2023 151 922257 Bijlage 8 Kadernota-2024-incl-ggu-begroting

VNG Kadernota 2024

1

Inhoud 0 Inleiding

3

1

Een krachtige lokale overheid Verenigingsstrategie Visie Nederland 2030 Kennis en leren

8 10 11

2

Inclusieve samenleving

13

2.1 2.2 2.3 2.4

Jeugd en kansengelijkheid Bestaanszekerheid Gezond leven Platform Sociaal Domein

14 16 18 20

1.1 1.2 1.3

7

3 Leefomgeving

21

3.1 3.2 3.3 3.4

Fysieke leefomgeving Omgevingswet Energie en klimaat Regionale economie

22 25 27 29

4

Lokaal bestuur en veiligheid

31

4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Vitale lokale democratie De veilige gemeente Gemeenterecht Gemeentefinanciën Werkgeversfunctie

32 33 35 36 37

5

Digitale samenleving

39

5.1 5.2 5.3 5.4

Agenda Digitale Veiligheid Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek (Interbestuurlijke) datastrategie Trends en Innovatie

40 42 45 49

6

Versterken lokale uitvoering

51

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5

Inclusieve dienstverlening Digitale overheid Focus op uitvoering Collectieve inkoopkracht, beleid, uitvoering en beheer Risicobeheer

52 54 58 60 62

7

Europa en internationaal

64

7.1 7.2

Europa Internationaal

65 67

8

De organisatie

69

8.1 8.2 8.3 8.4

Verenigingsondersteuning Communicatie Verbindende kennismakelaar Bedrijfsvoering

70 72 74 75

9 Financiën

77

2

0 Inleiding

3

0 Inleiding

De lokale overheid is de bestuurslaag waar veel samenkomt en concreet wordt. Dichter bij de belevingswereld van de inwoner komt de overheid niet. De 342 gemeenten spelen daarom een cruciale rol in de verbinding met de samenleving, juist in een periode waarin afstand en wantrouwen wordt gevoeld en tegelijkertijd complexe opgaven om flexibiliteit en veerkracht vragen. De gemeente heeft heel wat rollen in en voor de samenleving. Dat kan variëren van partner, handhaver, gids, facilitator tot subsidieverlener. Soms is het nodig om beleid en regels uit te leggen. Soms past een luisterende houding beter. Ook op gemeentelijk niveau blijft de uitdaging om écht in contact te zijn met de lokale samenleving. Juist als we nadenken over visies en plannen over het sociale en fysieke domein, veiligheid, lokaal bestuur en informatiesamenleving. Weten we in onze taal en houding aan te sluiten bij wat er speelt? Daar hebben we elkaar in onze vereniging scherp op te houden. Op het moment dat deze Kadernota wordt besproken in de ALV (juni 2023), zit het eerste jaar van de bestuursperiode van gemeenten erop. Er zijn lokale ambities van bevlogen raadsleden, wethouders en burgemeesters, waaraan door de gemeentelijke organisatie zo goed mogelijk handen en voeten wordt geven. Als VNG ondersteunen wij de gemeenten daarbij door middel van belangenbehartiging, dienstverlening en kennisdeling.

Belangenbehartiging voor alle gemeenten Als VNG maken we ons sterk voor het dichten van de kloof tussen uitvoering en beleid. Hiervoor is nodig dat gemeenten een stap naar voren zetten. We zetten uitvoeringskracht in het volle licht en willen daarbij een brug slaan tussen kwetsbaar en kansrijk. Centraal in onze lobby richting het rijk staan de uitvoerbaarheid van wetten en de toereikendheid van middelen om rijksbeleid daadwerkelijk uit te voeren met oog voor de lokale context.

“We zetten uitvoeringskracht in het volle licht en willen daarbij een brug slaan tussen kwetsbaar en kansrijk” Dienstverlening en ontzorging We zijn dienstbaar aan onze leden, in alle schaalgroottes en andere diversiteiten zoals stedelijk of landelijk, vergrijsd of studentenstad. Het brede palet van ondersteuning en kennisdeling van de VNG helpt de gemeenten het verdiepende gesprek te voeren over strategie, prioriteiten en rolneming. We nemen ook in 2024 de gemeenten werk en zorgen uit handen door krachten te bundelen in de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU).

Een platform voor ontmoeting en leren van elkaar De VNG wil een daadkrachtige en levendige vereniging zijn, waarbinnen alle leden zich thuis voelen. Daarmee verbinden we leden en groepen leden met elkaar om zo ervaringen, kennis en belangen te delen. De VNG is daarmee binnen en buiten Nederland een herkenbaar ‘netwerk van netwerken’; altijd dicht bij huis.

4

0 Inleiding

Lokale ambities en Sustainable Development Goals (SDG’s) Lokale ambities en doelen zijn niet meer los te zien van de wereld om ons heen. De gemeente is onderdeel van een groter geheel van regio, provincie, waterschap, Nederland, Europa en de wereld. Er is geen mondiale crisis die geen impact heeft op gemeenten en hun inwoners. Mondialisering dwingt gemeenten om positie in te nemen in uiteenlopende vraagstukken rond armoede, asiel, welzijn, gendergelijkheid, onderwijs, energie en klimaat, gezondheid en milieu. We vinden daarin houvast in de zeventien duurzame ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties (VN), de zogenoemde Sustainable Development Goals (SDG’s). Deze Kadernota vormt de opmaat naar het Jaarplan 2024 dat in het najaar aan de ALV wordt verzonden. Om de krachten van het collectief van de gemeenten verder te bundelen, leggen wij ook vijf nieuwe proposities voor de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering aan u voor. Met de Kadernota willen wij helderheid en inzicht bieden in onze voornemens voor 2024. Vanzelfsprekend zullen wij over de verdere ontwikkeling en uitwerking van deze voornemens in de komende periode nog op vele momenten contact hebben met de leden.

Leonard Geluk, algemeen directeur VNG

5

0 Inleiding

Leeswijzer In deze Kadernota verwoorden we per domein wat op hoofdlijnen de plannen en ontwikkelingen zijn die we verwachten in 2024. We openen met een hoofdstuk over een krachtige lokale overheid, waarin we ingaan op de plek die we al eerste overheid willen en moeten innemen in het openbaar bestuur. In elk hoofdstuk zijn naast de beleidsinzet ook de structurele diensten vanuit de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering GGU) opgenomen. Denk daarbij aan het Ketenbureau i-Sociaal Domein, het Servicecentrum Gemeenten en het WOZ-datacenter voor gemeenten.

Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU) Het portfolio Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering (GGU) biedt een beproefd en herkenbaar instrumentarium voor gemeenten, waarmee we onze leden ontzorgen en ondersteunen. In de Kadernota is per hoofdstuk aangegeven welke structurele diensten we leveren vanuit de GGU.

6

1 Een krachtige lokale overheid 1.1 Verenigingsstrategie 1.2 Visie Nederland 2030 1.3 Kennis en leren

7

1.1 Verenigingsstrategie 2030 Het spoorboekje van de VNG De VNG werkt via verschillende sporen aan haar plannen om samen met de leden de kracht van de lokale overheid verder te versterken. De missie om agendabepalend te zijn en uitvoering centraal te stellen wordt uitgewerkt in de Verenigingsstrategie 2030. Daarnaast heeft de VNG samen met De Argumentenfabriek het initiatief genomen voor de denktank ‘Nederland 2040: een toekomstbeeld’. Ook investeert de VNG in kennis en leren van elkaar door de instelling van een Kennishub en de doorontwikkeling van de VNG Academie.

De VNG heeft als missie het werken aan een krachtige lokale overheid. Dat doen we door enerzijds agendasettend te zijn op voor gemeenten relevante vraagstukken en ontwikkelingen, en anderzijds door bij maatschappelijke opgaven de lokale uitvoering centraal te stellen. De Verenigingsstrategie 2030 geeft aan hoe de VNG deze missie wil realiseren op een wijze die past bij de huidige tijd. Deze strategie is onderdeel van de besluitvorming tijdens de ALV van juni 2023 in Groningen. Uitgangspunt van de Verenigingsstrategie is dat in deze tijd een krachtige lokale overheid nodig is. Gezamenlijk kunnen gemeenten de crises en transities aan. Als één sterke bestuurslaag willen gemeenten een stap naar voren zetten op thema’s die inwoners en ondernemers direct raken. In de strategie is een aantal thema’s uitgelicht waarop de VNG het initiatief neemt om in samenwerking met de leden het verschil te maken. • • • • •

8

Bestaanszekerheid Kansengelijkheid Gezond leven en ouder worden Inrichting Nederland Klimaat en Energie

1

Een krachtige lokale overheid

Afhankelijk van de behoefte van gemeenten en de maatschappelijke urgentie kunnen er werkendeweg nog andere thema’s worden toegevoegd. Op deze thema’s werkt de VNG aan de volgende ontwikkelpunten: •

• • • •

Het versterken van de samenwerking tussen gemeenten onderling zodat gemeenten zich ontwikkelen tot één sterke bestuurslaag, onder meer door verbreden GGU en aanpak arbeidsmarkttekorten. Kwaliteit van gemeenten vergroten door te investeren in het leren van elkaar. De VNG ontwikkelt zich verder als knooppunt van netwerken door (nog) beter samen te werken met netwerken van gemeenten en de lobbyboodschap verder af te stemmen. De VNG ontwikkelt zich ook tot de vereniging van gemeenten die samenwerken in regio’s. De VNG ontwikkelt overlegvormen waarbij de VNG meer draagvlak krijgt en daarmee meer mandaat en zeggenschap heeft richting rijk.

De algemene strategie en inzet van de VNG worden verbeeld in onderstaande infographic.

In 2024 gaat de VNG samen met de leden aan de slag met de uitvoering van de strategie.

9

1.2 Visie Nederland 2040 Naar een samenhangende en inspirerende visie Op initiatief van de VNG en De Argumentenfabriek is de onafhankelijke Denktank Nederland 2040 in november 2022 gestart. Doel: een samenhangende en inspirerende visie maken voor de toekomst van Nederland. Zo’n visie is nodig omdat veel (vermeende) crises te voorzien zijn en transities nodig zijn. Nú keuzes maken geeft richting en houvast, waardoor keuzes in de toekomst vereenvoudigd worden. Voor gemeenten is dit van belang omdat het in de huidige van-crisis-naar-crisismodus lastig is om goed beleid te maken.

Eerste fase: de Atlas Nederland 2040 De eerste fase, denken over de toekomst van Nederland, vond vanaf 2022 plaats. Dit is vastgelegd in een eerste concept: Atlas Nederland 2040. De atlas verbeeldt hoe Nederland er in 2040 bij kan staan, mits nu de juiste politieke denk- en daadkracht wordt gemobiliseerd. Eind 2023 heeft de onafhankelijke Denktank Nederland 2040, met input van gemeenten, inwoners en organisaties, een inspirerende samenhangende visie op Nederland opgeleverd. Het toetsen van dit toekomstbeeld gebeurt in een uitgebreide maatschappelijk dialoog met belanghebbenden in heel Nederland (fase 2). In 2024 gaan we die visie uitwerken in een concreet handelingsperspectief. Perspectief voor gemeenten, maar ook voor de politiek (fase 3).

Verdere proces Samen met de Verenigingsstrategie 2030 vormt de Visie Nederland 2040 de basis voor de VNG-inzet voor de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2025. Het is onze leidraad in de lobby tijdens de kabinetsformatie. In 2024 zullen we deze inzet programmatisch vormgeven.

10

1.3 Kennis en leren Het belang van leren van elkaar Gemeenten werken elke dag aan allerlei complexe problemen en komen tot mooie en bijzondere oplossingen. Hoewel veel gemeenten met gelijksoortige uitdagingen kampen, vinden afzonderlijke gemeenten steeds opnieuw ‘zelf het wiel uit’. Terwijl de oplossingen van de één ook andere gemeenten kunnen helpen. Gemeenten kunnen nog veel meer van en met elkaar leren om tot effectieve handelingsperspectieven te komen. ‘Weten wat waar wanneer werkt’ vraagt een versterking van de kennisbasis voor alle gemeenten. Dat is in elk geval noodzakelijk op onderwerpen waar de uitvoering om verbetering vraagt. Daarnaast vraagt dit van de vereniging om meer integraliteit – zowel naar de eigen organisatie als naar de leden. Ondersteuning bieden we daar waar het voor de gemeente het meeste nodig is. Daarmee staan we sterker richting rijk en ketenpartners.

VNG Academie en Kennishub Om de kennisbasis, gericht op de complexe opgaven (omkeringsthema’s), van onze leden te versterken wordt een academie ingericht. Deze academie organiseert kennisontwikkeling, kennisdelen en leren voor leden en de VNG. Over de inrichting van de VNG Academie en Kennishub is een separate propositie ingediend. De inrichting gebeurt in inhoudelijke samenhang met de strategie- en visietrajecten. Kennisdeling en -borging doen we door het professionaliseren van kennisnetwerken en vraagarticulatie op ambtelijk en bestuurlijk niveau en het organiseren van leernetwerken (in nauwe samenwerking met onze partners). De instrumenten en afspraken rond kennis, leren en ontwikkelen worden geborgd in een ‘VNG-gereedschapskist’. Daarnaast wordt er overlegd met kennispartners over de randvoorwaarden die hiervoor geregeld moeten worden en voeren we overleg over nationale en internationale onderzoeksprogrammering. In 2024 ligt de focus op het leveren van een bijdrage aan de stap naar voren van de gemeente als nog sterkere bestuurslaag. Dit gebeurt in de eerste plaats door te komen tot een stabiel proces in kennisagenderen en trendverkenningen. Kennis- en datagedreven werken en leren staan centraal. We organiseren en faciliteren kennissessies op de eerder genoemde thema’s

11

2

Inclusieve samenleving

en op kernexpertisegebieden zoals recht en gemeentefinanciën. Er komen sessies om te leren van en met elkaar, gericht op de ‘hoe-vragen’ voor gemeenten en VNG-breed. We regisseren het kennisaanbod voor gemeenten, opleidingen en trainingen, zodat deze overzichtelijker en toegankelijk worden. Indien wenselijk doen we dat ook voor samenwerkingsafspraken en gezamenlijke inkoop. Tot slot coördineren we structurele overleggen met planbureaus en adviesraden.

12

2 Inclusieve samenleving 2.1 2.2 2.3 2.4

Jeugd en kansengelijkheid Bestaanszekerheid Gezond leven Platform Sociaal Domein

13

2.2.1

2.1 Jeugd en kansengelijkheid Wat is ervoor nodig om kinderen en jongeren evenveel kansen in de maatschappij te bieden op ontwikkeling? Een sterke pedagogische basis is voorwaardelijk voor een goede start en een goede toekomst van iedere jeugdige. Die basis begint thuis, bij een fijn gezin en betrokken ouders of verzorgers.

Hervormingsagenda Jeugd Er is veel werk te verrichten om de randvoorwaarden voor de hulp aan gezinnen te verbeteren. Hierbij gaat het om thema’s zoals het versterken van de toegang tot jeugdhulp, de omvang en kwaliteit van hulp beter definiëren, en ervoor zorgen dat met name de gezinnen die de hulp het hardst nodig hebben deze ook krijgen. Dit moet worden geregeld in de Hervormingsagenda Jeugd. Deze agenda komt voort uit de bestuurlijke afspraken die de VNG en het rijk over de jeugdhulp maakten. Hierbij is de uitspraak van de Commissie van Wijzen het uitgangspunt. De agenda heeft als doel om de kwaliteit van de hulp te verbeteren en te komen tot een beheersbaar stelsel. De financiële kaders voor gemeenten en de interbestuurlijke verhoudingen tussen rijk en gemeenten zijn een belangrijk onderwerp van gesprek.

Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming De VNG is samen met het ministerie van VWS en JenV opdrachtgever voor de ontwikkeling van het toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming. Dit heeft een eenvoudiger jeugdbeschermingsketen als doel, zodat er snel passende hulp kan worden geboden aan de kinderen. Momenteel staat de wijze van organisatie dat in de weg. In verschillende proeftuinen wordt geëxperimenteerd met een nieuwe manier van werken en de bedoeling is dat in 2023-2025 het scenario verder wordt uitgewerkt, zodat hierover politieke besluitvorming kan plaatsvinden. Naast opdrachtgever maakt de VNG namens gemeenten ook deel uit van het programmateam van het toekomstscenario.

14

2

Inclusieve samenleving

GGU structurele diensten • Omkeringsthema kansengelijkheid In de ideale wereld hoeven jeugdigen zich niet aan te passen aan de omgeving, maar sluit de omgeving aan bij wat zij nodig hebben. Het aangrijpingspunt voor ondersteuning ligt niet zozeer in (de verandering van) een jeugdige, maar meer in de situatie waarin een jeugdige zich bevindt. Zwart-wit gesteld: niet een onderwijs-zorgarrangement, maar een aangepaste onderwijs- en ontwikkelsituatie. Niet een jeugdhulpbeschikking, maar een oplossing voor de psychische problemen of schulden van ouders. We noemen dit een contextgerichte benadering. Het doel is om tot een versterkte samenwerking te komen tussen gemeenten, onderwijs en kinderopvang die bijdraagt aan gelijke kansen voor alle gezinnen. Dit vraagt versterkte samenwerking op lokaal niveau (dienstverlening VNG), het initiëren van de gewenste ontwikkelingen regionaal en landelijk (collectief een niet vrijblijvende ambitie formuleren) en een lobby voor landelijke wet- en regelgeving voor het vergroten van kansengelijkheid. Daar zetten we onder andere bij de nieuwe financiering kinderopvang stevig op in. De omkering vraagt om innovatiekracht en investeren in de netwerksamenwerking met kinderopvang, onderwijskoepels en andere maatschappelijke partners.

• Toezicht en handhaving kinderopvang en voorschoolse educatie Gemeenten dragen via de VNG gezamenlijk bij aan het functioneel beheer en gebruik van landelijke voorzieningen zoals de Gezamenlijke Inspectieruimte en het Landelijk Register Kinderopvang. Daarnaast maken we landelijke werkafspraken met brancheorganisaties in de kinderopvang, het rijk, de onderwijsinspectie en GGD GHOR Nederland.

• Gemeentelijk gegevensknooppunt Via het Gemeentelijk gegevensknooppunt (GGk) wisselen gemeenten geautomatiseerd en beveiligd digitale gegevens uit met andere ketenpartners in het sociaal domein. Het GGk is aangesloten op een landelijke infrastructuur en is in beheer bij het Inlichtingenbureau in opdracht van de VNG.

• Kennisborging Sociaal Domein en jeugdbeschermingskennis De VNG neemt gecoördineerd invloed op de inhoud, informatievoorziening en de uitvoering voor gemeenten op de dossiers. Voor gemeenten levert dit een informatiehuishouding op diein de basis op orde is, voldoet aan de wettelijke vereisten en goed te onderhouden én te ontwikkelen (en daarmee toekomstbestendig) is.

• Landelijke inkoop zorgcontracten Grip van gemeenten op de jeugdhulp betekent ook dat we de landelijke inkoop moeten doorontwikkelen. Naast het huidige beheer van de contracten dienen we opnieuw vast te stellen welke hulp landelijke ingekocht moet worden.

• Ketenbureau i-Sociaal Domein Ook in 2024 faciliteert en ondersteunt het Ketenbureau i-Sociaal Domein gemeenten bij de uitvoering van de Wmo en Jeugdwet. Daarbij richt het Ketenbureau zich op het proces van inkoop en aanbesteding, terugdringen van administratieve lasten, uniformering van contracten en de ontwikkeling van een informatiestandaard voor hulpmiddelen door het Zorginstituut Nederland.

15

2.2.1

2.2 Bestaanszekerheid Bestaanszekerheid van onze inwoners is een aanhoudende, urgente zorg van gemeenten. Op basis van een vernieuwde visie op bestaanszekerheid zetten we als vereniging een stap naar voren. Onze focus is het waarmaken van de beloftes van inkomenszekerheid, werkzekerheid en een menselijke overheid. De aanpak van bestaanszekerheid vraagt een blik op de lange termijn, waar vanuit alle relevante domeinen naartoe gewerkt wordt. Bestaanszekerheid kan niet los worden gezien van grote kostenstijgingen en onzekere inkomsten door het toeslagensysteem. Het is ongewis hoe inflatie, asielstromen en werkzekerheid zich precies ontwikkelen. Natuurlijk hebben ook de arbeidsmarkt en woningmarkt hier alles mee te maken. Het gebrek aan woonruimte laat veel huishoudens in onzekerheid en legt druk bij lokale overheden voor compenserende maatregelen. De VNG zet vertegenwoordiging en expertise in om mee te werken aan de structurele aanpak van de crises. We prioriteren de inzet op gezamenlijke uitvoering en ondersteuning van gemeenten. Hierbij bieden we als VNG ondersteuning door middel van werkprocessen en inzicht in relevante data. Herziening participatiewet De Participatiewet krijgt als systeemwet een eerste herziening onder de titel ‘Participatiewet in Balans’. De VNG staat een grondigere herziening voor ogen waarin de menselijke maat van de overheid terugkomt.

Ontwikkeling regionale werkcentra en keten(i-)samenwerking met UWV Samen met UWV en sociale partners werken we aan het opbouwen van een regionale arbeidsmarktinfrastructuur waarin we gezamenlijk de gehele beroepsbevolking kunnen ondersteunen wanneer dit nodig is bij ontwikkelingen op de arbeidsmarkt. Hierbij zetten we ons in voor een goede informatiekundige onderbouwing.

16

2

Inclusieve samenleving

Toekomst sociale werkvoorzieningen De sluiting van sociale werkvoorzieningen is de aanleiding om onderzoek te doen naar de toekomst van sociaal ontwikkelbedrijven. De onderzoeksuitkomsten geven richting aan de infrastructuur die onder druk was komen te staan. De VNG signaleert kansen in de huidige krappe arbeidsmarkt. Onze lobby is gericht op het verkrijgen van de benodigde middelen van het rijk.

Programma verbinden schulden De aanpak schulden en geldzorgen komt in 2024 vol op stoom. Focus ligt op de verkorting van schuldhulptrajecten en een pakket van maatregelen vanuit de routekaart financiële zorgen. Het gaat erom dat inwoners in alle gemeenten goed en snel geholpen worden.

Van asiel tot integratie Wanneer de spreidingswet voor opvang van asielzoekers wordt vastgesteld, moet deze geïmplementeerd worden. Hierbij zetten we in op verdere verbetering van de gehele keten van asiel tot integratie.

Menselijke maat/uitwerking klantreizen Om de menselijke maat concreet te maken, werkt de VNG zelf klantreizen verder uit. Dankzij het perspectief van inwoners verbetert dit de gemeentelijke dienstverlening. De VNG brengt dit onder de aandacht binnen de verschillende wetstrajecten.

GGU structurele diensten Gemeentezorgspiegel Met de Gemeentezorgspiegel kunnen gemeenten en zorgverzekeraars efficiënt en op een betrouwbare manier zorginformatie inwinnen die van belang is bij het bepalen van zorgplannen en inkoopbeleid. Mogelijk is deze in te zetten als datavoorziening voor de regiotafels. Uitgezocht wordt of en op welke wijze de VNG en ZN (Zorgverzekeraars Nederland) de samenwerking verder kunnen vorm-geven.

Vraagorganisatie en ketenregie op de domeinen Werk, Inkomen, Schulden en Inburgering (WISI) De VNG informeert en adviseert gemeenten over veranderingen in de WISI-ketenvoorzieningen, waardoor het gemeentelijk inzicht in het WISI-domein toeneemt door de samenhang van functies, diensten, instrumenten, applicaties en data. Op basis hiervan kunnen gemeenten hun informatiekundige behoefte exacter duiden, en sneller vanuit verschillende perspectieven reageren op procesveranderingen.

Multidisciplinair Handhaven binnen de Landelijke Stuurgroep Interventieteams (LSI structuur) Binnen de gemeentelijke sociale zekerheid ligt steeds meer de nadruk op het voorkómen van fouten of fraude en het toepassen van maatwerk bij handhaving, zoals bij terugvordering en het opleggen van maatregelen. We ondersteunen het landelijk dekkend bestuurlijk netwerk van negen Regionale Platforms Fraudebestrijding (RPF).

17

2.2.1

2.3 Gezond leven Gezond leven makkelijker maken vraagt om investeren in de bestaanszekerheid van mensen. Eind 2022 heeft de VNG ingestemd met het Integraal Zorg Akkoord (IZA) en het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Daarmee hebben we een grote stap gezet in de verbinding tussen sociaal domein en gezondheidszorg. Van een zorgperspectief gaan we naar een gezondheidsperspectief. Realisatie werkagenda gezond leven (IZA/ GALA) In het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) hebben de VNG, GGD GHOR Nederland, Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en het ministerie van VWS de handen ineengeslagen voor een gerichte lokale en regionale aanpak van preventie, gezondheid en sociale basis. Een belangrijke mijlpaal, die in 2024 een uitwerking krijgt. Met het akkoord geven we een impuls aan de verbetering van de gezondheid van alle inwoners. Waarbij in het bijzonder aandacht is voor het verbeteren van de situatie van mensen met gezondheidsachterstanden en mensen in een kwetsbare situatie. De stip op de horizon is een gezonde generatie in 2040, met weerbare gezonde mensen die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis. Bij de uitwerking van de akkoorden brengen we het gemeentelijk perspectief in. We hebben aandacht voor de uitvoerbaarheid en randvoorwaarden voor de gemeentelijke rol, en ondersteunen gemeenten en regio’s daarin.

Toekomstbestendige maatschappelijke ondersteuning en zorg In tijden van vergrijzing en personeelstekorten blijft het belangrijk om ons in te zetten voor een houdbare Wmo. Het houdbaarheidsonderzoek Wmo legt de basis voor beleidskeuzes waarbij gemeenten beloften aan inwoners kunnen waarmaken. Onderliggende data zijn hiervoor van groot belang en onze ambitie is ook om de VNG hierin een gezaghebbende rol te laten spelen. Het is essentieel om de sociale basis te versterken en integrale ondersteuning te bieden.

18

3 Leefomgeving

Wonen voor doelgroepen blijft een belangrijke basis voor een gezond leven. We streven naar een beschermd thuis voor wie dat nodig heeft. Bij de tekorten op de woningmarkt is het belangrijk om wegen te vinden om kwetsbare doelgroepen te huisvesten en daarmee zwaardere zorg te voorkomen. De bewegingen naar meer overheidsregie op de volkshuisvesting bieden hiervoor kansen.

Implementatieondersteuning WAMS/WGS (Wet gemeentelijke schuldhulpverlening) De Wet aanpak meervoudige problematiek in het sociaal domein (Wams) verankert de coördinerende taak van het college van B&W en de daarvoor benodigde domeinoverstijgende verzameling, verwerking en deling van noodzakelijke persoonsgegevens. Er wordt gebouwd aan het Kennis- en expertisenetwerk privacy en gegevensdeling: gegevensverwerking bij samenwerking.

GGU structurele diensten • Rechtmatige zorg Cliënten moeten passende en kwalitatieve zorg krijgen en zorgaanbieders moeten die leveren. Misbruik en oneigenlijk gebruik van zorggeld moet zoveel mogelijk worden voorkomen. Door gebruik te maken van de expertise, het informatieknooppunt, het waarschuwingsregister (in oprichting) en de specialistische kennis op het gebied van rechtmatigheidstoezicht en aanpak zorgfraude zijn gemeenten in staat om de aanpak van zorgfraude effectiever in te richten. Hierbij leggen we de verbinding met het kwaliteitstoezicht.

• Digitaal dossier jeugdgezondheidszorg Binnen de jeugdgezondheidszorg maakt het digitaal dossier Jeugdgezondheidszorg (JGZ) het mogelijk de algehele gezondheid van kinderen, waaronder de vaccinatiegraad, te monitoren. Vanuit de VNG wordt een bijdrage geleverd aan regie op het beheer van dit digitaal dossier JGZ.

19

2.2.1

2.4 Platform Sociaal Domein Het platform staat voor een toekomstbestendig sociaal domein. Door betere ondersteuning en samenwerking tussen rijk, gemeenten en hun partners, kunnen partijen van elkaar en van de uitvoeringspraktijk leren. Met als doe meer resultaat voor mensen. Om zo het vertrouwen in de overheid te herwinnen. Leren in en van de praktijk Het platform faciliteert het leren in de regio en op landelijk niveau. In de regio werken we met andere kennispartners aan het kennisecosysteem. Zo stimuleren we het leren in de praktijk met en van elkaar. Belangrijk is kennis vanuit de praktijk op de landelijke agenda inbrengen. Hoe pakt beleid uit in de praktijk en wat werkt? Regioadviseurs staan hierin centraal: zij ondersteunen niet alleen gemeenten, maar signaleren ook vanuit de praktijk naar het rijk. Andersom legt het platform de verbinding tussen relevante programma’s, geïnitieerd vanuit het rijk, en ondersteunt het gemeenten in de uitvoering hiervan. Keuzes in beleid moeten aansluiten bij behoeften uit de praktijk, voorspelbaar en uitvoerbaar zijn. En getoetst aan de leefwereld.

Duurzame ondersteuningsstructuur Het platform is bedoeld voor gemeenten en ketenpartners in het sociaal domein. De vaste kern zijn de regioadviseurs en er is een flexibele schil met projectleiders en experts. Hun ondersteuning is herkenbaar in de regio en gericht op wat nodig is. Zij beantwoorden vragen over ontwikkelingen, geven advies, verzorgen procesbegeleiding en bemiddelingen. Daarbij werken we intensief samen met kennisinstellingen en andere partners. Daarmee is de organisatie wendbaar, en kan het inspelen op de ontwikkelingen vanuit gemeenten en het rijk. Met het platform zetten we een stap van lopende succesvolle ondersteuningsprogramma’s naar een duurzame ondersteuning. De VNG en BZK hebben de basis gelegd voor deze doorontwikkeling. Voor de huidige financiering draagt de VNG bij vanuit GGU-middelen, en BZK vanuit de ‘POK-middelen’. Vakdepartementen VWS en JenV dragen bij door middel van subsidies voor bij het platform ondergebrachte programma’s. In 2024 werken we toe naar een meer duurzame organisatiestructuur waarbij we ook kijken naar de bekostiging vanuit rijk en gemeenten.

20

3 Leefomgeving 3.1 3.2 3.3 3.4

Fysieke leefomgeving Omgevingswet Energie en klimaat Regionale economie

21

2.2.1

3.1 Fysieke leefomgeving Er liggen forse opgaven op het terrein van de fysieke leefomgeving, en deze lijken met de dag groter te worden. In het regeerakkoord krijgt wonen hoge prioriteit. Ook staan gemeenten aan de lat om bestaande wijken en buurten toekomstbestendig en duurzaam te maken of houden. Dit uit zich in keuzes op het terrein van duurzaamheid, bereikbaarheid binnen de gemeente en regio. De uitdagingen zijn groot: het tekort aan woningen, de stijgende energieprijzen, het teveel aan schadelijke stoffen en strenge stikstofdoelstellingen. Er ligt een forse klimaatopgave; landbouw en natuur staan onder druk. Ook de implementatie van het principe ‘water en bodem sturend’ vraagt onze aandacht. Deze zaken zijn allemaal onderdeel van de ingewikkelde en tegelijk ambitieuze ruimtelijke puzzel. Daar komt nog eens bij dat grondstoffen schaars zijn, en er een opgave ligt op het terrein van verkeer en vervoer. De krapte op de arbeidsmarkt maakt het niet makkelijker. De VNG vertaalt kennis op landelijk niveau naar de uitvoeringspraktijk van gemeenten. Door deze brugfunctie is de VNG snel in staat om dit te vertalen naar handelingsperspectieven op basis waarvan gemeenten sneller oplossingen voor transitieopgaven kunnen inzetten.

Fysieke leefomgeving Enerzijds trekt het rijk de regie naar zich toe door de hoe-vraag in te vullen. Anderzijds is er het besef dat alleen een gezamenlijke aanpak van de uitdagingen in het fysieke domein succesvol kan zijn. Er is een veelvoud aan bestuurlijke overleggen en afstemming. Er zijn maar liefst 25 Nationale Programma’s gelanceerd, over onder andere landbouw en natuur, bodem en water, energie en circulariteit. De transities maken samenwerking tussen de verschillende overheden noodzakelijk. Het knooppunt zit, zoals vaker bij sectoroverstijgende opgaven, bij de lokale overheid. De VNG ondersteunt gemeenten in de integrale aanpak van de maatschappelijke

22

3 Leefomgeving

opgaven in dit domein. Voor de uitvoering van de transities in de fysieke leefomgeving is een aparte propositie voorgesteld om gemeenten in de volle breedte te ondersteunen door middel van programmatische activiteiten, zoals onder meer hieronder benoemd. Daarbij staan uitvoeringskracht en een integrale aanpak voorop.

Gezonde leefomgeving Een gezonde leefomgeving is schoon, veilig en ondersteunt de gezondheid. Daarop zijn het Nationaal Milieu Plan en het Nationale Programma Circulaire Economie gericht. En het raakt aan tal van aanpalende thema’s zoals mobiliteit, klimaat, woningbouw en ruimtelijke ordening. De VNG ondersteunt gemeenten in het vormgeven van een gezonde leefomgeving, onder andere via het Interbestuurlijke Programma Gezonde Leefomgeving en bij het opstellen van regionale programma’s circulaire economie.

Versterken vergunningen, toezicht en handhaving Het stelsel van Vergunningen, Toezicht en Handhaving (VTH) dient versterkt te worden. De VNG neemt actief deel in het Interbestuurlijke Programma VTH dat onder meer gericht is op het versterken van de relatie tussen gemeenten en omgevingsdiensten, het versterken van de samenwerking tussen die omgevingsdiensten en het organiseren van de benodigde informatie en data. Een goed werkend VTH stelsel is cruciaal voor de externe veiligheid. VTH is tevens een belangrijk onderdeel van de uitvoering van de Omgevingswet.

Mobiliteit en bereikbaarheid Gemeenten stellen binnen hun regio’s Regionale Mobiliteits Plannen op. Deze zijn gericht op het veranderen, verduurzamen en verminderen van mobiliteit. De VNG ondersteunt gemeenten bij deze mobiliteitstransitie, onderdeel van het Klimaatakkoord. Daarbij wordt mobiliteit geplaatst in een integrale benadering van het gebied en de brede welvaart.

Transitie landelijk gebied In samenhang met de bredere inzet van de VNG op beleidsambities zoals gevat in het Nationaal Programma Landelijk Gebied en de klimaatdoelstellingen, ondersteunt de VNG gemeenten bij het vormgeven van de transitie van het landelijk gebied. Dat doet de VNG door de betrokkenheid van gemeenten bij gebiedsprocessen te borgen, randvoorwaarden te creëren en kennis en expertise te bundelen.

Bodem en ondergrond Gemeenten hebben behoefte aan handvatten om vraagstukken over bodem en ondergrond in de volle breedte te kunnen beantwoorden. Met het nieuwe leidende principe Water en Bodem Sturend (WBS) staat deze gemeentelijke taak in een nieuwe verhouding tot ambities op het vlak van bijvoorbeeld volkshuisvesting/woningbouw, de ruimtelijke puzzel en het landelijk gebied. We ondersteunen gemeenten in hun regierol bij de drukte in de ondergrond. Denk aan het inpassen van de energie-infrastructuur en digitale infrastructuur (glasvezel) in en op de bodem.

23

3 Leefomgeving

Bodem en water Het water- en bodemsysteem krijgt een sturende rol bij diverse opgaven zoals de woningbouw, de transitie van het landelijke gebied, ruimtelijke gebiedsprocessen en het regen-grond-, afval- en drinkwater. De VNG ondersteunt gemeenten in de aanpassing van hun werkprocessen via een gericht uitvoeringsprogramma Water en Bodem Sturend (WBS).

Versterken informatiepositie fysiek domein Als gevolg van de grote opgaven in het fysieke domein groeit de behoefte aan een sterkere informatiepositie en de mogelijkheid om datagedreven te werken. De VNG-inzet is erop gericht dat gemeenten structureel en betaalbaar toegang hebben tot data die benodigd zijn voor hun taakuitoefening. Zodat woningbouwplannen en omgevingsvisies realistisch en uitvoerbaar zijn. Via use cases en een verkenning naar de benodigde informatiepositie wordt er toegewerkt naar een toekomstgerichte agenda ter versterking van de informatiepositie fysiek domein, zoals dat ook voor het sociaal domein is uitgevoerd rondom de decentralisaties.

Coördinatie inrichting van Nederland De druk op de ruimte is groot. Niet alles is gemakkelijk in te passen in de ruimte. Er moeten soms lastige keuzes gemaakt worden, waar draagvlak - of het gebrek daaraan - een issue is. In de nationale programma’s Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en inrichting van Nederland worden afwegingskaders en passende wetgeving ontwikkeld, alsmede kwantitatieve scenario’s en doorberekeningen. Inzichten uit de doorberekeningen worden vertaald in ondersteunende producten die de VNG aan de leden biedt, en in de samenwerking met de partners in de diverse programma’s. Als het gaat om digitale infrastructuur en 5G werken gemeenten aan het versterken van hun processen en organisatie. Er is behoefte aan meer regie op de ondergrond en publieke ruimte, om maatschappelijke opgaven als de energietransitie, klimaatadaptatie en 5G mogelijk te maken. Dit onder meer door uniformering van processen en waar mogelijk vereenvoudiging.

24

2.2.1

3.2 Omgevingswet Een goede balans tussen het benutten en het beschermen van de fysieke leefomgeving; dat is waar de Omgevingswet voor staat. Er komt meer ruimte voor initiatieven. Door bundeling van wetten en voorschriften wordt het aantal regels verminderd. Deze regels worden bovendien overzichtelijker. Verder is de bedoeling van de wet dat besluitvorming sneller kan. Het uitgangspunt is lokaal maatwerk en vertrouwen. Januari 2023 is de invoering van de Omgevingswet opnieuw uitgesteld. De beoogde invoeringsdatum van de Omgevingswet is nu 1 januari 2024. Hiermee is de invoering van de Wet Kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) ook naar 1 januari 2024 verschoven. Bij inwerkingtreding wordt de Wkb ingevoerd voor eenvoudige bouwwerken, de zogenaamde gevolgklasse 1. Besluitvorming over invoering van de gevolgklassen 2 en 3 volgt vijf jaar na invoering. In dit finale stadium van de voorbereiding op de inwerkingtreding van de wet, is de inzet van de VNG meer en meer gericht op de structurele doorontwikkeling van het gehele stelsel. De VNG richt zich op blijvende ondersteuning van de bevoegd gezagen én de optimale inzet van de wet ten gunste van de complexe opgaven in het land.

De Omgevingswet kan immers niet los worden gezien van de domeinoverstijgende opgaven zoals kwaliteit van ruimtelijke inrichting, bestaanszekerheid en kansengelijkheid, klimaat en energie en de impuls op gezond en actief leven. De activiteiten vanuit de VNG leveren daar een essentiële bijdrage aan. Gemeenten zijn uiteindelijk zelf verantwoordelijk voor de implementatie en uitvoering van de Omgevingswet. De VNG heeft een faciliterende rol, zoals hieronder beschreven, gericht op optimale bestuurs- en uitvoeringskracht bij gemeenten. Gezamenlijk streven we naar: efficiënter, meer datagedreven, slimmer en financieel verantwoord. We gebruiken daarbij onze kennis en netwerken, stimuleren het samenwerken in de regio en zorgen voor draagvlak en mandaat in het overleg met het rijk.

25

3 Leefomgeving

Digitaal Stelsel Omgevingswet Het DSO Programma ondersteunt gemeenten in hun aansluiting op het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Dit omvat meer dan het louter technisch aansluiten. De implementatieondersteuning vanuit de VNG is gericht op verantwoorde inwerkingtreding en optimaal gebruik van de wet. Het DSO bestaat uit een landelijke voorziening (DSO-LV), collectieve voorzieningen voor gemeenten (DSO-CG), en uit individuele voorzieningen van overheden. Het DSO en de landelijke en lokale softwarevoorzieningen, worden zowel voor de korte als voor de lange termijn ontwikkeld en in beheer genomen. De voorzieningen dienen aan te sluiten op collectieve behoeften, en rekening te houden met beleidskaders en architectuurprincipes. We werken vanuit een gemeentelijke vraagorganisatie die ervoor zorgt dat het DSO in stappen wordt doorontwikkeld en uitgebouwd en dat het DSO structureel zo goed mogelijk blijft aansluiten op de behoeften en mogelijkheden van de gemeentelijke uitvoering.

Implementatieondersteuning, nazorg en communicatie De VNG ondersteunt de implementatie van de Omgevingswet bij gemeenten. Het doel daarvan is tweeledig: verantwoorde inwerkingtreding en optimaal gebruik van de wet. De inzet van de VNG maakt dat gemeenten eind 2023 kunnen werken met het digitale stelsel. Om aan te geven aan welke eisen gemeenten moeten voldoen, is een lijst met minimale acties en een roadmap voor de invoering van de Omgevingswet opgesteld. Om op basis hiervan uitvoering te geven aan de implementatie, stellen we kennis en producten beschikbaar en faciliteren we netwerken en regionale samenwerking zodat gemeenten en andere relevante partijen met elkaar in contact zijn en ze elkaar kunnen bevragen en kennis kunnen delen. Uitvoeringskracht van gemeenten is een structureel thema. Ook ná de inwerkingtreding zet de VNG de ondersteuning in de uitvoering van de Omgevingswet (inclusief het digitale stelsel) voort. Een goed voorbeeld van structurele ondersteuning is het landelijke programma VTH, gericht op structurele verbetering van de organisatie en uitvoering van vergunningverlening, toezicht en handhaving. Een ander instrument voor langdurige ondersteuning van gemeenten is de steunstructuur voor en binnen gemeenten en andere bevoegd gezagen, die door de VNG wordt versterkt.

Deze versterkte serviceketen en calamiteitenmanagement vervullen gedurende de transitieperiode tot en met 2029 een onmisbare rol. En ook na die periode blijft continue aandacht voor service en oplossen van calamiteiten noodzakelijk.

GGU structurele diensten • Demand en regieorganisatie Omgevingswet / DSO In 2024 is de structurele gemeentelijke vraagorganisatie (‘regie & demand’) ten behoeve van het Digitaal Stelsel Omgevingswet vanuit het programma Omgevingswet overgedragen, ingebed in de lijnorganisatie en operationeel.

26

2.2.1

3.3 Energie en klimaat De opgave op energie en klimaat is fors en complex. Wij werken interbestuurlijk in een aantal programma’s. NPRES, het Nationaal Programma Regionale Energiestrategie, is daarvan een goed voorbeeld. Samen zorgen we voor overzicht in de Regionale Energie Strategie-aanpak, zodat gemeenten weten waar ze moeten beginnen. De VNG werkt samen met en voor gemeenten op het brede terrein van de energietransitie: gebouwde omgeving, verduurzaming industrie, duurzame opwek nieuwe duurzame energiebronnen en duurzame mobiliteit. Op al die terreinen biedt de VNG ondersteuning aan de hand van bijvoorbeeld benodigde financiële, planvormingsinstrumenten en andere uitvoeringsinstrumenten en -middelen. Zo zorgen we ervoor dat gemeenten weten hoe ze invulling kunnen geven aan hun regierol in de warmtetransitie. We nemen in dit alles de aankomende verplichtingen vanuit Europa mee. We zien dat de aanstaande ophoging van doelstellingen (vanuit Europa en het kabinet) samen met de urgentie vanuit de energiecrisis op een aantal terreinen extra aandacht van gemeenten vraagt. Het is van belang dat gemeenten de inwoners op het juiste moment bij de energietransitie kunnen betrekken. We ondersteunen gemeenten met participatieinstrumenten gericht op draagvlak creëren bij inwoners.

We zorgen ervoor dat gemeenten in staat zijn hun aanpak te verbinden aan de integrale plannen voor aardgasvrije wijken. Daarbij ondersteunen we het proces onder andere door data beschikbaar te stellen om op de opgave te sturen, in het bijzonder via Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO). Tot slot maken we inzichtelijk welke uitvoeringskaders gemeenten nodig hebben om deze taken uit te voeren en gaan we hierover in gesprek met stakeholders. In 2024 continueren we onze inzet om gemeenten te ondersteunen in het behalen van de afspraken uit het Klimaatakkoord en de interbestuurlijke afspraken energietransitie van 2022. Bijvoorbeeld in de warmtetransitie en het verbinden van de opgave uit de verschillende sectoren aan de gebiedsgerichte aanpak. Ook ondersteunen we gemeenten in het voldoen aan de Wet natuurbescherming.

27

3 Leefomgeving

Regierol op warmte Om Nederland van het aardgas te halen, moet het wettelijk instrumentarium op orde zijn. De warmtewet, die in 2023 naar de Kamer gaat, biedt gemeenten daarvoor een belangrijke basis. De wet regelt hoe de aanleg en exploitatie van warmtenetten mogelijk te maken zijn, ook in bestaande wijken. Een vernieuwde marktordening geeft gemeenten bovenop de wijkaanpak extra regie. Dit is een enorme opgave voor gemeenten. De VNG heeft lang gepleit voor deze publieke invulling van de warmtewet en we moeten nu laten zien dat gemeenten, zodra de wet in werking treedt, klaar zijn om deze rol op te pakken. Dit vraagt in 2023 al extra ondersteuning van de VNG om te voorkomen dat alle gemeenten zelf het wiel gaan uitvinden. In 2024 maakt de VNG inzichtelijk hoe gemeenten invulling kunnen geven aan de verduurzamingsopgave en warmtetransitie in de gebouwde omgeving. Dit gebeurt op verschillende onderwerpen, waaronder de gebiedsgerichte aanpak waarop gemeenten de regie voeren. Daarbinnen kijken we naar de verschillende doelgroepen, zoals de huursector, utiliteitsbouw en vve’s.

Energiearmoede en isolatie Het rijk ziet voor gemeenten steeds meer een taak weggelegd om woningeigenaren en huurders te helpen bij energiearmoede. Niet enkel bezien vanuit het sociaal domein maar juist ook vanuit de energiekant. Aanvullend en aansluitend hierop wordt de komende jaren normering voor bestaande woningen uitgewerkt. Dit heeft ook een belangrijke functie om structurele energiearmoede te voorkomen. Daarnaast komen er vanuit Europa verschillende nieuwe eisen ten aanzien van de verduurzaming van de gebouwde omgeving, waarin ook een rol voor gemeenten wordt verwacht.

Netcapaciteit en energiesystemen De ruimtelijke inpassing van energieprojecten en -infrastructuur loopt tegen de grenzen aan. Hierdoor ontstaan op steeds meer plekken in Nederland wachtrijen voor energie-infrastructuur. Dit remt verduurzaming van gebouwen, nieuwvesting van bedrijven en projecten voor duurzame energie. Dit belemmert gemeenten in hun economische én sociale ontwikkeling. De VNG ondersteunt gemeenten bij de steeds groter wordende netcapaciteitsproblematiek, onder andere bij het opstellen van de provinciale Meerjarenprogramma’s Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEKs) en de gemeentelijke inbreng daarin. De ondersteuning richt zich ook op de doorvertaling naar de praktijk van zaken die uit de nationale programma’s komen.

Uitvoeringsondersteuning klimaatakkoord De VNG ondersteunt gemeenten bij het organiseren van voldoende uitvoeringskracht om invulling te kunnen geven aan hun klimaatbeleid. Daarbij hebben we speciale aandacht voor de verhoogde klimaatambities van het kabinet. We ontwikkelen en formuleren met gemeenten de randvoorwaarden die nodig zijn voor de uitvoering van het klimaatbeleid, bijvoorbeeld als het gaat om financiën, wet- en regelgeving, de beschikbaarheid van data en capaciteit. Daarnaast ondersteunen wij gemeenten bij het verwerven van kennis. We maken inzichtelijk welke mogelijkheden gemeenten hebben om hun uitvoeringslast te verminderen en helpen bij de implementatie van deze mogelijkheden. Omdat gemeenten nu in de uitvoeringsfase van het Klimaatakkoord belanden, verwachten we in 2024 daarvoor meer inspanning op ondersteuning (werkzaamheden en budget) vanuit de VNG. Daar komt bovenop dat klimaatbeleid steeds meer verknoopt wordt met andere dossiers (zoals wonen, stikstof, circulariteit). Ook deze complexiteit vraagt meer inspanning.

28

2.2.1

3.4 Regionale economie Voor de uitvoering van de bekende maatschappelijke opgaven zijn gemeenten afhankelijk van de aanwezigheid van toekomstbestendige ondernemers en beroepsbevolking. Daarom werkt de VNG samen met gemeenten aan een toekomstbestendige economie en arbeidsmarkt. Dit tegen de achtergrond van een groot aantal met elkaar samenhangende en impactvolle transities. Ook in 2024 werken gemeenten op regionale schaal samen aan een duurzame economie waardoor ze weerbaarder zijn in tijden van laagconjunctuur. Gemeenten spannen zich in om de werkgelegenheid te vergroten en voor het stimuleren van een goed vestigingsklimaat (sociaal en fysieke infrastructuur). Wat we willen bereiken is dat meer inwoners en bedrijven goed kunnen wonen, werken en ondernemen. Regionale economie Gemeenten willen op regionale schaal samenwerken aan een duurzame economie. Gemeenten hebben een belangrijke rol in het realiseren van een goed vestigingsklimaat voor ondernemers. De leefbaarheid van binnensteden en kernen, transformatie en verduurzaming van werklocaties evenals versterken van de publieke dienstverlening aan ondernemers zijn belangrijke agendapunten voor de komende periode. Transities op het gebied van energie, duurzaamheid, digitalisering en robotisering zorgen voor veranderingen in de aard en omvang van de werkgelegenheid.

Het is belangrijk dat de beroepsbevolking in staat is met die veranderingen mee te bewegen, en dat het mkb erin slaagt werknemers te behouden en aan te trekken. Veel gemeenten werken samen met ondernemers- en werknemersorganisaties, UWV en onderwijsinstellingen aan een regionale human capital-agenda (HCA).

29

3 Leefomgeving

Ondernemersdienstverlening De VNG streeft in overleg met landelijke koepels en het rijk naar een slagvaardige regionale infrastructuur om te komen tot een wendbare en weerbare beroepsbevolking. Gemeenten zijn hiervan afhankelijk om maatschappelijke opgaven en transities in uitvoering te kunnen brengen en daarmee de ontwikkeling van de brede welvaart te stimuleren. We blijven gemeenten ondersteunen om het mkb in de volle breedte te bedienen met een goede dienstverlening. We werken samen met de door het rijk aangestelde kwartiermaker. Diens opdracht is te komen tot een landelijke ontwikkelagenda voor mkb-dienstverlening (advies Comité voor Ondernemerschap ‘Dienstbare Dienstverlening’).

Datagedreven werken Ook het datagedreven werken blijft key omdat het de basis is van uitvoering én planvorming. We geven in 2024 opvolging aan de toenemende vraag vanuit gemeenten om de uitvoering te ondersteunen met datatools en monitors, zodat de informatiepositie van gemeenten wordt versterkt en de uitvoering van het programma regionale economie ondersteund. Denk hierbij aan de totstandkoming van human capital-agenda’s, versterking vestigingsklimaat/mkb en regiodeals. Dit heeft een relatie met paragraaf 3.1 Versterken informatiepositie fysiek domein.

30

4 Lokaal bestuur en veiligheid 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

Vitale lokale democratie De veilige gemeente Gemeenterecht Gemeentefinanciën Werkgeversfunctie

31

2.2.1

4.1 Vitale lokale democratie Een vitale lokale democratie begint met een krachtig gemeentebestuur en inwoners die daar vertrouwen in hebben. Inwoners die hun stem laten horen, tijdens en ná de verkiezingen. Dialoog en participatie worden door de gemeenten verschillend vormgegeven. De VNG ondersteunt de gemeenten in de vorm die bij hen past. In 2024 in het bijzonder met het vormgeven van lokale participatieverordeningen. Vanuit de rol van belangenhartiger zet de VNG zich in om interbestuurlijke afspraken en democratische randvoorwaarden te operationaliseren en uit te voeren. Ook denkt de VNG mee over het vormgeven van democratische randvoorwaarden voor regionale samenwerking.

Bestuurlijke vernieuwing en democratisch samenspel De VNG adviseert de leden over democratievernieuwing en -versterking. De VNG werkt aan het versterken van de rol en positionering van een krachtig lokaal bestuur door democratisch samenspel met onder andere lokale media en lokale politieke partijen. Daar hoort ook bij dat we gemeenteraden en raadsleden positioneren en uitrusten om hun rol op effectieve wijze te kunnen vervullen.

Bouwen aan vertrouwen en gezag Het bouwen aan vertrouwen in het democratisch bestel is een belangrijk onderdeel van een lokale vitale democratie. De VNG fungeert hier als kennismakelaar samen met de beroeps- en belangenverenigingen. Omdat het gezag van de overheid onder druk staat, adviseert de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) via het signalement Gezag herwinnen om te investeren in bekwaamheid, betrouwbaarheid en betrokkenheid van de overheid. De VNG trekt hierin samen op met de ROB. Gemeenten zijn niet alleen de eerste overheid, maar ook herkenbaar, nabij, toegankelijk en transparant in beleid en uitvoering.

32

2.2.1

4.2 De veilige gemeente Veiligheid is een voorwaarde voor prettig wonen en werken in de gemeente. De gemeente heeft de regie op het veiligheidsbeleid, en werkt daarbij samen met politie, OM en vele andere partijen. Een veilige samenleving vraagt ook om een goede informatiepositie, het delen van informatie met andere partijen, afdoende lokale bevoegdheden en instrumentarium en het inzetten op preventieve maatregelen. Naast de rol van belangenbehartiger (bij onder andere wetgeving) ondersteunt de VNG de gemeenten in het delen van kennis en ervaringen in leerkringen, platforms en andere netwerken.

Maatschappelijke onrust De VNG helpt de gemeenten in de aanpak van maatschappelijke onrust en polarisatie. Op grond van de agenda Maatschappelijke Onrust 2023-2025 ondersteunen we gemeenten op de actielijnen. Dit doen wij onder andere door het versterken van de informatiepositie, de routekaart voor een lokale aanpak en het werken aan handelingsperspectief met betrekking tot uitingen als demonstraties of omgaan met desinformatie.

Zorg en Veiligheid In een ketenaanpak zet de VNG zich in voor het versterken (samenhang en integraliteit) van het programma zorg en veiligheid binnen gemeenten en voor samenhang (casuïstiek) in de zorg- en veiligheidshuizen. De VNG levert een bijdrage aan de versterking van de aanpak Top 1500 (verward gedrag met hoog veiligheidsrisico) en de nazorg op ex-gedetineerden. In de aanpak Mensenhandel ondersteunen we gemeenten in handelingsperspectief en de zorg voor opvang van slachtoffers.

33

3 Leefomgeving

Digitale veiligheid De VNG faciliteert de gemeenten in de aanpak van Digitale Veiligheid. Criminaliteit verschuift steeds meer van de fysieke openbare ruimte naar online. In 2024 worden actiepunten uit de Agenda Digitale Veiligheid afgerond (zie paragraaf 5.2). Kaders omtrent mogelijkheden tot gemeentelijke online monitoring, de online bevoegdheden van het lokaal bestuur en de voorbereiding op digitale crisis en ontwrichting zijn een aantal onderdelen.

Ondermijning: georganiseerde criminaliteit en weerbare overheid De VNG levert een bijdrage aan het delen van kennis over de aanpak van georganiseerde criminaliteit. Knelpunten in landelijke wetgeving voor wat betreft informatiedeling worden ingebracht. Op het gebied van informatie en data bieden we concrete instrumenten aan als de datavoorziening onregelmatigheden op de kaart (DOOK). De DOOK toont data uit basis- en gemeentelijke sectorale registraties, die binnen wettelijke kaders relevant zijn voor de aanpak van ondermijningsvraagstukken. Het dashboard Zicht op Ondermijning is een voorbeeld van laagdrempelige datavoorziening voor gemeenten die inzicht geeft in ondermijningsvraagstukken op basis van data. Er wordt gekeken met welke thema’s DOOK uitgebreid kan worden. Daarnaast behartigen we belangen in de weerbare overheid. We ondersteunen gemeenten in het makkelijker maken van aangifteprocedures bij bedreigingen, het verbeteren van registratie van incidenten en het (belang van) beveiligen van woningen van decentrale bestuurders.

Toezicht en handhaving De VNG ondersteunt gemeenten in toezicht en handhaving. De uitvoering van de gemeentelijke Agenda Toezicht en Handhaving 2022-2024 geeft een aantal concrete handvatten zoals samenwerkingsarrangementen boa-politie, een model handhavingsplan en actualisering van het modeluniform van de boa. We geven input op een nieuwe visie op de politiefunctie.

34

2.2.1

4.3 Gemeenterecht De VNG biedt gemeenten ondersteuning door het versterken van de kwaliteit van (de uitvoering van) wet- en regelgeving en de juridische functie.

Modelverordeningen Een goede juridische huishouding vormt een belangrijk fundament voor daadkrachtig functionerende gemeenten. De VNG vertaalt de uitvoering van nationale wet- en regelgeving op gemeentelijk niveau naar actuele modelverordeningen. Dit vergt specialistische kennis en uitvoeringskracht bij de VNG, zodat veranderende wetgeving op nationaal niveau snel kan worden omgezet in wetgevingsproducten. Op die manier lopen gemeenten geen onnodige juridische risico’s.

Juridische ontwikkelingen in beleidsdomeinen Actuele ontwikkelingen op het gebied van het omgevingsrecht, in het sociaal domein en rondom digitale innovaties vragen om gespecialiseerde juridische expertise. Daarmee krijgt de implementatie op gemeentelijk niveau een afdoende wettelijke grondslag en lopen gemeenten bij de uitvoering van taken geen onnodige juridische risico’s.

35

2.2.1

4.4 Gemeentefinanciën De VNG behartigt de belangen van de gemeenten op alle beleidsterreinen. In gesprekken met de rijksoverheid over alles wat met financiën te maken heeft, komen wij op voor de belangen van onze leden. Dit gaat over de hoogte, wijze en verdeling van de bekostiging van de taken van gemeenten. Daarnaast werken we aan het verlagen van de administratieve lasten in de verantwoording. In 2024 werken we aan het gemakkelijker gebruikmaken van de beschikbare fondsen vanuit het rijk, bijvoorbeeld voor de inspanningen rondom wonen en klimaat. Op het gebied van belastingen ondersteunen en adviseren we gemeenten, bijvoorbeeld door het opstellen van modelverordeningen en handleidingen. We zien daarin een heel belangrijk onderdeel dat mogelijk zowel de gemeentefinanciën als -belastingen raakt: de systematiek. Financieringssystematiek Het advies van de VNG aan haar leden raakt ook de financieringssystematiek - via het gemeentefonds - die in 2024 verder wordt uitgewerkt. Hier wordt mogelijk een modernisering van het lokale belastinggebied aan gekoppeld. De VNG informeert haar leden over (beleids)ontwikkelingen die financiële consequenties hebben, waar we onder andere via uitvoeringstoetsen of een Uitvoerbaarheidstoets Decentrale Overheden (UDO) de bekostiging en financieringsvorm inzichtelijk maken. Daarover gaan we vervolgens in gesprek met het rijk.

GGU structurele diensten • Belastingen De VNG ondersteunt de gemeenten bij de uitvoering van de taxatiewijzers in TIOX (een web-applicatie voor het Taxeren van Incourante en agrarische Objecten op basis van XML-berichtenverkeer). Dit is het centrale rekenmodel voor het toepassen van de landelijke taxatiewijzers in het WOZ-datacenter (Wet waardering onroerende zaken).

36

2.2.1

4.5 Werkgeversfunctie Om ervoor te zorgen dat gemeenten een aantrekkelijke werkgever kunnen zijn en dat zij hun personele organisatie kwalitatief en kwantitatief op orde hebben, verzorgt de VNG het collectief werkgeverschap. De VNG zet de extra activiteiten ten aanzien van de arbeidsmarkttekorten in de gemeentelijke sector voort en doet hiervoor een beroep op GGU-gelden door middel van een propositie Arbeidsmarktkrapte.

Arbeidszaken De VNG sluit cao’s af met de bonden voor de gemeentelijke sector samen met de Werkgeversvereniging Samenwerkende Gemeentelijke Organisaties (WSGO). Daarnaast sluit de VNG de cao Sociale Werkvoorziening af, en samen met werkgeversvereniging Cedris ook de cao ‘Aan de slag voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt’.

Uitwerken nieuwe pensioenregelingen in verband met wet transitie pensioenen De pensioenregelingen ABP en PWRI, en voor politiek ambtsdragers APPA, moeten in 2026 uitonderhandeld zijn met de vakbonden, gelet op de Wet transitie pensioen. In 2024 en 2025 wordt met bonden onderhandeld, zodat per 2026 de nieuwe regelingen geïmplementeerd zijn.

Belangenbehartiging politiek ambtsdragers In het bestuurlijk overleg Rechtspositie Politieke Ambtsdragers met het ministerie van BZK levert de VNG inbreng over de rechtspositie van politieke ambtsdragers. Aantrekkelijkheid van het ambt en veiligheid zijn centrale thema’s. Hiermee behartigt de VNG de rechtspositionele belangen van bestuurders.

37

3 Leefomgeving

Ondersteunen gemeenten in aanpak arbeidsmarkttekorten Gemeenten kampen met tekorten in personele kracht, zowel in kwalitatief als kwantitatief opzicht. De VNG faciliteert de leden in de aanpak en gevolgen van tekorten op de arbeidsmarkt en doet hiertoe een tijdelijk beroep op het GGU-fonds om die aanpak te bekostigen. Het doel van deze aanpak is het voorkomen van onderlinge concurrentie tussen gemeenten en het bevorderen van meer samenwerking op de aanpak en de gevolgen van arbeidsmarktkrapte in de gemeentelijke sector. Het programma stimuleert samenwerking, brengt samenwerkingen, samenwerkingsvormen en mogelijkheden in beeld en verricht verder onderzoek naar gerichte oplossingen voor de toekomst.

38

5 Digitale samenleving 5.1 5.2 5.3 5.4

Agenda Digitale Veiligheid Agenda Digitale Grondrechten en Ethiek (Interbestuurlijke) datastrategie Trends en Innovatie

39

2.2.1

5.1 Agenda digitale veiligheid Digitale veiligheid heeft aan belang gewonnen en zal dat ook in de komende jaren blijven doen. Nederland is het aan z’n stand verplicht om digitaal veilig te zijn en te blijven. Vanuit het perspectief van gemeenten kent digitale veiligheid een aantal facetten: eigen huis op orde; voorbereiding op digitale ontwrichting, incidenten en crisis; versterken weerbaarheid inwoners en ondernemers; leiderschap en professionalisering, en (Europese) wetgeving. De nieuwe wetgeving uit Europa bevat de 17 wetten en richtlijnen - waarvan 6 over cybersecurity - waar gemeenten de komende jaren mee aan de slag moeten. Dit heeft een grotere impact op de lokale overheid dan voorzien. Veel van deze richtlijnen moeten op relatief korte termijn geïmplementeerd zijn: tussen medio 2024 en eind 2026. De activiteiten van de VNG worden doorontwikkeld en versterkt. Dat gebeurt in lijn met bovengenoemde ontwikkelingen, de Visie Nederland 2040, de Verenigingsstrategie 2030, de Resolutie Digitale Veiligheid uit 2021, de motie Wijk bij Duurstede cs en het actuele dreigingsbeeld. Waar mogelijk sluiten we aan bij bestaande kaders en actieplannen zoals de Nederlandse Cybersecuritystrategie 2022 – 2028 (NLCS) en de Werkagenda Waardengedreven Digitaliseren.

Met het team Digitale Veiligheid zetten we in op het uitvoeren van de bestuur-lijk vastgestelde Agenda Digitale Veiligheid 2022 – 2026 (ADV) en het uitvoeren van de opdracht die de leden van de VNG ons hebben meegegeven.