994378Bijlage 1 Economische Visie Schouwen-Duiveland Eindversie (Update december 2023)

ECO N O M I S C H E V I S I E SCHOUWEN-DUIVELAND

1

Economische visie Schouwen-Duiveland

Auteur(s): Jaap Meijs Jos van Heest Ruben Schepens Projectnummer 1691

Aangeboden aan: Gemeente Schouwen-Duiveland 17 november 2022*

*Cijferupdate hoofdstuk 1 + kleine aanpassingen aan enkele passages; december 2023

2

Inhoudsopgave Samenvatting

4

Inleiding

6

1

Analyse

9

1.1 1.2 1.3

Schouwen-Duivelandse economie Samenvattende SWOT Van SWOT naar economische visie

9 13 13

2

Visie en strategie

16

2.1 2.2 2.3 2.4

Onze ambitie voor 2040: duurzaam, robuust en in balans Doorontwikkelen en verbinden van sterke sectoren Een duurzame economie Een optimaal ondernemersklimaat

16 19 25 30

2.5

Arbeidsmarkt zoveel mogelijk in balans

36

3

Strategie: hoe willen we onze visie bereiken?

38

3.1 Naar een uitvoeringsprogramma 38 3.2 Visie als leidraad voor beleidsbeslissingen 38 3.3 Uitgangspunt: samenwerking met stakeholders 38 3.4 Uitgangspunt: voldoende capaciteit bij en integrale samenwerking binnen gemeente 39 3.5 Monitoring en adaptief beleid 39 Bijlage 1: Hoofdpunten SWOT-Analyse

40

Bijlage 2: aanzet uitvoerings-programma

42

3

Samenvatting

• Beter in balans: aandacht voor de balans tussen economie, landschap en woon- en leefklimaat

De economie van Schouwen-Duiveland staat er goed voor en dat willen we graag zo houden. Wel staan we economisch voor een aantal grote uitdagingen zoals het omgaan met klimaatverandering, energietransitie, de stikstofcrisis en de woningbouwopgave. Met deze economische visie spelen we in op deze uitdagingen. Zo zorgen we ervoor dat er ook in de toekomst de economische activiteiten op Schouwen-Duiveland passen bij het karakter van het gebied en waarde. De centrale ambitie voor de economische visie luidt als volgt:

Om deze ambitie te kunnen realiseren zetten we de komende jaren in op vier pijlers:

De Schouwen-Duivelandse economie is in 2040 duurzaam, robuust en beter in balans. De landbouw, toeristische sector en overige bedrijvigheid gaan uitstekend om met de kansen en uitdagingen die de circulaire economie, klimaatverandering, verduurzaming, krapte op de arbeidsmarkt en de onze ligging en landschap met zich meebrengen. Deze ambitie bestaat uit de volgende elementen: • Duurzaam: aandacht voor de circulaire economie, klimaatadaptatie en duurzame energie opwek • Robuust: aandacht voor een solide basis die inspeelt op toekomstige uitdagingen

1. Het doorontwikkelen en verbinden van onze sterke sectoren We gaan uit van onze kracht en verbeteren waar we goed in zijn. Samen met ondernemers maken we onze bedrijvigheid toekomstbestendig en leggen we de verbinding tussen onze sterke sectoren, zoals landbouw, detailhandel en toerisme. We zetten o.a. in op: – Het actief aan elkaar verbinden van sterke sectoren – Innoveren om maatschappelijke uitdagingen, zoals krapte op de arbeidsmarkt, op te vangen – De inzet op korte lokale ketens – De ontwikkeling naar een toekomstbestendige landbouwsector, onder andere door het continueren van het Living Lab, te werken aan de beschikbaarheid van voldoende zoetwater en het omgaan met verzilting van de bodem; – De doorontwikkeling van de toeristische sector – Het ondersteunen van het verbeteren van de arbeidsproductiviteit in het MKB – Opkomende groeiende sectoren faciliteren in hun ontwikkeling 2. De verduurzaming van onze economie We maken werk van de energietransitie, de circulaire economie, en het klimaatadaptief maken van de economie en werklocaties. We zetten o.a. in op: – Behoud van een gezonde en duurzame landbouwsector, door innovatie te stimuleren, te verkennen wat de mogelijkheden zijn

4

– – – – – – –

voor buitendijkse voedselproductie (waaronder zeewier en algenteelt); en meervoudig ruimtegebruik. Het promoten van duurzaam en circulair toerisme Het stimuleren van duurzaam vervoer Het stimuleren van duurzame energiesystemen De ontwikkeling van toekomstbestendige werklocaties via verduurzamingstrajecten De grootste sectoren op ons eiland klimaatadaptief maken Energieneutraal of energiepositief Schouwen-Duiveland Zoveel mogelijk zelfvoorzienend worden

3. Het optimaliseren van ons ondernemersklimaat

4. Het zoveel mogelijk in balans brengen van de arbeidsmarkt We blijven volop inzetten op een balans op de arbeidsmarkt: zo goed mogelijk omgaan met de krapte en de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt verbeteren. We zetten o.a. in op: – Het actief aantrekken van jonge gezinnen door profilering als aantrekkelijke woon- en werkgemeente – Het verbeteren van de arbeidsproductiviteit door inzet op innovatie, robotisering en digitalisering – Het stimuleren van het aanbieden van (realistische) doorgroeimogelijkheden binnen de horeca en toerisme – Het stimuleren van jaarrond werken op Schouwen-Duiveland

We werken continu aan verbetering van ons ondernemersklimaat voor de hier gevestigde en startende bedrijven. We zetten o.a. in op: – Het verbeteren van de (interne) bereikbaarheid van SchouwenDuiveland – Het scheiden van economische en recreatieve verkeersstromen – Het ontwikkelen van OV-hubs waar dat kansrijk is – Het verbeteren van de digitale bereikbaarheid, ook in het buitengebied – Het opstellen van verduurzamingsagenda’s per bedrijventerrein – Het inzichtelijk maken van de ruimtebehoefte voor aanvullende bedrijvigheid – Het verbeteren van de gemeentelijke dienstverlening – Het promoten van Schouwen-Duiveland als aantrekkelijke woonwerk gemeente – Het stimuleren van cross-sectorale samenwerkingen

5

Inleiding Voor u ligt de economische visie voor de gemeente SchouwenDuiveland. Hierin geven we onze economische ambities voor de toekomst. Het uitgangspunt is 2040, maar een aantal ambities willen we al eerder bereiken. In het document hebben we verder aandacht voor de analyse, het waaróm van onze ambities en hoe we dit willen bereiken. De visie is nog geen concrete uitwerking van acties en projecten; dat vindt in een volgende fase plaats. Aanleiding Schouwen-Duiveland kenmerkt zich door een sterke ondernemersgeest. Voor een vitaal en leefbaar eiland is het belangrijk om in te blijven zetten op een bloeiende economie, die vernieuwt en verduurzaamt. In 2011 is de Strategische Visie “Tij van de Toekomst” opgesteld. Een actualisatie hiervan staat op de planning. Als onderlegger hiervoor is het belangrijk om vanuit de verschillende beleidsvelden ambities te bepalen. De voorliggende economische visie vormt dus input voor de actualisatie van de Strategische Visie “Tij van de Toekomst”. Naast deze beleidsmatige aanleiding is er nadrukkelijk ook inhoudelijk reden om een economische visie op te stellen. Zo zijn er veel relevante trends en ontwikkelingen die de economie op het eiland sterk beïnvloeden. Denk aan de effecten van de coronacrisis, de krapte op de arbeidsmarkt, digitalisering, de energietransitie en uitdagingen op het 1

Zie b.v. het Spoorboekje Werken aan een Duurzaam Schouwen-Duiveland, de Transitievisie Warmte Schouwen-Duiveland, de Klimaatadaptatiestrategie Zeeland 20212026, de Meerjarenagenda aan de slag in Zeeland 2021-2025

vlak van klimaatadaptatie en water. Deze (inter)nationale ontwikkelingen en opgaven hebben ook op Schouwen-Duivelandse schaal hun implicaties. Er wordt vanuit verschillende beleidsvelden op gemeentelijk en provinciaal niveau aan deze opgaven gewerkt1. Daarnaast zijn er sectoraal (toerisme, landbouw) en provinciaal economische ambities opgesteld waarin deze ontwikkelingen zijn meegenomen2. Een overkoepelende economische visie ontbrak echter nog. Doel De visie moet inzicht geven in hoe de belangrijkste trends en ontwikkelingen waar de gemeente mee te maken krijgt op de economie inspelen, hoe de ambities van de verschillende sectoren zich tot elkaar verhouden, en wat – gezien deze ontwikkelingen en ambities - een logisch en gedragen toekomstbeeld is voor de Schouwen-Duivelandse economie. De economische visie kan worden gebruikt als handvat om beleidsbeslissingen met economische impact op te baseren. Positie ten opzichte van bestaande beleidsnota’s en aanpakken Omdat er al veel verkend en bepaald is in verschillende beleidsvelden en voor twee grote sectoren in de gemeente, bouwt de visie voor een groot deel voort op bestaand beleid. In deze economische visie bundelen we deze ambities, en leggen daar een aantal accenten op vanuit de overkoepelende economie.

De economische visie is daarmee niet bedoeld om de agenda toerisme, het Living Lab, of andere aanpakken en beleidsdocumenten te vervangen.

2

Zie de Agenda Toerisme Schouwen-Duiveland 2018-2026, het Bedrijventerreinenprogramma Schouwen-Duiveland, Living Lab Schouwen-Duiveland, het Zeeuwse Ambitiedocument landelijk gebied: landbouw en natuur, en het Economisch Uitvoeringsprogramma Zeeland 2022-2027.

6

De visie is bedoeld om de economie als gelijkwaardig beleidsveld mee te kunnen nemen in de update van de strategische visie, in integrale afwegingen (bijvoorbeeld over ruimte), en vanuit een overkoepelende economische benaderingen aanvullingen te doen op lopend sectoraal (landbouw, toerisme) of thematisch beleid (bijvoorbeeld verduurzaming). In dit document geven we dan ook steeds in groene kaders aan op welk vlak we aanvullingen doen op bestaand beleid en waar we concreet op inspelen.

ingreep kritisch wordt gekeken of dit het juiste schaalniveau is om dit te doen. We pakken met andere woorden de juiste zaken op het juiste schaalniveau aan. De figuur rechts illustreert welk thema op welk schaalniveau speelt.

Scope De visie gaat over de gehele economie van Schouwen-Duiveland, met uitzondering van detailhandel en horeca. Deze sectoren zijn wel in de analyse meegenomen, maar zijn qua ambities, regelgeving, etc. uitgewerkt in de visie detailhandel en de horecavisie. De visie gaat over het brede vestigingsklimaat en geeft daarmee – vanuit economisch oogpunt – ambities en aandachtspunten voor aspecten als bereikbaarheid, verduurzaming van de economie, woon- en leefklimaat. Daarnaast zijn, zoals aangegeven, voor verschillende sectoren en thema’s separate ambities en agenda’s opgesteld. De visie vervangt deze niet, maar sluit daarop aan en doet – waar nodig - aanvullingen vanuit het brede economische perspectief. Bij uitvoering ook andere partijen nodig De economie van Schouwen-Duiveland is (sterk) verbonden met de regio: die van de overig Zeeland, maar bijvoorbeeld ook met Rotterdam en West-Brabant. De scope van de visie is breed en dat is logisch. Immers, thema’s zoals bereikbaarheid en de energietransitie zijn cruciaal voor de toekomst van onze economie. Dat zijn thema’s waar de gemeente slechts besluiten over kan nemen. Het ontwikkelen en uitvoeren van een economische visie vanuit Schouwen-Duivelands perspectief kan alleen als per thema en

7

Totstandkoming De visie is tot stand gekomen op basis van een data- en documentenanalyse, een reeks gesprekken met ondernemersvertegenwoordiging (OSD, LTO, Hiswa-Recron, visserij), een ondernemersbijeenkomst, diverse ambtelijke en bestuurlijke gesprekken binnen de gemeente en een aantal overleggen met de ambtelijke begeleidingsgroep (bestaande uit twee beleidsadviseurs economie en een strateeg). Leeswijzer In hoofdstuk 1 van deze visie geven we een samenvatting van de economische analyse op basis van de gesprekken, data- en documentenanalyse. Deze mondt uit in een sterkte-zwakte-analyse, waarbij we ook ingaan op welke aspecten daaruit al worden opgepakt vanuit andere beleidskaders. In hoofdstuk 2 staat de visie centraal. We gaan in op de overkoepelende ambitie, en werken die uit in vier pijlers. Per pijler geven we aan welke ambities ‘nieuw’ zijn ten opzichte van bestaand beleid, en in hoeverre er binnen de pijler nog prioriteit moet worden gegeven aan bepaalde ambities. In hoofdstuk 3 gaan we beknopt in op de strategie: hoe gaan we de visie bereiken? In de bijlage is een voorzet voor eventuele acties opgenomen, net als een uitgebreidere weergave van de analyse.

8

1 Analyse

Figuur 1: Ontwikkeling aantal banen en vestigingen (index=2013) 125 120

De economie van Schouwen-Duiveland heeft zich de afgelopen 10 jaar sterk ontwikkeld. Toonaangevende sectoren zijn de groot- en detailhandel, toerisme en recreatie en landbouw en visserij. Dit hoofdstuk schetst het huidige economische profiel van de gemeente Schouwen-Duiveland. Ook geeft dit hoofdstuk een beeld van de sterktes en zwaktes van dit economisch profiel aan de hand van een SWOT-analyse.

115 110 105 100 95 90 85 80 2013

1.1 Schouwen-Duivelandse economie

2014

2015

2016

2017

2018

Vestigingen

Ontwikkeling werkgelegenheid: groei vanaf 2014 In 2022 telt de gemeente Schouwen-Duiveland ruim 15.500 banen verdeeld over ruim 4.900 bedrijven (LISA, 2022). Grote beeldbepalende bedrijven/werkgevers op Schouwen-Duiveland zijn o.a. Allevo, Zeelandia, YourSuprise, Hanse Staalbouw en Omoda. Over de afgelopen 10 jaar is het aantal banen, na een kleine dip in 2014, met 7,9% toegenomen. Tegelijkertijd groeide het aantal vestigingen met 21,1% flink harder (figuur 1). Dit betekent dat de gemiddelde bedrijfsgrootte op SchouwenDuiveland afneemt. Het aandeel kleinbedrijven en eenmanszaken/zzp’ers is dus toegenomen. Relatief gezien ligt de groei van het aantal banen iets boven de Zeeuwse groei (6,5%), maar blijft wel achter bij de Nederlandse groei (11,8%) over diezelfde periode (figuur 2).

2019

2020

2021

2022

2021

2022

Banen

Bron: LISA, 2022 Figuur 2: Ontwikkeling van de werkgelegenheid, 2012-2021 (index=2013) 114 112 110 108 106 104 102 100 98 96 94 92 2013

2014

2015

Nederland

2016

2017 Zeeland

2018

2019

2020

Schouwen-Duiveland

Bron: LISA, 2022

9

Grote en sterke sectoren: groot- en detailhandel, toerisme en recreatie, zakelijke dienstverlening en landbouw en visserij De economische structuur van Schouwen-Duiveland wordt gekenmerkt door een aantal grote sectoren waaronder de groot- en detailhandel (20,1%), toerisme en recreatie (16,0 %), gezondheidszorg (13,5%) en de zakelijke dienstverlening (12,7%) (figuur 3). Toerisme en recreatie is met name in relatieve zin erg groot. Waar in Nederland gemiddeld 6,8% van de banen in deze sector te vinden is, ligt dit percentage op SchouwenDuiveland bijna twee keer zo hoog. Ook de landbouw en visserij is op Schouwen-Duiveland relatief gezien erg groot met 6,4% van het aantal banen tegenover 2,5% landelijk. Daarentegen zijn er ook een aantal sectoren beduidend kleiner dan in Nederland als geheel: vervoer en opslag (2,4%), de ICT (2,0%) en de financiële dienstverlening (1,0%).

Figuur 3: Sectorale indeling Schouwen-Duiveland afgezet tegen de provincie Zeeland en Nederland (2022) 0,0%

Een nadere analyse van de groei van ICT laat zien dat dit over de gehele breedte van de sector is, en niet één subsector binnen de ICT eruit springt.

10,0%

15,0%

20,0%

25,0%

Groot- en detailhandel Toerisme en recreatie Zakelijke dienstverlening Gezondheidszorg Industrie en nutsbedrijven Bouw

Grote verschillen tussen groeiende en krimpende sectoren Een aantal sectoren groeide opvallend hard in de periode 2013-2022, gekeken naar het aantal banen. In algemene zin geldt dat de grote sectoren groei doormaakten en de kleinere sectoren kleiner werden of klein bleven. Uitzondering daarop zijn de ICT3 en de overige dienstverlening; twee relatief kleine sectoren die hard zijn gegroeid4. De drie snelst groeiende sectoren zijn de ICT (+26,3%), groot en detailhandel (+17,5%) en toerisme en recreatie (+12,5%) . Daarnaast hebben een aantal sectoren in dezelfde periode te maken met krimp, dit zijn o.a. vervoer en opslag (-20,6%), de financiële dienstverlening (-11.3%), en de landbouw en visserij (-10,0%). Door deze ontwikkelingen leunt de economie van Schouwen-Duiveland in toenemende mate op de groot en detailhandel en het toerisme en recreatie. Tegelijkertijd wordt ook de zakelijke en overige dienstverlening op Schouwen-Duiveland steeds belangrijker en komt het aandeel in lijn met het Nederlandse gemiddelde. 3

5,0%

Landbouw en visserij Onderwijs Openbaar bestuur Vervoer en Opslag ICT Overige dienstverlening Financiële dienstverlening

Schouwen-Duiveland

Zeeland

Nederland

Bron: LISA, 2022 4

dit zijn vrij kleine sectoren op Schouwen-Duiveland (<300 banen), waardoor kleine verschuivingen in absolute aantal banen tot relatief grote procentuele verschillen leiden.

10

Figuur 4 Ontwikkeling werkgelegenheid per sector (2013-2022)

Figuur 4 geeft een totaalbeeld van de sectorale ontwikkeling van de werkgelegenheid. Op de horizontale as is het groei/krimp percentage per sector weergegeven. Op de verticale as is weergegeven hoeveel banen de desbetreffende sector in 2022 omvat.

4000

Groot en detailhandel

3500

3000

Toerime en recreatie

2500

Zakelijke dienstverlening

Gezondheidszorg

2000

Industrie en nutsbedrijven

1500 Landbouw en visserij

Bouw 1000

Vervoer en Opslag

Onderwijs Openbaar 500 bestuur

Financiële dienstverlening -30%

-20%

Bron: LISA, 2022

ICT Overige dienstverlening

0 -10%

0%

10%

20%

30%

Hoog aandeel zzp’ers in economie van Schouwen-Duiveland Schouwen-Duiveland kent met 16,4% een hoog aandeel zzp’ers. In Zeeland (14,5%) en Nederland (12,1%) ligt dit aandeel beduidend lager. Zzp’ers zijn op Schouwen-Duiveland met name actief in de zakelijke dienstverlening (ca. 850), toerisme en recreatie (ca. 475) en de bouw (ca. 425). Over het algemeen zijn deze zzp’ers gevestigd in de grotere kernen op Schouwen-Duiveland waaronder Zierikzee (ca. 1000), Burgh Haamstede (ca. 500) en Bruinisse (ca. 350). De verklaring is meervoudig: • Er zijn relatief veel creatieve makers en kunstenaars actief; • In toerisme en recreatie bevinden zich veel zelfstandigen, en deze sector is relatief erg groot in Schouwen-Duiveland; • Ook andere bedrijfstakken waar normaliter veel zzp’ers actief zijn, zijn goed vertegenwoordigd, zoals aannemers, schilders en agrarische beroepen. In Nederland is er de afgelopen jaren een flinke stijging van het aantal zzp’ers, waarbij er ook veelvuldig aandacht is voor ‘schijn-zzp’ers’, zoals pakketbezorgers die gezien benodigde investeringen en contractuele voorwaarden feitelijk voor maar één opdrachtgever konden werken. Dit lijkt op Schouwen-Duiveland niet opvallend vaak het geval. ‘Echte’ zzp’ers kunnen een belangrijke functie in de economie vervullen, doordat het zorgt voor flexibiliteit op de arbeidsmarkt.

Daarnaast biedt het voor de personen zelf ondernemersvrijheid en de voordelen die daarmee gepaard kunnen gaan. Economisch kan het ook een risico zijn: zo komen zzp’ers sneller in de problemen wanneer de economische situatie verslechtert. In paragraaf 2.4 gaan we nader in op de rol van zzp’ers in de economie.

11

Arbeidsmarkt: ontwikkeling beroepsbevolking blijft gelijk, maar prognose is lichte krimp De afgelopen jaren (2013-2022) is de potentiële beroepsbevolking5 op Schouwen-Duiveland gegroeid met 9.3% (CBS, 2022). In Zeeland en Nederland nam dit aantal over dezelfde periode met respectievelijk 11,6% en 15,5% toe. Op basis van prognoses van het PBL wordt ingeschat dat de komende 5 jaar de beroepsbevolking op Schouwen-Duiveland gaat krimpen met 3,5%. Dit komt neer op een verlies van ca. 770 potentiële arbeidskrachten. Deze ontwikkeling komt tot stand door een dubbele vergrijzing (wegtrekkende jongeren en een ouder wordende bevolking). Werkloosheid op Schouwen-Duiveland structureel laag De werkloosheid ligt in 2022 op Schouwen-Duiveland met 2,6% op een laag niveau, onder het Zeeuwse (2,9%) en Nederlandse (3,5%) niveau (CBS, 2022). Dit lagere werkloosheidspercentage is van structurele aard. Figuur 4 geeft de ontwikkeling de afgelopen 10 jaar weer.

Figuur 4 Ontwikkeling werkloosheidspercentage (2013-2022) 9% 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% 2013

De potentiële beroepsbevolking zijn alle mensen die, gekeken naar hun leeftijd (tussen de 15 en 75),in aanmerking komen om te werken

2015

Nederland

2016

2017

2018

Zeeland

2019

2020

2021

2022

Schouwen-Duiveland

Figuur 5: Krapte arbeidsmarkt (2de kwartaal 2023) 6

Bron: LISA, 2022

Zorg en welzijn beroepen Transport en logistiek beroepen Technische beroepen Pedagogische beroepen Openbaar bestuur, veiligheid en… Managers ICT beroepen Dienstverlenende beroepen Creatieve en taalkundige beroepen Commerciële beroepen Bedrijfseconomische en… Agrarische beroepen

Krapte op arbeidsmarkt is ook in Zeeland groot Uit cijfers van het UWV (2023) blijkt dat de krapte in Zeeland in alle beroepsgroepen groter is dan in Nederland, met als uitzondering de ICT. Met name de krapte in de agrarische, dienstverlenende, en technische beroepen is in Zeeland flink groter (figuur 5). Deze krapte wordt in de toekomst naar verwachting versterkt door de krimpende potentiële beroepsbevolking. Op termijn wordt het voor werkgevers daardoor nog moeilijker om geschikt personeel aan te trekken en te behouden. Ook heeft de krapte op de arbeidsmarkt een negatief effect op het vestigingsen ondernemersklimaat van Schouwen-Duiveland en kan het bestaande bedrijven doen besluiten vestigingen te verplaatsen.

5

2014

0,0 2,0 4,0 6,0 8,0 10,0 12,0 14,0 16,0 18,0 Bron: UWV, 2023 Nederland

Zeeland

6

De horizontale as geeft de spanningsindicator van het UWV weer, vanaf een waarde van 1,5 wordt de beroepsgroep als krap aangeduid

12

Pendelsaldo op Schouwen-Duiveland: -3000 Van alle werkzame inwoners van Schouwen-Duiveland zijn er 7.400 werkzaam binnen de eigen gemeente. Daarnaast werken er 6.300 personen buiten de gemeente. Er komen dagelijks 3.300 mensen van elders werken op Schouwen-Duiveland. Het pendelsaldo is daarmee negatief (- 3.000 (CBS, 2020)). Er werken meer mensen buiten de gemeentegrenzen dan dat er van buitenaf naar Schouwen-Duiveland toe komen om te werken. Van de uitgaande pendel gaat de grootste pendelstroom richting Rotterdam, gevolgd door Goes en GoereeOverflakkee. Onderstaande tabellen geven een overzicht van de 5 grootste uitgaande en inkomende pendelstromen op SchouwenDuiveland. Tabel 1: top 5 uitgaande pendelstromen (gemeenten)

De 5 grootste uitgaande pendelstromen 1. Rotterdam 2. Goes 3. Goeree-Overflakkee 4. Middelburg 5. Den Haag

Aantal 1.100 900 800 500 300

Tabel 2: top 5 inkomende pendelstromen (gemeenten)

De 5 grootste inkomende pendelstromen 1. Goeree-Overflakkee 2. Goes 3. Middelburg 4. Tholen 5. Borsele

Aantal 500 400 300 300 200

1.2 Samenvattende SWOT Totstandkoming SWOT-analyse De SWOT-analyse benoemt de sterkten, zwakten, kansen, bedreigingen voor de Schouwen-Duivelandse economie. In deze paragraaf is de SWOT weergegeven (volgende pagina’s). Tevens is in bijlage 1 een overzicht opgenomen van de meest opvallende zaken vanuit de SWOT-analyse. Aandachtspunten komen vervolgens terug in de verschillende pijlers van hoofdstuk 2. Deze SWOT-analyse is opgesteld op basis van een dataanalyse, een documentenanalyse van relevante beleidsstukken, gesprekken met vertegenwoordigers van belangrijke sectoren (Ondernemerskring (OSD), Hiswa-Recron, ZLTO en de visserij en daarnaast gesprekken met de ambtelijke organisatie. De SWOT-analyse vormt de inhoudelijke basis voor de economische visie.

1.3 Van SWOT naar economische visie Uit de SWOT valt goed af te lezen waar Schouwen-Duiveland op economisch gebied goed in is, welke trends op ons af komen, waar de gemeente op kan voortborduren, en waar juist nog werk aan de winkel is. Op basis daarvan hebben we ambities geformuleerd en een strategie op hoofdlijnen opgesteld (zie hoofdstukken 2 en 3). Een belangrijke kanttekening daarbij is dat er bepaalde zwaktes zijn die te maken hebben met de unieke eigenschappen van Schouwen-Duiveland, zoals de ligging. Deze zwaktes zijn niet op te lossen, en de inzet moet vooral gericht zijn op het omgaan met deze zwaktes. In hoofdstuk 2 formuleren we voor ieder van de vier hoofpijlers de visie. Zoals in de inleiding aangegeven, bouwt de economische visie voort op bestaande beleidsnota’s en aanpakken, en doet daarvoor aanvullen waar nodig. We geven deze aanvullingen steeds aan in de groene kaders.

13

STERKTES

ZWAKTES

Algemeen • Helder economisch profiel: toerisme en recreatie & landbouw • Groeiende werkgelegenheid, maar wel minder dan Nederlands gemiddelde • In sectoren ICT, toerisme en recreatie sterk stijgend aantal banen • Aantal grote beeldbepalende bedrijven als grote werkgevers • Grote lokale binding van lokale ondernemers • Sterke cultuur van samenwerken en veel samenwerkingsverbanden

Algemeen • Enkele sectoren krimpen sterk in aantal banen: zoals vervoer & opslag en landbouw • Samenwerking natuurpartijen, ondernemers en gemeente biedt ruimte voor verbetering

Toerisme en recreatie • Grootste toeristische bestemming in Zeeland: 4,5-5 mln. overnachtingen/jaar • Water, strand, kustlijn en historische kernen maken van Schouwen-Duivenland een populair vakantie-eiland • Corona heeft relatief weinig effect op verblijfsaccommodaties gehad, m.u.v. groepsaccommodaties Onderwijs-arbeidsmarkt • Lage werkloosheid (ook in vergelijking tot Nederland) • Groeiend aanbod lokale onderwijsinitiatieven: bedrijfsscholen, living labs, waterrecreatie opleiding, hospitality hub Bereikbaarheid • Goede fiets- en wandelinfrastructuur

Toerisme en recreatie • Groot kwaliteitsverschil tussen recreatieve voorzieningen • De profilering van Schouwen-Duiveland is ondermaats (maar wordt aan gewerkt) Onderwijs-arbeidsmarkt • Personeelstekort in verschillende sectoren (met name in: landbouw, dienstverlenende beroepen en technische beroepen) • Geen vervolgonderwijs aanwezig op het eiland • Negatieve pendel -3.000, met name richting Rotterdamse regio, G-O en Walcheren Bereikbaarheid • Als eiland afhankelijkheid van 4 hoofdverbindingen, dus gevoelig voor tijdelijk onderhoud en afsluitingen • Slechte OV-bereikbaarheid • Verkeersdrukte in het hoogseizoen

Werklocaties • Verduurzamingsopgave bedrijventerreinen gestart op Zierikzee-Zuid en Renesse

Werklocaties • Veel bedrijventerreinen van matige kwaliteit • Ruimtetekort bedrijfsruimten: uitgeefbare grond zeer beperkt

Woon- en leefklimaat • Inwoners op SD hebben een hoog inkomen • Historische en aantrekkelijke kernen • Groen en ‘open’ karakter kust; op landelijk niveau uniek woonklimaat • Hoog voorzieningenniveau (detailhandel, horeca, cultuur), mede te danken aan vele bezoekers

Woon- en leefklimaat • Woningmarkt onder druk, met name voor starters en senioren (mede door tweedewoningen) • Gemiddelde woningprijs op één na hoogste van Zeeland

14

KANSEN

BEDREIGINGEN

Algemeen • De ketenbenadering biedt kansen met de verbinding agribusinesshoreca-recreatie als eerste concrete kans voor Schouwen-Duiveland. • Verbeteren samenwerking gemeente-provincie-andere semioverheden • Groeiende ICT-sector als aanjager van innovatie en productiviteit • Living Lab loopt goed en biedt goede aanknopingspunten om de SchouwenDuivelandse economie toekomstbestendig te houden • Verder verkennen van huisvesting van binnendijkse aquacultuur als nichemarkt • Watereconomie als kans (met name in relatie tot aquacultuur) • Zorgsector als economische kans, profilering; mooie plek om oud te worden

Algemeen • Beperkte ambtelijke capaciteit voor dienstverlening richting ondernemers, afhankelijk van beperkt aantal personen • Beperkingen in netcapaciteit op het elektriciteitsnet zijn beperking voor opwek van duurzame energie • Vele samenwerkingsverbanden kunnen leiden tot versplintering • Zoeken naar balans tussen verschillende economieën: agribusiness, toerisme, andere economie • Klimaatverandering: verdroging, verzilting en de beschikbaarheid van zoetwater

Toerisme en recreatie • Door Coronacrisis hernieuwde populariteit waterrecreatie • Toerisme als kans voor indirecte banen en verhoogt draagvlak voor veel sectoren/voorzieningen. • Verder inzetten op beleving, innovatie duurzaam ondernemerschap • Renesse verder doorontwikkelen als familiebadplaats

Toerisme en recreatie • Sterk economisch afhankelijk van toerisme & recreatie (17%) • Groeiende concurrentie vanuit omliggende regio’s blijft een aandachtspunt • De coronacrisis als bedreiging voor horeca en groepsaccommodaties • Spanningsveld tussen veranderende vraag toerisme en recreatie en wetgeving rond natuur-, stikstof- en andere beperkingen (o.a. kustvisie) • Afnemend draagvlak voor toerisme onder de lokale bevolking

Onderwijs-arbeidsmarkt • Werken op afstand: wonen op Schouwen-Duiveland, elders werken • Jaarrond werken van seizoensarbeiders op het eiland • Inzet op terughalen gezinnen

Onderwijs-arbeidsmarkt • Groeiend personeelstekort/krapte in verschillende sectoren (met name in ICT, landbouw, techniek en zorg) • Wegtrekkende jongeren i.c.m. (toenemende) vergrijzing bevolking

Bereikbaarheid • Realisatie van mobiliteitshubs biedt kansen om ketenmobiliteit te versterken • Gerichte aanpak van verkeersonveilige wegvakken en locaties • Gerichte aanpak van knelpunten op gebied van bereikbaarheid

Bereikbaarheid • Verkeersveiligheid onder druk, menging van verkeersstromen die lastig te mengen zijn (bv. fietsers en landbouwverkeer)

Werklocaties • Door ruime opzet mogelijkheden voor verduurzaming en verdichting Woon- en leefklimaat • Uniek woonklimaat biedt kansen voor aantrekken arbeidskrachten

Werklocaties • Matige kwaliteit van bedrijventerreinen, dit kan leiden tot verder afglijden van de terreinen en het wegtrekken van bedrijven Woon- en leefklimaat • Veel bedrijfsbeëindiging bij agrariërs, kan o.a. leiden tot leegstaand vastgoed

15

2 Visie en strategie

onze economie staan voor grote opgaven zoals de energietransitie, klimaatverandering, vergrijzing en de transitie naar circulaire economie.

2.1 Onze ambitie voor 2040: duurzaam, robuust en in balans

We hebben dus een goede basis, maar we moeten aan de slag om deze basis te behouden, verduurzamen, robuuster te maken en wat we hebben beter in balans te brengen.

Onze ambitie voor 2040 is:

De Schouwen-Duivelandse economie is in 2040 duurzaam, robuust en beter in balans. De landbouw, toeristische sector en overige bedrijvigheid gaan uitstekend om met de kansen en uitdagingen die de circulaire economie, klimaatverandering, verduurzaming, krapte op de arbeidsmarkt en de onze ligging en landschap met zich meebrengen. Waarom zetten we hierop in? We doen het economisch goed maar we staan wel voor grote opgaven, zoals de krapte op de arbeidsmarkt. Onze in het oog springende sectoren landbouw en toerisme staan voor een moderniseringsopgave. Door klimaatverandering staan de oogsten onder druk, en door toenemend toerisme neemt de druk op de ruimte toe. Dat terwijl ons landschap en de ruimte op Schouwen-Duiveland, juist onderdeel zijn van het toeristisch product. Ook andere bedrijven doen het relatief goed in onze gemeente en groeien hard. Dat heeft gevolgen voor de arbeidsmarkt. Alle spelers in

2.1.1 Duurzaam Verduurzamen betekent dat we onze economie klimaatadaptief en energieneutraal (of zelfs energiepositief) maken, en ons voorbereiden op de circulaire economie. Door onze economie te verduurzamen maken we deze toekomstbestendiger én dragen we vanuit onze economie bij aan de bredere opgaven waar we als eiland voor staan. Bovendien zorgt dit er mede voor dat het woon- en leefklimaat voor onze inwoners en werknemers goed blijft. We zetten in dit kader onder meer in op het verduurzamen van de landbouwsector en het toekomstbestendig maken van de bedrijventerreinen in onze gemeente. 2.1.2 Robuust Robuust betekent dat onze economie tegen een stootje kan, omdat er een solide basis ligt waar we op kunnen rekenen. Tegelijkertijd vereist dit innovatie en flexibiliteit, om op maatschappelijke, demografische, technologische en economische veranderingen in te kunnen spelen.

16

We zorgen ervoor dat datgene dat onze economie robuust maakt, behouden blijft. Denk aan de sterke binding van het bedrijfsleven met het eiland en de sterke toeristisch-recreatieve en landbouwsector. We willen daarnaast onderzoeken of er (nieuwe) economische kansen zijn die we kunnen benutten, zoals de watereconomie. 2.1.3 In balans Het goede woon- en leefklimaat en het bijzondere landschap is wat onze gemeente kenmerkt. In een goede balans tussen economie, landschap en woon- en leefklimaat versterken deze aspecten elkaar. Dat vereist wel dat we keuzes maken, zodat we niet het kind met het badwater weggooien. We kiezen er daarom voor om: • In te zetten op behoud van wat we hebben: – Uitgangspunt is dat we op ons eiland gevestigde ondernemers faciliteren, maar wel in balans met het landschap en het woon- en leefklimaat; – Kansen voor cross-overs (samenwerking tussen verschillende sectoren in onze gemeente), te benutten. • Kwalitatieve groei (een hogere arbeidsproductiviteit en anders werken) boven kwantitatieve groei (meer banen); • Geen actieve acquisitiestrategie op te starten om bedrijvigheid naar onze gemeente te halen.

voor hun werknemers, en toerisme en recreatie genereren veel spin-off voor o.a. de sectoren detailhandel en bouw. Economische welvaart is daarmee op Schouwen-Duiveland bij uitstek verbonden aan Brede Welvaart. Economische ontwikkeling mag zeker geen afbreuk doen aan de andere aspecten van Brede Welvaart, en draagt daar idealiter zelfs aan bij. Dat is een belangrijk uitgangspunt voor onze economische visie. 2.1.5 Vier pijlers De economische visie is uitgewerkt in vier pijlers. Om een duurzame, robuuste economie die beter in balans is te bereiken, zetten we in op: • Het doorontwikkelen en verbinden van onze sterke sectoren • De verduurzaming van onze economie • Het optimaliseren van ons ondernemersklimaat • Het zoveel mogelijk in balans brengen van de arbeidsmarkt De hoofdambitie, vier pijlers, het uitgangspunt en relatie met bestaand beleid zijn samengevat in onderstaand schema. De vier pijlers komen in de volgende paragrafen aan bod.

2.1.4 Uitgangspunt: kwaliteit van het woon- en leefklimaat Het woon- en leefklimaat is een belangrijke randvoorwaarde voor de economie. De ligging aan zee, het open- en duinlandschap en historische kernen maken Schouwen-Duiveland uniek en daar profiteren verschillende sectoren van. Denk aan toerisme, recreatie en landbouw. Ook andere bedrijvigheid profiteert hiervan: het biedt een aantrekkelijk woonklimaat

17

18

2.2 Doorontwikkelen en verbinden van sterke sectoren Ambitie

We gaan uit van onze kracht en verbeteren waar we goed in zijn. Samen met ondernemers maken we onze bedrijvigheid toekomstbestendig en leggen we de verbinding tussen onze sterke sectoren, zoals landbouw en toerisme. Waarom zetten we hier op in? Onze arbeidsmarkt is krap en het woon- en leefklimaat in onze gemeente wordt hoog gewaardeerd. Het woon- en leefklimaat profiteert bovendien van onze economische kracht, bijvoorbeeld doordat de toeristische sector voor veel spin-off zorgt in andere werkgelegenheid (zoals de bouw en detailhandel) en bijdraagt aan een hoog voorzieningenniveau voor onze inwoners. Onze economie kenmerkt zich door de relatief grote sectoren landbouw en toerisme. Maar onze economie is diverser dan dat: in de top 20 grootste werkgevers zijn de sectoren zorg, bouw, productie en groot- en detailhandel vertegenwoordigd. Die laatste sector is ook opvallend groot in onze gemeente. Wat onze (grote) bedrijven kenmerkt is de sterke binding met het eiland. Bedrijven zijn gestart in onze gemeente, er groot geworden en willen hier niet weg.

bedrijven aan te trekken. Tegelijkertijd staat de bedrijvigheid in onze gemeente, in landbouw en toerisme, maar ook de andere (grote) sectoren, voor een moderniseringsopgave. Om maatschappelijke en economische ontwikkelingen bij te houden, is innovatie nodig, bijvoorbeeld op gebied van robotisering en digitalisering. In 2018 constateerden we in de Agenda Toerisme al dat als we niets doen, onze toeristische sector onvoldoende vitaal en toekomstbestendig is. Er liggen daarnaast economische (win-win) kansen om de sectoren beter aan elkaar te verbinden. Tot slot draagt de bedrijvigheid in onze gemeente, door hun sterke binding, bij aan de maatschappij, onze identiteit en de leefbaarheid in onze gemeente. Concrete inzet onder deze pijler: Met deze economische visie bouwen we voort op het bestaande beleid waaronder; de Landbouwvisie, de Agenda Toerisme, de Omgevingsvisie Landelijk Gebied en het Living Lab SchouwenDuiveland.

Concreet maken we werk van: • Het actief aan elkaar verbinden van sterke sectoren • Innoveren om maatschappelijke uitdagingen, zoals krapte op de arbeidsmarkt, op te vangen • De inzet op korte lokale ketens • De ontwikkeling naar een toekomstbestendige landbouwsector, onder andere door het continueren van het Living Lab en het omgaan met verzilting van de bodem; • De doorontwikkeling van de toeristische sector • Het ondersteunen van het verbeteren van de arbeidsproductiviteit in het MKB • De inzet op korte lokale ketens • Opkomende groeiende sectoren faciliteren in hun ontwikkeling

We doen het economisch goed en onze economie past qua schaal goed bij het eiland. Er is, ook vanwege de krapte op de arbeidsmarkt, geen reden om een flinke groeiambitie in aantal banen op te zetten of actief

19

2.2.1 Keuze: inzetten op onze eigen kracht We kiezen ervoor om: • gebruik te maken van onze eigen kracht: – De sterke sectoren landbouw en toerisme; – De overige hier gevestigde, aan Schouwen-Duiveland gebonden bedrijvigheid; • (grootschalige) uitbreidingen van bedrijvigheid alleen toe te staan als dat kwaliteit toevoegt aan onze gemeente en als dat onze aantrekkelijkheid als woon- en leefgemeente niet verstoort; • géén acquisitie te voeren om nieuwe bedrijvigheid aan te trekken. Onze eigen kracht behouden gaat niet vanzelf. Daarvoor is het nodig onze bedrijvigheid en sterke sectoren te koesteren en ervoor te zorgen dat zij toekomstbestendig kunnen worden. Bovendien liggen er kansen om onze eigen kracht te vergroten: door sectoren beter aan elkaar te verbinden en ‘nieuwe’ kansen die bij Schouwen-Duiveland passen, te benutten. 2.2.2

Koesteren en innoveren in onze sterke sectoren en de bestaande bedrijvigheid

Landbouw Er liggen veel uitdagingen en opgaven voor de landbouw en het landelijk gebied. Denk aan het omgaan met stikstof en biodiversiteit, klimaatverandering, de beschikbaarheid van voldoende zoetwater, waterkwaliteit, bodem, energie, het vinden van jongeren die het agrarisch beroep willen leren en het vinden van bedrijfsopvolging. Daarnaast signaleren we dat waar agrarische bedrijven er niet in slagen de bedrijfsopvolging te vinden, investeerders de markt betreden. Deze investeerders kiezen alleen veilige minst risicovolle teelten. Mede hierdoor verdwijnt een stukje diversiteit van de landbouwsector op Schouwen-Duiveland. Een gebrek aan diversiteit maakt de sector kwetsbaarder voor externe factoren. Tot slot zien we in de landbouwsector op Schouwen-Duivenland dat er functiemenging op het

platteland optreedt. Het mengen van functies op het platteland hoeft geen probleem te zijn mits een aantal aandachtspunten in acht worden genomen (zie kader).

Functiemening op het platteland De agrarische sector op Schouwen-Duiveland krimpt, daarnaast treedt er schaalvergroting op bij bestaande bedrijven. Als gevolg van deze ontwikkelingen kan agrarisch vastgoed leeg komen te staan. Dit leegstaande vastgoed wordt in toenemende mate ingezet voor andere functies. Denk hierbij aan zorgboerderijen, recreatieve functies, opslag en huisvesting. Deze nieuwe invulling kan hinder of overlast ondervinden als gevolg van de aanwezigheid van agrarische activiteiten in de directe omgeving. Daarnaast kunnen deze nieuwe functies extra verkeersbewegingen op het platteland veroorzaken. Hierdoor kunnen gevaarlijke situaties op de smalle landweggetjes optreden. Wel kan het toevoegen van functies bijdragen aan het creëren van meer bewustzijn en draagvlak voor het agrarisch beroep. Daarnaast kan de functiemenging ook bijdragen aan de vitaliteit van het platteland op Schouwen-Duiveland. Al met al is het van belang om de functiemening op het platteland zorgvuldig te overwegen, rekening houdend met de mogelijke gevolgen voor zowel de agrarische sector als de leefbaarheid op Schouwen-Duiveland.

Duidelijk is dat veel zaken anders moeten maar ook dat de landbouw op Schouwen-Duiveland perspectief heeft en perspectief geboden moet worden. Perspectief voor de landbouw betekent daarnaast zicht op een duurzaam economische gezonde bedrijfsvoering. De vele opgaven die spelen in het landelijk gebied vragen om een integrale en gebiedsgerichte aanpak samen met de boeren, andere stakeholders en andere overheden.

20

Via het living lab Schouwen-Duiveland zijn we al in gesprek met de sector over de toekomst. Vanuit de urgente zoetwateropgaven op de korte termijn verbreedt het gesprek zich ook naar andere onderwerpen en ook naar middellange en langere termijn perspectieven. Het gaat dan ook om inhoud maar vooral ook een proces dat we moeten gaan doorlopen om oplossingen te vinden voor alle uitdagingen. De toekomstverkenning naar de landbouw op Schouwen-Duiveland helpt ons daarbij. Deze verkenning maakt onderdeel uit van een bredere verkenning naar klimaat- en waterrobuust Laag Nederland van nu naar 2100. Het landelijk gebied van Schouwen-Duiveland is een van de expertisegebieden van de lager gelegen kleigebieden langs de kust. Een van de specifieke opgaven is hoe gaan we om met de toenemende verzilting. De looptijd van de verkenning is tot en met 2024. Eind oktober 2022 verschijnt de rapportage met de analyse van de SchouwenDuivelandse opgaven. Vandaaruit wordt samen met de sector verder gewerkt aan scenario’s. Per 1 juli 2023 is een eerste Gebiedsplan Landelijk Gebied opgesteld. Dit komt voort uit het Nationaal Programma Landelijk Gebied waar de opgaven natuurherstel/stikstof, verbeteren biodiversiteit en waterkwaliteit, omgaan met de klimaateffecten en de transitie in de landbouw (duurzame inrichting van het landelijk gebied met agrarische verdienmodellen) samen komen.

In de genoemde toekomstverkenning gaat de gemeente samen met de agrarische sector aan de slag om het perspectief voor de landbouwsector op Schouwen-Duiveland voor de langere termijn duidelijk te krijgen en met ontwikkelpaden te komen tot toekomstbestendige en economische gezonde landbouwbedrijven met als uitgangspunt een klimaat- en waterrobuust landelijk gebied. Toerisme De toeristische sector is een belangrijke banenmotor en biedt draagvlak voor vele voorzieningen waar iedereen van profiteert. We ontwikkelen de

sector door met respect voor bewoner, natuur, landschap en de rest van de economie. We voeren op dit moment de Agenda Toerisme uit. Hierin staan de uitdagingen van de sector goed beschreven net als de acties om deze samen met de sector aan te gaan. We zetten de agenda daarom door. Belangrijke doelen zijn kwaliteitsverbetering en de stap maken naar een hoogwaardige (jaarrond) toeristische bestemming. Economie breed Onze economie is veel breder dan alleen landbouw en toerisme. De groep ondernemers in andere sectoren is zeer divers. Toch is hierin wel een aantal centrale opgaven te onderscheiden waar elke sector voor staat. Denk aan innovatie om de arbeidsproductiviteit te verhogen. We willen het brede MKB hierin ondersteunen. De gemeente is partner van Impuls Zeeland, dat ondernemers helpt om innovaties op het gebied van digitalisering, verduurzaming en circulariteit in de praktijk te brengen. We willen op zijn minst de diensten van Impuls opnieuw onder de aandacht brengen bij ondernemers met innovatievraagstukken. Ook zetten we zélf in op verduurzaming van de economie (zie 2.3) en een goed ondernemersklimaat (zie 2.4) als belangrijke voorwaarden voor de toekomstbestendigheid van onze brede economie. 2.2.3 Verweven en verbinden sectoren Er liggen kansen om onze bedrijvigheid nog sterker onderling te verbinden.

Er zijn samenwerkingsverbanden zoals het OSD en het Platform Toerisme, maar zeker intersectoraal kan de samenwerking beter en concreter. Onze ambitie is dan ook om in het algemeen onze economie beter onderling te verbinden, en specifiek de kansen die er zijn om onze sterke sectoren te verweven, te benutten.

21

We gaan werken aan de verbinding tussen landbouw, visserij, detailhandel en toerisme en horeca. Dag- en verblijfstoeristen zorgen voor een flinke omzet in de horeca en dagelijkse detailhandel. In het algemeen, maar zeker ook bij (dag)toeristen zijn streekproducten en lokaal geproduceerd eten, met herleidbare herkomst, steeds populairder. Tegelijkertijd exporteert de visserij, schelpdiersector, akkerbouw en veeteelt een groot deel van hun productie naar elders in het land of het buitenland. De concurrentie en het aantal tussenhandelaren is groot, waardoor de prijzen onder druk staan. Door de ketens te verkorten en producten lokaal aan te bieden, ontstaat zo een win-winsituatie: de consument wordt bediend door streekproducten (waar hij ook een meerprijs voor over heeft), en de producent kan een eerlijker prijs ontvangen.

Naast deze verweving zien we kansen in verbindingen tussen: • watereconomie en toerisme: bijvoorbeeld sportvissers en waterrecreanten verleiden om langer op S-D te verblijven, informatieve tours of duikexcursies langs de mosselbanken; • watereconomie, recreatie en toerisme en zorg- en welzijn: rust, ruimte, en frisse zeelucht; respijtzorg voor mantelzorgers bieden; het delen van faciliteiten in toeristisch-recreatieve accommodaties zoals zwembaden en wellnessfaciliteiten • ICT en de toeristische sector: automatisering, routering, spreiding; • ICT en de zorgsector (o.a. zorg op afstand als kans). Hiervoor is het van belang dat de netwerken in onze gemeenten worden versterkt. We zetten daarom in op het beter aan elkaar verbinden van LTO, Hiswa-Recron, OSD en individuele bedrijven in verschillende sectoren.

Digitalisering, automatisering, robotisering Om onze economie toekomstbestendig te maken, moet het bedrijfsleven goed voorbereid zijn op toekomstige uitdagingen. Naast verduurzaming (zie paragraaf 2.3) en een goed vestigingsklimaat (2.4) speelt daarin automatisering, digitalisering en robotisering een belangrijke rol, zeker gezien de uitdagingen waar we als gemeente voor staan op de arbeidsmarkt (2.5). Bij automatisering gaat het om zaken die volledig zelfstandig gebeuren op basis van signalen elders in het primaire proces. Denk bijvoorbeeld aan het verzenden van een e-mail nadat een order het magazijn heeft verlaten. Een eenvoudig voorbeeld om digitalisering toe te lichten is het gebruik van technische tekenprogramma’s in plaats van fysieke bouwtekeningen. Een effect van digitalisering in de maatschappij is ook dat er nieuwe mogelijkheden ontstaan: bijvoorbeeld passantentellingen door het tellen van het aantal apparaten waarvan de wifi aan staat dat passeert. Bij robotisering gaat het om fysieke arbeid die voorheen door mensen(handen) werden gedaan, maar nu door apparaten. Denk aan orderpicken of het in elkaar zetten van een auto. In de gehele economie zien we een trend van voortgaande automatisering en digitalisering. Deze trend verhoogt de arbeidsproductiviteit verhoogt en biedt daarmee ook kansen biedt om arbeidsmarktvraagstukken het hoofd te bieden.

Het kan dus relevant zijn voor alle sectoren, of die nou op locatie, op kantoor, vooral fysiek of vooral denkwerk doen. Robotisering is niet voor elke sector relevant, maar zal in elk geval voor zorg (domotica), horeca, detailhandel, productie, bouw, landbouw en logistiek kansen bieden. In onze gemeente zien we dat vrijwel alle bedrijven enige vorm van automatisering en digitalisering hebben toegepast, en daarbij grotere bedrijven in veel gevallen verder gevorderd zijn. We zien deze ontwikkeling als cruciaal om onze economie toekomstbestendig te houden en zetten daarom in op goede verbindingen in woon- en werkgebieden, het organiseren van kennisuitwisseling tussen grote en kleine bedrijven, voorlopers en starters, lokale aanbieders en afnemers op dit gebied.

22

2.2.4

Opkomende en kansrijke sectoren de gelegenheid bieden zich te ontwikkelen De economie in onze gemeente is mede zo sterk geworden door het ondernemerschap van onze inwoners, maar ook door de unieke kwaliteiten die onze ligging biedt voor o.a. de landbouw en toerisme. Nieuwe kansen die voortkomen uit dit ondernemerschap en onze unieke ligging, willen we ook in de toekomst benutten en faciliteren. We zien bijvoorbeeld kansen in: • Watereconomie: Aquacultuur, watersport en vaarrecreatie bieden watergerelateerde economische kansen. Hoewel projecten en initiatieven binnen de watereconomie, voortkomend uit ‘Het Tij’, nog niet goed van de grond komen blijft dit een kans voor SchouwenDuiveland. Op het snijvlak van landbouw en visserij biedt de wierenen algenteelt kansen, al zal dit naar verwachting op de korte termijn nog een kleine nichemarkt blijven. • ICT: deze sector is niet groot, maar groeit relatief hard over de gehele breedte. Het kan een aanjager zijn van innovatie in andere sectoren zoals de zorgsector maar ook de landbouw. Ook biedt de ICT kansen om grote maatschappelijke opgaven aan te gaan. ICT-toepassingen kunnen zorgen voor een hogere arbeidsproductiviteit (hetzelfde werk met minder mensen), zorg op afstand en nog betere kansen voor ‘werken op afstand’.

Prioriteren: ambities voorde korte termijn (2025) Binnen deze pijler hebben de volgende ambities prioriteit: • Op structurele basis in gesprek zijn met de economisch grote sectoren op Schouwen-Duiveland. Zo kunnen signalen vanuit het bedrijfsleven sneller opgepakt worden. • Het stimuleren van jaarrond toerisme op Schouwen-Duiveland • Het continueren van het Living Lab om toe te werken naar een toekomstbestendige landbouw sector.

We gaan met pionierende ondernemers in deze sectoren in gesprek over wat er – vanuit de gemeente maar ook vanuit andere partijen – nodig is om deze kansen te benutten. Voor ICT geldt dat we daarin ook nadrukkelijk de verbinding zoeken met andere sectoren.

23

24 Foto: Vestiging YourSurprise gemaakt door Hanse Staalbouw

2.3 Een duurzame economie Ambitie

Om onze economie toekomstbestendig te maken zetten we in op verduurzaming: energietransitie, circulaire economie, en onze sectoren klimaatadaptief maken. Waarom zetten we hier op in? Verduurzamen betekent dat we onze economie klimaatadaptief en energieneutraal (of zelfs energiepositief) maken, en ons voorbereiden op de circulaire economie. De verduurzaming van de economie is een urgente maatschappelijke opgave waar ook het bedrijfsleven aan bij moet dragen. Gebeurt dat niet, dan lijden we daar economisch onder en wordt de ambitie om in 2030 49% minder CO2 uit te stoten niet behaald. Het bedrijfsleven is in eerste instantie aan zet om de economie te verduurzamen. Een aantal toonaangevende grote- en/of MKB bedrijven pakken deze uitdaging al op. Om een succesvolle transitie te kunnen doormaken moet het bedrijfsleven wel voldoende gefaciliteerd worden, en dat gebeurt nu nog onvoldoende. Zo zijn onze werklocaties kwalitatief nog niet overal op niveau en is de netcapaciteit – net als op veel andere plekken in het land – beperkt. Door onze economie te verduurzamen maken we deze toekomstbestendiger én dragen we vanuit economisch perspectief bij aan de opgaven waar we als eiland voor staan. De inzet is om als eiland zelfvoorzienend te worden.

We doelen er daarbij op dat SchouwenDuiveland voorziet in haar eigen energie- en waterbehoefte, een diverse en duurzame landbouwsector waar lokale productie en consumptie centraal staat heeft, een arbeidsmarkt die in balans is en op een

economie waar hergebruik en recycling centraal staat als onderdeel van een circulaire economie. Hierdoor ondervinden we minder hinder van externe schokken waaronder de energiecrisis en de snel stijgende grondstofprijzen. Bovendien zorgt dit er mede voor dat het woon- en leefklimaat voor onze inwoners en werknemers goed blijft. Concrete inzet onder deze pijler: Met deze economische visie bouwen we voort op het bestaande beleid waaronder; de Regionale Energie Strategie Zeeland, het Living Lab en het Spoorboekje Duurzaam & Milieu. Concreet maken we werk van: • Behoud van een gezonde en duurzame landbouwsector, door innovatie te stimuleren, te verkennen wat de mogelijkheden zijn voor buitendijkse voedselproductie (waaronder zeewier en algenteelt); en meervoudig ruimtegebruik. Een sector die een bijdrage levert aan de leefbaarheid op het eiland. • Het promoten van duurzaam en circulair toerisme • Het stimuleren van duurzaam vervoer • Het stimuleren van duurzame energiesystemen • De ontwikkeling van toekomstbestendige werklocaties via verduurzamingstrajecten • De grootste sectoren op ons eiland klimaatadaptief maken • Energieneutraal of energiepositief Schouwen-Duiveland • Het streven is om zoveel mogelijk zelfvoorzienend te worden op energie, water (d.m.v. de beschikbaarheid van zoet water) en de arbeidsmarkt. 2.3.1

Verduurzaming van sterke sectoren

Zowel de landbouwsector als de toerisme- en recreatiesector zetten al concrete stappen om te verduurzamen. Hier borduren we op voort en

25

tegelijkertijd faciliteren en versnellen we initiatieven waar dat kan of waar we dat noodzakelijk achten. Duurzame landbouwsector De landbouwsector is al volop bezig met het transformeren naar een duurzame sector. Er komen veel klimaat- en energetische uitdagingen op de sector af. Denk aan de stikstofcrisis, droogte en verzilting. Met name de beschikbaarheid van voldoende zoetwater bedreigt het voortbestaan van de landbouwsector op Schouwen-Duiveland. Het is voor de landbouwsector op Schouwen-Duiveland van belang om hier oplossingen voor te vinden om zo ook in de toekomst een vitale sector te blijven. We streven dan ook naar behoud van een gezonde en duurzame landbouwsector op Schouwen-Duiveland. De gemeente kan een trekkende/stimulerende rol spelen op het gebied van landbouwinnovatie. Het is daarbij zinvol om de samenwerking op regionaal of nationaal niveau te zoeken voor een grotere impact. Oplossingen voor de beschikbaarheid van voldoende water, verzilting en het verminderen van de stikstofuitstoot zijn immers nationale opgaven. Voor het voortbestaan van de landbouwsector op Schouwen-Duiveland is het noodzakelijk dat er voldoende innovatie en investeringen plaatsvinden. Innovatie maakt het mogelijk om oplossingen voor urgente Schouwen-Duivelandse uitdagingen te ontwikkelen.

Daarnaast zorgt innovatie voor onderscheidend vermogen wat bijdraagt aan het concurrentievermogen van de sector. Omdat er nu onvoldoende wordt geïnvesteerd in de (innovatieve) landbouw, stimuleren we nieuwe en bestaande initiatieven die hier werk van (willen) maken. We zoeken daarbij ook nadrukkelijk de samenwerking met andere regio’s en sectoren zoals de ICT voor bijvoorbeeld automatiseringstoepassingen. Een goed voorbeeld hiervan is het lopende Living Lab SchouwenDuiveland. In het Living Lab wordt samen met kennisinstellingen, bedrijfsleven en andere relevante stakeholders onder meer gewerkt aan

innovatie en toepassing daarvan op het vlak van zilte teelten en zoetwatervoorziening voor de landbouw. Ook nieuwe kansen op het vlak van buitendijkse voedselproductie (waaronder zeewier- en algenteelten) worden verkend. Tot slot benutten we lessen en kansen die vanuit het Living Lab geïdentificeerd worden met andere sectoren. Andere vormen van verduurzaming van de sector zijn bijvoorbeeld de inzet op korte ketens (wat leidt tot besparing op transport – en daardoor uitstoot – en minder voedselverspilling), precisielandbouw, kringlooplandbouw, strokenlandbouw of andere vormen van natuurinclusieve landbouw. We willen agrariërs en andere betrokkenen helpen om dit te bereiken. Ook meervoudig ruimtegebruik in de landbouwsector, waarbij een combinatie wordt gemaakt tussen landbouw en energie, kan een kans zijn. Denk bijvoorbeeld aan verrijdbare zonnepanelen op akkers, of fruitteelt onder een dak van (lichtdoorlatende) zonnepanelen. Waar dat nodig is passen we onze regelgeving hierop aan. Duurzaam toeristisme en recreatie Ook binnen de toeristische sector stimuleren we duurzaam en circulair ondernemen. Schouwen-Duiveland zet zich al langere tijd actief in voor duurzaam en circulair toerisme en recreatie op het eiland via de Agenda Toerisme. De inzet in de Agenda Toerisme zetten we door. Het duurzame en circulaire karakter van de sector blijven we actief promoten.

Verschillende keurmerken en certificeringen, zoals de Blauwe Vlag, Groene Wimpel, Green Destinations en Quality Coast helpen hierbij. Bedrijven kunnen hierin ook nog meer doen door bijvoorbeeld in te zetten op certificering met bijvoorbeeld de Green Key. Dit komt niet alleen ten goede aan de huidige vraag van de gast maar ook aan de opgave van energie- en grondstoffenreductie, afvalreductie en een bijdrage aan extra groen. We zetten hier in de agenda al op in, maar willen deze inzet versterken.

26

Daarnaast wordt vanuit de Agenda Toerisme innovatieve verduurzaming in de sector gestimuleerd door middel van de subsidieregeling innovatievouchers voor circulair bouwen en duurzame energie. We onderzoeken of het zinnig is deze regeling uit te breiden naar stimulering van duurzaam vervoer in de sector. Denk aan elektrische (deel)fietsen, laadvoorzieningen of gezamenlijke duurzame mobiliteitshubs. Ook voor de toerisme- en recreatiesector geldt dat meervoudig ruimtegebruik kansen biedt. Met name combinaties tussen recreatie en energie kunnen kansrijk zijn7. We onderzoeken of het nodig en wenselijk is onze regelgeving aan te passen om dit mogelijk te maken. Kansen voor overige sectoren De circulaire economie en energie-, klimaattransitie gaan gepaard met andere manieren van produceren, andere manieren van bouwen en een grote vraag naar installatie en onderhoud van duurzame energievoorzieningen (op land en op zee). Naast de genoemde uitdagingen en kansen binnen de landbouwsector en toeristische sector liggen er voor Schouwen-Duiveland ook specifieke kansen op het vlak van energie uit water. De komende jaren blijven we daarom de ontwikkelingen rondom o.a. getijdenenergie volgen en stimuleren we onderzoek en innovatie naar deze en andere alternatieve vormen van duurzame energie.

Zoals eerder gezegd is de verduurzaming van de economie, en in het bijzonder het benutten van economische kansen hierbij, in de eerste plaats een markttaak. Daarbij bepaalt de markt ook primair op wélke kansen ze inzet; dit kunnen dus zeker ook andere kansen zijn dan diegene

die in dit stuk zijn geïdentificeerd. Door regelmatig contact met het (georganiseerde) bedrijfsleven en triplehelixsamenwerkingen in de regio, blijft de gemeente op de hoogte van nieuwe trends en ontwikkelingen en behoeften vanuit de markt. 2.3.2

De juiste randvoorwaarden: aansluiten op de energietransitie en onze werklocaties verduurzamen

Infrastructuur Om de duurzaamheidsambities te kunnen halen en daar ook economisch de vruchten van de plukken is het van belang dat de juiste randvoorwaarden aanwezig zijn. De verduurzaming van de economie heeft de nodige ruimtelijke, infrastructurele en financiële consequenties. De verduurzaming van het energiesysteem in algemene zin – waarover in de Regionale Energie Strategie (RES) afspraken worden gemaakt -, van het mobiliteitssysteem en van het de gebouwde omgeving vallen als zodanig niet binnen de scope van deze economische visie, maar zijn wel van zeer groot belang. Investeringen in het elektriciteitsnet vormen een belangrijk onderdeel van de infrastructurele randvoorwaarden, zeker gezien het capaciteitsprobleem waar de gemeente nu mee kampt. Als gemeente vinden we het belangrijk om in gesprek te blijven met het bedrijfsleven om waar mogelijk te faciliteren in de behoeften van de ondernemen om te kunnen verduurzamen. Toekomstbestendige bedrijventerreinen Bedrijventerreinen spelen ook een belangrijke rol in de verduurzaming van de economie: vanuit de bedrijventerreinen leveren we een bijdrage aan de duurzaamheidsambities van onze gemeente. We streven ernaar dat onze werklocaties op het vlak van duurzaamheid en gezondheid, fysiekruimtelijke kwaliteiten en sociaal economisch gezien

7 Een bekend voorbeeld is Solarpark De Kwekerij in Gelderland. Ook via het initiatief

energietuinen.nl worden dergelijke plannen gemaakt.

27

toekomstbestendig zijn. Op dit moment zijn er nog stappen te zetten op deze thema’s voor de bedrijventerreinen op Schouwen-Duiveland. Bedrijventerreinen zijn plekken waar relatief veel energie (elektriciteit en warmte) wordt gebruikt en waar dus relatief veel besparingspotentieel zit. Tegelijkertijd kunnen de grote oppervlaktes aan platte daken zich goed lenen voor de opwek van zonne-energie (mits er ruimte op het elektriciteitsnet beschikbaar is). Ook op andere vlakken kunnen bedrijventerreinen een rol spelen in verduurzaming van de economie. Denk aan collectieve opwekking, opslag en uitwisseling van (duurzame) energie), uitwisselen van reststromen en collectieve oplossingen voor duurzame mobiliteit. Ondernemers zijn hiervoor in eerste instantie aan zet, maar als gemeente kunnen we een rol spelen door partijen bij elkaar te brengen, samen met ondernemers plannen te maken en waar mogelijk deze plannen te stimuleren. Op een aantal terreinen lopen al verduurzamingstrajecten. Deze zetten we door en we hebben de ambitie om dit op alle bedrijventerreinen te doen. 2.3.3