20210915 Projectboek Netversterking SD TH BOZ
Tekst van het document
Projectboek Netversterking Schouwen-Duiveland, Tholen en omgeving Bergen op Zoom September 2021
Omgevingsproces en locatie- en haalbaarheidsstudie
Zoektocht naar locaties
3
Zoektocht naar locaties Omgevingsproces en locatie- en haalbaarheidsstudie Projectboek Netversterking Schouwen-Duiveland, Tholen en omgeving Bergen op Zoom September 2021
4
Inhoud
Inhoud
Het vervolgproces krijgt vorm in een uitgebreider team:
Peggy Steenbergen Omgevingsmanager hoogspanningsstation omgeving Bergen op Zoom +31 (0)6 55 23 64 57
Inhoud Voorwoord
6
Wat vooraf ging…
8
Wat gaan we bouwen?
14
Nut en noodzaak
22
Op weg naar definitieve stationslocaties en een vastgesteld tracé
28
Samen aan de slag
32
Aan de keukentafel
38
Wij werken aan het project
44
Drie vragen aan...
49
Belangrijke thema’s
51
Deel 2: Locatie - en haalbaarheidsstudie Effectbeschrijvingen van de kansrijke locaties en tracé-alternatieven
58
peggy.steenbergen@tennet.eu
Matti Baggerman Omgevingsmanager kabeltracé +31 (0)6 28 08 56 04 matti.baggerman@tennet.eu
Alex Meertens Omgevingsmanager hoogspanningsstation Schouwen-Duiveland +31 (0)6 28 08 51 83 alex.meertens@tennet.eu
Wouter Delleman Projectleider Uitvoering +31 (0)6 25 51 98 04 wouter.delleman@tennet.eu
5
6
Voorwoord
Voorwoord
7
Voorwoord Ophalen wat er leeft en speelt
De energietransitie is in volle gang, daarom moet er veel gebeuren in uw omgeving. De hoogspanningsnetten zitten vol en moeten uitgebreid worden om de toekomstige duurzame initiatieven te kunnen aansluiten. Daarom bouwen we twee nieuwe hoogspanningsstations; één op Schouwen-Duiveland en één in de omgeving van Bergen op Zoom. En er komt een ondergrondse hoogspannings kabel. Hierover gaan wij, Peggy Steenbergen en Wouter Delleman, graag in een vroeg stadium met u in gesprek. In de afgelopen periode heeft u ons virtueel kunnen
We hebben ervoor gekozen om u als omwonende of
ontmoeten tijdens zes werkateliers en een expertmeeting.
belanghebbende in een zo vroeg mogelijk stadium te
We denken dat de meesten van u het erover eens zijn dat
betrekken. Dat houdt ook in dat wij op de momenten
online samenwerken aan een complex traject als dit geen
waarop we u spraken niet altijd alles al wisten. Ook dat
pretje is. Corona maakt het ons niet makkelijk. Laten we
maakt het soms lastig, hebben we gemerkt. Aan de andere
hopen dat we elkaar bij het vervolgtraject wel ‘live’ kunnen
kant heeft het ook veel opgeleverd, zoals het meedenken
ontmoeten. We missen de zogenaamde ‘koffiepraat’.
over en aandragen van mogelijke locaties.
Toch zijn we heel blij met de hoge opkomst tijdens de werkateliers.
Het gaat in dit project niet om ‘zomaar een plek voor een hoogspanningsstation’ of het aanleggen van een
Om 40 tot 50 mensen via een scherm bij te praten,
hoogspanningskabel. Het gaat om de omgeving waar u
was wel een uitdaging. Vaak zie je dat tijdens de
misschien al jaren woont of werkt. Een omgeving die u
bijeenkomsten steeds dezelfde mensen hun stem laten
vertrouwd is en die nu verandert. Dat begrijpen wij heel
horen. Terwijl wij zo graag met iedereen in gesprek gaan.
goed, en daarom vinden wij het ook zo belangrijk om alle
Gelukkig hebben we met een aantal van u ook nog
informatie zo objectief mogelijk aan u te presenteren.
een-op-een gesprekken kunnen voeren. Om toch zo veel
Dit projectboek, met de uitgebreide effectbeoordeling en
mogelijk mensen te bereiken hebben we verschillende
verslagen, reacties op locaties enzovoorts, is daar een
middelen ingezet, zoals brieven, een digitale kaart, een
voorbeeld van. We hebben getracht het complete verhaal te
reactieformulier en een-op-een-gesprekken. Alle reacties
vertellen. Dat geeft lokale bestuurders houvast om de juiste,
en gesprekken zijn samengevat in dit projectboek, in de
gezamenlijke keuze te maken voor de locatie van de
rubriek ‘omgevingsbeeld’. Dit geeft een beeld van alle
stations en het kabeltracé.
opgehaalde informatie en belangen. We verwachten dat de lokale overheden eind dit jaar een besluit nemen. En dat we daarna weer verder met u kunnen kijken naar de inpassing van de stations en de onder grondse kabel. Want ook de vervolgstappen nemen we graag samen met u. Kijkt u het projectboek nog eens rustig door. Heeft u vragen, stel ze dan gerust. Groeten, Peggy Steenbergen en Wouter Delleman
8
Wat vooraf ging…
Op Schouwen-Duiveland en Tholen is het 50 kV-energienet van de regionale netbeheerder Enduris vol. Hierdoor kunnen we geen nieuwe, duurzame initiatieven aansluiten. Tegelijkertijd lopen ook de regionale energiewegen in West-Brabant vol. Ook daar bereikt het netwerk het maximum van de transportcapaciteit. De regionale netbeheerders Enduris en Enexis hebben om die reden gevraagd naar extra netwerkcapaciteit.
Wat vooraf ging…
Wat vooraf ging…
9
Noodzaak voor Schouwen-Duiveland en Tholen
Noodzaak voor West-Brabant
Op Schouwen-Duiveland en Tholen heeft het bestaande
dicht. De RES West-Brabant voorziet in een extra behoefte
50 kV-netwerk van de regionale netbeheerder Enduris
aan duurzame opwekking van circa 320 MW in het gebied
geen transportcapaciteit meer. Ook nadert een aantal
Bergen op Zoom / Halsteren. Voor veel zonneparken en
componenten en verbindingen het einde van hun
wind op land is aansluiting nodig op het 150 kV-net van
levensduur. De verwachte hoeveelheid duurzaam
TenneT en op het middenspanningsniveau van Enexis. De
opgewekte stroom in de regio zal de transportcapaciteit
nabijgelegen 150 kV-stations Bergen op Zoom, Dinteloord,
van het bestaande 50 kV-netwerk ruimschoots overtreffen.
Roosendaal en Woensdrecht kunnen deze nieuwe
Op dit moment is er al sprake van congestie. Er kunnen
(duurzame) ontwikkelingen niet of slechts in (zeer) beperkte
geen grootschalige, duurzame initiatieven meer worden
mate aan. Daarnaast is het bestaande 150 kV-onderstation
aangesloten. Daarnaast toont de Systeemstudie Zeeland
in Bergen op Zoom volledig bezet en kan dit station fysiek
aan dat er vanaf 2030 ook onvoldoende transportcapaciteit
niet verder worden uitgebreid. Het petrochemische bedrijf
beschikbaar is voor ‘verbruik’ als het net niet versterkt
Sabic in Bergen op Zoom wil ook zijn eigen productieproces
wordt. Een aansluiting op het 150 kV-netwerk is daarom
elektrificeren, waardoor de belastingvraag van Sabic
essentieel.
toeneemt tot 300 MW. Wij kunnen deze belastingvraag nu
Ook in West-Brabant slibt het regionale elektriciteitsnet
niet faciliteren.
10
Wat vooraf ging…
Wat vooraf ging…
Haalbaarheidsstudie Het nettechnische alternatief in de studie van D-Cision was nog niet in detail uitgewerkt. TenneT heeft daarom Arcadis opdracht gegeven om het te concretiseren in een haalbaarheidsstudie. In een haalbaarheidsstudie onderzoeken we welke mogelijkheden er zijn voor een nettechnisch alternatief. Daarbij houden we rekening met de binnen TenneT gestelde eisen die voortkomen uit wetten, codes en beleidsregels. Daarnaast
Even terugkijken: van 2018 tot nu 2018
worden ook vastgestelde notities, beleidsdocumenten, bestemmingsplannen, ruimtelijke besluiten en vergunningen van gemeentes, provincies en het Rijk meegenomen in de studie. De haalbaarheidsstudie leidde tot een voorkeursalternatief: een 150/20 kVstation op Schouwen-Duiveland en koppeling met een nieuw 380/150/20 kV-station bij Bergen op Zoom.
Februari 2019
2019
Februari 2020
2020
Definitieve keuze oplossingsrichting De resultaten van de haalbaarheidsstudie en de
Nettechnische verkenning Enduris
Aanvraag extra netwerkcapaciteit Enexis
aanvullende aanvraag van Enexis zijn in 2020
Met de knelpunten die Enduris zag in het
Aanvraag extra netwerkcapaciteit Enduris
Terwijl de haalbaarheidsstudie van Arcadis liep,
en projectplan. Dit is nodig voor een besluit om
elektriciteitsnet, heeft Enduris samen met Stedin,
In februari 2019 heeft Enduris een officiële
diende ook Enexis in februari 2020, op basis van
geld vrij te maken voor de start van een project
TenneT en D-Cision in 2018 een nettechnische
aanvraag ingediend bij TenneT voor extra capaciteit
hun productieprognoses voor de zichtperiode
en daarmee de studiefase te beëindigen. Het
verkenning uitgevoerd. Die had als doel: het vinden
in de regio Schouwen-Duiveland en Tholen.
2020-2030, een aanvraag in voor extra
document voorziet in een oplossing voor de
van een nettechnische oplossing die leidt tot de
netwerkcapaciteit in de omgeving van Bergen op
aansluitverzoeken van zowel Enduris als Enexis.
laagst maatschappelijke kosten, die toekomstvast
Zoom. De aanvraag van Enexis voor netversterking
Het voorgestelde alternatief en de bijbehorende
is en die op hoofdlijnen haalbaar en maakbaar is.
in West-Brabant, versterkte de oplossingsrichting
investering zijn goedgekeurd door de directies van
Er is technisch gekeken naar verschillende
uit de nettechnische verkenning door D-Cision en
TenneT, Enduris en Enexis. De betrokken
oplossingsrichtingen om het elektriciteitsnetwerk
de haalbaarheidsstudie van Arcadis: een nieuw
gemeenten zijn op ambtelijk en bestuurlijk niveau
op Schouwen-Duiveland en Tholen te versterken.
380/150 kV-station bij Bergen op Zoom, aangevuld
ingelicht over de start van het project en stemden
met een 20 kV-gedeelte van Enexis om te voorzien
in 2021 in met een participatieproces om tot
in de regionale netwerkcapaciteit.
specifieke locatiekeuzes te komen.
door TenneT verwerkt in een intern investerings-
11
12
Wat vooraf ging…
Wat vooraf ging…
Waarom is deze oplossingsrichting de beste keuze? Waarom hebben TenneT, Enduris en Enexis uiteindelijk gekozen voor het alternatief met een nieuw 150/20 kV-station op Schouwen-Duiveland en een nieuw 380/150/20 kV-station bij Bergen op Zoom? •
Het alternatief voldoet aan de aansluitverzoeken van zowel Enduris als Enexis; het biedt kansen voor het verbinden van nieuwe (duurzame) ontwikkelingen op SchouwenDuiveland en Tholen en (duurzame) ontwikkelingen in het westelijk deel van de provincie Noord-Brabant. Het alternatief houdt rekening met de realisatie van aanvullende infrastructuur in de directe omgeving van Bergen op Zoom, zoals vereist is op basis van de aanvraag tot netversterking van Enexis.
•
Het alternatief leidt tot een directe aansluiting van Schouwen-Duiveland en Tholen op het 380 kV-net en beperkt het gebruik van transportcapaciteit van het bestaande 150 kV-net in Zeeland.
•
Het alternatief beperkt het aantal kilometers nieuwe 150 kV-kabels.
•
Het alternatief heeft de laagste netverliezen, met als gevolg de laagste CO2-uitstoot.
•
Het alternatief kan worden beschouwd als toekomstbestendig en robuust en maakt toekomstige groei van duurzame initiatieven in Zeeland en West-Brabant mogelijk (in vergelijking met de andere alternatieven).
•
Het alternatief leidt tot de laagste totale kosten voor de samenleving. Voor zowel Enduris als Enexis is de Samenwerkingsregeling Elektriciteit (“Samenwerkingscode”) van toepassing. In artikel 2 van dit samenwerkingsarrangement is bepaald dat als er verschillende opties zijn om te voorzien in een efficiënte elektriciteitsinfrastructuur met sterk uiteenlopende kosten, de optie met de laagste totale kosten voor de samenleving waar mogelijk moet worden toegepast.
13
14
Wat gaan we bouwen?
Wat gaan we bouwen?
Wat gaan we bouwen?
1. 1
Een hoogspanningsstation (380 kV / 150 kV / 20 kV) in de buurt van de bestaande 380 kV-hoogspanningslijn nabij Bergen op Zoom.
2. 2
Een hoogspanningsstation (150 kV / 20 kV) op Schouwen Duiveland.
3 3.
Een ondergrondse hoogspanningsverbinding (150 kV) tussen de hoogspanningsstations op Schouwen-Duiveland en bij Bergen op Zoom, via Tholen of Sint Philipsland.
4. 4
Een tweetal transformatoren (150 kV / 50 kV / 20 kV) op Tholen die worden verbonden door een nieuwe ondergrondse 150 kVhoogspanningsverbinding met het toekomstig hoogspanningsstation in Bergen op Zoom.
De snelle groei in het aanbod van zonne- en windenergie en de sterke opkomst van decentrale opwek, zorgt dat het hoogspanningsnet op veel plaatsen in Nederland aangepast moet worden. Regionale én nationale verbindingen moeten versterkt worden en hoogspanningsstations moeten worden uitgebreid of nieuw worden gebouwd. Dat alles is nodig om een goede aan- en afvoer van elektriciteit mogelijk te maken. Dit is ook het geval op de regionale elektriciteitswegen op Schouwen-Duiveland, Tholen en in West-Brabant. Samen met de regionale netbeheerders (Enduris en Enexis) en betrokken gemeenten werken we aan deze versterking. De gekozen oplossing omvat de volgende projecten:
15
16
Wat gaan we bouwen?
Wat gaan we bouwen?
17
1 380/150/20 kVhoogspanningsstation Bergen op Zoom Het 380/150/20 kV-hoogspanningsstation dat we gaan bouwen in de omgeving van Bergen op Zoom is een groot station. Het bestaat in feite uit drie delen: een 380 kV- en 150 kV-gedeelte van TenneT en een 20 kV-gedeelte van Enexis. Het station wordt in totaal 405 meter lang en 325 meter breed. Het 380 kVgedeelte is 215 meter lang. Het 150 kV-gedeelte dat daarachter komt is 110 meter lang en tenslotte komt er een 20 kV-gedeelte van 80 meter lengte.
380 kV-station
We houden rekening met een toekomstige uitbreiding
150 kV-station
We houden rekening met een toekomstige uitbreiding van
Het 380 kV-gedeelte van het station wordt gebouwd en
naar vier 380/150 kV-transformatorvelden. Op het
Het 150 kV-gedeelte van het station wordt gebouwd en
elf velden. Daarnaast krijgt het stationsgedeelte een centraal
beheerd door TenneT en krijgt drie hoofdrails en de
380 kV- gedeelte komt een centraal dienstengebouw te
beheerd door TenneT en bestaat uit twee hoofdrails, ieder
dienstengebouw, mogelijk met twee sectiegebouwen.
volgende velden:
staan van maximaal vier meter hoogte. Daarnaast staat
bestaand uit twee secties. Daarnaast bevat dit
Dit worden lage gebouwen van maximaal vier meter hoog.
bij ieder veld een klein, laag veldhuisje.
stationsgedeelte:
In de toekomst wordt het station ook verbonden met de
380 kV-verbinding tussen Rilland en Geertruidenberg
De inkoppeling op de bestaande 380 kV-verbinding gebeurt
•
die door de omgeving loopt;
met bovengrondse hoogspanningslijnen. De verbinding
Drie transformatorvelden voor 380/150 kV-
tussen Rilland en Geertruidenberg is een ‘interconnector’,
transformatoren;
een kritische hoogspanningsverbinding die richting België
•
• •
Vier lijnvelden voor de inkoppeling op de bestaande
bestaande 150 kV-stations in Bergen op Zoom en
Twee koppelvelden voor het koppelen van de
(Zandvliet) loopt. Vanwege leveringszekerheid mogen dit
hoofdrails.
soort 380 kV-verbindingen niet ondergronds worden gebracht.
Drie transformatorvelden voor een koppeling met de
Dinteloord.
380/150 kV- transformatoren; • • • • •
Twee kabelvelden voor de kabels naar de
20 kV-station Enexis
transformatoren op Tholen;
Het 20 kV gedeelte van het station wordt gebouwd en
Twee transformatorvelden voor de voeding van het
beheerd door Enexis en bevat vijf 150/20 kV-
150/20 kV-net van Enexis;
transformatoren en vijf gebouwen voor de
Twee kabelvelden voor de voeding van het
middenspanningsinstallaties. Er is ruimte voor nog vijf
150 kV-station op Schouwen-Duiveland;
transformatoren en vijf gebouwen in de toekomst.
Twee dwarskoppelvelden voor het koppelen van
De transformatoren zetten de 150 kV-spanning om naar
de hoofdrails;
20 kV en andersom. Daardoor kan spanning van het
Twee langskoppelvelden voor het koppelen van de
150 kV-net verder op het lokale 20 kV- middenspanningsnet
secties.
vervoerd worden.
18
Wat gaan we bouwen?
Wat gaan we bouwen?
2 150/20 kVhoogspanningsstation Schouwen-Duiveland Het 150/20 kV-hoogspanningsstation dat we gaan bouwen op SchouwenDuiveland bestaat uit een 150 kV-gedeelte van TenneT en een 20 kVgedeelte van Enduris. De twee gedeeltes liggen tegen elkaar aan en zijn van elkaar gescheiden door een hek. Het 150 kV-gedeelte neemt ongeveer 250 bij 120 meter in beslag, het 20 kV-gedeelte wordt ongeveer 250 bij 60 meter groot. Het station wordt in totaal dus 250 bij 180 meter.
150 kV-station
Het 150 kV-gedeelte van het station is het grootste
20 kV-station Enduris
Het 150 kV-gedeelte van het station wordt gebouwd en
onderdeel, maar het is ook het meest doorzichtig en
Het 20 kV-gedeelte van het station bevat drie 150/20
beheerd door TenneT en bevat de 150 kV-schakelinstallatie,
transparant omdat je tussen de schakelvelden door kunt
kV-transformatoren van ongeveer drie tot vier meter hoog.
die bestaat uit twee hoofdrails. Daarnaast bevat dit
kijken. Het aantal schakelvelden is in de toekomst uit te
Daar bovenop komen connectoren. In de toekomst is dit uit
stationsgedeelte:
breiden tot maximaal negentien schakelvelden. Daarnaast
te breiden tot maximaal vijf transformatoren. De
staat er op het 150 kV-gedeelte een gebouw, het centraal
transformatoren zetten de 150 kV-spanning om naar
•
twee kabelvelden;
dienstengebouw. Dit gebouw bevat onder andere de
20 kV en andersom. Daardoor kan spanning van het
•
drie transformatorvelden voor 150/20 kV-
besturings- en beveiligingsinstallaties van de 150 kV-
150 kV-net verder op het lokale 20 kV-middenspanningsnet
transformatoren;
schakelvelden en een verblijfsruimte. Het centraal diensten
vervoerd worden. Op het 20 kV-gedeelte van het station
één koppelveld.
gebouw heeft een hoogte van maximaal vier meter.
komen daarnaast drie gebouwen voor het plaatsen van de
•
20 kV-schakelinstallaties. Ook dit kan in de toekomst uitgebreid worden tot vijf gebouwen.
19
20
Wat gaan we bouwen?
Wat gaan we bouwen?
3 Ondergrondse 150 kVhoogspanningsverbinding De kabelverbinding tussen Bergen op Zoom en Schouwen-Duiveland bestaat uit een tweecircuit 150 kV-kabelverbinding met een maximale lengte van 30 kilometer. De breedte van de verbinding in het bestemmingsplan
Maximale kabellengte verhoogd naar 30 kilometer
wordt circa 21 meter. Voor de aanleg is een werkstrook
Standaard hanteert TenneT een maximale
150 kV-verbinding wordt uitgevoerd met kabels onder
kabellengte van 25 kilometer. Met die kabellengte
de grond. Er komen op Schouwen-Duiveland geen
zijn onze installaties gegarandeerd beschermd.
bovengrondse hoogspanningslijnen van en naar het
Er zit nog een veiligheidsmarge in. Vanwege de
nieuwe 150 kV-station.
nodig van circa 35 meter breed. De volledige
4
afstand tussen Station omgeving Bergen op Zoom en Schouwen-Duiveland is er in dit specifieke geval onderzocht of een iets langere kabel veilig gebruikt kan worden, zonder dat het de schakelapparatuur kan beschadigen. Dat blijkt mogelijk, waardoor de maximale kabellengte verhoogd is naar 30 kilometer.
Transformatoren op Tholen (Enduris) Enduris heeft de gemeente Tholen gevraagd om medewerking voor de ontwikkeling van een klein transformatorstation (vermogenstransformatoren en bijbehorende gebouwen) met - op termijn - een capaciteit van 200MVA en meer. Het station is onderdeel van de totale netversterking, maar wordt door Enduris als apart project opgepakt en uitgevoerd. Enduris organiseert in samenwerking met de gemeente Tholen de verdere uitwerking en het omgevingsproces voor de transformatoren op Tholen en de bijbehorende kabel naar het nieuwe hoogspanningsstation bij Bergen op Zoom.
21
22
Nut en noodzaak
Nut en noodzaak
Nut en noodzaak
Martin Martens - Enduris
Christina Hoes - Enexis
23
24
Nut en noodzaak
Nut en noodzaak
25
De transportcapaciteit van het bestaande 50 kV-netwerk op SchouwenDuiveland en Tholen van de regionale netbeheerder Enduris zit vol. De hoeveelheid duurzaam opgewekte stroom in de regio overtreft de transportcapaciteit van het bestaande netwerk. Nu is er al sprake van congestie, dus een nieuwe aansluiting op het 150 kV-netwerk om de duurzame opwek af te kunnen voeren, is essentieel. Martin Martens, manager energietransitie bij Enduris, licht toe waarom dit van belang is. Snelle groei
Op Schouwen-Duiveland en Tholen zijn niet voldoende
“Enduris heeft de wettelijke verplichting om mensen een
partijen die de opwekking van energie kunnen afschalen,
aansluiting te geven wanneer ze daar om vragen. In de
om zo minder energie toe te laten op het netwerk. Dat is
laatste vijf jaar is het aantal aanvragen fors gestegen, de
dus geen optie.” Enduris zocht daarom samen met TenneT
groei van duurzame energieopwekking gaat zo hard dat
naar een toekomstvaste oplossing om het elektriciteits
uitbreiding van de netcapaciteit nodig is”, begint Martin.
netwerk op Schouwen-Duiveland en Tholen te versterken.
“Het tempo van de groei heeft ons wel verrast. Op
Een directe koppeling met een nieuw 380/150/20 kV-
Schouwen-Duiveland en Tholen zijn de afgelopen jaren,
hoogspanningsstation in West-Brabant, waar ook
mede door de interessante subsidieregelingen, enorm veel
netuitbreiding nodig is, biedt voor de totale regio de
kleinere initiatieven ontstaan. Denk aan zonnepanelen op
beste, blijvende oplossing.
boerenschuren. Het zijn een heleboel druppels die de
Martin Martens - Enduris
“Het net hier op Schouwen-Duiveland en Tholen zit echt vol. Overvol.” Foto: Suzan Fotografie
emmer doen overlopen. Overigens gaat het in heel Zeeland
Duurzame doelstellingen
hard. In 2020 is hier een vermogen aan zonnepanelen
Voor Martin kan de realisatie van de netuitbreiding niet snel
aangesloten op het elektriciteitsnet, dat overeenkomt met
genoeg beginnen. “Er staan op dit moment 90 duurzame
een kwart van de totale elektriciteitsvraag. Duurzame
projecten in de ijskast, die niet gerealiseerd kunnen worden
initiatieven zijn snel te realiseren. Voor een netuitbreiding
omdat het netwerk vol zit. In totaal gaat dat om 32 MW aan
heb je vele jaren nodig, dus loop je al snel achter de feiten
opwek. Daarvoor zijn al miljoenen subsidie gereserveerd,
aan.”
die nu niet benut kunnen worden. Daarnaast moet er nog het nodige bijkomen, als we de doelstellingen uit de
Nieuwe mogelijkheden
Regionale Energiestrategie (RES) Zeeland willen halen.
Schouwen-Duiveland en Tholen zijn vooral
Volgens de huidige doelstellingen in de RES willen we in
productiegemeentes. Er wordt meer energie geproduceerd
Zeeland vóór 2030 in totaal 1.700 MW duurzame opwek
dan er wordt verbruikt. Een nieuwe aansluiting op het
realiseren. We zitten nu op ongeveer 825 MW, dus er zijn
150 kV-netwerk zorgt dat al die opgewekte energie
nog heel wat nieuwe initiatieven nodig. Met de oplossing die
afgevoerd kan worden. Martin: “We hebben onderzocht
we samen met TenneT en Enexis hebben gevonden, weten
of congestiemanagement een oplossing zou kunnen zijn.
we dat we de komende tientallen jaren ruimte hebben voor
Dat betekent dat je met grotere elektriciteitsproducenten
nieuwe en meer duurzame initiatieven in heel Zeeland en
afspraken maakt om het aanbod en de vraag naar
West-Brabant.”
elektriciteit te sturen.
26
Nut en noodzaak
Nut en noodzaak
27
Christina Hoes - Enexis
“We hebben ruimte nodig voor nieuwe duurzame initiatieven.”
Enexis diende in februari 2020 een aanvraag in bij TenneT voor extra netwerkcapaciteit in West-Brabant. Op basis van productieprognoses blijkt dat in de regio West-Brabant, onder andere in de omgeving van Bergen op Zoom, onvoldoende aansluitmogelijkheden zijn om de doelstellingen van de Regionale Energie Strategie (RES) te kunnen halen. Christina Hoes, strategisch adviseur energietransitie bij Enexis, legt uit waarom een nieuw 380/150/20 kV- station bij Bergen op Zoom een toekomstbestendige oplossing is. Interesselijst
en dan vooral in de omgeving van Bergen op Zoom, blijkt
“Mede aangejaagd door de Stimuleringsregeling Duurzame
dat we onvoldoende aansluitmogelijkheden hebben voor
Energieproductie (SDE) subsidies zien we in de regio
nieuwe duurzame initiatieven op de bestaande 150 kV-
West-Brabant een exponentiële groei van duurzame
hoogspanningsstations.” De aanleg van een nieuw station is
initiatieven”, vertelt Christina. “De energietransitie gaat nu zo
voor Enexis dan ook noodzakelijk, omdat de vier huidige
hard dat de elektriciteit die wordt opgewekt uit wind en zon
stations in de omgeving niet de oplossingen kunnen bieden
elke vijf jaar verdubbelt. De groei van de initiatieven gaat
die nodig zijn. “Het bestaande station in Bergen op Zoom en
alleen niet gelijk op met de uitbreiding van de netcapaciteit.
het station in Woensdrecht zitten vol, daar zijn nauwelijks
We moeten als netbeheerder verstandige en goed
uitbreidingen mogelijk. En de stations bij Roosendaal en
onderbouwde keuzes maken, iedereen betaalt er immers
Dinteloord liggen technisch gezien te ver weg voor
aan mee. Als we kijken naar West-Brabant moeten we
aansluitingen uit de regio Bergen op Zoom.”
helaas veel initiatiefnemers teleurstellen. Er is de komende jaren gewoonweg te weinig capaciteit beschikbaar om alle
Ambitie realiseren
opgewerkte duurzame energie af te kunnen voeren. Daarom
Het nieuwe hoogspanningsstation bij Bergen op Zoom zorgt
moet er, naast alle lopende uitbreidingen op ons net, snel
ervoor dat het regionale energienetwerk van Enexis er weer
iets gebeuren.” Nieuwe aanvragen voor aansluitingen komen
tientallen jaren tegenaan kan. “In West-Brabant willen we
bij Enexis nu op een interesselijst. Zodra de netversterking
vóór 2030 in totaal 2,4 TWh duurzame energie opwekken.
- met name op het hoogspanningsnet - uitgevoerd is,
We zijn op de goede weg. Op dit moment hebben we de
kunnen ze weer aangesloten worden. “En dat is hard nodig
doelstelling al voor ruim 70% gerealiseerd, maar we hebben
om de ambities vanuit de RES voor 2030 te kunnen halen.”
dus nog wat stappen te zetten.” Christina benoemt dat ook de elektrificatie van de industrie een grote rol gaat spelen in
Bestaande stations vol
dit geheel: “Naast het halen van de RES-ambities moeten
De aanvraag van Enexis voor uitbreiding van het net, volgt
we ook vooruitdenken in het kader van de ontwikkelingen
uit een uitgebreide studie. “We analyseren voortdurend de
voor de industrie in de regio, alsook de duurzame mobiliteit.
invloed van de energietransitie op het huidige net, en
Het nieuwe station bij Bergen op Zoom zal dus ook een
signaleren dan uiteenlopende uitdagingen. Soms kunnen we
faciliterende rol gaan spelen als het gaat om onder andere
die oplossen binnen ons huidige netwerk. Bijvoorbeeld door
het verduurzamen van de industrie in West-Brabant. De
een bestaand station uit te breiden. In dit geval is er een
oplossing die we samen met TenneT gevonden hebben zal
geheel nieuw hoogspanningsstation nodig. In nauw overleg
ons helpen om in de komende jaren alle doelen voor de
met TenneT en Enduris is er een totaaloplossing bedacht,
gehele regio te behalen.”
die voor een regio-overstijgende oplossing zorgt. Als we puur kijken naar ons eigen werkgebied in West-Brabant,
Foto: Enexis
28
Op weg naar definitieve stationslocaties en een vastgesteld tracé
Op weg naar definitieve stationslocaties en een vastgesteld tracé
Op weg naar definitieve stationslocaties en een vastgesteld tracé Omdat er nu al knelpunten in het energienetwerk zijn, willen de overheden en de netbeheerders (TenneT, Enduris en Enexis) de netversterking uiterlijk in 2025 realiseren. Maar voordat het zo ver is, moet er nog heel wat worden gedaan.
Planning Omgevingsdialoog
Vervolgstappen
September 2021: Alternatieven voor de stationslocaties en het tracé zijn nader onderzocht en uitgewerkt.
TenneT, Enduris en Enexis beseffen dat de aanleg van de
De volgende stap is dat de betrokken gemeenten (Bergen
Deze worden gepubliceerd in een projectboek.
nieuwe infrastructuur invloed heeft op de omgeving. De
op Zoom, Schouwen-Duiveland, Tholen en Steenbergen)
netbeheerders vinden het daarom belangrijk om vroegtijdig
op basis van dit projectboek een afweging en keuze maken
Najaar 2021: Op basis van het projectboek kunnen de gemeentes keuzes maken en ruimtelijke
in overleg te gaan met de gemeenten, stakeholders en
voor de stationslocaties en het tussenliggende kabeltracé.
randvoorwaarden stellen aan de uitwerking van de locaties, inpassing en inrichting van de stations en het kabeltracé.
inwoners, om gezamenlijk tot keuzes voor locaties, ontwerp
TenneT gaat vervolgens in het najaar van 2021 aan de slag
en een goede inpassing in de omgeving te komen. De
met de detailuitwerking van het voorkeursalternatief.
Najaar 2021: Nadere uitwerking voorkeurstracé en beginnende gesprekken met grondeigenaren.
afgelopen maanden is er een uitgebreide omgevingsdialoog
Ook daarbij wordt de omgeving weer betrokken:
Met omwonenden gaan we in overleg over de landschappelijke inpassing van de stations.
gehouden om belangen, gebiedskennis en zorgen op te
perceeleigenaren worden benaderd en omwonenden van
halen en de verschillende locatiealternatieven te trechteren.
stationslocaties krijgen de vraag om mee te denken over de
Begin 2022: Start bestemmingsplanprocedures, vervolggesprekken met grondeigenaren. Voorafgaand aan de
Dit projectboek is daar het resultaat van: het bevat een
landschappelijke inpassing van de stations. Begin 2022
procedure organiseren we informatieavonden in de regio.
beschrijving van de effectonderzoeken en omgevings
worden de definitieve plannen ingediend bij de betrokken
belangen van kansrijke stationslocaties en kabeltracés.
overheidsinstanties voor de te doorlopen wettelijke
Eind 2022: Vaststelling definitieve bestemmingsplannen.
planprocedures en het verkrijgen van de benodigde vergunningen.
2023: Start bouwproces hoogspanningsstations en aanleg ondergrondse kabel. 2025: Ingebruikname van de hoogspanningsstations en de 150 kV-kabel. Enexis en Enduris gaan daarna nog verder met uitbreiding van het middenspanningsnetwerk op Schouwen-Duiveland en in West-Brabant.
29
30
Op weg naar definitieve stationslocaties en een vastgesteld tracé
Op weg naar definitieve stationslocaties en een vastgesteld tracé
31
De energietransitie heeft flinke gevolgen voor het elektriciteitsnet. Op veel plekken in Nederland moet het net aangepast, versterkt en toekomstbestendig worden gemaakt. “En dat zijn grote projecten, met vaak grote invloed op de omgeving”, beseft ook Ramon Kemperman, projectleider Licensing bij TenneT. TenneT beheert in Nederland het landelijke hoogspannings
Invloed
net van 110 kV en hoger, terwijl de regionale netbeheerders
Met de aanleg van een nieuwe hoogspanningsverbinding is
stroom met een lager voltage (tot 110 kV) doorgeven.
TenneT gemiddeld 5 tot 8 jaar bezig. “Voordat het project
Ramon: “Zowel de regionale netbeheerders als TenneT
echt kan beginnen, ben je al 2,5 jaar verder”, vervolgt
hebben een aansluitplicht. Voor de regionale netbeheerders
Ramon. “Dat zie je bij deze netversterking ook. In 2018 zijn
betekent dat dat ze bedrijven en particulieren moeten
we al begonnen met een netstudie. We zoeken daarbij altijd
aansluiten op het elektriciteitsnet. En voor ons betekent
een robuuste totaaloplossing voor de hele regio. Als de
het dat we aanvragen van de regionale netbeheerders
oplossingsrichting concreet is, maken we een project- en
voor reconstructies van het elektriciteitsnet in behandeling
investeringsplan. Zodra dat akkoord is, kunnen we aan de
nemen.”
slag. Althans, dan begint de planfase. Procedures voor dit soort ingrijpende infrastructuur duren lang. Want we
Ontwikkelingen volgen
beseffen dat niemand zit te wachten op een hoogspan
De laatste jaren volgen die aanvragen voor netversterkingen
ningsstation of –mast in zijn of haar achtertuin. Hoe nuttig
en reconstructies elkaar in rap tempo op. “Het regionale
en noodzakelijk het ook is. Het heeft invloed.”
elektriciteitsnetwerk slibt door alle decentrale opwek op veel
Ramon Kemperman - TenneT
“We kunnen niet altijd tot een breed gedragen oplossing komen”
plekken in Nederland vol. Het netwerk is daar niet geschikt
Utopie
voor. We krijgen daardoor steeds meer verzoeken voor
Dat is ook precies de reden dat TenneT steeds vaker vroeg
netversterkingen. TenneT zorgt dat alle opgewekte stroom
met de omgeving in gesprek wil. Ramon: “We vinden het
het landelijke hoogspanningsnet op kan, richting de
belangrijk om al snel de belangen en zorgen op te halen in
grootverbruikers. Wat het lastig maakt, is dat daar vaak veel
de omgeving. We zijn gebonden aan wet- en regelgeving en
tijd voor nodig is. Een zonnedak is snel gelegd, maar voor
kaders. Maar daarbinnen kan iedereen zijn geluid laten
de bouw van nieuwe hoogspanningsverbindingen moet je
horen. We kunnen daar niet altijd gehoor aan geven, maar
jaren uittrekken.” Vooruitkijken en snel anticiperen is een
kijken wel serieus in hoeverre we onze plannen er op kunnen
must. “We volgen de ontwikkelingen in het energie- en
afstemmen.” Een breed gedragen oplossing is het ultieme
duurzaamheidsbeleid op de voet. Niet alleen landelijk, maar
doel, maar volgens Ramon helaas niet altijd mogelijk.
ook met de regionale netbeheerders samen.”
“De belangen lopen vaak sterk uiteen. We kunnen het nooit iedereen naar de zin maken. Dat is een utopie. Maar dat is ook niet het doel. Alle meningen bij elkaar, maken onze plannen beter. En het helpt de gemeentes bij het maken van verstandige keuzes tijdens het besluitvormingsproces. Het is een hele andere benadering dan vroeger, maar erg waardevol.”
32
Samen aan de slag
Samen aan de slag
33
Begin april 2021 zijn we begonnen met een participatieproces om kansrijke locaties voor de nieuwe hoogspannings stations bij Bergen op Zoom en op Schouwen-Duiveland te zoeken. We organiseerden werkateliers en nodigden de omgeving breed uit om te reageren op de kansrijke locaties. Geheel in de gedachte van de nieuwe Omgevingswet,
In gesprek
zochten we samen met belanghebbenden naar geschikte
Zodra de definitieve stationslocaties bekend zijn, beginnen
locaties voor de nieuwe hoogspanningsstations op
we opnieuw een omgevingsdialoog. Met omwonenden van
Schouwen-Duiveland en bij Bergen op Zoom. Tijdens
de voorgestelde locaties van de hoogspanningsstations
digitale werkbijeenkomsten met belanghebbenden zijn
gaan we dan nadenken over de meest optimale inpassing
kansrijke locaties besproken en konden suggesties voor
van het station. Welke landschappelijke maatregelen kunnen
alternatieve stationslocaties worden gedaan. Uiteindelijk zijn
we nemen om het station goed aan te laten sluiten bij het
er zes kansrijke locaties voor Schouwen-Duiveland en vijf
omringende landschap? We betrekken bij dit proces een
locaties bij Bergen op Zoom overgebleven. Van die locaties
landschapsarchitect die samen met de omwonenden om
zijn in dit projectboek de milieueffecten beschreven en de
tafel gaat.
kosten en technische consequenties in kaart gebracht. Daarnaast gaf het participatieproces ons waardevolle input voor een omgevingsbeeld: hoe kijkt de omgeving tegen de
Samen aan de slag Een terugblik op de omgevingsdialoog
verschillende locaties aan?
In de geest van de nieuwe Omgevingswet
Waarom een participatieproces?
Op 1 juli 2022 treedt de nieuwe Omgevingswet in
Vroegtijdige participatie leidt vaak tot een kwalitatief beter
werking. De wet komt in plaats van een aantal
eindresultaat. Door omwonenden nu al mee te laten denken,
bestaande wetten op het gebied van de fysieke
kunnen we bij de realisatie van het project rekening houden
leefomgeving. De Omgevingswet vereist
met de belangen en wensen van belanghebbenden.
vroegtijdige participatie. Op die manier wordt
Natuurlijk wil dat niet zeggen dat alle wensen ingewilligd
geborgd dat de belangen van de omgeving tijdig
kunnen worden. In de planfase waarin we ons nu bevinden,
worden meegewogen. TenneT doet dat overigens
kunnen we ook niet op alle vragen een antwoord geven.
al langer. Naast de formele inspraakavonden,
Wel neemt door samenwerking het begrip voor elkaars
georganiseerd door betrokken overheidsinstanties
belangen en standpunten toe. Soms kunnen ook andere
in de ruimtelijke ordeningsprocedure, organiseert
initiatieven of ontwikkelingen met het project gecombineerd
TenneT tal van informele gelegenheden (inloop
worden uitgevoerd (koppelkansen). Daarnaast dragen de
bijeenkomsten of keukentafelgesprekken), waarop
participanten relevante kennis en contacten aan, in dit geval
iedere belanghebbende zijn of haar mening en
zijn ook nieuwe stationslocaties aangedragen.
suggesties kan geven. Met het participatieproces zoals omschreven in dit project, handelen wij in de geest van de Omgevingswet.
34
Samen aan de slag
Samen aan de slag
Terugblik op het participatieproces
3 Werkateliers en spreekuur Zowel voor Bergen op Zoom als voor Schouwen-Duiveland organiseerden we drie werkateliers. Dit deden we vanwege de coronamaatregelen online via een online
1
vergadersysteem.
Informatiebrief en uitnodiging
•
Het eerste werkatelier was vooral bedoeld om de
We begonnen het participatieproces met de bekendmaking van de plannen en een
plannen toe te lichten en gebiedskennis op te halen.
uitnodiging voor deelname aan de omgevingsdialogen in de regio’s:
Daarbij kwamen er al veel suggesties voor mogelijke stationslocaties. De ingebrachte suggesties zijn door
•
In het vastgestelde zoekgebied bij Bergen op Zoom ontvingen de bewoners van
ons onderzocht. Er bleken een aantal kansrijke locaties
103 adressen een uitnodiging om deel te nemen aan de werkateliers. Daarnaast
tussen te zitten die meegenomen zijn in het
werden belangenpartijen, zoals natuurbeheerders, uitgenodigd om deel te nemen
vervolgproces.
aan de werkateliers. Uiteindelijk meldden zich 50 belanghebbenden aan om deel te Daarnaast ontving een bredere groep omwonenden in omgeving Station Bergen op
We werkten daarnaast toe naar een aantal concretere
Zoom en Lepelstraat (3.500 adressen) een huis-aan-huis informatiebrief met een
zoeklocaties of zoekgebieden. En we presenteerden de
factsheet. Daarin lichtten we onze plannen toe en nodigden we hen uit om via de
bouwstenen die mogelijk zijn voor de landschappelijke
online projectatlas op de plannen te reageren of om bij vragen telefonisch of per mail
inpassing van een hoogspanningsstation. In het derde werkatelier werd er concreet ‘getrechterd’.
De verslagen van de werkateliers zijn te vinden in de
Aangezien het zoekgebied op Schouwen-Duiveland aan het begin van de
De deskundigen van Witteveen+Bos lichtten toe
bijlagen.
omgevingsdialoog nog erg groot was, kozen we daar voor een andere aanpak. In
waarom bepaalde locaties, op basis van wet- en
overleg met de gemeente nodigden we 64 belangenhebbenden, dorpsraden en
regelgeving of traceringsprincipes, niet kansrijk of niet
deelnemers aan eerdere dialoogsessies over duurzame energie uit voor de
haalbaar zijn. Deelnemers werden uitgenodigd om te
• Werkatelier 1: 8 april 2021
werkateliers. Daarnaast meldden zich nog een aantal omwonenden zelf actief aan.
reageren op de concrete kansrijke locaties die
• Werkatelier 2: 17 mei 2021
Uiteindelijk deden 45 deelnemers mee aan de werkateliers.
overbleven. Daarnaast boden we opnieuw de
• Werkatelier 3: 14 juni 2021
Ook op Schouwen-Duiveland stuurden we een algemene informatiebrief met een
mogelijkheid om nog nieuwe, kansrijke locaties in te
factsheet naar een groter gebied. In totaal ontvingen 2421 adressen in Oosterland,
brengen.
•
•
•
Hoogspanningsstation Bergen op Zoom
Hoogspanningsstation Schouwen-Duiveland
Naar aanleiding van de specialistische vragen die
• Werkatelier 1: 19 april 2021
informatie over de plannen en een uitnodiging om reacties achter te laten via de
tijdens de werkateliers gesteld werden over geluid en
• Werkatelier 2: 31 mei 2021
online projectatlas, per mail of telefoon.
elektromagnetische velden (EMV), organiseerden we op
• Werkatelier 3: 28 juni 2021
Nieuwerkerk, Ouwerkerk en het omliggende buitengebied een brief met meer
2
In het tweede werkatelier lichtten we onze traceringsprincipes en het beoordelingskader toe.
contact met ons op te nemen. •
•
nemen aan de werkateliers.
•
1 juli 2021 nog een extra informatiebijeenkomst over
Communicatiemiddelen
geluid en EMV voor geïnteresseerde deelnemers aan
Afsluitend kregen de deelnemers nog de gelegenheid om
Op de TenneT website, www.tennet.eu/netversterking-sd-th-boz, richtten we
de werkateliers. Experts van geluidsbureau Peutz en
ons persoonlijk te spreken, op locatie. In ontmoetings
een projectpagina in met algemene informatie over het project. We maakten een
GGD West-Brabant en Zeeland gaven hierin een
centrum de Wittenhorst in Halsteren kwamen op 22 juni
animatiefilmpje en factsheet en zorgden dat de gemeenten een nieuwsbericht over
toelichting en beantwoordden vragen. Negen personen
2021 zes mensen langs. Op Schouwen-Duiveland
de plannen en het begin van het participatieproces op hun eigen kanalen plaatsten.
namen deel aan de bijeenkomst. Het verslag van de
maakten negen personen gebruik van de gelegenheid.
Daarnaast zochten we actief de media op. Zowel de schrijvende pers (PZC, BN/DeStem)
bijeenkomst is naar alle deelnemers aan de werkateliers
Zij kwamen op 8 juli 2021 langs in Dorpshuis Oosterhof in
als Omroep Zeeland en Omroep Schouwen-Duiveland besteedden meermaals aandacht
gestuurd.
Oosterland.
aan het project en de aanvang en voortgang van het participatieproces.
35
36
Samen aan de slag
4
Samen aan de slag
37
Reactieformulier via SurveyMonkey Direct na het laatste werkatelier ontvingen de deelnemers aan de werkateliers een
Participatieproces kabeltracé
reactieformulier via de tool ‘SurveyMonkey’. Via het formulier kregen ze de vraag om
Als duidelijk is waar de hoogspanningsstations in Bergen op Zoom en op Schouwen-Duiveland komen te
nogmaals (uitgebreid) te reageren op de overgebleven kansrijke locaties. Daarnaast boden
liggen, komt het tracé van de ondergrondse kabel in beeld. Dan pas beginnen de gesprekken met de
we opnieuw de mogelijkheid om nog nieuwe, kansrijke locaties in te brengen, via een open
grondeigenaren die te maken krijgen met de aanleg van de ondergrondse kabel.
veld. 26 deelnemers aan de werkateliers voor hoogspanningsstation Bergen op Zoom
5
vulden het formulier in. Op Schouwen-Duiveland werd het formulier door 18 deelnemers
In deze fase zijn er grofweg al wel twee varianten: een noordelijk tracé via Steenbergen en Sint Philipsland en
ingevuld.
een meer zuidelijk tracé over Tholen. Dit gebied is zo groot en de exacte locatie nog zo onduidelijk, dat er nog geen contacten met de grondeigenaren zijn gelegd.
Online projectatlas Om ook mensen in de bredere omgeving inzicht te geven in de zoekgebieden en een mogelijkheid te bieden om daarop te reageren, richtten we een online projectatlas (https:// ten.projectatlas.app/schouwen-duiveland/) in. In eerste instantie waren hierop de globale zoekgebieden te zien. Op de interactieve kaart is het mogelijk om reacties te ‘pinnen’. Bezoekers kunnen een reactie, vraag of zorg achterlaten. De binnengekomen reacties – en de bijbehorende antwoorden – komen vervolgens openbaar te staan op de ‘Vraag en
Agenda
Stakeholdergesprekken en werkateliers stand juli 2021
antwoord’ kaart (https://ten.projectatlas.app/schouwen-duiveland/participatie).
April
Juni
Na het derde werkatelier zijn de specifieke overgebleven kansrijke locaties ingetekend op de
6
Ambtelijk overleg met gemeente Bergen op Zoom
3 Overleg directie Sabic over mogelijke locatie op
kaart. Via de gemeenten, de media en de website stimuleerden we mensen in de omgeving
6
Overleg met Enexis
om op de overgebleven locaties te reageren via de projectatlas. In totaal ontvingen we via de
8 1e werkatelier hoogspanningsstation Bergen op
projectatlas 131 reacties (peildatum 22-7-2021) en vragen.
Sabic-terrein 7 Locatiebezoek zoekgebied hoogspanningsstation Bergen op Zoom
Zoom 13
Overleg over locatie Sabic terrein
8
Ambtelijk overleg gemeente Tholen
13
Persgesprek met BN de Stem
10
Ambtelijk overleg gemeente Schouwen-Duiveland
14
Gesprek met windparkontwikkelaar RWE
14 3e werkatelier hoogspanningsstation Bergen op
15
Ambtelijk overleg gemeente Schouwen-Duiveland
19 1e werkatelier hoogspanningsstation SchouwenDuiveland 22
Zoom 15
22 Spreekuur deelnemers werkateliers
Bijpraatsessie met bewoners Kannewielseweg
hoogspanningsstation Bergen op Zoom 22
Mei
6 7
Overleg Waterschap Brabantse Delta
3
Bijpraatsessie met dorpsraad Ouwerkerk
6
Ambtelijk overleg gemeente Schouwen-Duiveland
10 Overleg stichting de Puupe over koppelkans Tenslotte ontvingen wij gedurende het participatieproces veel waardevolle reacties en vragen
zoetwaterleiding
uitgebreid.
landschapsarchitect 11
Verwerking reacties
Zoom
Alle input die we ontvingen tijdens de werkateliers en bijeenkomsten, via de online
25
Ambtelijk overleg gemeente Bergen op Zoom
projectatlas, het reactieformulier en per mail, brief of telefonisch, hebben we verwerkt in een
25
Ambtelijk overleg gemeente Steenbergen
register. Het register is - met geanonimiseerde reacties - aangeleverd bij het bevoegd gezag,
27 Bestuurlijk overleg gemeenten Schouwen-Duiveland,
samengevat in een omgevingsbeeld: per kansrijke stationslocatie beschrijven we feitelijk en objectief hoe de omgeving tegen de locatie aankijkt.
Juli 1 Informatiebijeenkomst over thema’s geluid en EMV 6 Overleg met vertegenwoordigers ZLTO afdeling Schouwen-Duiveland 8 Spreekuur deelnemers werkateliers hoogspanningsstation Schouwen-Duiveland
Ambtelijk overleg gemeente Bergen op Zoom
17 2e werkatelier hoogspanningsstation Bergen op
ter overweging in het besluitvormingsproces. In dit projectboek hebben we alle reacties
Duiveland
11 Overleg met Staatsbosbeheer, IVN groene Zoom en
per mail, telefonisch of tijdens persoonlijke gesprekken. Soms kort en bondig, soms heel
Ambtelijk overleg gemeente Schouwen-Duiveland
28 3e werkatelier hoogspanningsstation Schouwen-
3
Overige reacties
Ambtelijk overleg provincie Noord-Brabant
Bergen op Zoom, Tholen en Steenbergen en Ministerie van EZK 31 2e werkatelier hoogspanningsstation SchouwenDuiveland
8
Ambtelijk overleg gemeente Schouwen-Duiveland
20 Overleg Veiligheidsregio Zeeland over klimaatadaptatie / veiligheid 27 Ambtelijk overleg gemeenten Schouwen-Duiveland, Bergen op Zoom, Tholen en Steenbergen
38
Aan de keukentafel
Albert Goorden, Rian van Damme en Marc Uitdewilligen namen deel aan de werkateliers die TenneT organiseerde, in de zoektocht naar geschikte stationslocaties. Ze vertellen hoe zij dat ervaren hebben en wat ze belangrijk vinden in het locatiekeuzeproces.
Aan de keukentafel
39
Aan de keukentafel bij Albert Goorden
‘Kijk vooral goed naar de inpassing van het hoogspanningsstation’ De natuurgebieden van Staatsbosbeheer in West-Brabant kent Albert Goorden op zijn duimpje. 25 jaar werkte hij er als boswachter en zette hij zich in voor natuur en landschap. Sinds zes jaar is hij provinciaal adviseur. Zijn kennis en kunde zet hij in zodat organisaties als TenneT een ruime basis hebben om afwegingen te kunnen maken, zoals voor de keuze van een locatie voor een nieuw hoogspanningsstation. Vroeg stadium
natuur behouden, dan moeten we anders omgaan met
Alweer een jaar geleden voerde Albert de eerste
energie. Dat zorgt voor ontwikkelingen in het landschap die
gesprekken over de locatiekeuze voor het station in
je liever niet hebt, maar wel noodzakelijk zijn. Het is
West-Brabant. Staatsbosbeheer is voor TenneT een
belangrijk om goed in gesprek te blijven met de diverse
belangrijke gesprekspartner: “Wij beheren veel gebieden
stakeholders. Bij dit soort kwesties spelen, heel begrijpelijk,
in deze omgeving en we hebben ze ook in eigendom.”
diverse emoties.” Welke locatie het ook wordt, het zal nooit
Albert zoekt op zijn beurt weer contact met NAMIRO.
voor iedereen even gunstig uitpakken. Daarom is het
“Een belangrijke partner, met veel kennis. Inbreng die
volgens Albert belangrijk om elkaars standpunten goed uit
meegenomen wordt en de besluitvorming van TenneT beter
te leggen. “Je hoeft het er niet mee eens te zijn, maar door
kan maken. Het is belangrijk om al in een vroeg stadium
naar elkaar te luisteren kun je wel begrip voor de keuze
mee te praten. Ruim voor de werkateliers hebben we
krijgen.”
aangegeven dat er bij de plannen rekening gehouden moet worden met bijvoorbeeld de Princesseplaat, vanwege
Inpassing
de Natura 2000 doelen, én met het Lange Water, wat een
Nu we steeds meer richting een definitieve locatie gaan,
oud kreekrestant is.”
vindt Albert ook dat er vooral oog moet zijn voor de inpassing. “Wat betekent de komst van het station voor het
Noodzaak
zicht vanuit iemands tuin of huis? Het is een uitgestrekt en
Door de energietransitie is er een grote behoefte aan
open gebied, waarbij je ook nog eens vanaf sommige
duurzaam opgewekte elektriciteit. En dan ontkom je niet
locaties van boven op het station zou kunnen kijken. Voor
aan nieuwe hoogspanningsstations. “Wij zien de noodzaak
de mensen die het station in hun gezichtsveld hebben
van de komst van het hoogspanningsstation. Sterker nog,
staan, verandert er mogelijk veel. Daar moet je bij de
de natuur lijdt onder de klimaatverandering. Willen we de
inpassing veel aandacht aan besteden.”
40
Aan de keukentafel
Aan de keukentafel
Aan de keukentafel bij Rian van Damme
‘Breng iets van het oude landschap terug’ Rian van Damme woont in Nieuwerkerk, midden in het zoekgebied voor het nieuwe 150 kV-hoogspanningsstation op Schouwen-Duiveland. Ze kent de omgeving goed, ze is er geboren en groeide er op. Door haar studie vertrok ze naar de Randstad, maar ze verhuisde ruim 20 jaar geleden weer terug naar Schouwen-Duiveland. Sinds 2014 is ze actief lid van de Vereniging Stad en Lande, de heemkundige vereniging van Schouwen-Duiveland. Namens de vereniging nam ze deel aan de werkateliers. Karakteristiek landschap
Duidelijkheid
“Zeeland is gevormd door zee- en getijdenbewegingen.
“Het is prettig dat wij als belanghebbenden al in een vroeg
Dijken werden aangelegd en er waren dijkdoorbraken,
stadium kunnen meedenken”. Er zijn in het derde en laatste
waarvan de watersnoodramp van 1953 wellicht de
werkatelier zes kansrijke locaties overgebleven. Wanneer
bekendste is. Tijdens de wederopbouw en de grootschalige
het zuidelijk tracé niet mogelijk is, blijft er maar één over.
herverkaveling na die ramp werden kavels, wegen en
“Het was beter geweest het laatste werkatelier uit te stellen
vaarten rechtgetrokken, hoogteverschillen gelijkgemaakt en
tot de uitslag van het onderzoek naar het zuidelijk tracé
veel oude binnendijken afgegraven. Hierdoor veranderde
bekend zou zijn.” Rian begrijpt wel dat de netbeheerders
het oorspronkelijke karakter van het landschap.”
vasthouden aan hun planning. “De grote producenten die nu aangesloten willen worden op het elektriciteitsnet, lopen
Herstel landschap
subsidie mis. Maar het is schadelijk voor het vertrouwen in
Door een actieve bijdrage aan de werkateliers hoopt Rian
het hele proces als straks blijkt dat er maar één locatie
iets terug te brengen van het oude landschap, met een
mogelijk is.”
zorgvuldige locatiekeuze en inpassing van het station. “Binnen de vereniging zijn we niet blij met de komst van een industrieel gebouw in dit gebied. Maar we zijn voor de energietransitie en als een hoogspanningsstation daarvoor noodzakelijk is, zoek dan een locatie waar je iets van het oude landschap kunt terugbrengen.” Rian heeft samen met vier andere belanghebbenden een voorstel gedaan voor een locatie, waarbij inpassing plaatsvindt door een deel van een afgegraven oude binnendijk terug te brengen.
41
42
Aan de keukentafel
Aan de keukentafel
43
Aan de keukentafel bij Marc Uitdewilligen
‘We kunnen er niet omheen’ Als je de familiegeschiedenis van Marc Uitdewilligen bekijkt, ontdek je meteen de binding met het agrarische landschap in de Auvergnepolder, nabij Halsteren. Marcs ouders en grootouders groeiden op in de Auvergnepolder en hebben veel meegemaakt. “Ik ken de verhalen van mijn vader en opa nog goed”, begint Marc. “Na de watersnoodramp in 1953 hield mijn vader ’s nachts de wacht langs de dijken. De angst voor weer een dijkdoorbraak zat er goed in.” Zoekgebied
het persoonlijke contact, maar de online werkateliers
Marc is een van de eigenaren met een huis en grond in de
waren een prima alternatief. Aan het begin waren er acht
Auvergnepolder. Het perceel ligt centraal in het gebied waar
zoekgebieden voor het hoogspanningsstation, nu zijn er
straks mogelijk een hoogspanningsstation gebouwd wordt.
daar nog vijf van over. Mijn boerderij en perceel liggen
Maar het is niet de eerste keer dat er plannen zijn in dit
centraal in het zoekgebied, maar er zijn ook zoekgebieden
stukje Noord-Brabant. Het gebied was al in beeld voor
die dichter bij de dorpskern van Halsteren liggen. Vanuit
uitbreiding van een bedrijventerrein, en ook de Floriade
maatschappelijk oogpunt is een nieuw hoogspannings
richtte zijn pijlen al eens op de polder. Het blijkt een
station noodzakelijk, maar het wordt voor de gemeente
interessante locatie voor verdere ontwikkeling. Marc:
nog een spannende tijd om een goede definitieve keuze te
“In de regio is er zeker behoefte aan meer industrie en
maken.”
bedrijvigheid voor meer werkgelegenheid, die gedachte snap ik wel. Maar nu komt er in eerste instantie een
Marc is zeer benieuwd naar welke locatie het uiteindelijk
hoogspanningsstation. De exacte locatie is op dit moment
wordt, en wat dat voor zijn boerderij en huis betekent.
nog niet duidelijk, waardoor het voor mij lastig is om de
“We kunnen er niet omheen. Eerst maar eens even rustig
consequenties ervan te overzien.”
afwachten wat de exacte locatie wordt en wat dat voor ons betekent”, besluit hij.
Begrip Nu we in Nederland steeds meer overstappen op duurzame energie ontkomen we niet aan dit soort grootschalige vernieuwingen en veranderingen in ons landschap. Marc heeft alle drie de online werkateliers bijgewoond, om zich zo goed mogelijk te informeren. “Zelf ben ik meer iemand van
44
Wij werken aan het project
In de projectgroep van TenneT werken deskundigen vanuit verschillende disciplines. Onder andere techniek en landschappelijke inpassing. In dit hoofdstuk een gesprek met de betrokken mensen van deze disciplines.
Wij werken aan het project
Wij werken aan het project
45
Aan de tekentafel Parallel aan het participatieproces om locaties te bepalen voor de hoogspanningsstations, werken verschillende teams aan het ontwerp van de stations en het kabeltracé. Lead engineer Sidney Wijnbergen en kabelengineer Wim den Haas lichten toe wat daar allemaal bij komt kijken. Open installatie
eigenlijk altijd maatwerk. In aanloop naar de locatiekeuze
Samen met een team van engineers werkt Sidney aan het
ontwerpen we het station eerst en vooral alsof het zweeft:
ontwerp van de nieuwe hoogspanningsstations. “Het
we maken een basisontwerp met de onderdelen die op het
hoogspanningsnet en de daarbij behorende stations zijn
station komen. Na de locatiekeuze wordt er onderzoek
eigenlijk de slagaders van het elektriciteitsnetwerk, daar
gedaan naar bijvoorbeeld grondgesteldheid, archeologie en
mogen geen storingen in optreden”, begint Sidney.
natuur. Op basis van de uitkomsten van die onderzoeken
“Daarom moet zo’n installatie op een bepaalde manier
beginnen we met de detailengineering. We doen dat alles in
opgebouwd worden. Bij het ontwerpen van de twee
nauw overleg met Enduris en Enexis. TenneT bouwt en
hoogspanningsstations hebben we gekozen voor een open
beheert het 380- en 150 kV-gedeelte van de stations.
installatie. Hierbij wordt lucht gebruikt als isolatiemateriaal.
Enduris en Enexis bouwen en beheren de 20 kV-gedeeltes
Dit soort installaties neemt relatief gezien meer plek in
van de stations. Zij zijn dus ook zelf verantwoordelijk voor
beslag dan gesloten installaties, maar als er in de toekomst
de engineering van dat gedeelte van het station.”
problemen ontstaan, zijn deze makkelijker op te lossen. In de kleinere installaties, geïsoleerd door gas in plaats van
Route plannen
lucht, zijn reparaties veel lastiger uit te voeren. Bovendien is
Als kabelengineer kreeg Wim den Haas de opdracht om
het onderhoud aan open installaties makkelijker uit te
geschikte kabeltracés te onderzoeken om de twee nieuw
voeren en zijn ze beter voor het milieu.”
gebouwde hoogspanningsstations met elkaar te kunnen verbinden. “We hebben grofweg twee verschillende opties
Maatwerk
voor de aanleg van het tracé: een noordelijke route via
Bij het ontwerpen van een hoogspanningsstation zijn er veel
Steenbergen en Sint Philipsland, en een meer zuidelijk
factoren waar het team van engineers rekening mee moet
gelegen route over Tholen. Het uiteindelijke tracé hangt af
houden. Sidney: “Een hoogspanningsstation is in feite een
van de locatiekeuze van de hoogspanningsstations. Bij het
grote groepenkast, zoals je die thuis in de meterkast ook
bepalen van een kabeltracé houden we rekening met
hebt hangen. Alleen dan voor hoogspanning in plaats van
verschillende factoren en komen we regelmatig voor
laagspanning. De grootte van het station hangt af van het
uitdagingen te staan. We zoeken altijd naar een optimale
aantal en het soort ‘groepen’ dat je nodig hebt, nu en in de
route, waar we zo min mogelijk belemmeringen
toekomst. Dat is voor vrijwel ieder hoogspanningsstation
tegenkomen.”
weer anders. Daarmee is het bouwen van zo’n station
46
Wij werken aan het project
Wij werken aan het project
Hoe maak je een hoogspanningsstation onderdeel van een landschap?
Open ontgraving, tenzij… Bij het zogenaamde ‘traceren’ wordt zoveel mogelijk geprobeerd om bestaande infrastructuur en perceelgrenzen te volgen. Wim: “We leggen de kabels het liefst op goed bereikbare locaties, dus niet middenin een land. Dat is wel zo prettig voor de perceeleigenaar, ook wanneer er later op een moflocatie, dat zijn de verbindingsstukken waar we twee stukken kabel aan elkaar koppelen, onderhoud moet plaatsvinden. De aanleg van de kabel gebeurt in principe met een open ontgraving. Tenzij we drukke wegen, dijken of natuurgebieden moeten kruisen. In dat geval ontgraven we de moflocaties en boren we vanaf daar de kabels door de grond. Het grote voordeel van boren, is dat je enkel bij de in- en uittredepunten van de boringen moet ontgraven.”
Wim den Haas
Om de kabels te leggen is een werkstrook van zo’n 15 tot 35 meter breed nodig, afhankelijk van de locatie van het zandopslag. Uiteindelijk komen de kabels ongeveer
Uitdagingen
1,8 meter onder de grond te liggen. De originele bodem
De grootste uitdaging in het project, vormt de lange boring
wordt na de aanleg volledig hersteld in de originele staat,
onder het mastgat. Die is nodig als het zuidelijke tracé
zodat agrariërs hier geen nadeel van ondervinden.
wordt gekozen. Wim: “Hoe langer de kabel, hoe meer kracht je nodig hebt om de kabel te trekken. Die kracht kan zo groot worden, dat je de kabel kapot trekt. Een andere uitdaging is de thermische geleidbaarheid, de G-waarde, van de bodem. Bij vermogenstransport door de kabels komt warmte vrij. De kabels moeten die warmte kunnen afvoeren aan de omgeving. Maar bij de ene bodemsoort gaat dat wat beter dan in de andere. Je wilt niet dat de kabel oververhit raakt, of de bodemsamenstelling verandert door de temperatuur. Daarom onderzoeken we vooraf de bodemsoort en de G-waarde van de bodem. Op land kun je dat eenvoudig doen met een sondering, maar onder water in Natura-2000 gebied vergt dat iets meer tijd. Als de G-waarde van de bodem ter plekke ongunstig is, kunnen we eventueel een dikkere kabel gebruiken. Maar dat heeft weer als uitdaging dat de zware kabelhaspel per schip moet worden aangevoerd. Gelukkig hebben we voor vrijwel alle
Sidney Wijnbergen
uitdagingen wel een passende oplossing. Dat maakt ons werk zo leuk.”
De aanleg van een nieuw hoogspanningsstation heeft invloed op de omgeving. Er vindt een forse ingreep in het landschap plaats. Wij hebben de maatschappelijke opdracht om een zo goed mogelijke, duurzame inpassing te realiseren in een omgeving waarin mensen wonen, werken en recreëeren. Samen met omwonenden en belanghebbenden kijken we hoe de nieuwe hoogspanningsstations zo goed mogelijk ingepast kunnen worden in het bestaande landschap. Landschaps architecte Mascha Visser vertelt hoe dit proces eruit ziet.
47
48
Wij werken aan het project
Drie vragen aan...
“Al tijdens het proces om tot locatiekeuze te komen,
Extra kansen
nemen we omwonenden mee in de aanpak van de
Zodra de locatiekeuze is gemaakt en de beschikbare ruimte
landschappelijke inpassing”, begint Mascha. “Ik ben
duidelijk is, werkt Mascha in overleg met omwonenden een
begonnen met het maken van een landschapsanalyse.
landschapsplan uit. Dat plan gaat uiteindelijk mee de
Op basis van de reacties van omwonenden is die
ruimtelijke procedure in. “We proberen in het
aangescherpt. Daarnaast kijk ik ook naar de mate van
landschapsplan zoveel mogelijk in te spelen op de wensen
inpasbaarheid. Op de ene locatie is landschappelijke
van de omwonenden. Daarnaast spelen ook factoren zoals
inpassing van een hoogspanningsstation eenvoudiger dan
cultuurhistorische waarden en de bestaande natuur een
op een andere. Als er bijvoorbeeld al een dijk ligt of een
belangrijke rol. Ik kijk daarbij niet alleen naar een goede
bosje staat, is dat makkelijker. Of als het station gedraaid
inpassing van het station, maar ook naar extra kansen. Hoe
kan worden op een manier dat er geen cultuurhistorische
kunnen we bijvoorbeeld de al aanwezige flora en fauna
patronen worden doorbroken.”
versterken? Of kunnen we iets terug doen voor de
49
Drie vragen aan... De gemeenten Bergen op Zoom, Schouwen-Duiveland, Steenbergen en Tholen maken samen een integrale keuze voor de stationslocaties en het kabeltracé. Begin van dit jaar onderstreepten de gemeentes het belang van een participatiepoces. We vroegen de betrokken wethouders hoe ze dat proces ervaren hebben.
omgeving, door bijvoorbeeld een mooie wandelroute te
In gesprek met omwonenden
creëren?” Visualiseren is in het hele proces erg belangrijk.