20220712 Raadsbrief investeringen zoet water bijlage 3 Projectplan IBP-VP-ZWD broedplaats ZW SD definitief jan 2022 -aangepast pagina 9

Projectplan t.b.v. subsidieaanvragen provincie Zeeland en Zuid-Holland

Broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland Onderdeel van Living Lab Schouwen-Duiveland

Ter uitvoering van het Gebiedsplan Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland Zuidwestelijke Delta

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 1 van 45

INHOUD PROJECTPLAN: 1. Aanleiding Broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland en samenhang andere broedplaatsen 1.1 Inleiding 1.2 Vraagstelling – integrale gebiedsaanpak – samenhang andere broedplaatsen 2. Programmaorganisatie van deze broedplaats en plaats binnen het IBP Vitaal Platteland Zuidwestelijke Delta 3. Meerjarenbegroting 4. Communicatie 5. Projecten broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland Per project wordt ingegaan op de paragrafen hierna: a)

Opgave en resultaten

b)

Werkproces

c)

Communicatie

d)

Planning

e)

Projectorganisatie

f)

Kostenoverzicht/meerjarenbegroting

6. Risicoanalyse broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland

1.AANLEIDING BROEDPLAATS ZOET WATER SCHOUWEN-DUIVELAND 1.1 Inleiding Schouwen-Duiveland is voor zoet water geheel afhankelijk van regenwater en het zoete water in de ondergrond en de duinen. Omdat het grondwater in veel gebieden verzilt is kan er in de land- en tuinbouw tijdens droge perioden niet beregend worden uit het oppervlaktewater. Een groot deel van het zoete regenwater wordt in de wintermaanden weggepompt richting de Oosterschelde en de Grevelingen om wateroverlast te voorkomen. De uitdaging is om een deel van dit zoete water op te slaan in de ondergrond of in bassins om toe te passen tijdens droge periodes. Door klimaatverandering zal deze situatie verergeren. De verwachting is dat we rekening moeten houden met extremere en meer lokale regenbuien, langere periodes van droogte en verdroging en toenemende verzilting van de bodem en het grondwater met daarnaast een stijgende zeespiegel. Het beperkte beschikbare zoete water en de effecten van klimaatverandering zorgen voor enerzijds directe inkomensderving door droogte- en zoutschade en beperken de mogelijkheden voor een overgang naar een meer duurzame bedrijfsvoering (volhoudbare landbouw) of overgang op meer renderende teelten. Hierdoor verzwakt de concurrentiepositie van de agrarische sector op Schouwen-Duiveland ten opzichte van vergelijkbare gebieden waar wel voldoende zoetwater beschikbaar is.

Naar een klimaatrobuust watersysteem voor een vitaal landelijk gebied Om in de toekomst onder een veranderend klimaat en verdere verzilting een vitaal en leefbaar platteland te behouden is een klimaatbestendiger en robuuster watersysteem nodig. Dit betekent dat het watersysteem Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 2 van 45

aangepast moet worden om zowel wateroverlast te voorkomen en tegelijkertijd voldoende water te kunnen bufferen voor lange periodes van droogte. Het huidige watersysteem is nog gericht op het beperken van wateroverlast en het snel afvoeren van overtollig regenwater. Om voorbereid te zijn op klimaatverandering is het nodig om het beschikbare regenwater langer vast te houden, te bergen en vervolgens beschikbaar te stellen voor landbouw en natuur, zonder dat het risico op wateroverlast toeneemt. Dit kan bijvoorbeeld door regenwater uit het stedelijk gebied op te vangen en ondergronds op te slaan of door slimmere drainage technieken toe te passen waardoor de dunne zoetwaterlens in de verziltende gebieden kan worden vergroot. Daarnaast is het mogelijk om in gebieden waar voldoende drooglegging is de winterpeilen op te zetten waardoor meer tegendruk wordt gevormd en meer zoetwater in de ondergrond kan worden opgeslagen. Dit vraagt vaak ook om maatregelen in het watersysteem, voor bijvoorbeeld het scheiden van brakke of zoute watergangen in overwegend zoete peilgebieden of het aanpassen van stuwen en omleggen van watergangen.

De behoefte aan zoetwater kan ook worden verminderd door waterbesparende maatregelen en/of meer zouttolerante teelten te ontwikkelen, door meer te variëren met teelten met verschillende waterbehoeftes, op een andere wijze het zoete water toe te dienen of door op een andere manier met de bodem en ondergrond om te gaan, waardoor er meer zoetwater in de bodem vastgehouden kan worden.

1.2 Vraagstelling Integrale gebiedsgerichte aanpak De transitie naar een robuust klimaatbestendig watersysteem kan alleen als oplossingen op het niveau van de bodem, het perceel/bedrijf en het watersysteem in samenhang met elkaar worden ontwikkeld. Het vraagt daarom om een nauwe afstemming tussen de verschillende belangen in het gebied en vraagt om het goed afstemmen van investeringen van waterschap, gemeente, agrarisch ondernemers en andere stakeholders. Daarnaast is het vaak ook nodig om beheerafspraken te maken, bijvoorbeeld rond maximale onttrekkingen, risicodeling en verdeling van de kosten. Tegelijkertijd heeft de transitie naar een robuuster watersysteem ook raakvlakken met andere gebiedsopgaven. Het landelijke gebied staat onder druk. Uitdagingen op het gebied van biodiversiteit, bodemvruchtbaarheid, de hoge uitstoot van CO2 en stikstof en behoud van landschappelijke waarden hangen sterk samen met de transitie naar een klimaatbestendig robuust watersysteem en vragen om een samenhangende aanpak en het tot stand komen van een samenwerking van eigenaren/agrarisch ondernemers in een gebied. Door de wateropgave in samenhang te zien met deze gebiedsopgaven ontstaan kansen voor synergie, nieuwe verdienmodellen en creatieve oplossingen voor een vitaal en leefbaar landelijk gebied.

Om deze kansen te benutten is het nodig dat agrarische ondernemers, het waterschap, de gemeente, bewoners en andere partijen in een bepaald gebied samenwerken aan een integraal plan voor een klimaatrobuust watersysteem voor een vitaal landelijk gebied. Binnen de Broedplaats Zoet Water van het Gebiedsplan Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland werken het ministerie van LNV, de provincie, waterschap, gemeente, agrarische ondernemers en experts samen om oplossingen te ontwikkelen om zoetwater langer vast te houden, te bergen en nuttig toe te passen, op het niveau van de bodem, het bedrijf en het gebied voor een vitale landbouw. De Broedplaats Zoet Water heeft een looptijd van ca. 4 jaar (2020-2024). Broedplaats Zoet water Schouwen-Duiveland maakt onderdeel uit van Broedplaats Zoet water.

Broedplaats Zoet water In deze broedplaats wordt onderzocht hoe in de toekomst ook zonder aanvullende zoetwater aanvoer en met een toenemende zoutdruk en verzilting in de Zuidwestelijke Delta duurzame landbouw en natuurbeheer kan worden bedreven. De transitie naar een klimaatbestendig zoetwater systeem wordt als kans gezien voor een volhoudbare landbouw, rijke natuur en aantrekkelijke leefomgeving. Doelen: Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 3 van 45

• Versnelling van de wateropgave in een concreet pilotgebied als voorbeeld voor andere projecten in de Zuidwestelijke delta en de rest van Nederland • Duurzame zoetwaterbeschikbaarheid voor een vitale landbouw onder een veranderend klimaat • Versterken van de biodiversiteit en natuurwaarden • Versterken van de economische vitaliteit van het gebied (landbouw, nieuwe economische dragers en andere verdienmodellen) • Ontwikkelen van oplossingen voor knellende sectorale kaders, regelgeving en financiering • Bundelen van kennis en instrumenten ten aanzien van de wateropgave bij alle betrokken overheidspartijen. • Voortzetten en verder intensiveren van de nu al nauwe en enthousiaste betrokkenheid en inbreng van kennisinstellingen (WO-HBO-MBO). • Werken als één overheid (verbindend besturen/governance-vraagstukken) en verbinding leggen met semipublieke en private stakeholders (doelen Omgevingswet en IBP). Met IBP-Vitaal Platteland wordt de vertaalslag gemaakt van alle lopende projecten en kennis naar een concreet gebied: Schouwen-Duiveland met het living lab. Inzet op verduurzamen van het watersysteem wordt gekoppeld aan het realiseren van integrale duurzame oplossingen. Van daaruit biedt deze broedplaats mogelijkheid voor verbindingen met andere zoetwaterprojecten in de Zuidwestelijke delta, zoals Getij Grevelingen waar ook het beperken / tegengaan van zoutwaterkwel c.q.

verzilting door aanvullend zoetwatervoorziening te ontwikkelen aandacht heeft, het project regeneratieve landbouw op de Zuid-Hollandse eilanden en enkele projecten rondom Steenbergen en in de gemeente Moerdijk. Samenhang broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland met broedplaatsen Zoet Water, Volhoudbare Landbouw en broedplaats Genieten en Beleven. In het gebiedsplan is de samenhang op ambitieniveau opgenomen. Hier wordt concreter ingegaan op hoe de projecten van de verschillende broedplaatsen elkaar versterken en op welke manier er verbindingen kunnen worden gelegd. Klimaatverandering loopt als een rode draad door de drie broedplaatsen heen. Hoe kunnen we omgaan met de kwetsbaarheden die op ons afkomen. Hoe buigen we bedreigingen om tot kansen. Alle drie de broedplaatsen richten zich op het klimaatrobuust en toekomstbestendig inrichten van de Zuidwestelijke Delta of delen daarvan. - In broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland wordt gewerkt vanuit de focus dat de beschikbaarheid van zoet water een noodzakelijke voorwaarde is voor de transitie waar de agrarische sector voor staat. Ingezet wordt op het verduurzamen en aanpassen van het bodem- en watersysteem in het landelijk gebied. In de fieldlabs wordt gewerkt aan integrale gebiedsopgaven die verder gaan dan maatregelen op het gebied van bodem en water en het adaptief en flexibel en klimaatrobuust maken van het watersysteem.

Er zijn meekoppelkansen voor versterken van de biodiversiteit, nieuwe vormen van volhoudbare landbouw, bufferzones tussen stikstofgevoelige natuur en de polders. - Kennis ontwikkelen en delen is een belangrijke doelstelling. Binnen broedplaats zoet water S-D faciliteert de zoetwateracademie de kennisdeling o.a. met (online) bijeenkomsten, evenementen. We willen graag in contact komen met de andere zoetwaterprojecten van dit IBP-programma om te bespreken hoe we de wederzijdse kennis en praktijkervaringen kunnen uitwisselen. We kunnen daarbij ook gebruik maken van de faciliteiten van de zoetwateracademie. - Agrariërs van Schouwen-Duiveland zijn ook betrokken bij projecten van broedplaats Volhoudbare landbouw. De kennis en ervaringen die daar worden opgedaan kunnen de oplossingen die binnen broedplaats zoet water gezocht worden verrijken. Het uitwisselen van kennis, netwerken verbinden, opgaven verbreden en verbinden dragen bij aan het behalen van de hogere ambities van een vitaal, veerkrachtig, leefbare Zuidwestelijke Delta. Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 4 van 45

- Het project van de ontwikkeling van KPI’s voor de akkerbouw inclusief monitoring heeft op maatregelenniveau een overlap met de bodem- en zoet watermaatregelen van de projecten van broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland (POP 3, bodem- en watercoaching, fieldlabs, voucherregeling). - Het project van de Routekaart met de ontwikkeling van een langere termijnperspectief geeft inzicht hoe de landbouwontwikkelingen op langere termijn voorzien zijn. Voor broedplaats zoet water SchouwenDuiveland is dat relevant in verband keuzes die agrariërs zullen moeten gaan doen die veranderingen van hen vragen, stoppen of doorgaan, welke toekomstige investeringen. Gemeente Schouwen-Duiveland neemt deel aan het project Laag Nederland 2050 met een doorkijk / visie voor de volgende generatie agrariërs, met het natuurlijk systeem als basis en met een economische invalshoek (ontwikkelen van verschillende richtingen en verdienmodellen). - De projecten van de broedplaats volhoudbare landbouw op het gebied van het versterken van de biodiversiteit (o.a. met Poldernatuur Zeeland) en het onderzoek naar mogelijkheden van agro-ecologische landbouw zullen interessant zijn voor de fieldlabs van broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland. Met name de fieldlab Burghsluis waar sprake is van natuurinclusieve landbouw.

Op Schouwen-Duiveland zijn agrariërs samen met de imkervereniging actief in de aanleg van akkerranden. De monitoring is opgepakt door HAS-studenten toegepaste biologie. De bodemcoaches hebben aandacht voor verslemping dat een probleem is op Schouwen-Duiveland en stellen groenbemesting en niet-kerende grondbewerking voor. Begin 2022 is er een studie-bijeenkomst voor alle agrariërs waar de bodemcoaches hun kennis en ervaringen breed delen. - De verbinding met broedplaats Genieten en Beleven is misschien wat minder concreet te maken maar is zeker aanwezig. De projecten van zoet water en volhoudbare landbouw zetten in op een volhoudbare en duurzame landbouw die bijdraagt aan een gezonde economie, het behouden en/of versterken van het fraaie aantrekkelijke (historische) landschap (groen-blauwe oase) en daarmee de leefbaarheid van de Zuidwestelijke Delta. Gewerkt wordt aan het versterken van de identiteit en het “merk” Zuidwestelijke Delta. Zonder voldoende zoet water zal er door schaalvergroting, en keuzes voor gewassen die weining water nodig hebben, naar alle waarschijnlijkheid een verschraling van het landschap optreden, gevreest wordt voor meer monocultuur en het verder verdwijnen van de diversiteit en kleinschaligheid van het landschap.

Zonder voldoende zoet water is er geen intensieve vollegrondsteelt mogelijk wat bepaalde keuzes zoals natuurinclusieve landbouw zal uitsluiten en zullen korte /regionale ketens niet van de grond komen. Wellicht dat bepaalde verzilte delen langs de kust een andere functie kunnen krijgen waarbij natuur en zilte landbouw gecombineerd kunnen worden en kunnen zorgen voor een economisch verdienmodel. Ook kan onderzocht worden welke bijdrage agrariërs en natuurbeheerders in het landelijk gebied bij kunnen dragen aan het in stand houden, versterken en uitdragen van het cultureel erfgoed. Een programma uitvoeren doe je met elkaar. De samenwerkende partners die uitvoering geven aan het programma broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland staan open voor deelname door andere partijen die een bijdrage kunnen leveren aan de doelstellingen van deze broedplaats. Ook is verder te verkennen of er ruimte is om doelen vanuit de andere broedplaatsen in het gebied Schouwen-Duiveland te koppelen aan de doelen van broedplaats zoet water. Vanuit broedplaats zoet water (Schouwen-Duiveland) wordt daar de komende jaren actief op ingezet en daarmee ook bij te dragen aan de verbinding van en tussen de (optelsom) van opgaven en de interebestuurlijke samenwerking.

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 5 van 45

2.

PROGRAMMAORGANISATIE BROEDPLAATS ZOET WATER SCHOUWEN-DUIVELAND EN DE PLAATS BINNEN HET IBP VITAAL PLATTELAND ZUIDWESTELIJKE DELTA

Broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland (onderdeel van de samenwerking Living Lab Schouwen-Duiveland) wordt uitgevoerd door gemeente Schouwen-Duiveland, de gemeente is projectrekker van dit deel terwijl provincie Zeeland trekker is van broedplaats zoet water, een van de drie broedplaatsen uit het IBP programma Vitaal platteland Zuidwestelijke Delta. Op het niveau van de Zuidwestelijke Delta hebben drie provincies, waterschap Scheldestromen, gemeente Schouwen-Duiveland en andere partijen een samenwerkingsovereenkomst gesloten met afspraken over de uitvoering van het gebiedsplan IBP Vitaal Platteland Zuidwestelijke Delta. Er staan afspraken in die betrekking hebben op de kassiersrol van provincie Zuid-Holland, financiering en verantwoording. En afspraken over de scope, wijze en duur van de samenwerking, de organisatie, rollen en verantwoordelijkheden. Het bestuurlijk overleg van de Zuidwestelijke Delta stuurt op de doelen en besluit over een eventuele koerswijziging. Het kernteam keurt de projectvoorstellen van de broedplaatsen goed en intervenieert op knelpunten. De projecttrekkers van de drie broedplaatsen koppelt terug aan het kernteam. Met betrekking tot broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland hebben provincie Zeeland, waterschap Scheldestromen en gemeente Schouwen-Duiveland contractueel afspraken gemaakt over de afstemming en cofinanciering.

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 6 van 45

De projectorganisatie op ZWD-niveau is als volgt geregeld:

Bestuurlijk Gebiedsoverleg Zuidwestelijke Delta

Ambtelijk Kernteam IBP Vitaal Platteland ZWD

Broedplaats zoet water Trekker : prov Zeeland

Broedplaats Volhoudbare landbouw Trekker prov Zuid Holland

Broedplaats genieten en beleven Trekker prov NoordBrabant

Zoet water SchouwenDuiveland (Living Lab) Trekker gem. S-D

Programmateam BZW S-D Afstemming doelen en voortgang projecten

POP 3 samenwerken voor zoet water opslag in de ondergrond van pilot tot grootschalige toepassing

Overhedenoverleg Aandacht afspraken en governance. Voorbereiding PT

3 Fieldlabs

Bodem- en watercoaching

Projectleidersoverleg BZW S-D

Taskforce Governance

Zoetwateracademie

gebiedsgericht proces robuust watersysteem

1 Polders Brouwershaven Zonnemaire

2 Burgh- en Westlandpolder en omgeving 3 Buitengebied Sirjansland/ Oosterland Innovatievoucherregeling uitvoering broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 7 van 45

3. MEERJARENBEGROTING BROEDPLAATS ZOET WATER SCHOUWEN-DUIVELAND 3.1. Totaal overzicht kosten en financiering broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland looptijd 2020-2024 Overzicht kosten en financiering Programma Broedplaats Zoet water Schouwen-Duiveland (looptijd t/m 2024) zoals vastgesteld in Gebiedsplan IBP – VP – ZWD. Trekker is gemeente Schouwen-Duiveland Projecten/acties

ProjectleiderPartners/opdrachtnemers

Totale kosten

Gevraagd LNV

Totaal cofinanciering

Bedrag cofin.

Partijen cofin.

Fieldlabs

Buro Waterfront Acacia Water Delphy Waterschap Agrariërs

€ 772.156,00

€ 560.000,00

€ 212.156,00

€ 164.821,50 € 47.334,50

Prov Zld Gem S-D

€ 250.000,00

€ 250.000,00

Waterschap

programmateam Uitvoering fieldlabs met PWOmaatregelen

Waterschap

€ 250.000,00

Investeringsvouchers Zoet water

AddVision programmateam

€1.450.000,00

€ 950.000,00

€ 500.000,00

€ 425.000,00 € 75.000,00

Prov Zld Gem. S-D

Taskforce Governance

GovernEUR programmateam

€ 180.000,00

€ 90.000,00

€ 90.000,00

€ 45.000,00 € 45.000,00

Prov. Zld Gem S-D

Zoetwateracademie

HZ UAS programmateam

€ 200.000,00

€ 100.000,00

€ 100.000,00

€ 50.000,00 € 50.000,00

Prov. Zld Gem S-D

Bodem en watercoach (bodemup)

ZLTO -agrariërs

€ 100.000,00

€ 50.000,00

€ 50.000,00

€ 25.000,00 € 25.000,00

Prov Zld Gem S-D

Zoetwateropslag in ondergrond

Samenwerkende partijen:experts-ASDgem.

€ 547.844,00

€0

€ 547.844,00

€ 260.119,00 € 130.059,50 € 157.665,50

POP3 Prov Zld Gem S-D

€ 3.500.000,00

€ 1.750.000,00

€ 1.750.000,00

€ 1.750.000,00

Verdeling cofin: 250.000,00 WS 839.881,00 Zld 400.000,00 S-D 260.119,00 EU

TOTAAL

programmateam

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 8 van 45

Definitief overzicht van de kosten en financiering Programma Broedplaats Zoet water Schouwen-Duiveland (looptijd t/m 2024) o.b.v. cofinancieringsbijdrage Provincie Zeeland € 607.290,50 en Rijksbijdrage € 1.567.768,00. In matrix is deze financiële bijstelling doorgevoerd op het project investeringsvouchers zoet water. Trekker is gemeente Schouwen-Duiveland Projecten/acties

ProjectleiderPartners/opdrachtnemers

Totale kosten

Gevraagd LNV

Totaal cofinanciering

Bedrag cofin.

Partijen cofin.

Fieldlabs

Buro Waterfront Acacia Water Delphy Waterschap Agrariërs

€ 772.156,00

€ 560.000,00

€ 212.156,00

€ 164.821,50 € 47.334,50

Prov Zld Gem S-D

programmateam

Investeringsvouchers Zoet water

AddVision programmateam

€ 1.165.237,00

€ 767.768,00

€ 397.469,00

€ 322.469,00 € 75.000,00

Prov Zld Gem. S-D

Taskforce Governance

GovernEUR programmateam

€ 180.000,00

€ 90.000,00

€ 90.000,00

€ 45.000,00 € 45.000,00

Prov. Zld Gem S-D

Zoetwateracademie

HZ UAS programmateam

€ 200.000,00

€ 100.000,00

€ 100.000,00

€ 50.000,00 € 50.000,00

Prov. Zld Gem S-D

Bodem en watercoach (bodemup)

ZLTO -agrariërs

€ 100.000,00

€ 50.000,00

€ 50.000,00

€ 25.000,00 € 25.000,00

Prov Zld Gem S-D

€ 2.417.393,00

€ 1.567.768,00

€ 849.625,00

€ 607.290,50 € 242.334,50

Prov. Zld Gem S-D

€0

€ 547.844,00

€ 260.119,00 € 130.059,50 € 157.665,50

POP3subsidie Prov Zld Gem S-D

€ 250.000,00

€ 250.000,00

Waterschap

€ 1.647.469,00

€ 1.647.469,00

programmateam

Subtotaal t.b.v. subsidieaanvragen d.d. 2-2-2022 Zoetwateropslag in ondergrond

Samenwerkende partijen:experts-ASDgem.

€ 547.844,00

Uitvoering fieldlabs met PWOmaatregel TOTAAL

Waterschap Scheldestromen

€ 250.000,00 € 3.215.237,00

€ 1.567.768,00

Cofinancieringbijdragen IBP Vitaal Platteland ZWD: • 250.000,00 WS • 130.059,50 Zld • 607.290,50 Zld • 400.000,00 S-D • 260.119,00 EU

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 9 van 45

Deze matrix is de basis voor de meerjarenbegroting 2020-2024 van de projecten van broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland: 2020 2021 2022 2023 2024 totaal fieldlabs Uitvoering fieldlabs PWO -WS bodem/watercoach Taskforce governance zoetwateracademie Innovatievouchers agrariërs POP 3 samenwerken zoetwateropslag TOTAAL

€ 8.250,00

€ 72.400,00

€ 200.000,00

€ 200.000,00 € 250.000,00

€291.506,00

€ 772.156,00 € 250.000,00

€ 7.400,00

€ 24.500,00 € 34.400,00

€ 30.000,00 € 60.000,00

€ 30.000,00 € 60.000,00

€ 15.500,00 € 18.200,00

€ 100.000,00 € 180.000,00

€ 8.400,00

€ 24.900,00 € 26.400,00

€ 60.000,00 € 379.612,00

€ 60.000,00 € 379.612,00

€ 46.700,00 € 379.613,00

€ 200.000,00 € 1.165.237,00

€ 137.604,00

€ 323.904,00

€ 86.336,00

€ 161.654,00

€ 506.504,00

€ 815.948,00

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

€ 547.844,00

€ 979.612,00

€ 751.519,00

pagina 10 van 45

€ 3.215.237,00

4. COMMUNICATIE De inzet van communicatie helpt de broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland haar doelen te bereiken en faciliteert de samenwerking, de afstemming en het verder verspreiden en uitwisselen van de ontwikkelde kennis. Hiervoor worden twee communicatiestrategieën gehanteerd, namelijk corporate communicatie en projectcommunicatie (themacommunicatie). De corporate communicatie zorgt ervoor dat de bewust gehanteerde vormen van in- en externe communicatie zodanig op elkaar worden afgestemd dat de organisatie het gewenste imago krijgt (passend bij de identiteit). Voor de corporate communicatie wordt aangesloten bij de communicatiemiddelen voor het Living Lab en broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland. Met de projectcommunicatie laden we eigenlijk onze middelen voor corporate communicatie. Afhankelijk van het project wordt bepaald welke doelgroepen relevant zijn en welke communicatiemiddelen ingezet moeten worden om de doelgroepen te bereiken, te betrekken en er kennis mee uit te wisselen. Voor de projectcommunicatie worden deels aangesloten bij de bestaande corporate communicatiemiddelen en worden er daarnaast specifieke middelen ontwikkeld.

We onderscheiden de volgende relevante doelgroepen: • Partners (leden van het programmateam BZW S-D, organisaties die een groep afnemers of hun achterban vertegenwoordigen en belang hebben bij een oplossing, deelnemers die kennis inbrengen) • Ondernemers, agrariërs (gebruikers/afnemers afhankelijk van het project/thema) • Leveranciers/uitvoerders (delen van kennis) • Landelijke overheden • Toeschouwers (het brede publiek, ondernemers, inwoners, pers, raadsleden, verenigingen, brancheorganisaties, etc.) Per doelgroep is in het communicatieplan een communicatiedoelstelling, -boodschap, -middelen en een -kalender uitgewerkt. Bij de Zoetwater Academie, het kennis- en leernetwerk van de broedplaats zoet water SchouwenDuiveland, is het onderdeel gezamenlijk leren en kennis uitwisselen grotendeels ondergebracht. Zie ook de paragraaf Zoetwater Academie. 4.1. Corporate communicatie Corporate communicatie wordt ingezet om de projecten van de broedplaats zichtbaarheid en bekendheid te geven, het op de kaart zetten van het netwerk achter het Living Lab/broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland, informatieoverdracht, de ontwikkelde kennis te verspreiden en delen om zo te kunnen innoveren en op het leggen van verbindingen waardoor we verder kunnen bouwen aan een community.

Voor de corporate communicatie wordt aangesloten bij de communicatiemiddelen voor het Living Lab en broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland. Het gaat het vergroten van de zichtbaarheid en bekendheid in eerste instantie op Schouwen-Duiveland, Zeeland en de Zuidwestelijke Delta. We laten zien dat er door veel partijen op verschillende niveaus (bedrijf/perceel/gebied) aan oplossingen wordt gewerkt en dat de broedplaats zoet water onderdeel uitmaakt van een groter geheel in de Zuidwestelijke Delta en van het Interbestuurlijk Programma voor een vitaal Platteland. We brengen nadrukkelijk de samenhang, uitwisseling en onderlinge versterking van de projecten van de broedplaats zoet water SchouwenDuiveland onder de aandacht. We willen met best practices een bijdrage leveren voor een veerkrachtige en adaptieve Delta. Met de middelen voor de corporate communicatie willen we de doelgroepen aan ons binden en verbonden houden: • Huisstijl (een duidelijk herkenbare huisstijl zorgt voor eenheid in het beeld dat de organisatie wil uitstralen) • Regulier afstemmingsoverleg in het Programmateam broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland • Persoonlijke gesprekken • Website Living Lab/broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 11 van 45

• • • • • • • •

LinkedIn-pagina (inmiddels gegroeid tot 360 volgers) LinkedIn-community (net van start en wordt gefaciliteerd door de zoetwateracademie) Digitale nieuwsbrief Video en clip over Living Lab/broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland (via bibliotheek op de website) Communicatiemiddelen betrokken partners > via communicatieadviseurs en/of medewerkers van betrokken partners (hiervoor is een communicatienetwerk opgezet dat helpt de kennis verder te verspreiden). Verslag (kwartaal/jaarverslag) Deelname of zichtbaar aanwezig zijn bij bestuurlijke evenementen (bijv. Gebiedsconferentie Zuidwestelijke Delta) Werkbezoeken en ontvangsten

Iedere keer dat het Programmateam voor de broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland bijeenkomt voor overleg en afstemming, staat communicatie op de agenda. In de communicatie is de relatie met het IBP VP en afstemming met de Zuidwestelijke Delta en de broedplaatsen volhoudbare landbouw en genieten en beleven van de delta een belangrijk aandachtspunt. Zo is er ook verbinding met andere broedplaatsprojecten, gericht op beter water- en bodembeheer. De inhoudelijke verbinding met de andere broedplaatsen van het IBP VP is goed geregeld. Actiepunt is het invullen van het versterken van de communicatie over en weer. Binnenkort staan interviews met de trekkers van de broedplaats volhoudbare landbouw en de gebiedspilot biodiversiteitsmonitor akkerbouw/kringlooplandbouw in de Zuidwestelijke Delta op het programma. Op de website hebben de projecten van de broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland een eigen projectpagina voor projectnieuws en updates. Hier wordt vermeld dat de projecten bodem- en watercoaching, samenwerken voor zoet water – van pilots naar grootschalige toepassing, fieldlabs en de zoetwateracademie, behoren tot de broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland, dat weer een onderdeel is van de Broedplaats Zoetwater van het Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland (IBP VP).

Actiepunt is het zorgen voor een actieve uitwisseling en link op de Living Lab website met de nieuw te ontwikkelen website voor het IBP VP. Door een opgezette samenwerking met de communicatieadviseurs van de partnerorganisaties van het Living Lab/de broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland en ook de communicatieadviseurs van de Zuidwestelijke Delta en het Deltaprogramma, wordt nieuwe kennis ook via de communicatiekanalen en de sociale media van de partnerorganisaties verder verspreid, denk hierbij bijv. aan de nieuwsbrief voor de Zuidwestelijke Delta en Deltanieuws van het Deltaprogramma. We zorgen voor actieve afstemming met de communicatieadviseur voor het IBP VP, door hem of haar aan het netwerk toe te voegen (actiepunt). Voor de gebiedsaanpak die centraal staat in de Fieldlabs wordt per fieldlab een factor C-sessie gehouden met de betrokkenen, waardoor in beeld komt óf en hoe alle stakeholders in beeld en betrokken zijn. Op basis van deze methode is voor de fieldlab Brouwershaven-Zonnemaire een communicatieplan opgesteld dat ingaat op het betrekken van de stakeholders bij de verschillende fasen van het project (wanneer en hoe). Zie ook de paragraaf Fieldlabs. 4.2. Projectcommunicatie Met projectcommunicatie willen we de ontwikkelde kennis verder verspreiden en onder de aandacht brengen van onze onderscheiden doelgroepen, zodat innovatie getriggerd wordt.

Door regelmatig nieuws en updates over de projecten te geven en onze verbinding met de experts en het onderwijs te laten zien, worden belangstellenden gemotiveerd en verleid om deel te nemen aan een unieke samenwerking en de bestaande samenwerking vast houden. Middelen voor projectcommunicatie: • Website benutten (nieuws, updates en projectresultaten in de bibliotheek opnemen Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 12 van 45

• • • • • • •

LinkedIn-pagina Digitale nieuwsbrief van het Living Lab/broedplaats ZW S-D Bijeenkomsten bijwonen Presentaties geven op bestaande bijeenkomsten Content ontwikkelen voor bestaande nieuwsbrieven en social mediakanalen Projectposters ontwikkelen voor presentatie op informatiemarkten en bijeenkomsten Gebiedskaarten en factsheets ontwikkelen

Communicatie Fieldlabs Per fieldlab-gebied worden Factor C-sessies gehouden met betrokkenen. Op basis van deze methode is een communicatieplan voor de fieldlab Brouwershaven-Zonnemaire opgesteld. Wat betreft de inzet van communicatiemiddelen wordt aangesloten bij die van het Living Lab en broedplaats zoet water SchouwenDuiveland. Het ontwikkelen van een klimaatrobuust watersysteem is voor de vitaliteit van de agrarische sector in de gemeente Schouwen-Duiveland van groot belang. In een fieldlab willen we op kleine schaal in de praktijk leren en ervaren hoe dit zou kunnen werken op ons eiland. Tussen Brouwershaven en Zonnemaire werken we samen met 15 verschillende grondgebruikers en deskundigen van o.a. het waterschap Scheldestromen en Acacia Water aan dit doel. De communicatie-aanpak die op basis van een factor C-sessie met betrokkenen is ontwikkeld, beschrijft in een notendop het communicatieadvies voor dit project. Binnen het project hebben we te maken met risico’s en afhankelijkheden, namelijk verwachtingenmanagement en vertrouwen. Dat is de basis voor het slagen van dit project. Denk aan verwachtingen over de te bereiken doelen, het tijdspad, de samenwerking (veel verschillende belangen en veel hangt af van de medewerking van waterschap, grondeigenaren e.d.). Vertrouwen moet groeien, dat is een proces.

In het project moeten we ervaren dat we geen concurrent zijn maar samenwerkingspartners. Gaandeweg ervaren de betrokkenen dat samenwerken goed gaat, leren ‘over de schutting heen te kijken’ en samen te werken aan oplossingen waarbij het persoonlijke belang niet voorop staat. Het fieldlab maakt onderdeel uit van het Living Lab/Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland, maar heeft wel haar eigen communicatie-aanpak en middelen. Dat is belangrijk omdat hierdoor stakeholders ook over details informatie kunnen krijgen binnen dit project. Het communicatieplan bestaat uit een algemeen deel en een kalender. In de kalender zijn de middelen voor de visie-fase uitgewerkt. Na elke fase moet de stakeholdersanalyse opnieuw tegen het licht worden gehouden om de communicatie voor de volgende fase opnieuw in te richten. Tenslotte kunnen er stakeholders bijkomen en kunnen de stemming en ook de belangen veranderen. Op deze manier zorg je dat je met je communicatie inspeelt op de behoeften. De corporate communicatiemiddelen van het Living Lab/broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland zetten we in om het project onder de aandacht te brengen bij de grote groep stakeholders. Communiceren over opgedane kennis en delen van ontwikkelde kennis Het onderdeel leren en kennis uitwisselen is ondergebracht bij een apart project: de zoetwateracademie.

Dit is het leer- en kennisnetwerk broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland (zie paragraaf zoetwateracademie). Op de website Living Lab Schouwen-Duiveland is een aparte rubriek over kennis en leren met evenementen, bijeenkomsten, films en video’s en de bibliotheek. Binnen en buiten het netwerk ondersteunt social media, zoals linkedin-groep, eveneens de kennisuitwisseling.

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 13 van 45

5. PROJECTEN BROEDPLAATS ZOET WATER SCHOUWEN-DUIVELAND Het programma van Broedplaats Zoet water Schouwen-Duiveland waarvoor subsidie wordt aangevraagd op basis van de afspraken uit het Gebiedsplan IBP Vitaal Platteland en de samenwerkingsovereenkomst bestaat uit de volgende onderdelen: I. Fieldlabs: gebiedsgerichte aanpak II. Versnellen van uitvoering door investeringsvouchers – uitvoering III. Taskforce governance: versnellen van innovaties in governance IV. Zoetwater academie: kennis delen, gezamenlijk leren en coaching V. Inzetten van bodem- en watercoaches VI. Samenwerken voor zoetwateropslag in de ondergrond, van pilot naar grootschalige toepassing In onderstaand schema is de samenhang van de verschillende onderdelen onderdelen (in de kolommen opgenomen) geïllustreerd.

Per onderdeel wordt hierna ingegaan op de opgave, welke resultaten worden opgeleverd, het proces, de planning, organisatie, kosten en de communicatie. Onderdeel van het proces is ook het organiseren van het netwerk, het tot stand brengen van de samenwerking en daarbij behorende communicatie-activiteiten.

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 14 van 45

I. FIELDLABS A Opgaven en resultaten Fieldlabs A.1 Doelstelling Fieldlabs Doel is het ontwikkelen van een integraal gebiedsplan voor een robuust watersysteem. Dit bereiken we door een gezamenlijk gebiedsproces op te zetten voor een fieldlab. Dit is een afgebakend gebied van een of meerdere peilgebieden waarbinnen boeren, bewoners, gebiedsbeheerders, samen met de gemeente, het waterschap en ondersteund door experts, experimenteren bij de ontwikkeling van een robuust klimaatbestendig watersysteem. Het gezamenlijk ontwikkelen, testen en implementeren van een vernieuwende manier van werken staat daarbij centraal. Het doel van de fieldlabs Zoet Water is om een gebiedsgerichte aanpak te ontwikkelen, voor een klimaatrobuust watersysteem voor een vitale landbouw onder een veranderend klimaat. Daarvoor worden de volgende fasen doorlopen en afgesloten met een concreet resultaat. 1. Ontwikkelen van een integrale lange termijnvisie voor de realisatie van een duurzaam klimaatrobuust watersysteem voor een vitale landbouw en andere functies in het gebied waar een klimaatrobuust watersysteem van belang is. 2. Ontwikkelen van een gedragen gebiedswaterplan om ter plaatse gezamenlijk (samenwerking) een robuust watersysteem te realiseren voor een vitale landbouw onder een veranderend klimaat; 3.

Het versterken van de economische vitaliteit van het gebied door kansen te benutten voor het vergroten van de landschaps- en natuurwaarden, leefbaarheid en het ontwikkelen nieuwe economische dragers (meekoppelkansen recreatie, duurzame energie, landschapsbehoud) 4. Het ontwikkelen van een uitvoeringsplan, ondersteund door beleidsinstrumenten, wettelijke kaders en methoden zodat de lessen uit de gebiedsaanpak vertaald worden naar een nieuwe praktijk. Toelichting: Voor 3 gebieden op Schouwen-Duiveland starten we een gebiedsproces waarbij we met boeren, gebiedsbeheerders en eigenaren voor een bepaald gebied Deze visie wordt vervolgens vertaald naar een integraal gebiedswaterplan met concrete maatregelen voor de korte (5 jaar) lange termijn (20-30 jaar) en meekoppelkansen voor andere gebiedsopgaven. Deze maatregelen worden verder uitgewerkt tot investeringsplannen en er worden afspraken over beheer en kostenverdeling tussen waterschap, gemeente, agrarische ondernemers en andere stakeholders.

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 15 van 45

Eerste inventarisatie door provincie Zeeland, waterschap Scheldestromen en gemeente Schouwen-Duiveland van gebieden waar een wateropgave speelt en interessant zijn voor een fieldlab.

Uit de oriëntatiegesprekken die in de periode juli – augustus 2020 zijn gevoerd met geïnteresseerde agrarische ondernemers is gebleken dat er een groep ondernemers al samenwerkt in gebied E (zie kaart) tussen Brouwershaven en Zonnemaire en een gebiedsaanpak wil oppakken. Omdat het opzetten van een gebiedsaanpak veel tijd vergt wordt gestart met eerst een gebied, te weten Brouwershaven – Zonnemaire. Dit gebied is interessant vanwege: • Kansen voor vasthouden zoetwater door peilopzet in combinatie met scheiden van zoete en zoute sloten en verbeteren waterafvoer • Voorbeeld gebied voor gebieden met zoute kwel en deels zoete watergangen • Conventioneel landbouwgebied zonder veel andere gebiedsopgaven. Anno april 2021 verkeert deze fieldlab in de visiefase Dit gebied geeft de kans om de gebiedsaanpak gaandeweg te ontwikkelen waarmee volgende gebieden versneld aangepakt kunnen worden. Update fieldlab Brouwershaven-Zonnemaire december 2021: de gebiedsvisie en het plan van aanpak voor de planfase zijn definitief opgesteld en akkoord bevonden in het programmateam van de broedplaats zoet water S-D.

Gestart is met de planfase en 1e stap daarin is het inrichten van de testpolder Borrebrood-Kijkuit en deze test te monitoren zowel met betrekking tot het watersysteem als landbouwkundig) In 2021 is bepaald voor welke andere 2 gebieden een fieldlab zal worden opgezet: Het gebied A (Burghsluis-Burgh-Haamstede) is in 2021 verkend (verkenningsfase). Dit gebied is interessant vanwege: • Kansen voor robuust watersysteem in een gebied in transitie naar natuur-inclusieve, volhoudbare landbouw • Voorbeeldgebied voor overgang duin-zoom-polder • Bredere gebiedsopgaven (stikstof, (duurzame) recreatie, landschap De verkenningsfase is afgerond met een inventarisatierapport en startnotitie, begin 2022 start het gebied en de experts met de visiefase. Voor het 3e fieldlab heeft in 2021 een preverkenning plaats gevonden. In het programmateam BZW S-D is besloten dat het 3e fieldlab betrekking kan hebben op het gebied Oosterland-Sirjansland in het oosten van SchouwenDuiveland (polders Duiveland). Begin 2022 wordt bekeken wanneer hiermee gestart kan worden en of de partners (o.a. waterschap, experts) van de broedplaats voldoende tijd hebben om deze 3e fieldlab op te starten. Het project “fieldlabs” heeft raakvlakken met de andere projecten van broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland: •

De fieldlabs bouwen zoveel als mogelijk voort op de bestaande netwerken van agrariërs die bijvoorbeeld rond het Living Lab project Natuurlijk Zoet zijn opgezet en de individuele agrariërs die belangstelling hebben getoond voor een gebiedsgerichte aanpak. De informatie uit de metingen van Natuurlijk Zoet worden zoveel als mogelijk gebruikt.

•

Daarnaast is er samenwerking met het POP3 project 'Samenwerken voor zoet water - van pilots naar grootschalige toepassing’. Dit project ontwikkelt voor 13 agrarische ondernemers quickscan adviezen voor het bergen van zoetwater in de ondergrond. Uiteindelijk worden 5 haalbaarheidsplannen opgesteld, waarbij onderscheid is gemaakt tussen oplossingen voor het vergroten van de zoetwaterbel in de poelgronden (4 haalbaarheidsplannen) en de ondergrondse waterberging op de kreekruggen (1 gebiedsgerichte aanpak voor ondergrondse zoetwaterberging). Met name voor het ontwikkelen van een haalbaarheidsplan voor ondergrondse waterberging op de kreekrug ligt een samenwerking met de gebiedsgerichte aanpak voor de hand. Eind 2020 zijn de quickscan adviezen gereed. Begin 2021 worden de haalbaarheidsprojecten gestart,

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 16 van 45

waarbij gestart wordt met gebiedsafspraken met ondernemers, een gedetailleerde analyse van het bodem en watersysteem en de watervraag. In het voorjaar en zomer 2021 worden verschillende varianten voor ondergrondse waterberging uitgewerkt. •

De Taskforce Governance haalt tijdens de verschillende fasen van het gebiedsproces knelpunten in beleid, wet- en regelgeving, risico- en verantwoordelijkheidsverdeling op en adviseert samen met een groep experts het gebied met de verschillende partijen (overheden, agrariërs, kennispartners, gebruikers en eigenaren gebied).

•

De fieldlabs worden ondersteund door het leer- en kennisnetwerk Zoetwater Academie. De Zoetwater Academie voert de regie op het binnenhalen van kennis van pilots en projecten elders buiten SchouwenDuiveland en lessen uit de fieldlabs worden gedeeld en beschikbaar gesteld voor toepassing bij andere gebiedsprocessen. Door steeds te leren van de verschillende fasen van de gebiedsaanpak in samenwerking met de Zoetwater Academie en de Taskforce Governance worden gaandeweg nieuwe beleidskaders, richtlijnen en aanpakken ontwikkeld waarmee de gebiedsgerichte aanpak ingebed kan worden in beleid van waterschap, provincie en gemeente die beter aansluit op de behoefte uit het gebied en zorgt voor innovatie met betrekking tot het watersysteem.

•

Investeringsvouchers. Een deel van het budget van de Broedplaats Zoetwater Schouwen-Duiveland zal worden ingezet voor het uitgeven van innovatievouchers voor de uitvoering voor kansrijke oplossingen die uit de projecten Samenwerken voor Zoetwater en de fieldlabs komen. Gedeeltelijk gaat het daarbij om investeringsbudget in het watersysteem van het waterschap (Planvorming Wateropgave-maatregelen) dat gekoppeld wordt aan de Broedplaats Zoetwater. Overeengekomen is dat het waterschap € 250.000,00 in uitvoeringsmaatregelen bijdraagt.

A.2 Producten en resultaten Fieldlabs Voor het gebied Brouwershaven-Zonnemaire (1e fieldlab) worden de volgende fasen doorlopen waarbij elke fase wordt geëvalueerd en afgesloten met een go-no-go beslissing. Per fase is vetgedrukt aangegeven welke producten worden opgeleverd als resultaat van een fase. 1. Opzetten gebiedssamenwerking. In overleg met de ASD worden agrarische ondernemers, gebiedsbeheerders, bewoners en andere stakeholders uitgenodigd om samen te werken aan een gebiedsaanpak. Bij voldoende draagvlak binnen het gebied om samen op te trekken wordt samen met de betrokken agrariërs, bewoners en andere belanghebbenden en ondersteund door de (geo)hydrologische experts en adviseurs van waterschap en gemeente de knelpunten in het watersysteem in beeld gebracht en worden gegevens verzameld over de huidige en gewenste watervraag. Deze fase leidt tot een gezamenlijk begrip van alle deelnemers over de waterproblemen in het gebied maar brengt ook in beeld waar verschillende, mogelijk conflicterende belangen of juist mogelijkheden zijn. Dit wordt uitgewerkt tot een opgavenkaart/kansenkaart en samenwerkingsafspraken. 2. Visie op een duurzaam watersysteem. In een tweede stap worden de verschillende belangen en doelen van de gebiedspartners in beeld gebracht en mogelijke oplossingen (op het niveau van de bodem, perceel/bedrijf en het watersysteem) verkend.

Door ontwerpend onderzoek (tekenen en rekenen tijdens workshops) brengen we de samenhang tussen het watersysteem van een peilgebied en andere gebiedsopgaven in beeld en verkennen we nieuwe kansen en combinaties van oplossingen. Hiermee vergroten we tegelijkertijd de bewustwording en bieden we ruimte aan onverwachte oplossingen, nieuwe samenwerkingsvormen en kansrijke investeringen. De doelen en mogelijke oplossingen worden samengevat in een visie (kaart + rapport) op een duurzaam watersysteem.

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 17 van 45

3. Ontwikkelen gebiedsplan. Als er voldoende draagvlak is bij de gebiedspartijen, gemeente en waterschap om de visie verder uit te werken wordt deze visie vertaald naar een gebiedsplan waarin de verschillende oplossingen verder worden onderzocht en op haalbaarheid worden getest. In deze fase wordt onderzoek gedaan, modellen opgezet en veldmetingen uitgevoerd om de haalbaarheid van oplossingen te onderbouwen. Deze fase eindigt met een uitgewerkt gebiedswaterplan met concrete haalbare oplossingen voor de korte (nu-5 jaar) vanuit het perspectief van lange termijn opgaven (tot 2100). In het gebiedswaterplan wordt een raming van de investeringskosten, mogelijke financiering en concept afspraken gemaakt over beheer, onderhoud, risico- en kostendeling vastgelegd. 4. Uitvoeringsplan. Op basis van het gebiedsplan worden private en publieke investeringsprojecten verder uitgewerkt tot uitvoeringsprojecten. De financiering van deze projecten zullen deels vanuit de voucherregeling van de Broedplaats of alternatieve programma’s worden gedekt en deels door budgetten voor investeringen in het watersysteem uit de PWO van het waterschap. Daarnaast zal in het uitvoeringsplan nadrukkelijk private financiering door de agrariërs en eventuele andere gebiedspartijen noodzakelijk zijn. 5. Leer en kennisdelen.

Doorlopend, op verschillende momenten in het proces, zal er in samenwerking met de Zoet Water Academie leer- en kennisactiviteiten worden georganiseerd om ervaringen van buiten naar binnen te halen (o.a. van de Waterhouderij in Walcheren) en om lessen te trekken van de gebiedsaanpak. De ZLTO en AIKC de Rusthoeve worden hierbij betrokken.

Positionering kennis- en leernetwerk Zoet wateracademie

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 18 van 45

A.3 Te behalen effecten Met het hierboven aangegeven gebiedsproces van de fieldlabs en de producten die per stap in het proces worden opgeleverd beogen we de volgende resultaten te behalen: een aangepast robuust toekomstbestendig watersysteem in het gebied Brouwershaven-Zonnemaire (noordelijk gelegen, aan de Grevelingen), gebied Burghsluis e.o. (westelijk gelegen bij Westenschouwen en Burgh, lansg de Oosterschelde) en Oosterland-Sirjansland (oostelijk gelegen in Duiveland). samenwerkingsafspraken tussen de eigenaren en het waterschap om dit robuuste watersysteem te ontwikkelen en in stand te houden duurzamer gebruik van de bodem en het zoete water verbetering van de biodiversiteit in het gebied verbeterde verdienmodellen voor de agrariërs (evt gekoppeld aan andere functies door meekoppelkansen zoals recreatie, natuur (effecten die uit het gebiedsproces naar voren komen)

B. werkproces fieldlabs B.1 Werkproces Het proces is projectmatig ingericht. Het project wordt aangestuurd door een projectleider. Een projectgroep met betrokken agrarisch ondernemers, gebiedsbeheerders en adviseurs van waterschap en gemeente worden ingesteld. Waar mogelijk wordt daarbij aangesloten op bestaande samenwerkingsverbanden. Per gebied zal een eerste aanspreekpunt (ambassadeur) worden aangewezen. Het gebiedsproces wordt ondersteund door een expertteam die gespecialiseerde kennis over (geo)hydrologie, landschap en agrarische bedrijfsvoering inbrengen. De projectleider “Fieldlabs Zoetwater” rapporteert belangrijke zaken/knelpunten en voortgang aan het programmateam broedplaats zoet water Schouwen-Duiveland waarin het waterschap, de provincie, de gemeente en de Zeeuwse Milieufederatie en ZLTO participeren en de programmamanager broedplaats zoet water SchouwenDuiveland. Na iedere fase wordt het go nog besluit besproken in het programmateam en ook apart voorgelegd aan de deelnemende overheden: provincie Zeeland, waterschap Scheldestromen, gemeente Schouwen-Duiveland. Conform de samenwerkingsafspraken wordt de voortgang teruggekoppeld aan het kernteam IBP VP ZWD.

Taken projectleider: Opstellen projectplan en opzetten organisatiestructuur Aansturing expertteam en gebiedsoverleggen Verbindingen met andere deelprojecten onder de Broedplaats S-D(POP-3, taskforce Governance, Zoetwater Academie, bodem/water coaching) Projectleider rapporteert aan de programmamanager (Kitty Henderson) en het programmateam (waterschap, provincie, gemeente, ASD) Gebiedsoverleg Brouwershaven Zonnemaire (samenstelling nader te bepalen afhankelijk van vraagstuk gebied) Het gebiedsoverleg bestaat uit agrarisch ondernemers en alle belanghebbenden bij een robuust watersysteem zoals gebiedsbeheerders van het waterschap, natuurorganisaties, campinghouders en gemeente (sportterreinen) en bewoners (via de dorpsraad). Het gebiedsoverleg brengt kennis in vanuit gebied en denkt mee bij de ontwikkeling van de visie en oplossingen. Het gebiedsoverleg wordt per gebied gevormd afhankelijk van de opgaven die uit de analyse van knelpunten, opgaven en kansen naar voren komen. Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 19 van 45

Per gebied zal in samenwerking met ASD een gebiedsambassadeur worden gezocht als eerste aanspreekpunt en aanjager van samenwerking binnen het gebied. Expertteam Het expertteam ondersteunt het gebiedsoverleg met gespecialiseerd advies t.b.v uitwerking van de knelpuntenanalyse, de visie, het gebiedswaterplan en uitwerking van de investeringsplannen per gebied. Het expertteam heeft daarnaast de taak om de lessen uit de fieldlabs te vertalen naar bredere toepassing binnen reguliere planvorming en beleid. Samenstelling: • Geohydroloog (extern, opdracht nog te verstrekken) • Agrarisch adviseur/bedrijfskundige voor gebiedsafspraken (extern, opdracht nog te verstrekken) • Junior landschapsarchitect voor het maken van de kaarten en begeleiden met ontwerpend onderzoek (wordt intern besproken, indien geen capaciteit dan externe opdracht die nog verstrekt moet worden • Advies rond beleid en regelgeving via de Taskforce Governance GovernEUR • Adviseur / Hydroloog Waterschap (capaciteit en inzet beschikbaar)) • Adviseur water en planologie gemeente (capaciteit en inzet beschikbaar) • Adviseur water Provincie (capaciteit en inzet beschikbaar) B.2 Kansen en Risico’s Kansen verzilveren Meekoppelkansen benutten. Het gebiedsproces is hierop ingericht. Nieuwe subsidiemogelijkheden benutten. Onderzoeken van subsidieregelingen (en voorwaarden). Grensontkennend samenwerken in gebiedsproces.

Opschalen van de innovatie naar reguliere toepassingen. Het vervolg van de fieldlab is geregeld in het uitvoeringsplan en het project van de innovatievouchers en de Planvorming Wateropgave van het waterschap Scheldestromen. Risico’s benoemen en beheren Proces: • Geen of verlies aan draagvlak onder de agrariërs en andere gebiedspartijen waardoor er geen samenwerking tot stand komt. Het proces voorziet in iedere stap in een go no go – besluit. • Wegvallen draagvlak overheden. Dit wordt niet voorzien omdat er samenwerkingsovereenkomsten zijn gesloten. Maar ook dit betrekken we per stap bij het go nog go besluit. • Wegvallen cofinanciering en subsidie andere overheden. Via het IBP VP ZWD team wordt dit tijdig aangegeven. • Financiële tegenvallers, overschrijdingen. Het proces voorziet in een voortgangsbewaking inclusief de financiën. • Bezwaren vanuit andere belangen (b.v. inwoners, natuurorganisatie). Het proces is transparant en met de communicatie – en participatiemomenten willen we dit vroeg in beeld hebben, ook om opgaven vanuit andere belangen mee te kunnen nemen in de ontwikkeling. Organisatie: • Geen capaciteit of urgentie in de ambtelijke organisaties. • Stagnatie in de voortgang • Stagnatie in de afstemming Inhoud:

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 20 van 45

• Beleid of regels belemmeren de vernieuwing van het watersysteem en mogelijkheden voor de gebruikers/agrariërs. In iedere stap van het proces is er overleg over governancevraagstukken die zich voordoen en of deze op te lossen zijn. Dit maakt ook onderdeel uit van het go no go besluit.

C.Planning fieldlabs C.1 Planning activiteiten fieldlabs Een fieldlab heeft een looptijd van ca. 3 jaar, met een uitloop van een jaar, in de periode van september 2020 tot en met 2024. Voorbereidende fase (4 maanden doorlooptijd - gereed begin 2021, aantal onderdelen volgen later) Het doel van deze fase is om afspraken een selectie te maken van mogelijke gebieden en afspreken te maken met gebiedspartners. Daarnaast worden voorbereidingen getroffen voor het opzetten van het expert-team. • Gesprekken met stakeholders, waterschap en gebiedspartijen en opstellen intentieovereenkomst met gebiedspartners • Opstellen definitief projectplan • Opzetten expertteam provincie, waterschap, gemeente, (geo)hydroloog, landbouwdeskundige, bodem-, landschaps- en ecologisch deskundige (niet limitatief opgenomen). • Voor externe experts volgt een aanbesteding/inkooptraject (offerte-uitvraag, beoordelen offertes en opstellen opdrachtbrieven). Dit kan ook nog later in het proces plaatsvinden. Eveneens is het mogelijk een expert in te schakelen op een vakgebied dat nu niet voorzien is maar wel noodzakelijk geacht wordt in het gebiedsproces. Visie fase (6 maanden) Het doel van deze fase is om via ontwerpend onderzoek met drie gebiedsbijeenkomsten (fysiek of online) tot een gezamenlijke visie op een klimaatrobuust watersysteem te ontwikkelen.

• Voorbereiding: Het expertteam verzamelt voor het gebied informatie over de hydrologische situatie, bekende knelpunten, bodemopbouw, natuurdoelen, etc. uit bestaande kennisbronnen (DINOloket, Freshem, Natuurlijk zoet, PWO waterschap, etc.) • Tijdens een eerste gebiedsworkshop met het gebiedsoverleg verkennen we de uitdaging en knelpunten in het huidige watersysteem, de opgaven m.b.t. de landbouw en andere functies in het gebied en brengen we de verschillende belangen (waterbehoefte), risico’s (droogte of juist overlast) en eerste ideeën van mogelijke oplossingen in beeld. We maken een afbakening van het gebied en brengen in beeld welke gebiedspartijen mee willen doen om een samenwerking tot stand te brengen en brengen tevens in beeld welke andere gebiedspartijen betrokken kunnen worden. • Het expertteam (hydroloog, landschapsarchitect, agrarisch adviseur, waterschap, gemeente) ontwikkelt op basis van deze workshop, informatie van de grondgebruikers en informatie voor een eerste versie van een visie. Waar nodig worden nog beperkte modelberekeningen en interviews met ondernemers uitgevoerd. • Tijdens een tweede gebiedsworkshop wordt de visie besproken met de gebiedspartijen, worden de oplossingen verder uitgewerkt en worden kansen om mee te koppelen met andere gebiedsopgaven in beeld gebracht.

Tijdens deze workshop onderzoeken we ook welke relaties er zijn met andere gebiedsopgaven t.a.v. duurzame landbouw maar ook (duurzame) energie, breder toepassen van water, landschap, ecologie, terugbrengen stikstofemissie en landinrichting. Dit brengt ook in beeld welke andere partijen mogelijk betrokken kunnen/moeten worden. • Het expertteam werkt de visie verder uit tot een gebiedsvisie en brengt in beeld wat er nodig is om de hydrologische, technische, financiële haalbaarheid van het plan te kunnen onderbouwen (welk onderzoek is nodig, welke metingen of analyses moeten we doen, welke geohydrologische modellen moeten worden

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022

pagina 21 van 45

opgesteld welke gegevens hebben we nodig van de ondernemers, etc.). Afspraken worden vastgelegd in een Plan van Aanpak voor de ontwerpfase van de fieldlab. • Deze fase eindigt met een derde gebiedsbijeenkomst waarbij de gebiedsvisie en het plan van aanpak voor vervolg wordt gepresenteerd en verdere afspreken over de samenwerking in de vervolgfase gemaakt/vastgelegd. Het plan van aanpak is tegelijkertijd een go-no-go moment: als er onvoldoende draagvlak is om als gebied verder te gaan en een coalitie te vormen dan stopt het proces en kunnen ondernemers eventueel verder met het uitvoeren van individuele maatregelen op perceel- of bedrijfsniveau. • Tussendoor: tijd maken voor bedrijfsbezoek, excursie en/of pilot voor ondergronds opslag zoet water of vergelijkbare situaties elders ter inspiratie voor alle betrokkenen van de gebieden in samenwerking met de Zoetwater Academie. Resultaat: • Per gebied een enthousiaste groep van agrarisch ondernemers en gebiedspartijen die een gezamenlijke visie op het watersysteem hebben ontwikkeld en samen willen optrekken bij de uitvoering van maatregelen, vastgelegd in een plan van aanpak en intentieverklaring tussen de gebiedspartijen; • Duidelijke afbakening van het gebied en omschrijving van de opgave en knelpunten, de gebiedsdoelen en mogelijke sets van oplossingen en maatregelen. • Plan van aanpak voor planfase.

Planfase (12 maanden) Het doel van deze fase is om de visie en voorgestelde oplossingen te toetsen op technisch, financieel, juridisch en beleidsmatig haalbaarheid. • Het expertteam onderzoekt de geo-hydrologische, technische en financiële haalbaarheid van de kansrijke oplossingen uit het visieplan in nauwe samenwerking met de gebiedspartijen verder uit. Gespecialiseerd advies wordt waar nodig aanvullend ingehuurd. • Waar nodig worden veldmetingen, diepteboringen of modelberekeningen uitgevoerd om de hydrologische situatie meer gedetailleerd in beeld te brengen. • Door verschillende gebiedsbijeenkomsten met de betrokken gebiedspartners werken we de oplossingen verder uit tot een gebiedsplan waarin we verschillende maatregelen uitwerken tot investeringsplan(nen) en maken we afspraken over kosten, verantwoordelijkheidsverdeling, governance, etc. • Mogelijke publiek-private financieringsmogelijkheden worden opgesteld • Belemmeringen in beleid, regelgeving en verantwoordelijkheidsverdeling worden in beeld en werken met de Taskforce Governance aan mogelijke oplossingen voor knelpunten. • Het geheel aan maatregelen werken we uit tot een gebiedsplan wat gepresenteerd wordt tijdens een openbare gebiedsbijeenkomst.

Resultaat: uitgewerkt gebiedsplan met concrete sets van maatregelen, businesscases, beheerplan / monitoringsplan voor het betreffende gebied, governance afspraken en een eerste concept financieringsplan. Ontwerp en voorbereiding uitvoeringsfase (12 maanden) • De maatregelen uit het gebiedsplan worden verder uitgewerkt tot technische ontwerpen en investeringsplannen die geschikt zijn voor indiening voor de investeringsvouchers broedplaats zoet water SD, subsidieregelingen, of zijn onderdeel van publieke investeringen (waterschap, rijk, provincie, gemeente ) of private financiering (agrarische sector, Rabobank, ketenpartners). Resultaat: investeringsplan(en) ingediend voor de investeringsvouchers of overige subsidieregelingen (POP-3, fondsen Zoetwater, etc.).

Projectplan Broedplaats Zoet Water Schouwen-Duiveland Versie: definitief tbv subsidieaanvragen Datum: januari 2022, pagina 9 aangepast 3-5-2022