijler hebben de volgende ambities prioriteit: • Continueren inzet beleid op aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt • Promoten Schouwen-Duiveland als aantrekkelijk woon-, leef- en werkgebied met mooie bedrijven, en goede kansen voor een ‘tweede baan’ (op afstand)

37

3 Strategie: hoe willen we onze visie bereiken? Nu we de ambities kennen is het zaak te bepalen hoe we deze gaan bereiken. De belangrijkste vervolgstap daarvoor is het uitwerken van de ambities in een uitvoeringsprogramma. We geven in dit hoofdstuk enkele aandachtspunten daarbij.

De economische visie functioneert daarnaast als leidraad voor beleidsbeslissingen op gebied van economie. Denk dan bijvoorbeeld aan: • De capaciteit en kwaliteit van dienstverlening voor ondernemers; • De toekomst van onze economische sectoren; • Kwantiteit en kwaliteit van de ruimte voor bedrijvigheid; • Activiteiten gericht op een goed functionerende arbeidsmarkt. Daarnaast biedt de economische visie (via het Tij) een goede richtlijn voor beslissingen op andere beleidsvelden met invloed op de economie, zoals bereikbaarheid, woningbouw, natuur en landschap.

3.1 Naar een uitvoeringsprogramma

3.3 Uitgangspunt: samenwerking met stakeholders

Om de visie tot uitvoering te brengen werken we de visie in een volgende fase uit tot een uitvoeringsprogramma. We gaan met de bij de visie betrokken stakeholders aan de slag om tot een lijst concrete acties, inclusief rolverdeling en prioritering te komen. In hoofdstuk 2 hebben we een voorzet gedaan voor prioritering van de ambities. Ook is aangegeven welke ambities nieuw zijn voor deze economische visie; deze ambities moeten in elk geval in worden uitgewerkt in acties in het uitvoeringsprogramma. In bijlage 2 is een aantal suggesties voor acties opgenomen om (delen van) de economische ambities te bereiken.

Uitgangspunt voor de economische visie is gedeeld eigenaarschap. Immers, niet alleen de gemeente maar ook de bedrijven en andere stakeholders profiteren van een verbeterd vestigings- en ondernemersklimaat. Ook zijn er opgaven en ambities waar de gemeente niet of niet alleen aan zet is.

3.2 Visie als leidraad voor beleidsbeslissingen

Rollen stakeholders Stakeholders verschillen ook in de rol die zij hebben. Een onderscheid tussen drie soorten stakeholders kan helpen om te bepalen hoe de ambities bereikt kunnen worden: 1. Samenwerkingspartners: organisaties die zelf in de lead zijn of waar de gemeente direct mee samenwerkt om het resultaat te behalen. 2. Consensuspartners: organisaties die medewerking en/of toestemming aan een bepaalde actie of project moeten verlenen.

De economische visie vormt input voor de update van onze strategische visie ‘Tij van de toekomst’. De strategische visie is een leidraad voor de gemeente om tot zorgvuldig afgewogen keuzes voor de toekomst van het eiland te komen. Het is daarbij een ‘richtinggevend kader’, waarop beleidskeuzes worden gebaseerd.

Op bijna alle thema’s geldt dus dat de gemeente de samenwerking met andere partijen moet opzoeken. Veel van de thema’s hebben een regionale component, zoals mobiliteit en energietransitie.

38

3. Gebruikers: organisaties, bedrijven en/of individuele personen die gebruik maken van het resultaat van het project en/of de actie. Per project heeft iedere organisatie een ander belang of rol.

3.4 Uitgangspunt: voldoende capaciteit bij en integrale samenwerking binnen gemeente

Het kan zo zijn dat eenzelfde stakeholder per thema of actie van rol verschilt.

Om de ambities in deze visie te bereiken, en het uitvoeringsprogramma op te stellen en uit te voeren, is voldoende capaciteit bij accountmanagement en beleidsmedewerkers economie noodzakelijk, evenals voldoende budget voor de uitvoering van acties.

Rollen gemeente Voor elke ambitie en daaruit voortvloeiende actie moet bepaald worden welke rol de gemeente inneemt bij de uitvoering daarrvan. De verschillende rollen die we onderscheiden zijn: • Initiatiefnemend: de gemeente neemt het initiatief tot het uitvoeren van deze actie en is hier zelf verantwoordelijk voor (soms is de rol ook ‘aanjagend’, wanneer de gemeente een ontwikkeling op gang brengt en het initiatief gaandeweg door andere partijen kan worden overgenomen). • Netwerkend: de gemeente heeft een belangrijke rol, maar kan de actie alléén in regionale samenwerking of afstemming met andere partijen tot stand brengen. • Faciliterend: de gemeente maakt het voor andere partijen mogelijk deze actie uit te voeren (ook wel: responsief). • Rechtmatig: de gemeente beschermt het algemeen belang en behaalt resultaten vanuit het stellen van randvoorwaarden. Hierbij geldt dat de rol van de gemeente in de loop van het proces kan veranderen. Ook is het mogelijk om verschillende rollen te combineren, en kunnen ook op elkaar volgen (bv. van een initiatiefnemende rol in de startfase van een project, naar een meer faciliterende rol wanneer andere partijen het stokje hebben overgenomen).

Daarnaast dragen tal van medewerkers vanuit andere beleidsvelden (ruimte/omgevingsvisie, wonen, mobiliteit, etc.) bij aan het behalen van de economische ambities. Samenwerking over deze beleidsvelden heen is noodzakelijk om de economische ambities te bereiken.

3.5 Monitoring en adaptief beleid Tussen nu en 2040 kan er veel gebeuren. Ambities die we nu logisch vinden, zijn misschien over 5 of 10 jaar ingehaald door de realiteit. De economische visie is daarom niet in beton gegoten. Het is goed denkbaar dat tegen die tijd partijen op basis van actualiteiten en/of externe ontwikkelingen besluiten om de koers van de visie of het uit te werken uitvoeringsprogramma bij te stellen. Het is daarom van belang de voortgang van de visie en het op te stellen uitvoeringsprogramma te monitoren. Dat kan bijvoorbeeld door als gemeente (in samenspraak met stakeholders) tweejaarlijks te bekijken of er aanleiding is om aan het uitvoeringsprogramma nieuwe acties toe te voegen, aanpassingen door te voeren of van bepaalde acties af te zien. Hierbij is het ook mogelijk dat dit leidt tot aanpassingen in de economische visie.

39

Bijlage 1: Hoofdpunten SWOTAnalyse Hoofdpunten SWOT-analyse Voor elk van de vier punten van de SWOT is er een aantal zaken dat opvalt. Een korte toelichting op deze punten volgt in deze bijlage: Sterktes: • Op Schouwen-Duiveland groeit de werkgelegenheid, deze groei vindt met name plaats binnen de sectoren toerisme en recreatie en de ICT. • Schouwen-Duiveland kent vele samenwerkingsverbanden bovendien heerst er een sterke cultuur van samenwerken. Dit maakt het mogelijk om samenwerkingen (ook tussen verschillende sectoren) mogelijk te maken. • Op Schouwen-Duiveland zijn een aantal grote beeldbepalende bedrijven gevestigd, denk hierbij aan Zeelandia, Omoda, Hanse Staalbouw en Yoursurprise. • Schouwen-Duiveland is de grootste toeristische bestemming in Zeeland. Jaarlijks overnachten 4,5-6 mln. binnenlandse en buitenlandse toeristen op Schouwen-Duiveland. Daarnaast kent Schouwen-Duiveland jaarlijks 4 miljoen dagtoeristen (CBS, 2021). • Schouwen-Duiveland kent een hoog voorzieningenniveau. Er is mede door de vele toeristen die het eiland jaarlijks bezoeken relatief veel detailhandel, horeca en cultuur. Zwaktes: • In een aantal sectoren op Schouwen-Duiveland, waaronder de landbouw en visserij en vervoer en opslag, krimpt het aantal banen gestaagd.

• Sectoren op Schouwen-Duiveland (en met name in de landbouw, dienstverlenende beroepen en technische beroepen) kampen met grote personeelstekorten. • Er is binnen de verblijfsrecreatie een groot kwaliteitsverschil tussen recreatieve voorzieningen. • Het eiland is afhankelijk van ‘slechts’ vier hoofdverbindingen, de bereikbaarheid is daardoor kwetsbaar. • In het toeristisch hoogseizoen neemt de verkeersdrukte flink toe, hierdoor treedt filevorming op het eiland op. • Uitgeefbare grond voor bedrijven is op dit moment schaars, er is hierdoor maar beperkte mogelijkheid tot uitbreiding. Kansen: • De toeristische sector op Schouwen-Duiveland genereert al, en kan nog meer indirecte werkgelegenheid genereren. Ook kan toerisme en recreatie het draagvlak voor veel sectoren en voorzieningen verhogen. • Ontwikkelingen in de watereconomie (bijv. de opkomst van de aquacultuur) kunnen (beperkt) extra economische activiteit genereren op Schouwen-Duiveland. • Mede door de coronacrisis behoort werken vanuit huis steeds vaker tot de mogelijkheden. Hierdoor speelt de woon-werk afstand een minder belangrijke rol in de keuze voor een woonplaats en of werkgever. Schouwen-Duiveland kan hier van profiteren met werknemers die op Schouwen wonen en elders in het land (digitaal) werken. • De werklocaties op Schouwen-Duiveland zijn ruim opgezet, maar laten qua toekomstbestendigheid nog te wensen over.

Er liggen daarom kansen om deze terreinen verder te verduurzamen. • Met inzet op een ketenbenadering kunnen sectoren verbonden worden. Het verbinden van bijvoorbeeld lokale telers aan de horeca en recreatie (bijv. het aanbieden van lokale duurzame producten) kan economische meerwaarde genereren.

40

• De snel groeiende ICT sector biedt kansen als aanjager van innovatie en het verhogen van de productiviteit. Door slimme inzet van techniek kan tegelijkertijd de personeelsbehoefte in sommige sectoren verminderd worden. • Schouwen-Duiveland huisvest al veel ouderen en kan het eiland nog steviger profileren als “mooie plek om oud te worden”. De zorgsector kan hierdoor een nog belangrijkere pijler van de lokale economie worden. Bedreigingen: • De economie van Schouwen-Duiveland is voor bij 17% afhankelijk van toerisme en recreatie. Dit kan de economie kwetsbaar maken voor crisissen en externe factoren. Al heeft dit tot op heden nog geen problemen veroorzaakt. • Klimaatverandering is een bedreiging voor de economie van Schouwen-Duiveland. Voor de landbouw geldt dat de verdroging en de beschikbaarheid van voldoende zoet water een urgent probleem is. Ook heeft de bodem in toenemende mate te maken met verzilting en moet de stikstofuitstoot drastisch verminderd worden. Wanneer deze uitdagingen op korte termijn niet worden aangepakt dreigt de gehele landbouwsector op Schouwen-Duiveland te verdwijnen. • Op Schouwen-Duiveland is er al grote krapte qua personeel, deze krapte neemt de komende jaren alleen maar verder toe • Schouwen-Duiveland heeft te maken met een dubbele vergrijzing.

Enerzijds trekken jongeren veelal weg richting de randstad en anderzijds wordt de bestaande bevolking steeds ouder. • Zonder een succesvolle energietransitie staat de beschikbaarheid van energie voor het bedrijfsleven en de bewoners op SchouwenDuiveland onder druk.

41

Bijlage 2: aanzet uitvoeringsprogramma We werken de economische visie in een volgende stap uit tot een uitvoeringsprogramma. We geven in deze fase per pijler enkele suggesties voor acties die in dit uitvoeringsprogramma opgenomen zouden kunnen worden.

Overkoepelende acties Mogelijke actie Aanstellen en inzetten van een projectleider voor opstellen en uitrol van de digitale strategie om kansen te benutten, aandachtspunten/acties zijn: - Opstellen van de digitale strategie van de gemeente; - Uitrollen/implementeren van de digitale strategie; - Laagdrempelig aanbieden van de juiste digitale infrastructuur voor bedrijven (online-omgeving); Aandacht voor uitrol fysieke digitale infrastructuur (glasvezel en netwerkoptimalisatie) voor particulier en bedrijven en gesprekken hierover met private partijen). Uitdragen economische kracht Schouwen-Duiveland: goed woon-, leef- en werkklimaat, waar je goede banen kunt vinden en het prettig leven is

Doel Toekomstbestendigheid bedrijfsleven vergroten, digitale bereikbaarheid verbeteren.

Acties pijler 1: doorontwikkelen en verbinden waar we goed in zijn Mogelijke actie Samenwerking OSD, platform toerisme, LTO en andere ondernemers(verenigingen) vergroten Opzetten structureel samenwerkingsverband en producent-afnemersrelatie tussen landbouw/visserij en horeca/toerisme. Living Lab landbouw continueren, met extra inzet op de beschikbaarheid van zoetwater en het tegengaan van verzilting Inzet agenda toerisme continueren Plan van aanpak stimuleren watereconomie actualiseren en uitvoering nieuw leven in blazen Structureel (bestuurlijk) gesprek met grootste sectoren

Doel Betere onderlinge binding, kansen voor verbinding tussen sectoren benutten Aansluiten toeristische markt op trend van lokale productie; stabielere en eerlijkere afzetmarkt bieden voor landbouw en visserij. Voorkomen dat de agrarische sector op Schouwen-Duiveland niet meer levensvatbaar is

Vraagarticulatie, sneller behoeften vanuit het bedrijfsleven signaleren; eenvoudiger verbindingen leggen tussen verschillende sectoren.

Ons visserijkarakter toeristisch nog beter benutten, zoals de visserijdagen in Bruinisse en de havendagen in Zierikzee.

42

Acties pijler 2: Duurzame economie

Acties pijler 3: Optimaal ondernemersklimaat

Mogelijke actie Plan van aanpak klimaatadaptatie toerisme en recreatie

Mogelijke actie Onderzoek toekomstbestendigheid bedrijventerreinen

Innovatie vouchers duurzaam en circulair bouwen voor toeristische sector continueren Samen met provincie en buurgemeenten met netbeheerders aan de slag om netcapaciteit uit te breiden

Plan van aanpak toekomstbestendige bedrijventerreinen maken Stimuleren installatie zonnepanelen bedrijfsdaken Verduurzamingsmogelijkheden mobiliteit onderzoeken, o.a. elektrisch toeristisch vervoer e.a.

Doel Ervoor zorgen dat ook in de toekomst, bij extreme temperaturen en droogte, ons eiland aantrekkelijk is voor bezoekers: zorgen dat er goede mogelijkheden zijn om ook bij hoge temperaturen leuke activiteiten te ondernemen.

Ervoor zorgen dat we voldoende duurzame energie kunnen produceren en afnemen om de continuïteit van onze bedrijven te garanderen en we ons kunnen doorontwikkelen tot een duurzame bestemming.

Aanpak / koersdocument toekomstbestendige bedrijventerreinen Onderzoek knelpunten/tekortkomingen gemeentelijke dienstverlening, b.v. door ondernemersenquête Jaarlijks monitoren van de Ondernemerspeiling op www.waarstaatjegemeente.nl, van de VNG Jaarlijks opstellen van accountmanagementplan Economische Zaken

Verduurzaming werklocaties Klimaatimpact en overlast vervoer verminderen, vervoer bundelen

Verkennen behoefte lokaal ZZPnetwerk. Kansen die zich aandienen voor verbetering 4 verbindingen Schouwen benutten Betere scheiding toeristische fietsroutes t.o.v. agrarisch of ander vervoer

Doel In kaart brengen waar de belangrijkste opgaven liggen om de bedrijventerreinen toekomstbestendig te maken Visie, ambitie en acties bepalen om de bedrijventerreinen toekomstbestendig te maken In kaart brengen waar de goede en verbeterpunten zitten rond de gemeentelijke dienstverlening in de gemeente. In de gaten houden hoe ondernemers de gemeente beoordelen, zodat hierop geanticipeerd kan worden.

Snel in kunnen spelen op actuele ontwikkelingen in de economie en onder ondernemers, zodat snel de dienstverlening verbeterd kan worden. Onderlinge relaties ZZP’ers verbeteren. Lokale business- en samenwerkingskansen benutten. Fysieke bereikbaarheid op peil houden

43

Acties pijler 4: arbeidsmarkt zoveel mogelijk in balans Mogelijke actie Continueren inzet beleid op aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt Samen met de zorgsector de mogelijkheden van digitale toepassingen verkennen Promoten Schouwen-Duiveland als aantrekkelijk woon-, leef- en werkgebied met mooie bedrijven, en goede kansen voor een ‘tweede baan’ (op afstand). Plan van aanpak ontwikkelen om doorgroeimogelijkheden op de arbeidsmarkt te ontwikkelen danwel beter op elkaar aan te laten sluiten Promotie van opleidingen afstemmen op feitelijke situatie: verwachtingsmanagement

Doel Zo goed mogelijk omgaan met de krapte op de arbeidsmarkt. Krapte op de arbeidsmarkt verminderen Hier naartoe halen van nieuwe, jonge arbeidskrachten

Carrièreperspectief binnen de gemeente vergroten, zodat potentiële werknemers eerder geneigd zijn hier aan het werk te gaan Stap tussen opleiding en arbeidsmarkt verkleinen, waardoor er minder uitval is op de arbeidsmarkt.

44

45