20221220 Raadsbrief Richtlijnen levensloopbestendig bouwen Bijlage 1 Richtlijnen 2022

Buitenberging Kenmerken • Deur draait naar buiten. • Voldoende vloervlak buiten de berging voor inrijden/draaien met bijvoorbeeld scootmobiel. • Afmetingen volgen uit opstellingstekening. • Hoogteverschil tussen binnen en buiten maximaal 20 mm (indien mogelijk met verloop tuingrond) • Berging voor fietsen, scootmobiel, tuingereedschappen enz. • Berging voor afvalcontainers zodanig gepositioneerd dat deze vanuit de woning goed toegankelijk is en de containers in een korte lijn aan de step geplaatst kunnen worden. • Wandcontactdozen voor het laden van accu’s voor elektrische fietsen, rolstoel, scootmobiel. Opstellingstekening buitenberging Als van afvalcontainers, brommers, fietsen, kasten, scootmobielen, tuingereedschappen, , werkbankje, et cetera (draaicirkel 1500 mm) een schaalmodel wordt geknipt en de schaalmodellen op een logische plaats worden neergelegd blijkt wat de benodigde of gewenste afmetingen van de buitenberging zijn. Handboek Woonkeur noemt 5 m2 als minimum vloeroppervlak. In plaats van een buitenberging kan ook de garage worden vergroot met het benodigde aantal m2 bergingsruimte. Draairichting deuren Het kan hinderlijk zijn als deuren bij gelijktijdig openen tegen elkaar komen. Door deurkozijnen op afstand van elkaar te plaatsen wordt voorkomen dat de draaicirkels van de deuren elkaar overlappen.

Als in een gang twee deurkozijnen tegenover elkaar zijn geplaatst kan worden overwogen één van de deuren niet de gang in te laten draaien.

Entree Voordeurkozijn, uitzicht Door helder glas in de voordeur of naast de voordeur aan te brengen kan de bewoner van binnenuit zien wie er buiten bij de deur staat. Vrij opstelvlak bij binnen- en buitendeuren Door binnen, naast de slotzijde van de deur, een vrij opstelvlak, breed 350 mm te kiezen in een vrij vloervlak van 1350x1850 mm kan een rolstoeler de deur zelfstandig naar zich toe trekken, openen en

30

sluiten. Alternatief: naast de slotzijde van de deur, een vrij opstelvlak, breed 500 mm in een vrij vloervlak van 1500x1500 mm. Voordeurkozijn, breedte Bij voorkeur wordt een voordeurkozijn met zijlicht toegepast, breed 1350 of 1500 mm. Hierdoor wordt het makkelijker de deur en voordeur te openen. Wordt in plaats van een zijlicht een buiten- en binnen binnenspouwblad toegepast, dan wordt het opstelvlak met 160 tot 200 mm verkleind. Dit bemoeilijkt het openen van de deur omdat men dan vanuit de rolstoel met het bovenlichaam (veel) meer moet overhellen. Entreebreedte bij toepassing van nastelkozijnen Bij plaatstalen nastelkozijnen voor opdekdeuren komt het vlak van de deur 30 mm buiten het vlak van de wand. Om bij de voordeur een vrij opstelvlak breed 1350 mm, of breed van 1500mm te behouden wordt de entreebreedte van 1350 mm met 30 mm vergroot tot 1380 mm en wordt de entreebreedte van 1500 mm met 30 mm vergroot tot 1530 mm. Komt er links en rechts van het voordeurkozijn een binnendeurkozijn, bijvoorbeeld van meterkast en toilet, dan wordt een entreebreedte gekozen van 1350+60=1410 mm of van 1500+60=1560 mm. Garderobe In de entree volstaat een wandlengte van± 200 x 1200 mm, of een vloervlak van 600x600mm voor de kapstok.

Gang en overloop Gangbreedte De minimum gangbreedte is 1100 mm tussen de wanden. Ganglengte Op de begane grond kan het deurkozijn gangwoonkamer in veel gevallen worden geplaatst bij de eerste of tweede trapspil. De trap wordt dan bereikt via de gang als verkeersruimte. Wordt de trap bereikt vanuit de woonkamer, dan kan op de slaapkamers meer hinder worden ondervonden van geluiden uit de woonkamer en kunnen hinderlijke geuren zoals kookgeuren of tabaksrook de overloop bereiken. Rechte looplijn in gang Door deurkozijn van de woonkamer recht tegenover de voordeur te plaatsen kan een rolstoeler en een brancardwagen “recht in en recht uit” rijden. Ook handig bij het verplaatsen van grotere meubelstukken. Het maken van een haakse bocht vraagt meer inspanning van een rolstoeler. Breedte overloop. Bij een overloopbreedte van 1350 mm wordt naast de slotzijde van de badkamerdeur 350 mm vrije opstelruimte verkregen. Rolstoelgebruiker kan de badkamerdeur dan zelfstandig open en sluiten.29 Opstelruimte naast binnendeuren Als aan de slotzijde van elke deur die men naar zich toe moet trekken minimaal 350 mm vrije opstelruimte aanwezig in een vrij vloeroppervlak van 1350x1850 kan een rolstoeler de deur zelfstandig openen en sluiten. Alternatief minimaal 500 mm vrije opstelruimte aanwezig in een vrij vloervlak van 1500x1500 mm.

31

Garage Garage types Garage met: 1. alleen garagedeur (box); 2. garagedeur en deur naar hal; 3. garagedeur en deur naar achtertuin; 4. garagedeur en deur naar achter portaal; 5. garagedeur, deur naar hal en deur naar achtertuin; 6. garagedeur, deur naar hal / woningentree en deur naar achter portaal in verband met veiligheid. Garage of geen garage? In perioden met zomerse hitte en in perioden met winterse neerslag en vorst is het, vooral voor ouderen, comfortabel en veilig de auto binnen in de eigen garage te kunnen parkeren. In plaats van aan een garage kan ook aan een carport worden gedacht. De garage voor de auto, tevens bestemd voor het plaatsen van kasten en fietsen, oorspronkelijk met het minimum afmetingen van 3000x 6000mm. Bij een garagelengte van ± 6600 mm of langer zijn er meer mogelijkheden: bijvoorbeeld het plaatsen van kasten en een diepvrieskast. Bij een garagelengte van ± 7000 mm kunnen ook de wasmachine, wasdroger worden geplaatst. NB als de autobestuurder rolstoelafhankelijk is, is de kans dat er ook een wasmachine c.s. geplaatst kan worden in de garage erg klein. Hiermee rekening houden met aansluitingen voor wasmachine c.s. elders in de woning. Garage als toekomstige woonruimte Als de vloer, wanden en het dak worden geïsoleerd, tijdens de bouw o.a.

leidingen en aansluitingen voor vloerverwarming zijn aangebracht en vervanging van garagekozijn door een raamkozijn (daglicht) mogelijk is, kan een garage later tot werk- of slaapkamer worden bestemd. Garage wel of niet vanuit woning bereikbaar? Als de wens bestaat de garage vanuit de woning te bereiken is het praktisch om de garage aan de rechterzijde van de woning te situeren. Aan de linkerzijde van de garage kan dan een deurkozijn naar de hal worden geplaatst. Aan de achterzijde van de loopstrook (tuin) kan een buitendeurkozijn komen. Bediening garagedeur Bediening van de garagedeur kan met de hand. Elektrische bediening op afstand is ideaal. In ieder geval mogelijkheid realiseren dat er elektrische bediening kan worden aangelegd. Bovenkastjes / legplanken Boven de wasmachine en wasdroger kunnen bovenkastjes diep ± 350 mm worden aangebracht. Bij de plaatsing van bovenkastjes of legplanken met de onderkant op de hoogte van ± 1300 mm boven de vloer, dan kunnen de deksels van de er onder geplaatste containers nog voldoende hoog worden geopend, of kan er onder de kastjes een fiets worden geplaatst.

32

Garage, onverwarmde ruimte De garage als autostalling wordt met buitenlucht geventileerd en wordt in het Bouwbesluit beschouwd als “onverwarmde” ruimte. Muren en plafond die aan de woning grenzen worden geïsoleerd. Aandachtspunt: indelingsmogelijkheden van de garage. Plaats van de garagedeur Door het kozijn van de garagedeur in de meest rechtse positie te plaatsen kan de auto in de meest rechtse positie worden geparkeerd. Aan de linkerzijde van de auto is er dan een loopstrook met maximale ruimte voor het openen van het linker voorportier en voor het passeren met fiets of container. Ruimtebehoefte auto in garage Van veel auto’s is de breedte van buitenkant linker zijspiegel tot buitenkant rechter zijspiegel ± 1900 mm en is de breedte van buitenkant linker portier buitenkant rechterportier ± 1700 mm. In veel gevallen kan de linker buitenkant van de portieren op ± 2000 mm uit de muur aan de rechterzijde van de auto worden geparkeerd. De ruimtebehoefte voor een auto in garage is te stellen op 2000x4500 mm. NB Voor een rolstoelgebruiker en tevens bestuurder, is meer ruimte nodig ( zie Selectie maatregelen levensloopbestendig bouwen onder Parkeerplaatsen voor gehandicapten) Type garagedeur Kanteldeur of sectionaal deur met doorgangsbreedte van 2400 mm of meer. In diverse types kan ook een loopdeur voor dagelijks gebruik worden opgenomen.

Uitstortgootsteen in garage In nieuwbouwwijken met een systeem waarbij hemelwater in de bodem wordt geïnfiltreerd mag geen afvalwater worden geloosd in de straatkolken. Een uitstortgootsteen, diep ± 350 mm, met koudwaterkraan kan worden aangebracht tegen de wand die haaks aansluit op de garagedeur. Was machine en droger in garage Bij het ontwikkelen van de garageafmetingen kan eventueel rekening worden gehouden met de plaatsing van een wasmachine en wasdroger. De wasdroger mag eventueel op wasmachine worden geplaatst. N.B. dit is voor een rolstoelgebruiker vaak moeilijk te bedienen. Buitenkraan Hoogte boven aansluitend terrein In de toekomst kan het bezwaarlijk zijn periodiek te moeten bukken om de kraan te bedienen. De kraan kan worden aangebracht op ± 1050 mm boven het aansluitend terrein. Zij hoeft 's winters niet te worden afgetapt.

33

Keuken Aanrechtlengte In veel gevallen volstaan 6 elementen van 600 mm, totaal 3600 mm (minimum 1600 mm). Links en rechts van kooktoestel 600 mm vrije aanrechtruimte, links en rechts van spoelbak 600 mm vrije aanrechtruimte en koel / diepvrieskast 600 mm. Keukenelementen hebben een breedte van 400, 500 en 600 mm. Onder het aanrechtblad hebben laden sterk de voorkeur boven legplanken. Denk ook aan losse kastelementen op wielen. Draaicirkel 1500 mm in keuken Bij een onderrijdbaar werkblad mag de draaicirkel 1500 mm maximaal 300 mm onder het aanrechtblad liggen. Keukenbreedte Minimaal 2100 mm. Zie maatschets Google, zoekterm: “B06 werkplek / kookplek”. Kooktoestel Als het open vuur bij koken op gas kan op de termijn gevaarlijk wordt, dan is elektrisch koken op keramische- of inductieplaat een veilige oplossing. Let ook op een veilige plaatsing van de oven waar iemand vanuit een rolstoel goed overzicht heeft en houdt de afzetplek voor warme schotels op korte afstand van de ovendeur

Kozijnen, ramen, binnen- en buitendeuren Electrische deuropener In veel wooncomplexen ervaren de bewoners de (voor)deuren van hun appartement als zwaar. Hierdoor ontstaat met regelmaat de vraag om een elektrische deuropener. Hiermee kan al rekening worden gehouden tijdens de bouw van het appartement. Deurbreedte / doorgangsbreedte Binnen- en buitendeuren zijn bij voorkeur 930 mm breed. Van een stompe buitendeur, breed 930 mm is de doorgangsbreedte bij haaks open staande deur ± 855mm. Bij een bij haaks open staande opdek binnendeur, breed 930 mm is dit ± 900 mm. Voor de meterkast volstaat een kleinere deurbreedte. Draaiende deur of schuifpui? Het in beweging brengen van een schuifpui is een zwaardere opgave dan het opendraaien van een deur. Daarom heeft een naar buiten draaiende tuindeur de voorkeur. Draai-kiepramen Ramen van bescheiden afmetingen zijn gebruiksvriendelijk, afsluitbaar en hebben een goede afdichting tegen tocht en geluid. Hoogte bedieningsgreep op ≤ 1400 mm boven de vloer. Tussendorpels Dorpels op ooghoogte, bij zitten en staan, belemmeren het uitzicht en bemoeilijken het schoon maakonderhoud. Grote glasvlakken verhogen de woonkwaliteit en verlagen de inspanningen binnens- en buitenshuis bij o.a. stof afnemen en ramen zemen.

34

Onderdorpels Als het hoogteverschil tussen binnen- en buitenruimte 20 mm bedraagt (Bouwbesluit) kan rolstoelgebruiker zelfstandig naar binnen en buiten gaan.

Leidingschacht Afmetingen In de leidingschacht worden de verticale leidingen van de technische installaties aangebracht. Vaak wordt voor de schacht meer dan de benodigde ruimte gereserveerd. Overleg met installateurs kan leiden tot kleinere schachtafmetingen en meer nuttige ruimte in de aangrenzende vertrekken.

Meterkast Afmetingen en plaats De meterkast mag niet verder dan 3000 mm vanaf de voordeur worden gesitueerd. Denk ook ruimte voor aan plaatsen router e.d. Denk ook aan plaatsen van meters zodanig dat deze gemakkelijk afleesbaar zijn als bewoners zelf gegevens moeten opnemen.

Slaapkamers Afmetingen slaapkamers Google: zoekterm: “B03 Slaapplek” geeft o.a. de afmetingen 3000x 4200 mm en 3600x3600 mm. Dit zijn de absolute minimumafmetingen. De kamer van 3000x 4200 mm biedt 1500 mm kastbreedte. De kamer van 3600x 3600 mm biedt 2100 mm kastbreedte. Wordt uitgegaan van ± 2000 mm kastbreedte per persoon, dan leidt dit tot grotere slaapkamerafmetingen. Ook kan een kleinere kamer worden bestemd tot kastenkamer. De maatschetsen van B03 kunnen dienen als uitgangspunt bij het maken van opstellingstekeningen. Wanneer een grotere kastbreedte gewenst is( 3000 mm), dan worden de afmeting 4200 mm met 600 mm vergroot tot 4800 mm. In de hoek, ter plaatse van deurkozijn naar gang en/of badkamer, blijft dan een vierkant vloervlak van 1500x1500 mm voor een draaicirkel 1500 mm behouden. Bed opstelling Voor de ogen wordt de meeste rust ervaren als de bedden evenwijdig aan de gevel zijn geplaatst. Wordt een bed haaks op de gevel geplaatst, dan kan het voor een zieke onaangenaam zijn om vanuit het bed naar het daglicht te moeten kijken. Het slapen in een bed dat onder een raamkozijn is geplaatst wordt op den duur als (te) onaangenaam ervaren.

Functioneren op 1e verdieping Een rolstoeler die via een traplift de 1e verdieping kan bereiken kan in veel gevallen op de verdieping zelfstandig functioneren als in alle vertrekken op de 1e verdieping een draaicirkel 1500 mm aanwezig is. Als op de overloop naast de slotzijde van de badkamerdeur die men naar zich toe moet trekken minimaal 350 mm vrije opstelruimte aanwezig in een vrij vloeroppervlak van1350x1850 kan een rolstoeler de badkamerdeur deur zelfstandig openen en sluiten. Een toilet op de eerste verdieping is zowel voor een bewoner die moeilijk loopt c.q. t.b.v. ouderen die op de 1ste verdieping slapen een vereiste. Vaak wordt deze in de badkamer geplaatst en dan is een doorgang van de slaapkamer naar de badkamer gewenst. Opstelling in slaapkamers Als aan de wand een TV wordt geplaatst in een slaapkamer met een aanvankelijke breedte van 3000 mm kan worden overwogen de kamerbreedte te vergroten tot 3100 of 3150 mm. Tussen voeteneind bed en TV blijft dan een vrije doorgangsbreedte van ruim 900 mm behouden.

35

Plaatsruimte voor kasten Per persoon kan voor linnen en garderobe ± 2000 mm wandlengte als minimum worden beschouwd. Plaats voor kasten 1 Door tussen het deurkozijn van een kamer en de inwendige hoek van 2 binnenwanden een wandbreedte van ± 650 mm te kiezen, wordt het mogelijk kasten te plaatsen. Plaats voor kasten 2 Door tussen een gevelkozijn en de haaks aansluitende binnenwand een wandbreedte (binnen penant) van ± 750 mm of breder te kiezen, wordt het mogelijk kasten te plaatsen en is er ruimte voor gordijnen.

Toilet, toegankelijk toilet In een toegankelijk toilet kan een rolstoeler zelfstandig van het toilet gebruikmaken. Standleiding aanpassen voor eventueel een tweede toilet.

Trap en traplift Traptypes De keuze is van belang als bewoners die slecht ter been zijn boven(willen blijven) slapen in de situatie dat er een traplift geplaatst moet worden. Te onderscheiden zijn de rechte(steek)trap, trap met onderkwart, trap met bovenkwart en de trap met onder- en bovenkwart. Handboek Woonkeur ontraadt spiltrappen (hierop kan een zieke per brancard minder gemakkelijk worden vervoerd). Op een trap, breed 900 mm of breder, met of zonder stootborden (dichte trap) kan een traplift worden aangebracht. De trapbreedte wordt gemeten van buitenkant boom tot binnenkant spil. Afmetingen trapgat Voor de afmetingen van het trapgat zijn voor de diverse traptypes diverse trapgatafmetingen mogelijk. Daarbij is er van uitgegaan dat de onderste trede 135 mm voorbij de spil de gang in steekt. Dit wordt de “doorsteek” genoemd. Een doorsteek is nadelig omdat het de doorgangsbreedte in de gang verkleint. Bij voorkeur wordt geen doorsteek toegepast. Bij een trap zonder doorstekende eerste trede is de trapgatlengte 150 mm groter. Trapleuningen Voorkeur voor trapleuningen aan beide zijden. Onderkantleuning bij voorkeur ± 850 mm boven de vloer. Bovenkant leuningen bij voorkeur op ± 850 mm boven de vloer, met horizontaal leuningdeel lang ± 300 mm.

Vrije opstelruimte onder en boven ten behoeve van traplift Door bij de onderste en bovenste traptrede, in het verlengde van de looplijn van de trap, een vrij vloer oppervlak, breed 900 mm en diep 1100 mm te kiezen kan de traplift veilig bereikt, gebruikt en verlaten worden. In het belang van de veiligheid voor de gebruiker van de traplift worden de deurkozijnen zodanig geplaatst dat er geen deur draait over het vrije vloeroppervlak van 900x1100 mm aan onder- en bovenzijde van de trap.

36

Vloer 1e verdieping Als de badkamer op de 1e verdieping wordt, is het van belang dat er geen hoogteverschilkomt tussen de afgewerkte badkamervloer en de afgewerkte vloer van aansluitende ruimten. Bij betonnen breedplaatvloeren kunnen rioleringsleidingen en luchtkanalen voor de mechanische ventilatie worden opgenomen in de betonlaag die op de breedplaatvloer wordt gestort (opstortlaag). Bij toepassing van betonnen kanaalplaatvloeren worden rioleringsleidingen en luchtkanalen gelegd op de vloerplaten. De rioleringsleidingen en luchtkanalen worden opgenomen in een vrij dikke cementdekvloer. Door ook in de overige ruimten een dikke cementdekvloer toe te passen komt er geen hoogteverschil tussen verdiepingsvloer en badkamervloer (Max. 20 mm).

Wandcontactdozen (WCD’s) Het kan in de toekomst bezwaarlijk / gevaarlijk zijn periodiek te moeten bukken om stofzuiger of strijkijzer in laag geplaatste wandcontactdozen (WCD’s = stopcontacten) aan te sluiten. Verlies van evenwicht (vallen) kan worden voorkomen door per vertrek 1 wandcontactdoos op ± 1050mm boven de vloer bij de slotzijde van een deurkozijn aan te brengen.

Woonkamer Eethoek • Opstelling tafel en 4 stoelen 2500x2500 mm. Zitmat • Opstelling zitmeubels 3000x3400 mm. Hoogte van glaslijnen • Door de glaslijn in de gevelkozijnen van de woonkamer niet hoger te kiezen dan ± 700 mm boven de vloer wordt vanuit een stoel / fauteuil vrij uitzicht geboden op de woonomgeving, tenzij op verdieping dan moet het lager om straat te kunnen kijken. Een ‘spionnetje aan de buitenzijde van het huiskamerraam, biedt tevens een mogelijkheid op vrij zicht op de woonomgeving. Rolluiken / zonwering Tijdens de uitvoering kunnen voorzieningen in de vorm van lege buisleidingen worden aangebracht voor de bevestiging en aansluiting van elektrisch te bedienen rolluiken en / of zonwering. Bediening mechanische ventilatie De bedieningsknoppen in badkamer, keuken enz. aan te brengen binnen handbereik van rolstoelgebruiker. Opladen accu’s Wandcontactdozen: Door in de berging een dubbele geaarde wandcontactdoos aan te brengen wordt het o.a. mogelijk de accu’s van elektrische fietsen, rolstoel of scootmobiel op te laden. Literatuur • Handboek Woonkeur 2011, • NEN 1814, • Toegankelijkheid van buitenruimten, gebouwen en woningen. • VNG - Handreiking Geschikt wonen - het aanpassen nú aanpakken

37