20221129 Raadsbrief herbestemmingsonderzoek Grote Kerk Brouwershaven Bijlage 1 Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming

BROUW! Haalbaarheidsonderzoek herbestemming Onderzoek herbestemming

Sint Nicolaaskerk Brouwershaven Hylkema Erfgoed 1

Product Haalbaarheidsonderzoek Herbestemming Grote of St. Nicolaaskerk, Kerkplein 3 Brouwershaven Versie: 15-10-2021 Opdrachtgever: Gemeente Schouwen-duiveland Opsteller: Hylkema Erfgoed Mariahoek 4 3511 LD UTRECHT T. 030-2328866 E. info@hylkemaerfgoed.nl I. www.hylkemaerfgoed.nl Contactpersonen: Ben Verfürden Leon Koenders

2

4

Inhoudsopgave Haalbaarheidsonderzoek herbestemming

1

6

Algemene gegevens

7

14

Herbestemmingsscenario’s

13 33

Haalbaarheid parkeercapaciteit

2

7

De Grote Kerk Brouwershaven

8

15

Herbestemmingsscenario 1

14 34

Restauratiekosten

3

9

Architectuur-/cultuurhistorische analyse

9

16

Herbestemmingsscenario 2

15 35

Exploitatiemodel

4

11

Historisch-ruimtelijke identiteit

10 24

Herbestemmingsscenario 3

16 43

Conclusies

5

12

Stedenbouwkundige context

11 26

Herbestemmingsscenario 4

17 45

Aanbevelingen

6

13

Relatie met de Stadsvisie Brouwershaven

12 22

Aanvullingen externe locaties

Een uitdagende herbestemmingsopgave

Planaanvulling A Planaanvulling B

Quick-scan onderhoudsstaat en begroting van de restauratiekosten

5

1

Algemene gegevens Naam: Grote Kerk Brouwershaven Adres: Kerkplein 3 4318 EB Brouwershaven Gemeente: Schouwen-Duiveland Monument: Rijksmonument nummer 11122 Complexnr: n.v.t. Kadaster: Perceel 2580: Sectie C Functie:

Bijeenkomst - Religieus (kerk)

Bouwjaar:

1290 - 1325

Eigenaar:

Protestantse Kerk Nederland

Architect: niet bekend Locatie:

Locatie Grote Kerk (bron: Google Earth)

6

De kerk bevindt zich aan de westelijke rand van Brouwershaven en heeft vanaf de voorgevel een uniek uitzicht op de velden en landerijen van Schouwen-Duiveland. De Kerk is vanaf de Markt, waar ook de jachthaven aan grenst, op loopafstand gelegen. De oriëntatie van de kerk is traditioneel op de west-oost as gelegen.

2

De Grote Kerk Brouwershaven Een uitdagende herbestemmingsopgave Een reus in een klein stadje Er wordt al jaren omgezien naar een nieuwe bestemming voor de Grote of Sint Nicolaaskerk in het historische Zeeuwse stadje Brouwershaven. Het is geen sinecure om voor een historisch zo belangrijk en omvangrijk kerkgebouw in een zo klein en relatief decentraal gelegen stadje een invulling te vinden die én cultuurhistorisch en ruimtelijk verantwoord is én voldoende kans van slagen heeft op een gezonde exploitatie voor een langere termijn. Hieruit moet immers de duurzame instandhouding van het rijksmonumentale gebouw gefinancierd worden. De Grote Kerk is momenteel nog eigendom van de PKN (Protestantse Kerk in Nederland). De PKN wil de kerk afstoten en zoekt, in samenspraak met de gemeente Schouwen-Duiveland naar een partij die de kerk wil overnemen ten behoeve van een passend nieuw gebruik. Ondertussen ziet de daartoe opgerichte Stichting Grote Kerk op het onderhoud van het kerkgebouw. De stichting is ook verantwoordelijk voor de tussentijdse exploitatie. De kerk wordt nu in beperkte mate gebruikt voor verschillende activiteiten zoals orgelconcerten en kunstexposities. Deze evenementen vinden grotendeels in het toeristische seizoen plaats. Ze bieden onvoldoende draagvlak om als financiële drager van de onderhouds- en beheerskosten te kunnen dienen.

Verkennend onderzoek 2018 Het verkennende haalbaarheidsonderzoek is in 2018 door bureau Hylkema Erfgoed uitgevoerd op verzoek van de PKN en de gemeente. Voor het onderzoek is subsidie verleend door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de gemeente. De neerslag van dit onderzoek is als bijlage bijgevoegd bij dit rapport. In het kader van dit onderzoek zijn diverse mogelijke invullingen afgetast: (zorg)wonen, hotel, culturele accommodatie, maatschappelijke dienstverlening, gezondheidscentrum. Ze zijn alle als niet haalbaar beoordeeld om uiteenlopende redenen: transformatie zou een te grote negatieve impact hebben op het monument, er kan niet voldaan worden aan de voorwaarden die aan het programma verbonden zijn, er is onvoldoende markt (te weinig vraag en/of te veel concurrentie) en/of het is financieel een te groot risico. Ruimtelijk gezien is het probleem vooral dat een nieuwe bestemming al snel vraagt om het opdelen van de kerk in kleinere ruimtes en een meer direct contact met de buitenwereld. Een ruimtelijke verkaveling van het kerkgebouw en het doorbreken van de gevels (de onderzijde van de huidige vensterpartijen bevinden zich zo’n drie meter boven vloerniveau) zouden het gebouw te veel geweld aandoen.

Dergelijke vergaande ingrepen kunnen alleen voorkomen worden bij een programma dat juist grote ruimte(s) nodig heeft en niet per se direct contact met het maaiveldniveau in de buitenwereld vraagt. Dat zou kunnen als de kerk een theater zou worden of een congreslocatie. Uit marktverkenningen en de nodige gesprekken kwam echter naar voren dat dat geen kans van slagen zou hebben: er is gewoonweg te weinig marktpotentie, mede gelet op accommodaties die recent zijn gerealiseerd zoals de Grote Kerk in Veere en de Nieuwe Kerk in Zierikzee.

Concept BROUW! Het was vanaf het begin duidelijk dat de herontwikkeling van de kerk gepaard zou moeten gaan met een (tenminste gedeeltelijke) commerciële bestemming om tot een gezonde exploitatie te geraken. Een niet rendabele invulling die structureel moet leunen op bijdragen van de overheid heeft geen kans van slagen en was dus geen optie. Vanuit dat uitgangspunt en op grond van een analyse van beleidsdocumenten (met name de recent opgestelde Stadsvisie Brouwershaven), marktconsultaties en gesprekken met stakeholders is het concept BROUW! ontstaan.

In dit concept transformeert de kerk naar een combinatie van bierbrouwerij/ proeflokaal/brasserie, een museaal beleefcentrum over de geschiedenis van Brouwershaven (met aandacht voor de VOC, de scheepsvaart en zeehandel, Jacob Cats e.a.), waarin het huidige Brouws Museum zou opgaan, en een plek voor binnenrecreatie, bijvoorbeeld een klimattractie. In het onderzoek van 2018 is een eerste ruimtelijke en financiële verkenning uitgevoerd. Hieruit bleek dat, ondanks het in principe commerciële karakter van met name het brouwerij-/ horecaprogramma en de binnenattractie, een rendabele exploitatie uiterst moeilijk zal zijn. Er is een zeer inefficiënte verhouding tussen de te exploiteren vierkante meters en het enorme volume van de kerk, met de instandhoudings- en overige lasten van dien. In het onderzoek is derhalve verkend welke andere economische dragers nog mogelijk zijn. Voor de kerk ‘stand alone’ zijn die niet gevonden, ook omdat de combinatie met de brouwerij-/horeca-en museale functie dat bemoeilijkt. Om die reden is de tegenover de kerk gelegen schoollocatie (‘De Schoener’) bij het plan betrokken. De verwachting was dat deze locatie op relatief korte termijn beschikbaar zou komen voor herontwikkeling, als gevolg van de verwachte herstructurering van het basisonderwijs op SchouwenDuiveland.

Gezocht is naar een mogelijke invulling die binnen dezelfde exploitatie als die van de kerk gebracht zou kunnen worden. Voor deze locatie is een bijzonder concept ontwikkeld voor verblijfsaccommodatie, aansluitend op de schaal en identiteit van Brouwershaven. Voorgesteld is een plan met een 60-tal kleine huisjes, die geëxploiteerd kunnen worden als hotel en/of recreatiewoningen voor kort of eventueel ook wat langer verblijf.

Ontdek het brouwproces

Beleef de geschiedenis

Vervolgstudie

Organiseer en ontmoet

BROUWERIJ / BOTTELARIJ TERRAS

Het concept BROUW! is positief ontvangen bij de belanghebbende partijen en stakeholders in Brouwershaven (PKN, Stichting Grote Kerk, Stadsraad, ondernemersvereniging, Stichting Grote Kerk) en bij de gemeente SchouwenDuiveland. Het college van B&W heeft besloten een vervolgonderzoek te doen uitvoeren met als doelstelling de ruimtelijke en financiële haalbaarheid van het plan verder te onderbouwen. Daarbij is gevraagd om zowel het plan voor alleen de kerk als voor de kerk met de tegenovergelegen locatie te bezien. Op het moment dat de vervolgstudie van start ging, was er nog geen definitief zicht op het vrijkomen van die locatie. Voor de vervolgstudie kon opnieuw gebruik gemaakt worden van de Stimuleringsregeling herbestemming monumenten van de RCE en is een aanvullend budget vrijgemaakt door de gemeente.

PROEFLOKAAL /

KLIMMEN

RESTAURANT

EXPO / MULTIFUNCTIONELE RUIMTE

Beklim de toren

SERRE

Geniet van buiten

Proef de smaken uit de streek

17

Figuur 1 - vlekkenplan Grote Kerk uit haalbaarheidsstudie 2018

Tonnenmagazijn Op verzoek van de gemeenteraad is in het onderzoek aanvullend ook de vraag meegenomen of verplaatsing van de activiteiten van gemeenschapscentrum Het Tonnenmagazijn (centrum van verenigingen, bijeenkomsten e.a.) naar de Grote Kerk een haalbare optie zou zijn.

Nieuwe scenario’s

Fijnmazig hotelcomplex

de school c.q. scholen Door de twee opties uit het plan Als BROUW! (met en inderdaad zonder elders het betrekken van de zouden (kunnen) worden, leent deze schoollocatie) en het alternatievegehuisvest scenario voor een gemeenschapscentrum (scenario locatie zich perfect voor een onderscheidend ‘Tonnenmagazijn’) nader te onderzoeken op haalbaarheid ishet het verder denken over hotelprogramma. Ruimtelijk gezien zou hotel de herbestemming van de kerk opnieuw geactiveerd. Lokalehistoripartijen, met name de moeten aansluiten bij de kleinschalige structuurBrouwershaven en identiteit. Geen grootschalig Stadsraad, de Stichting Cultuur ensche Erfgoed en ondernemers, hebben gebouw, maar een fijnmazig complex met door de nadere studie ook wel bedenkingen gekregen tegen aspecten van het plan kamers/appartementen, gebouwd in ‘huisjes’ BROUW! en zijn ook op nieuwe gedachten gekomen. Dit heeft ertoe geleid dat naast aan straatjes die verwijzen naar de historische ruimtelijke situatie. het scenario BROUW! (met en zonder verblijfsaccommodatie op de schoollocatie) en het scenario ‘Tonnenmagazijn’ zich ook twee nieuwe scenario’s hebben afgetekend: Voor de stedenbouwkundige opzet zoals we een optie waarbij in de kerk zelf hotelkamers wordenonderzoek gerealiseerd die bij wijze van verkennend hebben en een optie waarin heeft de kadastrale minuut t.b.v.

van begin de kerk een centrum wordt voor getekend multifunctioneel gebruik maatschappelijke, 19de eeuw inspiratie geboden. Het hotelcomplex culturele, museale en horeca-activiteiten alsmede verhuur van ruimtes. als voorgesteld vormt een nieuw ‘buurtje’ ten zuiden van de Grote Kerk. Het hotelconcept zou zowel voor kort verblijf als voor wat langer verblijf faciliteiten kunnen bieden.

Figuur 2: commerciele ontwikkeling als financiele drager voor de herontwikkeling van de Grote Kerk Brouwershaven

Een fijnmazig complex geïnspireerd op de negentiende-eeuwse

7

Deelonderzoeken Ten behoeve van het onderzoek naar de ruimtelijke en financiële haalbaarheid van de herbestemmingsopties zijn de volgende deelstudies uitgevoerd: - Een nadere verkenning van de architectuur-/cultuurhistorische achtergrond en stedenbouwkundige ontwikkeling, op basis waarvan de relevante waarden worden geïdentificeerd die in de planvorming meegenomen moet worden; - Nadere positionering van het plan t.o.v. de doelstellingen in de stadvisie ‘Ik hou van Brouw!’,; - Overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de gemeentelijke Welstands- en Monumentencommissie over de uitgangspunten voor de planvorming; - Omschrijving van scenario’s voor herbestemming/herontwikkeling, waarbij behalve naar de kerk zelf ook naar naast- en nabijgelegen locaties wordt gekeken. De mogelijke configuraties worden ruimtelijk en financieel verkend en programmatisch onderzocht. - Schetsmatige verbeelding van mogelijke scenario’s (vlekkenplannen), inclusief waar nodig/wenselijk visualisaties. - Financiële duiding van de verschillende scenario’s/vlekkenplannen, waarbij zowel gekeken wordt naar initiële investeringen als naar de structurele exploitatie. - Inventarisatie van parkeermogelijkheden in de omgeving.

Museaal beleefconcept SCEB Al in het eerste verkennende onderzoek is kennisgenomen van het initiatief van de Stichting Cultuur en Erfgoed Brouwershaven (SCEB) voor het tot leven brengen van de geschiedenis van Brouwershaven. Deze ideeën sloten heel mooi aan bij de ideeën voor het museaal beleefconcept als onderdeel van het plan BROUW! Bureau Kinkorn heeft in opdracht van de SCEB het initiatief verder uitgewerkt in een beleefconcept (december 2018), waarbij het plan BROUW! als ruimtelijke context is overgenomen. De SCEB heeft een en ander met bureau Kinkorn verder geconcretiseerd in het concept Gouden Eeuw van Brouw en ook gekeken hoe de rest van historisch Brouwershaven hieraan gelinkt kan worden (document Brouwershaven Erfgoedlijnen (februari 2021)). In onze beleving biedt dit een heel interessante basis voor een museaal beleefprogramma in de Grote Kerk met een onderscheidend en eigentijds karakter. In de verdere uitwerking van herbestemmingsscenario’s hebben wij steeds het museale programma onderdeel meegenomen. Naar onze overtuiging moet in dit iconische monument altijd aandacht besteed worden aan de geschiedenis, de kerk dwingt dat af, ze maakt nieuwsgierig en daar moet op gereageerd worden met een verhalend beleefconcept.

Omdat de kerk niet los gezien kan worden van de overall geschiedenis van Brouwershaven is het logisch om de history experience omvattend te maken, met aandacht voor de maritieme geschiedenis, de VOC, Jacob Cats etc. Waar in de verschillende herbestemmingsscenario’s de museale functie als component aan de orde is, hebben wij nadrukkelijk het beleefconcept van de SCEB voor ogen.

Podiumfunctie In het eerste verkennende onderzoek is de invulling van de Grote Kerk als cultuurpodium niet als haalbare optie verder onderzocht. In alle gesprekken die wij hadden werd aangegeven dat er geen markt is voor nog een cultureel podium, ook gezien de functie die de Nieuwe Kerk in Zierikzee en de Grote Kerk in Veere al hebben. In de loop van dit vervolgonderzoek is uit de lokale dialoog, en met name in de gesprekken met de SCEB en de Stadsraad, aangegeven dat het wel kansrijk lijkt om een cultureel programma onderdeel te laten zijn van een multifunctionele invulling van de kerk, als dit programma werkelijk onderscheidend is, ook publiek zou kunnen aantrekken van buiten Brouwershaven en de regio en aansluit bij de andere onderdelen van het programma voor de kerk zodat er onderlinge synergie is. Hieruit is het concrete initiatief ontstaan voor een bijzonder muziekconcept waarin het te reconstrueren orgel uit 1557 van Hendrik Niehoff centraal staat. Van dit orgel is de oorspronkelijke orgelkast nog aanwezig en ook nog enkele frontpijpen. De grote componist Jan Pieters Sweelinck bespeelde een Niehofforgel in de Oude Kerk in Amsterdam. Sweelinck heeft Jacob Cats goed gekend.

De SCEB heeft een programma voor ogen rond het orgel en Sweelinck, waarbij gedacht wordt aan een reconstructie van het orgel, te plaatsen in het Noordertransept waar het ooit gestaan heeft, aan dagelijkse muziek als onderdeel van het museale programma, aan wekelijkse concerten in het hoogseizoen en aan een tweedaags Sweelinckfestival aan het eind van de zomer. In aansluiting hierop is ook het idee geopperd voor een ‘lichtorgel’: de gedachte is om op een creatief en technisch hoogstaande en innovatieve wijze een lichtspektakel in en buiten de kerk te realiseren, geïnspireerd op een of meer composities van Sweelinck, dat een must see zou kunnen worden voor bezoekers. Het is een zeer aansprekende gedachte: het is uniek en onderscheidend van het bestaande aanbod én het sluit naadloos aan bij het verhaal van de kerk en van Brouwershaven. Als dit succesvol geprogrammeerd wordt zou het versterkend kunnen werken op de aantrekkingskracht en dus het commerciële succes van de horeca in de kerk en van andere ondernemingen in Brouwershaven.

8

3

Architectuur-/cultuurhistorische analyse Bouwgeschiedenis

Hallenkerk

De Grote Kerk heeft in relatie tot de omvang van het historische stadje Brouwershaven een in het oog springende massa en verschijningsvorm. De kerk verdient haar naam met recht. Hoe is dit zo gekomen, hoe heeft de kerk zich ontwikkeld en hoe laat zich het dna van deze kerk omschrijven?

De kerk is een hallenkerk. Dergelijke kerken werden oorspronkelijk gebouwd als centraalkerken, waarbij geen altaar werd geplaatst maar de dominee vanaf het centrum van de kerk naar de gemeenschap preekte. De kerkbanken werden georganiseerd aan de hand van dit gebruik, wat ook in Brouwershaven nog altijd goed zichtbaar is. De plafonds van schip en zijbeuken bevinden zich bij hallenkerken veelal op dezelfde hoogte. De drie beuken hebben vaak ook dezelfde lengte. Hierdoor beleeft men de kerk als een enkele grote ruimte. Tevens is bij hallenkerken in de regel het middenschip even breed als de zijbeuken, waardoor enige vorm van hiërarchie tussen deze verschillende elementen verdwijnt.

Met de bouw van een kerk op deze plek werd rond 1300 begonnen. Destijds werd alleen een, toen nog bescheiden koor gebouwd. Dit koor werd in 1325 aangevuld met een schip. Kort na 1400 werd het koor afgebroken en werd een transept toegevoegd aan het schip. Vervolgens werd tegen het transept een apsis gebouwd, bestaande uit een koor met galerij. Deze galerij heeft vijf zogenoemde straalkapellen. Begin 16e eeuw is de bouw van het grote hallenschip begonnen. Eerst werd de zuidelijke zijbeuk gebouwd, enkele decennia later de noordelijke beuk. Het dak van het oude schip uit de 14e eeuw werd verhoogd en op nieuwe houten trekbalken geplaatst.

Brabantse gotiek De Grote Kerk in Brouwershaven is sterk beïnvloed door de stijl van de Brabantse Gotiek. Deze stijl kent haar oorsprong in de 14e/15e eeuw en is vooral herkenbaar in: - toepassing van lichtgetint natuursteen, rijke detaillering, ronde zuilen met koolbladkapitelen, gewelfribben (zie figuur 05) - een kooromgang met kapellenkrans (zie figuur 07) - een westtoren - (traditioneel) een kruiskerk

figuur 03: dateringsplattegrond

figuur 05: Brabantse gotiek: OLV kerk Breda

1325

1400

1500

figuur 06: Hallenkerk van Esqualbecq

Relatie middenschip-zijbeuken De combinatie van de typologie van een hallenkerk en de invloeden van de Brabantse Gotiek is goed afleesbaar in de Grote Kerk in Bouwershaven. Het steengebruik in de kolommen met de rijkversierde kapitelen zien we ook terug bij referenties zoals de Onze Lieve Vrouwekerk in Breda (zie figuur 05). De kerk in Breda kent echter een lichtbeuk boven het middenschip, waardoor een duidelijker hiërarchische verhouding ontstaat tussen het middenschip en de zijbeuken. Bij de Grote Kerk in Brouwershaven is een hiërarchische verhouding minder duidelijk te herkennen als in Breda. Er is geen lichtbeuk en de plafonds van het middenschip en zijbeuken zitten op dezelfde hoogte. Echter is in het aangezicht van het exterieur van de kerk wel een nadrukkelijk hoogteverschil op te merken tussen het middenschip en de zijbeuken. Ook is in de Grote Kerk wel sprake van een groot verschil in de breedte van het schip enerzijds en de zijbeuken anderzijds: het schip is bijna twee keer zo breed als de beuken. Hierdoor is, ook al is de Grote Kerk een evidente hallenkerk, toch sprake van een hiërarchie in de morfologie (zie figuur 12).

figuur 04: Interieur Grote Kerk Brouwershaven

figuur 07: Kapellenkrans

figuur 08: traditionele gotische kerk met lichtbeuk

figuur 09: Principe van een hallenkerk

Wat verder opvalt Bij het bekijken van de gevels van de Grote Kerk valt op dat in de westgevel twee vensters aanwezig zijn, één in elk van de zijbeuken, die suggereren dat in de westgevel aanvankelijk ook spitsboogvormige raamvensters zaten. Uit bijgaande foto (figuur 16) blijkt dat het steen van de tussenstijl slechts op de binnenzijde van de blindnis gemaakt is. Bij raadplegen van de verslaglegging van de tweede restauratie van het gebouw in 1836 blijkt dat dat de vensters in de westgevel zijn dichtgemetseld na stormschade. Dit lijkt ook logisch te zijn als we naar vergelijkbare voorbeelden van hallenkerken kijken (zie figuur 06). De plannen voor de kerk voorzagen in de bouw van een kerktoren aan de westelijke gevel. Deze is er echter nooit als zodanig gekomen. In plaats daarvan is tegen de westgevel (oorspronkelijk de voorgevel) een portaal gebouwd waarvan de ingang aan de zijkant zit. Tevens zat naast dit portaal waarschijnlijk de doopkapel, traditiegetrouw naast de gebruikelijke ingang van de kerk. Met het verdwijnen van de doopkapel en de ontwikkeling van de stedenbouwkundige context zal het gebruik van de ingang verschoven zijn naar de zuidzijde van de kerk. Op oude stedenbouwkundige kaarten is te zien dat er aan de westzijde van de kerk aanvankelijk bebouwing stond. Hier wordt verder op ingegaan bij de stedenbouwkundige analyse.

Tijdens de restauratie van 1953-1963 is het uit 1753 daterende koorschot verwijderd. Dit koorschot markeerde de scheiding tussen preek- en koorkerk. Het bestond uit houten schotten. De interieurelementen die inherent zijn aan het gebruik van de preekkerk zijn nog in meerdere of mindere mate aanwezig. Zo is er een complete dooptuin aanwezig met preekstoel en doophek. Daarnaast zijn er nog veel oorspronkelijke kerkbanken te vinden die georiënteerd zijn op de preekstoel. Deze banken bevinden zich in het schip van de kerk. De koorkerk heeft haar interieurelementen daarentegen verloren. Zo is er geen koorhek of doksaal meer aanwezig, zijn er geen koorbanken meer, en is het altaar ook nergens meer te vinden. Kort gezegd is de hele koorkerk ontdaan van haar inrichting.

figuur 10: Beukmaten

figuur 11: schema grote kerk Brouwershaven

figuur 12: schema grote kerk Edam

Resumé Op basis van de bouw- en architectuurhistorische analyse komen vooral de invloed van de Brabantse gotiek en de typologie van een hallenkerk naar voren. De beleving van de grootse kerkruimte (de ‘hal’) en het enorme grondoppervlakte bepalen in belangrijke mate de identiteit van de kerk. Met name de gelijke hoogte van de plafonds van het schip en de beuken bepaalt de ervaring van een hallenkerk. Toch is in het geval van de Grote Kerk wel sprake van een zekere hiërarchie door het substantiële verschil in breedte van schip versus zijbeuken. Bijzonder is dat in het geval van Brouwershaven de hallenkerk gecombineerd is met een volwaardige koorkerk, inclusief transept. Dit is een combinatie die niet veel voorkomt in Nederland. Bij de meeste hallenkerken is het koor onderdeel van de hallenkerk, in een zeer simpele vorm zonder straalkapellen, zonder dat daar ook nog een transept tussen zit. Dit komt doordat de kerk aanvankelijk gebouwd was als katholieke kerk met een koor. Na de reformatie in 1580 werd de R.K. Eredienst verboden en werd de hallenkerk tegen de koorkerk aan gebouwd.

figuur 13: Koorschot wat later verwijdert is

figuur 16: Apsis zonder interieurelementen Brouwershaven

figuur 14: ontbreken deel kozijn

figuur 15: volledig kozijn

figuur 17: Koor in de Grote Kerk Edam, een hallenkerk zonder kapellenkrans

4

Historisch-ruimtelijke identiteit Brouwershaven is geen onbekende speler in de Nederlandse geschiedenis. De stad nam een belangrijke positie in binnen de VOC als havenstad (met name de handel op de Oostzee) en is bovendien de geboorteplaats van Jacob Cats, bekend raadspensionaris en dichter uit de 17e eeuw. Brouwershaven telt 1.275 inwoners (4 oktober 2019), maar is een stad (in 1403 verkreeg ze stadsrechten van Albrecht van Beieren). Brouwershaven is gesticht rond het jaar 1285 als nieuwe haven voor het naastgelegen Brijdorpe. Brijdorpe had aanvankelijk haar eigen haven maar deze werd rond 1285 ingedamd en verplaatst naar het Grevelingenmeer. De nieuwe haven kreeg de naam Brouwershaven mee. De stad groeide snel als gevolg van de belangrijke handelspositie die het had: met name visvangst en handel in bier, wijn, hout, steen, wol, vlas, rapen en bieten. Later werd ook moernering een bron van inkomsten, totdat dit in 1515 verboden werd. Met name begin 17e eeuw was Brouwershaven een succesvolle handelsstad. De groei stagneerde echter in de loop van de 17e eeuw als gevolg van de smalle havengang naar het Grevelingenmeer. Doordat schepen steeds groter werden kon men de haven van Bouwershaven op den duur niet meer gebruiken. De kerk van Brouwershaven was net grootschalig verbouwd.

De stagnatie van de groei verklaart waarom een kerk van dergelijk formaat aan de rand van de stad kon komen te liggen. Bij een doorgaande groei had de kerk ongetwijfeld veel meer binnen de bebouwing gelegen. In de 19e eeuw kwam de vaarroute naar Rotterdam langs Brouwershaven te liggen door het verzanden van de Brielse Maas en het Goereese Gat. Bij Brouwershaven werd de vracht overgeplaatst op kleinere schepen. Hiervoor bouwde de rijksoverheid een loodswezen voor de belastingdienst en een werkplaats voor tonnen, wat nu bekend staat als het Tonnenmagazijn. Dit duurde tot de Nieuwe Waterweg gemaakt werd als overslaghaven voor Rotterdam. Vandaag de dag draait de stad vooral op toerisme, waarin de jachthaven een bepalende rol speelt. Op figuur 19 is te zien hoe Brouwershaven zich ten tijde van economische voorspoed manifesteerde in het Zeeuwse landschap. Via landweggetjes met randbebouwing in de vorm van boerderijen en veestallen bereikte men langzaam maar zeker de dichtere bebouwing. Deze kwaliteit is in de huidige toestand nog goed merkbaar.

figuur 18: stedelijke ontwikkeling Brouwershaven

Toen de stad in de 17e eeuw veroverd werd door de Spanjaarden werd zij voorzien van een gracht en vestingwerken. De stadswallen werden dicht langs de Grote Kerk gelegd, wat de uitbreiding van de stad aan die zijde ook bemoeilijkte. Van deze vestingwerken zijn nog vier bastions goed zichtbaar. De stad was destijds alleen nog bereikbaar via stadspoorten, die inmiddels zijn verdwenen. Goed zichtbaar (figuur 18) is de uitbreidingswijk die vanaf 1972 is aangelegd en die buiten de oude stadwallen valt, maar zich wel direct aan de ingang van het dorp bevindt.

Resumé De ruimtelijke identiteit van Brouwershaven kenmerkt zich door de kleinschaligheid van de woningbouw in en rond het centrum en de unieke wijze waarop het water van het Grevelingenmeer tot aan de Markt loopt waardoor boten direct aan het marktplein kunnen aanmeren. De oorspronkelijke randbebouwing bestaat uit boerderijen en veeschuren, gemengd met kleine woningen die gebouwd zijn met het oog op een aanstaande groei die er nooit kwam. Dit blijkt ook uit het feit dat de bebouwing rond de Grote Kerk in de loop der tijd verdwenen is.

figuur 19: Prenten van Brouwershaven

11

5

Stedenbouwkundige context De ontwikkeling van het kerkplein De Grote Kerk in Brouwershaven ligt een fractie van de Markt verwijderd. Het is niet ongebruikelijk dat de kerk niet aan het marktplein ligt. Dat is bijvoorbeeld ook te zien in Sint-Maartensdijk (figuur 24) dat eenzelfde principe laat zien als bij Brouwershaven. In het geval van Sint-Maartensdijk is de stedenbouwkundige structuur rond de kerk echter wel afgemaakt. In deze kaart zijn twee belangrijke zaken afleesbaar. Ten eerste dat niet per se de voorgevels van huizen op de kerk uitkijken, en daarnaast dat de verkavelingsstructuur zich met de tijd van grof naar fijn ontwikkelt. Dit zou aanleiding kunnen geven om voor de verkavelingsstructuur rond de Grote Kerk in Brouwershaven aan te kunnen nemen dat met de tijd de afgebakende kavels zich wellicht steeds meer verfijnd hadden tot ze een structuur hadden aangenomen zoals je die rondom een kerkplein kunt verwachten. Dit proces is ook bij Sint-Maartensdijk goed afleesbaar.

figuur 20: 1925 - kerkplein

Voor de eventuele verdere stedenbouwkundige ontwikkelling rond de Grote Kerk geeft dit aanleiding de kadastrale minuut als kader te gebruiken. De kavels die hierin zijn omlijnd kunnen daarbij fijnmaziger worden ingevuld, hierbij wordt de suggestie gegeven dat het een uitbreidingswijk van het oorspronkelijke historische centrum betreft. De kadastrale minuut van Brouwershaven geeft een heel overtuigende weergave van hoe de stedenbouwkundige structuur had kunnen zijn als de stad zich had doorontwikkeld. Echter is het nooit zo ver gekomen en bleven op de locatie een paar schuren achter die op den duur plaats hadden moeten maken voor dichtere bebouwing en strokenverkaveling. In 1972 is aan de noordzijde van de Grote Kerk (Voorburglaan) een nieuwe woonwijk gebouwd die eigenlijk op geen enkele wijze in de verkavelingsstructuur past. Het betreft hier een wijk met vrijstaande bungalows. Mochten er rond de Grote Kerk ontwikkelingslocaties vrijkomen, zoals die van de huidige school, dan zou het denkbaar zijn de ontwikkeling als een logisch hoofdstuk in de stedelijke ontwikkeling in te passen (zie naastgelegen afbeelding). Wel moet daarbij vermeld worden dat het zicht op de polder vanaf de kerk een unieke en bijzondere kwaliteit is die met het afmaken van het stedenbouwkundige weefsel verloren zou gaan.

Vanuit die gedachte zou het invullen van de rode vlekken in de tekening eigenlijk niet de voorkeur hebben. De gele haak aan de noordzijde van de kerk zou daarentegen in de filosofie van het afmaken van de stedenbouwkundige structuur passen, en tegelijkertijd het zicht op de polder vanuit de kerk waarborgen. Deze ingreep zou dus ons inziens goed te verdedigen zijn.

figuur 21: 1819 - kadastrale minuut Brouwershaven

figuur 22: 1850 - Bebouwing rond de Kerk

?

figuur 23: Oefening invullen stedenbouwkundige context (voorspelling)

figuur 24: 1820 - Kadastrale minuut Sint-Maartensdijk

12

6

Relatie met de stadsvisie Brouwershaven Stadsvisie

Grote kerk als multifunctioneel centrum

De Stadsvisie is een visiedocument dat door de Stadsraad van Brouwershaven is opgesteld in samenspraak van de gemeente Schouwen-Duiveland. De Stadsraad is een belangrijk orgaan in Brouwershaven, ooit een zelfstandige gemeente, nu één van de kernen in de grote gemeente Schouwen-Duiveland. De Stadsraad is een samenwerkingsverband van gemeente, ondernemers, inwoners van de stad en externe adviseurs.

De visie geeft aan dat onderzocht moet worden hoe de Grote Kerk beter gebruikt kan worden als podium voor culturele programma’s en manifestaties, waar mogelijk met een maritiem of Zeeuws tintje. De herbestemming van de Grote Kerk in Veere wordt genoemd als referentie (zie figuur 26). Er worden in de Stadsvisie enkele concrete wensen uitgesproken ten aanzien van de kerk als multifunctioneel centrum: - concertzaal voor optredens van het Zeeuws Orkest, koren, jeugdorkesten. - kunsthal voor ruimtelijk werk, beelden, sculpturen, met Zeeuwse signatuur. - overdekte markthal met ruimte voor een winterfair, maar misschien ook andere beurzen en markten, mits passend bij het karakter van dit monument.

Brouwershaven profileren als toeristische bestemming met een maritiem karakter De Stadsvisie spreekt over de ambitie om Brouwershaven beter op de kaart te zetten als toeristische bestemming. Dit moet bereikt worden door het ontwikkelen van een ‘Nautisch Kwartier’ waar een sfeer centraal staat die doet denken aan het maritieme verleden van Brouwershaven (zeehandel, garnalenvangst, loodswezen), en door het uitbreiden van aan watersport gerelateerde bedrijvigheid.

Herinrichting markt De Markt is recent opnieuw ingericht voor de optimalisatie van het gebruik door voetgangers en horecabezoekers en een hoogwaardiger beeldkwaliteit. Het accent ligt op de voetgangers, zo is o.a. het marktplein overal op hetzelfde niveau gebracht door het verwijderen van de trottoirbanden.

Veiligstellen huidige voorzieningaanbod Brouwershaven is een kleine kern met een beperkt aantal inwoners. Veel voorzieningen zijn in de loop van de tijd verdwenen en er is bezorgdheid over het verder afkalven van het voorzieningenniveau. In de Stadsvisie wordt de nadruk gelegd op behoud van het basisonderwijs, de huisartsenpost en de ontmoetingsfunctie van het Tonnenmagazijn.

In het eerder uitgevoerde onderzoek is al geconstateerd dat het niet reëel is te verwachten dat een bestemming als multifunctioneel centrum als hiervoor bedoeld tot een rendabele exploitatie zal leiden. Dat komt o.a. door de seizoengebondenheid en de reeds aanwezige vergelijkbare programma’s, zoals de Grote Kerk in Veere en de Nieuwe Kerk in Zierikzee. Er zal dus altijd een combinatie met een meer rendabele bestemming nodig zijn.

Conclusie De Grote Kerk is, zeker in de context van het kleine Brouwershaven, een enorm object met ruim 2000 m2 vloeroppervlakte. Het gebouw biedt voldoende ruimte om verschillende functies te combineren. Het uitgangspunt moet daarbij zijn om aan te haken op de doelstellingen en uitgangspunten van de Stadsvisie. Naar aanleiding van het visiedocument en bovenstaande overwegingen zou het goed zijn als de Grote Kerk mogelijkheden blijft c.q. gaat bieden voor expositieruimte, een podium voor presentaties en muziek en andere evenementen, in combinatie met een bestemming die een aanvulling is op de toeristische infrastructuur. Daarbij is met name te denken aan bijzondere horeca en verblijfsaccommodatie van een categorie en type die er nog niet zijn en die nieuwe bezoekerscategorieën aantrekt. Dit kan de onmisbare commerciële/financiële drager zijn voor de uitwerking en ontplooiing van culturele voorzieningen. Deze onderdelen dienen te worden ondergebracht in het PVE voor de herbestemming van de Grote Kerk. Gezien de monumentale kwaliteiten en daarmee ook de beperkingen die dit brengt voor het toevoegen van bijvoorbeeld hotelkamers in de kerk zal het naar verwachting nodig zijn om de omgeving van de kerk te betrekken bij de herontwikkeling.

Zoals in het eerdere onderzoek reeds is gedaan, kan daarbij gekeken worden naar de tegenover de kerk gelegen schoollocatie of, als dat vooralsnog niet aan de orde kan zijn, alleen het historische gebouw De Schouw, een gemeentelijk monument, dat thans leegstaat. Daarnaast zou ook het herontwikkeling van het oude Stadhuis onderzocht kunnen worden.

figuur 25: Grote Kerk in Veere: Multifunctionele ruimte op nieuw gelegde vloer

13

figuur 26: Unieke aansluiting Jachthaven op de Markt in Brouwershaven

7

Herbestemmingsscenario’s Op grond van de voorgaande bevindingen kunnen we een aantal doelstellingen en de condities onderscheiden waaraan een nieuwe bestemming voor de Grote Kerk in Brouwershaven in hoofdzaak tegemoet moet komen:

Herbestemmingsscenario 2

Doelstellingen

Elementen van deze invulling zijn: - een bierbrouwerij met proeverij of ander horecaconcept - een museaal/educatief beleefprogramma over de geschiedenis van Brouwershaven en de kerk - hotelkamers

1. 2. 3.

Duurzame instandhouding van het rijksmonumentale kerkgebouw, een cultuurhistorisch uiterst waardevol object en icoon en blikvanger van heinde en verre van Brouwershaven; Behoud en versterking van de sociaal-maatschappelijke betekenis van de kerk voor de inwoners van Brouwershaven als plek van samenkomst en cultuur- en historiebeleving; Versterking van de aantrekkelijkheid van Brouwershaven voor bezoekers van buiten en daarmee de economische vitaliteit van het stadje.

Condities 1. 2. 3.

Het moet financieel haalbaar zijn, zowel qua realisatie als qua exploitatie op de langere termijn De nieuwe bestemming moet ruimtelijk op een verantwoorde manier ondergebracht kunnen worden in het kerkgebouw, in relatie tot de aanwezige monumentwaarden; Er moet een positief draagvlak zijn voor het plan onder de Brouwse bevolking.

In het onderzoek zijn meerdere mogelijke functies onderzocht, die ieder op zich en met elkaar zouden kunnen bijdragen aan de genoemde doelstellingen en aansluiten bij de condities. Deze functies zijn: -

Museale presentatie/erfgoedbeleving Accommodatie voor lokale maatschappelijke en culturele activiteiten (zoals die nu in het Tonnenmagazijn plaatsvinden) Podium voor culturele activiteiten Multifunctionele verhuur van zaalruimte Horeca, al dan niet met een bierbrouwerij Verblijfsaccommodatie (hotelkamers)

Het herbestemmingsprogramma zal in alle gevallen een meervoudig karakter moeten hebben. Geen van de genoemde functies kan autonoom voldoen aan de doelen en wensen, zo is onze overtuiging. Er zijn verschillende combinaties van functies denkbaar die samen een interessante multifunctionele invulling mogelijk maken. Wij hebben een viertal opties onderzocht op haalbaarheid, die wij hierna de revue laten passeren.

Herbestemmingsscenario 1 Invulling van de Grote Kerk als museaal centrum, horecagelegenheid, eventueel aangevuld met een actief recreatief programma. Onderdelen van deze invulling zijn: - een bierbrouwerij met proeverij of ander horecaconcept - een museaal/educatief beleefprogramma over de geschiedenis van Brouwershaven en de kerk - eventuele binnenrecreatie Dit programma zou aangevuld kunnen worden met verblijfsaccommodatie buiten het kerkgebouw, om daarmee de exploitatiekansen te vergroten. Hierbij kan gedacht worden aan: 1a - Herontwikkeling gemeentelijk monument ‘De Schouw’ 1b - Herontwikkeling schoollocatie ‘De Schoener’ Op basis van het eerder gepresenteerde herbestemmingsonderzoek BROUW! is deze configuratie eerder reeds verkend,. Het gebouw ‘De Schouw’ is thans onderdeel van OBS ‘De Schoener’, maar wordt door de school niet meer gebruikt en staat leeg. Wellicht biedt de herontwikkeling hiervan de mogelijkheid om de herbestemming van de Grote Kerk financieel te ondersteunen. Dit hangt af van de mogelijkheid om aldaar hotelkamers te maken. Als de gehele schoollocatie van ‘De Schoener’ voor herontwikkeling in aanmerking komt zou hier een programma kunnen worden ontwikkeld voor verblijfsaccommodaties (recreatiewoningen in de sfeer van stadshuisjes) waarvan de exploitatie economisch bijdraagt aan de exploitatie van de kerk.

Deze variant 1b komt programmatisch overeen met het eerder gepresenteerde plan BROUW!

Invulling als museaal centrum, horecagelegenheid en hotel.

Ook bij deze optie kan ter versterking van de exploitatie gedacht worden aan het betrekken van externe locaties voor uitbreiding van de capaciteit van de verblijfsaccommodatie: 2a - Herontwikkeling gemeentelijk monument ‘De Schouw’ 2b - Herontwikkeling schoollocatie ‘De Schoener’ In deze optie wordt uitgegaan van het onderbrengen van hotelkamers in de kerk zelf, zowel ten behoeve van een betere ruimtelijke benutting als van de rendabiliteit van de exploitatie. Voor het overige komt het overeen met optie 1 en zijn eveneens de aanvullingen met ofwel alleen ‘De Schouw’ ofwel de gehele locatie van ‘De Schoener’ denkbaar c.q. noodzakelijk.

Herbestemmingsscenario 3 Invulling van de kerk als gemeenschapscentrum en museaal centrum. Dit programma kent dus twee elementen: - gemeenschapscentrum voor lokale maatschappelijke en culturele activiteiten - een museaal/educatief beleefprogramma over de geschiedenis van Brouwershaven en de kerk Brouwershaven kent thans een gemeenschapshuis in de vorm van het Tonnenmagazijn. Het kan een optie zijn om de activiteiten die daar nu plaatsvinden te verplaatsen naar het kerkgebouw. Om de haalbaarheid hiervan te onderzoeken is het huidige programma van het Tonnenmagazijn geïnventariseerd en getransponeerd naar de Grote Kerk en gekoppeld aan een stichtingskostenoverzicht om de financiële haalbaarheid in kaart te brengen.

Herbestemmingsscenario 4 Invulling Grote Kerk als museaal centrum, multifunctioneel centrum voor culturele activiteiten met een lokaal en bovenlokaal bereik en voor verhuur van ruimte t.b.v. andere activiteiten, in combinatie met een horecaprogramma. Elementen van dit concept zijn: - een museaal/educatief beleefprogramma over de geschiedenis van Brouwershaven en de kerk - een cultureel programma; - een multifunctioneel centrum (zaalverhuur) - een bierbrouwerij met proeverij of ander horecaconcept In deze laatste propositie wordt de kerk een multifunctioneel centrum waar een museaal en een cultureel programma vaste onderdelen zijn, met daarnaast horeca en verhuur van ruimtes zowel aan lokale verenigingen en aan andere gebruikers (lezingen, kleine conferenties, voordrachten, trouwerijen etc.). Wat betreft de concretisering van een cultureel programma zijn wij uitgegaan van regelmatige culturele evenementen. In de plannen van de SCEB wordt gedacht aan een permanent functionerend cultureel concept waarin hoogstaande orgelmuziek en bijzondere lichtkunst dragers zijn, aangevuld met incidentele evenementen, zowel met een meer lokale reikwijdte als met een bovenregionaal bereik. Als die plannen gerealiseerd kunnen worden, zal er wellicht een andere balans zijn in het ruimtegebruik t.b.v. de verschillende functionele onderdelen.

14

8

Herbestemmingsscenario 1 Herbestemming tot brouwerij/proeflokaal in combinatie met een museumprogramma en eventuele binnenrecreatie. Dit scenario komt het dichtst in de buurt van het oorspronkelijke concept BROUW!, dat voortkwam uit het eerdere verkennende herbestemmingsonderzoek. De gedachte is dat het schip van de kerk wordt bestemd tot proeflokaal en de koorkerk tot museale/educatieve expositieruimte, waar de bezoeker de geschiedenis van Brouwershaven en de kerk op actieve wijze beleeft. Het proeflokaal met restaurant heeft haar terras aan de westzijde van de kerk. Deze twee worden aan elkaar gekoppeld door een serre met terras aan de westzijde van de kerk. Dit programma zou eventueel kunnen worden aangevuld met overnachtingsaccommodatie elders in Brouwershaven. Als voorschot daarop is gekeken naar de locatie van de OBS De Schoener. Een uiteenzetting hiervan is te lezen in het rapport BROUW! Het vlekkenplan op deze pagina komt uit dat rapport.

Ontdek het brouwproces

Beleef de geschiedenis

Organiseer en ontmoet figuur 28: Open maken van reeds dichtgemetselde vensters met creeren van een serre. Hierdoor ontstaat weer levendigheid op het kerkplein.

BROUWERIJ / BOTTELARIJ TERRAS

PROEFLOKAAL /

KLIMMEN

RESTAURANT

Beklim de toren

SERRE

Geniet van buiten

EXPO / MULTIFUNCTIONELE RUIMTE

Proef de smaken uit de streek

17

figuur 27: Programmaschets uit het herbestemmingsonderzoek uit 2018

9

Herbestemmingsscenario 2 Herbestemming tot multifunctioneel centrum met een museaal programma, een horecaprogramma en een hotelprogramma. Een belangrijk uitgangspunt bij dit scenario is het onderbrengen van een eigentijds, interactief en multimediaal museumprogramma in de Grote Kerk. Hierin zouden mogelijk ook de activiteiten van het huidige Brouws Museum geïntegreerd kunnen worden. Het initiatief van de Stichting Cultuur en Erfgoed Brouwershaven kan hiervoor een prima uitgangspunt zijn. Het voorliggende onderzoek gaat verder in op de configuratie van dit programmaonderdeel in samenhang met de andere programmaonderdelen. In het plan BROUW! is de museale invulling gecombineerd met een brouwerij met proeflokaal en een recreatieve (klim)attractie. De brouwerij en de horeca zouden in het schip komen, het museale programma in het koor. In tweede instantie werden we ons beter bewust van de praktische uitdaging die dit met zich meebrengt: hoe krijgen we het schip, gezien het enorme volume van de hallenkerk, intiem genoeg voor de functie van proeflokaal. We zijn daarom gaan onderzoeken of de programmaonderdelen niet beter uitgewisseld konden worden: de brouwerij in het koor en het museale programma in de grote kerkzaal. Deze ruimtes zouden akoestisch van elkaar gescheiden kunnen worden door het herstellen van het ooit verwijderde koorschot.

Dit koorschot zou dan uitgevoerd worden in glas zodat de zichtrelatie tussen kerkzaal en koor gehandhaafd blijft.

Aan de westzijde van de kerk, waar ooit de hoofdingang was en van waaruit een prachtig uitzicht over de velden te genieten is, zien wij mogelijkheden voor het toevoegen van een eigentijdse serre op de plaats waar zich vroeger de doopkapel bevond of in ieder geval beoogd was. De serre zou als ontbijtruimte voor het hotel kunnen functioneren, of als ruimte voor kleinschalige partijen en bijeenkomsten. Ook kan deze ruimte dienstdoen als museumcafé of uitwijkplek als in de brouwerij een evenement gaande is. Zoals te zien in het vlekkenplan kan de serre vast aan het gebouw gemaakt worden of als los gebouw met een transparante verbindingscorridor. Daarvoor zal de vroegere opening naar de doopkapel, die nu is dichtgemetseld, weer open gemaakt worden. De ontwikkelingen mogen geen afbreuk mogen doen aan de essentiële cultuurhistorische waarden die de kerk vertegenwoordigt. Deze zijn nader uiteengezet in de architectuurhistorische analyse en in een separate beschrijving van het interieur. Uitgangspunt is dat de constructie van het hotelvolume volledig reversibel is zodat de kerk in de toekomst eventueel weer ‘schoon’ kan worden opgeleverd. Gezien de impact op de beleving van de ruimte van de hallenkerk lijkt de optie van drie lagen minder haalbaar. Dit zal als gezegd naar verwachting te weinig zijn om tot een positieve hotelexploitatie te komen.

Omdat Brouwershaven relatief decentraal gelegen is en het voor een belangrijk deel moet hebben van het toeristische seizoen is het noodzakelijk dat het hotel, samen met het museum en het horecaprogramma, een nieuwe destinatie met een deels ook eigenstandige aantrekkingskracht moeten zijn. Daarvoor is een zekere omvang en schaal nodig.

De kerkzaal omvat ook voor het museale programma nog altijd een enorm volume. Het museale programma heeft vooral baat bij een grote hoeveelheid vierkante meters, die in ruime mate geleverd worden door het schip en de zijbeuken samen. De vele kubieke meters door de grote hoogte van de kerkzaal zijn voor het museale programma niet effectief te benutten. Wij zien mogelijkheden om het programma in de kerkzaal aan te vullen met een aantal hotelkamers in ‘los’ in de zijbeuken in te voegen volumes, die pas ter hoogte van de grote vensterpartijen beginnen en ruim onder de plafonds eindigen. Hierdoor ontstaat in de kerkzaal een combinatie van museum en hotel (‘museumhotel’) en in het koor een brouwerij/brasserie. Zowel in het open schip, waar verwijderbare expopaviljoens gedacht zijn (zie figuur 27) als in de brouwerij (zie figuur 28) zijn podiumpresentaties mogelijk. Dit wordt nader uiteengezet in de getekende plattegronden. Deze combinatie van functies lijkt een goed vertrekpunt te bieden voor een haalbare exploitatie, In de zijbeuken is, uitgaande van het volledig openhouden van de begane grond, ruimte voor het toevoegen van drie lagen hotelkamers. Dat maakt het mogelijk om circa 30 à 36 royale kamers te creëren (afhankelijk van de gewenste kamergrootte).

Dat aantal is waarschijnlijk onvoldoende om tot een positieve hotelexploitatie te komen, om die reden zou er ook in de directe omgeving van de kerk een aanvullend hotelprogramma nodig zijn. Het invoegen van drie lagen hotelkamers verhoudt zich echter wel moeizaam met het uitgangspunt dat de ruimtelijkheid van de hallenkerkzaal ook in de nieuwe situatie goed beleefd moet kunnen worden. Dit is ook door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed benadrukt. Daarvoor is het nodig om het tongewelf van schip en zijbeuken in zicht te houden. Het kan betekenen dat het hotelprogramma beperkt moet blijven tot twee lagen (afhankelijk van de kamergrootte 20 à 24 kamers). In dat geval is de noodzaak nog groter om buiten de kerk extra ruimte te vinden voor een aanvullend hotelprogramma. Bij deze invulling blijven twee belangrijke zichtassen van de kerk vrij, zowel de lengteas (west-oost) door het schip als de dwars-as (zuid-noord) vanuit de entree.

figuur 29: museumhotel in het schip, brouwerij in het koor. Dwars en lengteas vrijhouden - interieurcollage van het brouwerijdeel in het koor van de kerk.

figuur 30: Brouwerij in het schip van de kerk. De brouwketels zouden in het zicht geplaatst kunnen worden, en de omloop met een intiemer karakter kan 16 ingezet worden voor zitplaatsen.

figuur 31: begane grond van herbestemmingsscenario 2

Lift Wasserij / onderhoud 37m2 tentoonstellingsruimte 3 totaal 130m2

Podium en presentaties 125m2

Berging 19m2

Tentoonstellingstrap Lezingen Trappenhuis

Hal

Hal Horecadeel 313m2

Toiletten algemeen 34m2

Museumdeel totaal 917m2

Brouwerijdeel 160m2

Bar

Dooptuin

Naar personeelsruimte en admin Hal

tentoonstellingsruimte 1 totaal 90m2

tentoonstellingsruimte 2 totaal 130m2 Trappenhuis

Zone garderobe en toiletten horeca

Lift Keuken 68m2 Entree museumhotel

Portaal 28m2

Entree personeel en bevoorrading

figuur 32: mogelijke structuur op de verdieping in herbestemmingsscenario 2

Lift

Hotelkamer 18m2

Hotelkamer 18m2

Hotelkamer 18m2

Hotelkamer 18m2

Hotelkamer 18m2

Hotelkamer 18m2

18m2 Hotelkamer

18m2 Hotelkamer

Trappenhuis

Admin/berging 34m2

Trappenhuis

18m2 Hotelkamer

18m2 Hotelkamer

18m2 Hotelkamer

18m2 Hotelkamer

Lift Personeelsruimte 68m2

Impressies Visualisaties bij een 2-laags hotel

19

figuur 33: visualisaties van het tweelaagse hotel

Referenties Eén op één echt treffende referenties voor een dergelijke transformatie van een vergelijkbare kerk zijn moeilijk te vinden. De Grote Kerk is een unieke, historisch majeure hallenkerk, waar er niet heel veel van zijn, laat staan dat ze herbestemd zijn voor een enigszins te vergelijken programma c.q. op vergelijkbare wijze. Andere voorbeelden van kerken die zijn herbestemd t.b.v. horeca/hotel/museum met min of meer vergelijkbare ingrepen, zien we vooral bij ‘jongere’ kerken uit de periode van de 19e en 20ste eeuw. We noemen er enkele.

In de kapel van het vroegere Liefdegesticht, tegenwoordig Hotel Nassau in Breda is gekozen voor een vergelijkbare scheiding tussen kerk en koor. Bij de Grote Kerk in Brouwershaven dient het historisch waardevolle houten afscheiding tussen kerk en koor uit 1745 gehandhaafd te blijven. De glazen wand zal daarmee geïntegreerd moeten worden.

figuur 34: Koorhek in de Grote Kerk Brouwershaven

Bij hotel Bizar-Bazar, in de voormalige Lutherse kerk in Arnhem zijn ook aan beide zijden van het schip, daar waar voorheen de balkons waren, hotelkamers ingebouwd in ‘losse’ volumes die afstand houden van de gevels en de vensterpartijen die zich daarin bevinden. Ook in deze kerk is het begane-grondniveau open gehouden.

figuur 35: Middenschip Grote Kerk Brouwershaven - vrijhouden plint

Bij restaurant Onze Kerk in Drimmelen-Hooge Zwaluwe is het programma ook geplaatst in de zijbeuken. Hier is het middenschip vrij gebleven en ook de plintverdieping open gehouden. Het geplaatste volume is van een ranke constructie en heeft niet te veel impact op de beleving van het interieur van de kerk.

figuur 36: Programma beperken tot de zijbeuken van het schip

20

10 Herbestemmingsscenario 3 Herbestemming tot gemeenschapscentrum Het zogeheten Tonnenmagazijn bevindt zich aan de nieuwe jachthaven in Brouwershaven. In het huidige gebruik dient het Tonnenmagazijn als gemeenschapscentrum in de breedste zin. Als mogelijke optie voor de herbestemming van de Grote Kerk is het verplaatsen van de activiteiten van het Tonnenmagazijn naar de kerk genoemd. Om de haalbaarheid van dit scenario te onderzoeken is een analyse uitgevoerd van de benodigde oppervlakte voor de relocatie van het programma. De focus lag daarbij op de te verhuizen functies en niet op de verkeersruimtes. De verhuizing kan immers aangegrepen worden voor het opnieuw, efficiënt organiseren van de ruimtes op de nieuwe locatie. Gevelopeningen nooit gerealiseerd

Programmaonderdelen huidige Tonnenmagazijn Begane grond - Evenementenzaal (200 zitplaatsen) - Peuterspeelzaal - Bar/horeca - Emballage/keuken/koeling - Berging watersport - Algemene bergruimte - Toiletten Eerste verdieping - Clubhuis - Bijruimten - Verenigingsruimtes Bij de verhuizing van het programma van het Tonnenmagazijn is de berging van de watersportvereniging niet meegenomen. Aangenomen is dat deze berging dicht bij toegang tot het water dient te blijven. Een verhuizing naar de Grote Kerk wordt daarom als onpraktisch gezien.

Gewijzigde situatie

In dit scenario is het uitgangspunt dat het programma van het gemeenschapscentrum gecombineerd wordt met een museaal beleefprogramma. Het is immers ons overkoepelende advies om in alle opties dit onderdeel een plek te geven. Het horecaprogramma in het eerdere plan BROUW!, in het koorgedeelte, wordt in dit scenario vervangen door het beleefconcept van bureau Kinkorn. Als blijkt dat het combineren van de twee functies door de belanghebbende partijen als wenselijk wordt gezien, blijft er nog steeds een aanzienlijke investering nodig om de kerk geschikt te maken voor de functie als gemeenschapshuis. De kosten voor het bouwfysisch verbeteren van de kerk zullen gedragen moeten worden vanuit beide exploitaties.

Oppervlaktes Begane grond

21

Oppervlaktes eerste verdieping

Evenementenzaal

210m2

Berging watersport

20m2

Clubhuis

95m2

Bar / Horeca

55m

Berging algemeen

15m

Bijruimtes

60m2

Emballage / keuken / koeling

50m2

Toiletten 20m2

Peuterspeelzaal

65m

Totaal Begane grond 435m

figuur 37: Inventarisatie programma tonnenmagazijn

2

2

2

Verenigingsruimtes 175m2 2

Totaal eerste verdieping

330m2

Ondersteunende cluster - 100m2

Toiletten 20m2

Berging Peuterspeelzaal

15m2

Peuterspeelzaal

115m2

Evenementencluster - 225m2 Berging Evenementenzaal

? m2

Directe verbinding mogelijk

Evenementenzaal

230m2

Toiletten 20m2 Horecacluster - 120m2 Bar / Horeca

70m2

Directe verbinding mogelijk

Verenigingscluster - 350m2 Foyer

Verenigingsruimtes

130m2

Entree / garderobe

Tentoonstellingscluster - 720m2 Tentoonstellingsruimte

Koor Cultureel programma 725m2

Peuterspeelzaal / Verenigingsruimte 65m2

T

T

T

T

Koelcel Emballage

Peuterspeelzaal / Verenigingsruimte 65m2

Verenigingsruimte 65m2

schuifwandsysteem

?m2

schuifwandsysteem

Berging horeca

schuifwandsysteem

65m2

Verenigingsruimte 65m2

Evenementenzaal 230m2 Miva

Dooptuin

Terras 70m2

Doorgang herstellen

Laden en lossen

Schip Tonnenmagazijn

Emballage / keuken / koeling

Toiletten 20m2

630m2

Bar / horecakeuken 135m2

Foyer 67m2

Entree museum 67m2

Giftshop? Merch.?

Entree Garderobe

figuur 38: Inventarisatie programma tonnenmagazijn

22

Visualisatie programma tonnenmagazijn

23

11 Herbestemmingsscenario 4 Herbestemming tot multifunctioneel centrum voor museale, culturele en andere activiteiten in combinatie met horeca. Een ander mogelijk scenario voor de Grote Kerk in Brouwershaven is een programma voor multifunctioneel gebruik, een accommodatie waar bijvoorbeeld podiumpresentaties en bijeenkomsten georganiseerd kunnen worden, in combinatie met het museale beleefprogramma in lijn met het plan van de SCEB en een horecaprogramma. Multifunctioneel gebruik is een containerbegrip, een en ander moet goed geduid worden alvorens een passend ontwerp gemaakt kan worden. Om hier handen en voeten aan te geven is er in overleg met de Stadsraad van Brouwershaven gekeken naar de wensen, behoeften en ideeën. Op basis daarvan is een functioneel programma van eisen opgesteld, als basis voor het ruimtelijke programma van eisen, waarin aan de verschillende gebruiksfuncties hoeveelheden en vierkante zijn gekoppeld. De faciliteit voor multifunctioneel gebruik moet een belangrijke rol spelen voor plaatselijke initiatieven, maar ook een bovenlokale podiumfunctie omvatten. De plaatselijke initiatieven komen vooral voort uit het verenigingsleven.

Daarnaast moet de kerk ook ruimte bieden aan projecten van diverse organisaties op het gebied van welzijn, jeugd- en jongerenwerk, ouderenzorg en projecten van de gemeente, provincie en woningbouwcorporaties die de bevordering van de leefbaarheid ten doel hebben. Het kunnen faciliteren op het gebied van verenigingsleven vraagt om een flexibele invulling die kan meegroeien en slinken met bezetting en groepsgrootte. Daarbij is ook een belangrijke vraag hoe een comfortabel binnenklimaat kan worden gewaarborgd bij het groeien en slinken van de bruikbare ruimtes. De inpassing van een sociaal-maatschappelijk programma in de kerk vraagt ook om een oplossing voor het introverte karakter van het kerkgebouw. Als het programma in de kerk een verbinding moet leggen met het sociale milieu van Brouwershaven, dan moet de plek waar dat programma plaatsvindt ook zeker een goede verbinding hebben met de stad. Dit moet ervoor zorgen dat het gebouw net zo toegankelijk oogt als het programma dat erin zit. Mogelijkheden die hiervoor onderzocht kunnen worden zijn onder andere het terugbouwen van de doopkapel. De doopkapel stond oorspronkelijk, toen de kerk nog rooms-katholiek was, naast het geplande westwerk.

De doopkapel is er echter nooit gekomen, of is gesloopt tijdens de reformatie toen de doopdienst centraal in de kerk moest worden gedaan en er een dooptuin is aangelegd rond de huidige preekstoel. De doopkapel zou in een moderne vorm met glas kunnen worden gemaakt zodat er een verbinding met het voorliggende kerkplein ontstaat, en er vanuit deze nieuwe doopkapel uitzicht is richting het westen over het buitengebied van Brouwershaven. Tevens zou een variant hierop kunnen zijn dat de doopkapel in kleiner formaat in baksteen wordt terug gebouwd. Beide varianten zouden een verbinding met het westwerk kunnen aangaan. Dit zal later worden toegelicht aan de hand van plattegrondvoorbeelden. Een ander aanknopingspunt zou kunnen zijn om een serre aan te leggen tussen de consistorie en de ingang van de kerk aan de zuidkant. Door de ruimte op te vullen met een glazen volume wordt een deel van het programma in de kerk, waar de serre invloeit zichtbaar vanaf de centrale aanlooproute richting de kerk; het kerkpad.

figuur 39: Mogelijke uitbreidingen aan de grote kerk: serre of doopkapel in glas

24

Programma van eisen

De faciliteit voor multifunctioneel gebruik moet in elk geval aan de volgende eisen voldoen. Er moeten activiteiten met een sociaal-cultureel en educatief karakter kunnen plaatsvinden. Denk hierbij aan lezingen of cursussen in groepsverband. Daarnaast moet de kerk kunnen voorzien in ontmoetingsruimte. Dit kan bijvoorbeeld in een horecafaciliteit of in los verhuurbare ruimtes. Ook bijeenkomsten met een commercieel karakter moeten mogelijk zijn, en de beschikbare ruimte moet ook ingezet kunnen worden voor opvang bij calamiteiten. De bovenstaande functies vragen om een flexibel indeelbare ruimte die met de intensiteit van het gebruik kan meegroeien of slinken. Bovendien heeft het voor de bruikbaarheid van de kerk de voorkeur om ook simultaan bijeenkomsten te kunnen organiseren. Zo hoeft de lokale vereniging die op een vast moment gebruik maakt van een zaal niet te wijken als er incidenteel een bijeenkomst moet worden georganiseerd. Dit laatste vraagt eigenlijk niet om een centrale zaal, maar twee verschillende zalen van verschillend formaat. Vervolgens kan per zaal het aantal stoelen afnemen, of juist toenemen. Het grote voordeel hiervan is dat wanneer er met een klein gezelschap een zaal gebruikt wordt, men niet veroordeeld is tot het gebruik van de grote zaal. De zalen voor de bijeenkomstfuncties vormen de basis voor de ruimtelijke invulling.

Om deze basis heen hangt nog een aantal nevenfuncties die ook een plek moeten kunnen krijgen in de Grote Kerk. Dit betreffen de lokale verenigingen die op regelmatige basis bijeenkomen om een activiteit uit te oefenen. Bijvoorbeeld is er een muziekvereniging die de faciliteiten nodig heeft om muziekstukken te kunnen oefenen, is er een boogschutvereniging die schietbanen moet kunnen plaatsen. Ook is er een toneel en filmclub die voorstellingen moet kunnen geven op een podium, en een yoga vereniging die yogalessen moet kunnen organiseren in of rond de kerk. Dit alles moet gecombineerd worden met een commercieel horecaprogramma. Hiervan kunnen de verenigingen gebruik maken, maar ook de passant, of de bezoeker van een voorstelling in de kerk. Deze laatste functies vormen niet het fundament maar hebben wel een grote invloed op de ruimtelijke configuratie van de invulling van de kerk. De boogschutvereniging heeft bijvoorbeeld schietbanen nodig die minimaal 20 meter lang zijn. Om tot een ruimtelijk programma van eisen te komen zijn deze functies eerst weergegeven in een schema waaruit duidelijk wordt welke faciliteiten er gerealiseerd moeten worden in de kerk om de genoemde activiteiten te kunnen ontplooien. Daaruit blijkt dat er in de zalen in elk geval een podium nodig is. Daarnaast moet er voldoende bergruimte zijn voor de verenigingsactiviteiten.

Het uitgangspunt voor deze verenigingsactiviteiten in de Grote Kerk is dat er veel mogelijkheden worden geboden de ruimtes flexibel in te zetten voor verschillende verenigingsactiviteiten. Het betreft hier dus geenszins een vaste vestigingsplaats voor verenigingen maar een flexibel te programeren ruimte. Zoals in scenario 3 te zien is, levert een vaste vestigingsplaats voor verenigingen een groot ruimtebeslag op waar geen flexibele programmering meer kan plaatsvinden. Bovendien zijn de culturele onderdelen van het programma van de SCEB in de praktijk lastig te combineren met de verenigingsactiviteiten die nu veelal in het tonnenmagazijn plaatsvinden. Daarom adviseren wij naast het vierde scenario de programmering in het tonnenmagazijn te laten voor wat het is, en het hier beschreven programma van eisen vooral te beschouwen als een aanvulling daarop.