1442352 Bijlage 1. Jaarstukken 2024 - gewaarmerkt

JAARSTUKKEN 2024

Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

2 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Inhoudsopgave JAARSTUKKEN 2024 ...............................................................................................................................................1 INHOUDSOPGAVE .................................................................................................................................................3 AANBIEDINGSBRIEF ...............................................................................................................................................7 LEESWIJZER JAARSTUKKEN 2024..........................................................................................................................10 JAARVERSLAG......................................................................................................................................................13 PROGRAMMA 1 WERKEN ....................................................................................................................................14 SUB-PROGRAMMA 1.1 ECONOMIE STERK WATER GERELATEERD .............................................................................................15 SUB-PROGRAMMA 1.2 INNOVATIEVE LANDBOUW, TUINBOUW, VISSERIJ EN AQUACULTUUR .........................................................25 SUB-PROGRAMMA 1.3 FLORERENDE KLEINSCHALIGE BEDRIJVIGHEID ........................................................................................37

SUB-PROGRAMMA 1.4 ARBEIDSMARKT IN BALANS ...............................................................................................................50 PROGRAMMA 2 WONEN .....................................................................................................................................60 SUB-PROGRAMMA 2.1 GOED EN REALISTISCH VOORZIENINGENNIVEAU ....................................................................................63 SUB-PROGRAMMA 2.2 WONEN NAAR WENS ......................................................................................................................84 SUB-PROGRAMMA 2.3 LEEFBARE KERNEN MET BETROKKEN INWONERS ..................................................................................120 SUB-PROGRAMMA 2.4 GOED EN BETAALBAAR AANBOD ZORG EN WELZIJN ..............................................................................128 PROGRAMMA 3 VERBLIJVEN .............................................................................................................................154 SUB-PROGRAMMA 3.1 SCHOUWEN-DUIVELAND VAKANTIE-EILAND .......................................................................................156 SUB-PROGRAMMA 3.4 ACTIVITEITEN AAN HET WATER ........................................................................................................173

3 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

PROGRAMMA 4 BESTUUR EN BURGERZAKEN ....................................................................................................181 OVERZICHT VAN DE ALGEMENE DEKKINGSMIDDELEN .......................................................................................188 OVERZICHT VAN DE KOSTEN VAN OVERHEAD ....................................................................................................194 VENNOOTSCHAPSBELASTING ............................................................................................................................196 ONVOORZIEN ....................................................................................................................................................197 PARAGRAFEN ....................................................................................................................................................199 PARAGRAAF 1 LOKALE HEFFINGEN...................................................................................................................................200 PARAGRAAF 2 WEERSTANDSVERMOGEN EN RISICOBEHEERSING ............................................................................................219 PARAGRAAF 3 ONDERHOUD KAPITAALGOEDEREN ...............................................................................................................232 PARAGRAAF 4 FINANCIERING

.........................................................................................................................................249 PARAGRAAF 5 BEDRIJFSVOERING ....................................................................................................................................256 5.2 Organisatieontwikkeling ...............................................................................................................................257 5.3 Structuur en inrichting ..................................................................................................................................260 5.4 Beleid en Strategie ........................................................................................................................................265 5.5 Management .................................................................................................................................................267 5.6 Medewerkers .................................................................................................................................................269 5.7 Informatie ......................................................................................................................................................272 5.8

Processen.......................................................................................................................................................277 5.9 Rechtmatigheid .............................................................................................................................................279 PARAGRAAF 6 VERBONDEN PARTIJEN...............................................................................................................................282 4 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

PARAGRAAF 7 GRONDBELEID .........................................................................................................................................319 PARAGRAAF 8 DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELING ................................................................................................................333 PARAGRAAF 9 SOCIAAL DOMEIN.....................................................................................................................................340 PARAGRAAF 10 STADS- EN DORPSVISIES ...........................................................................................................................352 Overzicht masterplannen ....................................................................................................................................381 PARAGRAAF 11 WET OPEN OVERHEID .............................................................................................................................390 JAARREKENING ..................................................................................................................................................392 BALANS PER 31 DECEMBER 2024 ...................................................................................................................................393 OVERZICHT VAN BATEN EN LASTEN

..................................................................................................................................397 TOELICHTINGEN ...........................................................................................................................................................400 Grondslagen voor waardering en resultaatbepaling ..........................................................................................401 Toelichting op de balans......................................................................................................................................410 Toelichting op het overzicht van baten en lasten ................................................................................................446 Overzicht incidentele baten en lasten .............................................................................................................446 Overzicht structurele mutaties reserves .........................................................................................................448 Wet Normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semi publieke sector (WNT) ............................449 Analyse begrotingsafwijkingen en begrotingsrechtmatigheid ............................................................................451 SINGLE INFORMATION SINGLE AUDIT (SISA)

.....................................................................................................................458 OVERZICHT GEREALISEERDE BATEN EN LASTEN PER TAAKVELD................................................................................................490 VERDELINGSPRINCIPE TAAKVELDEN ..................................................................................................................................494 5 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

RECHTMATIGHEIDSVERANTWOORDING VAN HET COLLEGE VAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS ...............................................501 CONTROLEVERKLARING .....................................................................................................................................504 BIJLAGEN ...........................................................................................................................................................505 AFGERONDE ACTIVITEITEN .............................................................................................................................................506 OVERZICHT VERLOOP INVESTERINGEN ..............................................................................................................................507 KERNGEGEVENS ...........................................................................................................................................................515

6 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Aanbiedingsbrief AAN DE LEDEN VAN DE GEMEENTERAAD

ALGEMEEN Voor u liggen de jaarstukken 2024. Met de jaarstukken legt het college van Burgemeester en wethouders verantwoording af aan de gemeenteraad over het gevoerde beleid in 2024. Ook onze inwoners krijgen hiermee inzicht in hoe het gemeentelijk geld vorig jaar is besteed. We kunnen de ontwikkelingen in onze gemeente niet los zien van wat er in de wereld gebeurt. In 2024 hadden internationale conflicten, zoals de oorlogen in Oekraïne en Israël, en veranderingen in internationale verhoudingen hun weerslag op het bredere politieke en maatschappelijke klimaat. Ook binnen Nederland zagen we verschuivingen. Na een lange formatie trad een nieuw kabinet aan, dat op meerdere terreinen een andere koers vaart dan zijn voorgangers. Deze koerswijzigingen hebben gevolgen voor het gemeentelijk beleid. De opgaven waarmee we te maken hebben, zijn groot en complex, terwijl beschikbare middelen en menskracht beperkt zijn. Voor nu zijn de gemeentelijke financiën nog op orde, maar vanaf 2026 neemt de onzekerheid hierover toe. Binnen het sociaal domein blijven thema’s als bestaanszekerheid, menselijke maat, vluchtelingenopvang, de zorg voor Oekraïners en statushouders, en de groeiende complexiteit van zorgvragen een blijvende uitdaging. Ook het tekort aan professionals in de zorg speelt hierin een rol.

We investeren daarom in een toegankelijke en integrale toegang tot ondersteuning voor alle leeftijden, met zorg dicht bij onze inwoners. Daarnaast zetten we in op preventie, door de omgeving van jeugdigen te versterken – in nauwe samenwerking met onze partners. 2024 was het derde jaar van deze coalitieperiode. Aan het eind van het jaar hebben we de balans opgemaakt. Veel plannen uit het coalitieakkoord zijn gerealiseerd of in uitvoering genomen. Ook hebben we de herijking van onze strategische visie Tij van de Toekomst afgerond, die in maart 2025 door uw raad is vastgesteld. We constateren ook dat op sommige terreinen minder is bereikt dan beoogd. Hierdoor zijn bepaalde budgetten niet volledig benut. Dit komt deels door wet- en regelgeving die de uitvoering van plannen in de fysieke leefomgeving vertraagt of belemmert. Ook speelt mee dat onze ambities soms groter zijn dan wat we binnen de beschikbare tijd en capaciteit kunnen realiseren.

7 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Deze uitdagingen vragen om een wendbare organisatie. Daarom blijven we werken aan de verdere ontwikkeling van onze organisatie en dienstverlening. Daarbij volgen we de vijf ambities uit het Organisatieprogramma 2022–2026: sterke teams, sterke bedrijfsvoering, een aantrekkelijke organisatie, goed bestuurlijk-ambtelijk samenspel en ruimte voor participatie. Ook in 2025 zetten we hier stevig op in. We kijken uit naar het gesprek met u en naar de verdere samenwerking aan een sterk en veerkrachtig Schouwen-Duiveland.

GEREALISEERD RESULTAAT 2024 Het gerealiseerd resultaat 2024 bedraagt € 3.572.866. Hiervan is € 3.213.594 het resultaat van de Gemeente en € 359.272 het resultaat van de Zuidhoek. De belangrijkste componenten die bijdragen aan dit resultaat vindt u terug aan het eind van ieder (sub-)programma. Grootste voordelen: 

Hogere algemene uitkering gemeentefonds € 989.000



Lagere lasten maarwerkvoorzieningen Wmo € 614.000



Hogere opbrengsten rente schatkistbankieren € 309.000

Grootste nadelen: 

Hogere dotatie voorziening pensioenen (voormalige) wethouders € 772.000



Hogere lasten Gebundelde uitkering (BUIG) € 247.000



Lagere baten toeristenbelasting € 207.000

TOT SLOT Wij stellen u voor de jaarstukken 2024 vast te stellen. Zierikzee, 20 mei 2025 Burgemeester en wethouders van Schouwen-Duiveland,

8 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

S.J.A. Bronsveld secretaris

J. Chr. van der Hoek burgemeester

A.M.J. van Burg

H.L.K. Canters

wethouder

Wethouder

J.G Smit wethouder

C.H. Poortvliet wethouder

A. A. ten Cate wethouder

9 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Leeswijzer jaarstukken 2024 LEESWIJZER De jaarstukken, met daarin opgenomen het jaarverslag en de jaarrekening, zijn opgebouwd uit een aantal hoofdstukken. Elk hoofdstuk staat onder een zogenoemde 'tegel'. Via de knop 'Home' rechtsbovenaan de website komt u altijd weer terug op de startpagina van de jaarstukken. Via de knop 'Programma's' kunt u rechtstreeks naar andere hoofdstukken navigeren. Het jaarverslag is geschreven vanuit het college van burgemeester en wethouders en is gericht aan de gemeenteraad. Onder de tegels treft u de volgende informatie aan: Aanbiedingsbrief Onder deze tegel leest u de samenvatting van het college aan de gemeenteraad. Leeswijzer Op de pagina waar u nu bent, lichten wij de opzet van de jaarstukken toe. Jaarverslag Onder deze tegels staan eerst onze vier beleidsinhoudelijke programma’s. Programma’s 1, 2 en 3 zijn onderverdeeld in sub-programma’s. Elk (sub-)programma bevat per onderwerp de beantwoording van de vraag 'Wat willen wij bereiken?' en ‘Wat deden we daarvoor?’ Hierbij blikken wij ook per onderwerp terug op het voorgaande jaar. Ook rapporteren we door middel van een stoplichtmodel over de voortgang op de indicatoren tijd en geld: 

Groen: De activiteit loopt volgens planning en/of raming.



Oranje: De activiteit wijkt (licht) af van de planning en/of raming.



Rood: De activiteit wijkt veel af van de planning en/of raming.

De vraag ‘Wat heeft het gekost?’ is aan het eind van ieder (sub-)programma opgenomen. Als in een (sub)programma de lasten en/of baten met meer dan € 100.000 worden overschreden, vindt een analyse plaats. Ook treft u hier diverse financiële overzichten aan die de vier programma's overstijgen: 

Een overzicht van de algemene dekkingsmiddelen 10 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025



Een overzicht van de kosten van overhead



Informatie over de Vennootschapsbelasting



Toelichting op de post onvoorzien.

Als laatste treft u hier de volgende paragrafen aan: 

Lokale heffingen



Weerstandsvermogen en risicobeheersing



Onderhoud kapitaalgoederen



Financiering



Bedrijfsvoering



Verbonden partijen



Grondbeleid



Sociaal Domein



Wet open overheid



Stads- en dorpsvisies

Jaarrekening Onder deze tegel hebben wij de jaarrekening opgenomen. Deze tegel bevat onder andere de balans en diverse daaraan gerelateerde overzichten. Achtereenvolgens treft u de volgende onderwerpen aan: 

De balans per 31 december 2024



Het overzicht van baten en lasten



De grondslagen voor waardering en resultaatbepaling



De toelichting op de balans



Het overzicht van incidentele baten en lasten in de jaarrekening



Het overzicht van structurele mutaties op reserves



Het overzicht van de Wet Normering Topinkomens, met daarin de bezoldiging van topfunctionarissen



Begrotingsrechtmatigheid



Single Information Single Audit met verslaglegging



De gerealiseerde baten en lasten per taakveld



Het verdelingsprincipe van de taakvelden.



Rechtmatigheidsverantwoording van het college van Burgemeester & Wethouders 11 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Controleverklaring Onder deze tegel treft u de verklaring van de onafhankelijke accountant aan, waarin een oordeel is gegeven over de uitgevoerde controle van de jaarrekening. Bijlagen Onder deze tegel hebben wij de volgende overzichten opgenomen: 

Afgeronde activiteiten



Overzicht verloop investeringen



Kerngegevens.

12 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Jaarverslag

13 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Programma 1 Werken WAT HOUDT HET PROGRAMMA IN? Werk is een belangrijke factor voor onze inwoners bij het participeren in onze lokale samenleving. Om lokaal werk te realiseren is economische ontwikkeling nodig. De gemeente wordt omringd en doorsneden door water; dat water is de motor achter vele innovaties, economische ontwikkelingen en kansen die hieruit voortkomen. We noemen dit watereconomie. We profileren ons bewust hiermee. Het behoud van kwaliteit en diversiteit staan hierbij centraal. Vooral dankzij het water is Schouwen-Duiveland een 'vakantie-eiland'. Maar water heeft ons meer te bieden. Slimme en innovatieve concepten in de combinatie van land en water maken nieuwe economische ontwikkelingen mogelijk op het gebied van onder meer aquacultuur, landbouw, visserij, energie, zorg en kennisontwikkeling op het gebied van water. Dit draagt bij aan een vitale economie die weer een positieve factor voor het behoud van lokaal werk, zowel voor bestaande als nieuwe werkgelegenheid. Belangrijk voor onze ondernemers en inwoners.

14 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Sub-Programma 1.1 Economie sterk water gerelateerd Excel-tabel

WAT HOUDT HET SUB-PROGRAMMA IN? Watergebonden bedrijvigheid is, naast recreatie, een belangrijke pijler van de Schouwen-Duivelandse economie. Dit sub-programma gaat over sterk water gerelateerde economische onderdelen, zoals visserij, watergebonden bedrijvigheid en energie.

BELEIDSINDICATOREN Excel-tabel Naam indicator

Functiemenging (verhouding banen/ woningen – bij

Eenheid Bron

%

LISA

Waarde

Waarde

Waarde

Waarde

Meest recente

2021

2022

2023

2024

waarde Zeeland

48,5

49,5

50,1

n.n.b.

50,7

50% evenveel banen als woningen)

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.1.1. We versterken de watereconomie.

WAT DEDEN WE DAARVOOR? 1.1.1.3. We bepalen een zoeklocatie voor een water gerelateerd bedrijventerrein Omschrijving (toelichting) Bureau Stec leverde in 2023 de notitie marktkansen voor aquacultuur en zilte bedrijvigheid op. In 2024 besluit de raad of het inzicht in de marktkansen voldoende is om een watergerelateerd bedrijventerrein voor aquacultuur en zilte teelten bij Bruinisse te ontwikkelen.

Stand van zaken

15 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

De raadscommissie R&E gaf 7 oktober de richting mee om af te zien van de ontwikkeling van een nieuw water gerelateerd bedrijventerrein voor aquacultuur bij Bruinisse. In de 1e helft van 2025 neemt de gemeenteraad bij de vaststelling van het bedrijventerreinenprogramma hierover een definitief besluit.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.1.6. We realiseren een energieneutraal Schouwen-Duiveland.

WAT DEDEN WE DAARVOOR? 1.1.6.1. We actualiseren de Energie-Agenda en de Regionale Energie Strategie Omschrijving (toelichting) De gemeente heeft als doel om in 2040 energieneutraal te zijn. Om deze ambitie te bereiken stellen wij iedere 5 jaar een energieagenda op met projecten en maatregelen. Van 2024 - 2028 voeren we de tweede energieagenda uit met projecten op het gebied van energiebesparing, duurzame energieopwekking, warmtetransitie en duurzame mobiliteit. Op regionaal niveau werken we samen met de provincie, andere Zeeuwse gemeenten, Waterschap en de netbeheerder aan een Regionale Energie Strategie (RES) 2.0. Dit met als doel de CO2 uitstoot in 2030 met 55% te reduceren. De RES 2.0 bestaat uit zeven bouwstenen. Deze zijn: 1. Algemeen; 2. Gebouwde Omgeving; 3. Elektriciteit; 4. Mobiliteit; 5. Energiesysteem; 6. Participatie en Communicatie; 7. Samenwerking en organisatie. 16 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Stand van zaken In het eerste kwartaal evalueerden wij de Energie-Agenda 2018 - 2023. In het tweede en derde kwartaal stelden we samen met interne en externe stakeholders bouwstenen op voor de vervolg Energie-Agenda. Deze bouwstenen legden we in december ter informatie voor aan de gemeenteraad. In het eerste kwartaal van 2025 leggen we de conceptagenda voor aan de gemeenteraad. De provincie, Zeeuwse gemeenten, waterschap en de netbeheerder actualiseerden in 2024 de Regionale Energie Strategie (RES 1.0) in een RES 2.0. In december stelde de gemeenteraad de RES 2.0 vast.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

1.1.6.6. We stellen innovatiefonds energieopslag in (amendement A6 programmabegroting 2024-2027) Omschrijving (toelichting) Om energieneutraal te kunnen worden moeten we niet alleen duurzame energie opwekken en energie besparen, maar ook energie lokaal opslaan. Initiatieven om energie te besparen of op te wekken worden al volop gestimuleerd, energieopslag blijft daarbij achter. We zullen op zoek moeten naar innovatieve oplossingen voor energie opslag, innovatie zorgt immers voor vooruitgang. Door het instellen van een ‘Innovatiefonds energieopslag’ kunnen bedrijven en particulieren in aanmerking komen voor subsidie bij de uitvoering van innovatieve projecten met betrekking tot de lokale opslag van duurzaam opgewekte energie. Het gaat in eerste instantie om het subsidiëren van innovatie; de subsidiëring van opslagsystemen kan onderdeel van dit innovatiefonds zijn. Het delen van opgedane kennis en ervaring door de subsidieontvanger maakt onderdeel uit van de subsidiecriteria.

17 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Voor het instellen van het innovatiefonds energieopslag en de concrete uitwerking van de criteria om in aanmerking te komen voor een financiële bijdrage uit dit fonds, komt het college voor het zomerreces 2024 met een voorstel richting de raad. We nemen voor het (laten) opstellen van het ‘Innovatiefonds energieopslag’ en het vullen van het fonds € 150.000,- op in de jaarschijf 2024 van de lijst te honoreren prioriteiten. Als het budget uitgeput dreigt te raken dan komt het college naar de raad met een voorstel voor aanvullend budget.

Stand van zaken We onderzochten de mogelijkheden voor een innovatiefonds energieopslag. Dit onderzoek rondden we in het derde kwartaal 2024 af. Op basis van dit onderzoek stelde de denktank energietransitie een concept subsidieregeling op. Over deze subsidieregeling besluiten we in het tweede kwartaal 2025 en informeren we de gemeenteraad.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.1.7. Schouwen-Duiveland klimaatbestendig en water robuust in 2050.

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.1.8. We zetten in op verduurzaming van bedrijven en bedrijventerreinen

WAT DEDEN WE DAARVOOR? 1.1.8.2. We voeren het plan van aanpak voor verduurzaming van bedrijven uit. 18 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Omschrijving (toelichting) Het door de raad vastgestelde plan van aanpak verduurzaming van bedrijven en verenigingen voorziet in een vouchersysteem voor duurzaamheidsadviezen voor bedrijven en verenigingen met een energieverbruik van meer dan 50.000 kWh en/of meer dan 25.000 m3 aardgas. Ook de uitreiking van de jaarlijkse duurzaamheidsprijs voor ondernemers is onderdeel van dit plan van aanpak. De raad stelde hier eerder tot 2028 € 50.000 per jaar voor beschikbaar. Ook stelde de raad een stimuleringslening vast voor bedrijven en verenigingen. Met deze stimuleringslening kunnen bedrijven en verenigingen via het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Nederland (SVn) in aanmerking komen voor een laagrentende lening voor het uitvoeren van duurzame maatregelen. Het plan van aanpak voor verduurzaming bedrijven voeren we gebiedsgericht uit.

Stand van zaken Het plan van aanpak verduurzaming bedrijven voerden we gebiedsgericht uit in Bedrijvenpark Zierikzee Zuid, Renesse en Burgh-Haamstede. Op basis van de inventarisaties en duurzaamheidsscans vormden we Actie Leer Teams (ALT) die aan de slag gingen met concrete projecten. Voor bedrijvenpark Zierikzee Zuid stelden we een energievisie op en onderzochten we de mogelijkheden voor een Clean Energy Hub. Ook startten we een onderzoek naar een circulaire hub voor bedrijvenpark Zierikzee Zuid. Voor Renesse stelden we een energievisie op, onderzochten we in samenspraak met Agrisnellaad en Stedin de mogelijkheden voor slimladen bij het Transferium en sloten we aan bij een INTERREG project voor het verduurzamen van de recreatie. In Burgh-Haamstede startten we met de inventarisatie en het uitvoeren van duurzaamheidsscans. Vanuit de gelden van de regeling Capaciteit Decentrale Overheden voor Klimaat- en Energiebeleid (CDOKE) organiseerden we ondersteuning voor de Actie Leer Teams en voor de begeleiding van individuele bedrijven.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

19 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

1.1.8.3. We voeren het plan van aanpak voor verduurzaming van gemeentelijke gebouwen uit. Omschrijving (toelichting) De door de raad vastgestelde routekaart verduurzaming gemeentelijk vastgoed geeft per gebouw of activiteit aan welke stappen ondernomen moeten worden om in 2040 energieneutraal te zijn. Met het verduurzamen van het gemeentelijk vastgoed zetten wij in op energiebesparing en duurzame energieopwekking. Als gemeente hebben wij een voorbeeldfunctie. Van 2021 tot en met 2023 maakten wij inzichtelijk wat er per gebouw of activiteit nodig is om te verduurzamen. Het gemeentehuis heeft een energielabel A+++ en is aardgasvrij. Wel moet de verlichting nog worden aangepast. Voor een aantal gebouwen waaronder het gemeentehuis, het

kantoor van de reinigingsdienst, de uitvoeringsdienst en de gemeentelijke havens stelden wij in 2023 een plan op voor het versneld verduurzamen. Voor de uitvoering van dit plan van aanpak nemen wij op de lijst te honoreren prioriteiten 2024-2027 een investeringskrediet op van € 660.000. We verwachten de kosten hiervan te kunnen dekken via een besparing op onze energielasten. Het verduurzamen van de overige gebouwen nemen wij mee in een Duurzaam Meerjaren Onderhoudsplan (DMJOP) dat wij in 2024 gaan opstellen.

Stand van zaken We startten de uitwerking van het voorstel voor het versneld verduurzamen van het gemeentehuis, het kantoor van de reinigingsdienst, de uitvoeringsdienst en de gemeentelijke havens. In het gemeentehuis voerden we een energiemanagementsysteem in. Bij het kantoor van de uitvoeringsdienst gaven we de opdracht voor het plaatsen van 4 laadpalen en werkten we de overige maatregelen uit zoals LED verlichting, infraroodpanelen, zonnepanelen. Bij het kantoor van de reinigingsdienst gaven we opdracht voor 2 laadpalen. Ook hier werkten we de overige maatregelen voor verdere verduurzaming uit. Ook in de havens startten we de uitwerking van duurzaamheidsmaatregelen in combinatie met renovatie. Voor de overige gebouwen startten we met het opstellen van een Duurzaam Meerjaren Onderhouds Plan

20 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

(DMJOP). Hiervoor startten we met een pilot voor de verduurzaming van één gebouw die als voorbeeld gaat dienen voor de overige gebouwen.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.1.9. Schouwen- Duiveland is in 2050 volledig circulair.

WAT DEDEN WE DAARVOOR? 1.1.9.1. We stellen beleid op op het gebied van circulaire economie Omschrijving (toelichting) Samen met de andere Zeeuwse gemeenten stelden wij in 2023 beleid voor kringloopeconomie op. Met deze regionale agenda geven we concreet aan welke stappen we nemen om in 2050 volledig circulair te zijn. De regionale agenda werken we uit in een lokale agenda op het gebied van kringloopeconomie. Deze lokale agenda voor de totale gemeente sluit aan bij het thema kringloopeconomie van het spoorboekje Duurzaamheid en Milieu.

Stand van zaken Samen met de 13 Zeeuwse gemeenten en stakeholders stelden wij het Beleid Circulaire Economie Zeeuwse gemeenten op. Dit beleid legden wij voor januari 2025 ter vaststelling voor aan de gemeenteraad.

Geld (indicator) 21 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Tijd (indicator)

BIJDRAGEN VERBONDEN PARTIJEN AAN DOELSTELLINGEN SUB-PROGRAMMA 1.1 Verbonden partij en haar bijdrage aan programmadoelen B.V. Gemeenschappelijk Bezit Evides (GBE Aqua) Werkzaam zijn op het gebied van de openbare watervoorziening voor drinkwater en industriewater. Zeeuwse Energie Houdster Maatschappij (ZEH) Werkzaam zijn op het gebied van de openbare gas-, elektriciteits- en warmtevoorziening

WAT HEEFT HET GEKOST? Exploitatie

Begroting primitief 2024

Begroting na wijziging

Realisatie 2024

Resultaat 2024

2024 Lasten

-1.693.217

-2.708.420

-1.512.648

1.195.772

Baten

884.929

20.332.909

19.688.873

-644.036

Geraamd totaal lasten en

-808.288

17.624.489

18.176.226

551.737

-808.288

17.624.489

18.176.226

551.737

baten Geraamd resultaat

TOELICHTING EXPLOITATIE Klimaatadaptatie per saldo incidenteel voordeel € 113.000 Vanuit de tijdelijke impulsregeling klimaatadaptatie zijn er verschillende aanvragen gedaan via de provincie. De raming voor 2024 is centraal op dit budget blijven staan terwijl de lasten (en de baten) zijn verantwoord op de projecten zelf. Levert op dit element dus een voordeel op.

22 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Dividenduitkering GBE Aqua BV, incidenteel voordeel baten € 206.000 In december 2024 is interim dividend van GBE Aqua BV ontvangen. Dit betreft interim dividend van Evides NV dat niet meer besteed hoeft te worden aan het aflossen van de lening van GBE Aqua BV. De lening is vervroegd afgelost als gevolg van het pakket “Wind in de Zeilen”. Dat betekende dat het interim dividend van Evides NV, ruim € 5,2 miljoen naar rato van deelneming in GBE Aqua BV aan de aandeelhouders van GBE Aqua BV is uitgekeerd: voor Schouwen-Duiveland bijna € 206.000.

Nationaal Isolatieprogramma incidenteel voordeel lasten € 368.000 en incidenteel nadeel baten € 368.000 per saldo nihil: De nadere regels subsidie doe-het-zelvers voor particuliere woningen Schouwen-Duiveland is in februari 2024 vastgesteld en in augustus 2024 nog een keer aangepast waarbij de subsidiebedragen verhoogd zijn. Hierdoor hebben we minder subsidies toegekend en uitgekeerd dan dat er budget beschikbaar is gesteld. Hetzelfde geldt voor de nadere regels subsidie isoleren particuliere woningen gemeente Schouwen-Duiveland. Met de wijkaanpakken starten we pas in 2025. De gelden mogen nog besteed worden tot 31 december 2026. Bij de bestuursrapportage 2025 verwerken we de overschotten van 2024.

Energiearmoede incidenteel voordeel lasten € 350.000 en incidenteel nadeel baten € 350.000 per saldo nihil Bij de tweede financiële rapportage 2024 hebben we de middelen vanuit de subsidie 2023 in 2024 neergezet voor een bedrag van 355.000 euro. Nu blijkt dat we dit bedrag in 2024 toch niet volledig hebben besteed omdat er tot nu toe minder gebruik is gemaakt van deze middelen. Bovendien hebben voor deze gelden een extra subsidie ingesteld namelijk de gratis isolatiemaatregel voor inwoners met energietoeslag. Deze is pas eind augustus 2024 in werking getreden waardoor er ook hier minder subsidie is toegekend dan er budget beschikbaar was. De gelden mogen nog besteed worden tot 31 december 2027. Bij de bestuursrapportage 2025 verwerken we de overschotten van 2024.

Subsidies energiebesparing/isolatie gemeentelijk deel incidenteel voordeel lasten € 258.000 23 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

We hebben minder aanvragen ontvangen dan dat er budget beschikbaar was. Daarbij komt dat bij een aantal subsidieaanvragen de aanvraag plaats heeft gevonden in 2024 maar dat uitvoering in 2025 plaats vindt. Dat deel verwerken we in de bestuursrapportage 2025.

TOELICHTING INVESTERINGEN Geen relevante afwijkingen te melden.

24 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Sub-Programma 1.2 Innovatieve landbouw, tuinbouw, visserij en aquacultuur WAT HOUDT HET SUB-PROGRAMMA IN? De landbouw vervult in onze gemeente een belangrijke rol. De landbouw verzorgt voor het overgrote deel de stoffering van ons landschap. Bedrijven hebben een weg gevonden voor een bestendige toekomst. Meekunnen in noodzakelijke schaalvergroting en marktgerichte innoverende productie. Of als beheerder van ons landschap en als gastheer voor de beleving van ons buitengebied en onze authentieke producten. Door intensieve samenwerking van ondernemers, kennisinstellingen, overheden en maatschappelijke organisaties is er een klimaatbestendig perspectief voor de landbouw in het kader van de toenemende verzilting, behoud en verbetering van bodemvruchtbaarheid, omgaan met hevige regenval, beschikbaarheid van zoet water en kansrijke teelten in bestaande of nieuwe markten met passende afzetcombinaties. Dankzij kennisontwikkeling op het gebied van water en het ondernemerschap van onze agrariërs zijn we in staat duurzame oplossingen te realiseren voor verdroging en verzilting als gevolg van klimaatverandering. De aquacultuur in en om het water is vermaard vanwege de hoge kwaliteit en gekend bij onze inwoners en gasten. En daarom in ruime mate te vinden op lokale menukaarten.

Met hoogwaardige wieren en algen en verwerking naar op natuur gebaseerde toepassingen in de medische, farmaceutische en voedingsindustrie profileren we ons met een nieuwe niche die de bijzondere goede waterkwaliteit rondom ons eiland mogelijk maakt.

BELEIDSINDICATOREN Voor dit sub-programma zijn geen beleidsindicatoren benoemd.

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.2.5. We zetten in op toekomstbestendige landbouw, tuinbouw en visserij.

WAT DEDEN WE DAARVOOR? 1.2.5.1. We ondersteunen agrariërs en vissers in de veranderingen die zij vanwege duurzaamheid moeten doorvoeren via innovatie, onderzoek, kennis, netwerk en subsidiemogelijkheden Omschrijving (toelichting)

25 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Vanaf het 4e kwartaal 2023 en 2024 verkennen we met betrokken ondernemers en belangen- en sectororganisaties welke onderzoeks- en kennisvragen er op het gebied van verduurzaming van de agrarische sector en visserijsector spelen, die we gezamenlijk kunnen oppakken en waarin de gemeente concreet kan faciliteren. Is er behoefte aan ondersteuning en een vorm van samenwerken zoals het Living Lab dan maken we daar afspraken over. Waar mogelijk benutten we financiering via Europese-, Rijks- of regionale gelden en de benodigde cofinanciering.

Stand van zaken In 2024 ontvingen we een bijdrage van het Ministerie van LVVN voor de uitvoering van het Visserijontwikkelingsplan voor de regio Zuidwest. Het Visserijontwikkelingsplan kwam tot stand in het Bestuurlijk Platform Visserij. Het doel is de visserijgemeenschap te versterken in hun ontwikkeling naar een meer duurzame en diverse vloot. De afgelopen jaren waren moeilijk vanwege gewijzigde regelgeving en minder visvangst. Het bedrag van € 600.000 voor project Zilte Zaligheden Zuidwest op SchouwenDuiveland wordt de komende jaren besteed voor het verhogen van de afzet en het versterken van directe verkoop van lokale producten aan de consument (duurzame korte keten). 2024 was het laatste jaar waarin we samen met de agrarische sector de projecten van de broedplaats zoet water uitvoerden. In 2024 ontvingen we nieuwe wensen op het gebied van kennis, onderzoek en ondersteuning van Agrarisch Schouwen-Duiveland en het Agrarisch Jongeren Kontakt. Hierover zijn we in gesprek om deze in 2025 te faciliteren.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

1.2.5.2. We zijn actief betrokken en leveren onze inbreng bij het opstellen van het gebiedsplan door provincie Zeeland in het kader van het Nationaal Programma Landelijk Gebied. Omschrijving (toelichting) 26 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) gaat uit van een gecombineerde aanpak van de actuele kerndoelen met betrekking tot Natuur inclusief stikstofaanpak, Water en Klimaat in het landelijk gebied. Het gaat daarbij ook om de opgave van de verduurzaming van de landbouw en de sociaaleconomische ontwikkelingen in de regio. We nemen actief deel aan het provinciale proces en brengen onze gemeentelijke doelen in. In het Zeeuwse Programma Landelijk gebied en stikstof is opgenomen met welke maatregelen de provincie samen met partijen de doelen wil bereiken. Daarbij hebben wij in ieder geval een rol als het gaat om lokale vertegenwoordiging en belangenbehartiging, en als het gaat om de ruimtelijke vertaling van maatregelen en oplossingen. Verder zoeken we verbindingen en benutten we kansen die zich voor doen om gemeentelijke doelen te behalen. Het gezamenlijk zoeken naar oplossingen is onze insteek.

Stand van zaken Er was onduidelijkheid over de nationale koers voor het landelijk gebied. Regering Schoof stopte met het proces van het Nationaal Programma Landelijk Gebied en Transitiefonds Landelijk Gebied en kondigde een nieuwe aanpak Ruimte voor Landbouw en Natuur aan waarover medio 2025 meer concreet wordt. Deze nieuwe aanpak hangt samen met de nationale keuzen in het ontwerp Nota Ruimte die ook medio 2025 wordt verwacht. Gedeputeerde Staten besloten in juli 2024 wel door te gaan met het Zeeuwse Gebiedsprogramma Landelijk Gebied en Natuur en kreeg in 1e instantie € 7 miljoen van het Rijk voor de uitvoering van zogenoemde koplopersmaatregelen. Eind december ontvingen zij nog eens € 21 miljoen voor de uitvoering van dit Zeeuwse programma voor de komende jaren. Wij namen deel aan de externe werkgroep van dit programma, leverden onze inbreng en brachten onze concrete opgaven in. Met de provinciale netwerkregisseur voor Schouwen-Duiveland maakten we ook gebruik van de mogelijkheden die sectorale provinciale programma's boden, onder andere op de thema's water, natuur en landbouw. In het kader van de provinciale gebiedenaanpak Schouwen-West is de agenderende ambtelijke gebiedstafel enkele keren bijeen geweest.

2024 stond in het teken van het verkennen van het gewenste gebiedsproces en samenwerking met gebiedspartijen en overheden om te komen tot een gezamenlijke gebiedsagenda waaraan gewerkt gaat worden. In 2025 moet dit concreet worden om bestuurlijk voor te leggen.

Geld (indicator)

27 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Tijd (indicator)

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.2.6 We versterken ecologie en biodiversiteit.

WAT DEDEN WE DAARVOOR? 1.2.6.1. We geven vorm en inhoud aan het blauw-groen netwerk samen met gebiedsbeheerders en nemen de kansen voor recreatie daarin mee. Omschrijving (toelichting) Voortkomend uit het Spoorboekje Duurzaamheid en Milieu stellen we in 2024 een uitvoeringsagenda op voor het thema biodiversiteit voor de komende 4 jaar. Hiervoor voeren we overleg met het Platform Biodiversiteit.

Stand van zaken In 2024 stelden we het plan van aanpak op voor de Biodiversiteitsvisie. Hierin is opgenomen

waarom we dit doen, welke doelen we hebben en hoe we die willen bereiken. Het plan van aanpak is onder andere extern besproken met het Platform Biodiversiteit. Wij stelden het plan van aanpak in december 2024 vast.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

28 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

1.2.6.5. Bij het openbaar groenbeheer zetten we in op versterking van de biodiversiteit. Omschrijving (toelichting) We startten in de tweede helft van 2023 met het opstellen van een nieuw groen beleid- en beheerplan, dat we begin 2024 aanbieden aan de raad. Om te komen tot een beleidsplan, waarbij bewoners ook inbreng hebben, stelden we een participatieplan op. Onder andere klimaat- en biodiversiteitsthema's, maar ook ecologisch gazonbeheer zijn onderdeel van het groenbeleid- en beheerplan. Het plan is één van de bouwstenen voor de uitvoeringsagenda biodiversiteit, die we in het kader van het spoorboekje duurzaamheid en milieu in 2023 / 2024 opstellen.

Stand van zaken De raad stelde het Groenbeleid- en beheerplan op 28 maart 2024 vast. Centraal hierin staat het behoud van bestaand waardevol groen (groenstructuren) en ruimte voor groene ambities. Biodiversiteit, natuur, klimaat en water zijn daarbij richtinggevend. Concrete acties uit het Groenbeleid- en beheerplan staan in de bijbehorende Actielijst. De hierin geplande acties betroffen voor 2024 voornamelijk voorbereidende werkzaamheden. We zijn gestart met het in beeld brengen van de huidige biodiversiteitswaarde (nulmeting), voor zowel de kruidachtige vegetatie (gras) als de houtige beplanting en oevers. De nulmeting kruidachtige vegetatie is de basis voor ecologisch maaibeheer, een belangrijke manier om aan biodiversiteitsversterking te doen. Ons areaal vegetatie (gras) is zodanig groot, dat we deze nulmeting biodiversiteit uitsmeerden over 2 jaar. Dit gaf de mogelijkheid om het natuurlijk maaibeheer gefaseerd in te voeren en waar nodig aan te passen. Voor circa 50% van ons areaal gras ontwikkelden we een uitvoeringsplan, waarmee een groenaannemer in het voorjaar 2025 aan de slag kan. Uit de nulmeting houtige beplanting en oevers ontstond een biodiversiteitscorekaart voor dit openbaar groen. In de nulmetingen namen we de invasieve exoten mee, zodat ook daarvan een actueel beeld ontstond.

We voerden voor de bestrijding van de Japanse duizendknoop proefpilots uit en startten een plan van aanpak voor het invasieve exoten beleid. Ook de technische staat van ons groen vroeg een nulmeting. Als basis voor het meerjaren onderhoudsplan ligt er nu een actueel beeld. 29 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

In het Groenbeleid- en beheerplan is een globale kostenraming opgenomen van wat er per jaar nodig is voor onderhoud en vervanging van groen. De groene ambities in het versterken van biodiversiteit zijn wat kosten betreft nog niet inzichtelijk. Hiervoor vragen we op projectbasis extra budget aan.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

1.2.6.7. We stellen een plan van aanpak op voor het opstellen van een visie biodiversiteit en we onderzoeken of extra capaciteit nodig is. Omschrijving (toelichting) Biodiversiteit is een belangrijk thema bij het ontwikkelen van plannen voor de leefomgeving. De ambities op dit thema maken onderdeel uit van het nieuwe groenbeleid- en beheerplan welke in het eerste kwartaal van 2024 is vastgesteld. Het opstellen van een visie Biodiversiteit is een nadere uitwerking van spoor 3 biodiversiteit uit het spoorboekje duurzaamheid. In de visie beantwoorden we de vragen: hoe kunnen we de biodiversiteit beschermen en verbeteren (1), wat gaan we daarvoor concreet doen (2) en wie en wat hebben we daarvoor nodig (3)? Omdat de specifieke (ecologische) kennis die vereist voor het opstellen van de visie onderzoeken we of extra capaciteit nodig is.

Stand van zaken We stelden in het vierde kwartaal van 2024 het plan van aanpak biodiversiteitsvisie vast. We informeerden uw raad hierover via een raadsbrief.

Geld (indicator)

30 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Tijd (indicator)

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.2.7 We zetten in op een goede zoetwatervoorziening voor een toekomstbestendige landbouw.

WAT DEDEN WE DAARVOOR? 1.2.7.1. We voeren een gerichte lobby voor een structurele oplossing van de zoetwaterproblematiek. Ook gaan we in overleg met betrokken overheden en andere stakeholders waarbij we aandacht hebben voor zowel externe aanvoer als duurzame initiatieven. Omschrijving (toelichting) We werken verder aan het vinden van duurzame oplossingen voor de verbetering van onze zoetwaterbeschikbaarheid. Dit doen we via het Living Lab en daarmee de Broedplaats Zoetwater. In 2024 geven we uitvoering aan de projecten van broedplaats zoetwater waarvoor we tot 2025 subsidies hebben ontvangen. We werken onder andere: 1. In drie regio's in fieldlabs aan een klimaatbestendig en waterrobuust watersysteem. Dat is het fieldlab landelijk gebied Zonnemaire-Brouwershaven, het fieldlab regio Burghsluis en het fieldlab voor de omgeving rond Dijkwater. 2. Aan de uitvoering van de innovatieregeling waarmee we agrariërs met een financiële bijdrage helpen een keuze te maken welke innovatieve technieken ze ook daadwerkelijk willen gaan toepassen. 3. Aan een bodem- en watercoaching traject, met als doel de agrariërs te ondersteunen hoe zij de grond van hun percelen kunnen verbeteren om meer water te vasthouden.

Daarnaast werken we buiten de broedplaats mee aan demonstratieprojecten die moeten aantonen dat duurzame innovatieve oplossingen ook daadwerkelijk functioneren en bij kunnen dragen aan een betere zoetwatervoorziening. En gaan we in de samenleving partijen zoeken die onze vraag om externe aanvoer van zoet water naar Schouwen-Duiveland ondersteunen om vervolgens in Den Haag en/of Brussel hiervoor de noodzakelijke besluitvorming los te krijgen. Hiertoe is ook in 2024 een budget van € 100.000 beschikbaar. 31 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Stand van zaken Van april 2023 tot en met april 2024 adviseerde en ondersteunde Hague Corporate Affairs de gemeente in de lobby zoet water Schouwen-Duiveland. Op diverse momenten vestigde onze gemeente bij politici, bestuurders en ambtenaren in Den Haag en in de zuidwestelijke delta en provincie aandacht op de problematiek en noodzaak van voldoende zoetwater voor de toekomst van ons landelijk gebied en de landbouw. Daarbij maakten we ook de relatie tussen stikstofreductie en voldoende zoet water nadrukkelijk duidelijk. Met de beschikbaarheid van zoet water neemt de uitstoot van stikstof in de lucht en in het water af omdat het gewas met voldoende zoet water de beschikbare stikstoftoediening via mest in zijn geheel kan opnemen. Met onderzoek is aangetoond dat dit leidt tot minder nutriëntenuitspoeling in het oppervlaktewater. De provincie Zeeland besloot in het 2e kwartaal 2024 om verder onderzoek naar externe aanvoer in Zeeland en specifiek onderzoek naar een zoet Grevelingen uit te voeren. Deze resultaten zijn nog niet bekend.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

1.2.7.2. We onderzoeken nieuwe kansen om de zoetwaterbeschikbaarheid te vergroten Omschrijving (toelichting) We blijven net als in 2023 ook in 2024 als gemeente alert om kansen voor het verbeteren van de zoet waterbeschikbaarheid te verzilveren, met bestaande of nieuwe technieken. Het gaat dan om maatregelen om meer water vast te houden en maatregelen die wateropname van de bodem verbeteren. Het kan ook gaan om waterbesparende maatregelen, het gebruik van het gezuiverd water van rioolzuiveringen dat als zoet waterbron kan dienen. We zoeken naar concrete locaties om hemelwater op te slaan in plaats van af te voeren, zodat er ook in droge perioden meer zoet water beschikbaar is. Daarnaast zetten we ons in om andere teelten of productiewijzen te stimuleren die minder zoet water vragen. Het benutten van kansen doen we in samenspraak met de agrarische sector, experts en andere betrokkenen. 32 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Ook in 2024 benutten we, net als in 2021, 2022 en 2023, subsidieprogramma's met

zoetwaterprojecten. Projecten die gedeeltelijk gefinancierd worden met Europese Plattelandsontwikkelingssubsidie (POP3) en Interreg-subsidie in het kader van samenwerking Vlaanderen Nederland, met daarbij regionale cofinanciering.

Stand van zaken Het POP3-project demonstreren, monitoren en evalueren van de innovatieve drainages in de poelgronden in Kerkwerve en Dreischor is succesvol afgerond. Het zoetwater uit de drains komt beschikbaar om water te sparen. Bij de locaties met het dubbele drainagesysteem is een waterbassin gerealiseerd om dit water te bergen en te bewaren voor drogere perioden. Het interreg-project Praktijkproef Kreekruginfiltratie Noordgouwe is vertraagd vanwege te natte weersomstandigheden in de winter en het voorjaar. Het is niet gelukt de planning te halen om alle drainages en putten in 2024 te realiseren. Daarnaast zijn er problemen ontstaan met de financiering van dit project. Op dit moment zijn we aan het onderzoeken hoe we dit project alsnog kunnen uitvoeren. Uit de haalbaarheidsstudies in de fieldlab Burghsluis komt naar voren dat het hergebruik van gezuiverd afvalwater dat de rioolwaterzuiveringsinstallatie verlaat (het effluent) uit de rioolwaterzuivering (RWZI) Westerschouwen kansrijk is voor de landbouw. Wel is extra nazuivering noodzakelijk. Technisch is hergebruik mogelijk. De betrokken agrariërs, experts en overheden onderzoeken de financiële haalbaarheid en of het experimenteel ook qua beleid en regels mogelijk is. Met het gezuiverde effluent komt er voldoende zoetwater beschikbaar voor het landbouwgebied Burghsluis.

Ook met andere haalbare oplossingen in de fieldlab Burghsluis zetten we een volgende stap. Agrarische gronden bij de Meeldijk kunnen beschikbaar komen om opnieuw waterstaatkundig in te richten. Het gaat om het minder diep maken en verbreden van de watergang. De aanliggende landbouwpercelen worden ondieper gedraineerd. Hiermee wordt minder kwel aangetrokken en kan het water in het perceel beter gestuurd worden. Door deze maatregelen krijgt het gebied een betere zoetwaterbeschikbaarheid. Aan het eind van 2024 is gestart met de voorbereiding van de uitvoering van maatregelen.

Geld (indicator)

33 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Tijd (indicator)

1.2.7.3. We zetten de samenwerking van het Living Lab en broedplaats zoet water voort en zetten dit in voor oplossingen voor een goede zoetwatervoorziening Omschrijving (toelichting) We continueren het Living Lab Schouwen-Duiveland op de thema's innovaties zoet water, verbeteren bodemkwaliteit, toekomst van de landbouw (verduurzamen voedselproductie, nieuwe agrarische verdienmodellen), toekomst van de wateren en overgang water en land (waterkerende landschappen). Nieuwe thema's kunnen voortkomen uit het overleg met de agrarische - en visserijsector. De samenwerking van het Living Lab heeft een rol bij de uitvoering van de zoetwaterstrategie als het gaat om innovatie, onderzoek, experiment en praktijkproef. Voor het overige met betrekking tot de toekomst van het Living Lab verwijzen we naar 1.4.1.3.

Stand van zaken De nadruk bij het Living Lab ligt op dit moment vooral op oplossingen voor het verbeteren van de zoetwaterbeschikbaarheid voor de landbouw. Naast oplossingen voor nu en de middellange termijn verkent een groep van experts en stakeholders de toekomst van het landelijk gebied en specifiek de landbouw in Schouwen-Duiveland richting 2050 en verder. Dit is onderdeel van toekomstverkenning Laag Nederland 2050. De resultaten van deze verkenning komen in 2025. In 2024 zijn de projectplannen die mogelijk werden gemaakt met de innovatievouchers uitgevoerd en afgerekend. Hierdoor is zo'n € 2,6 miljoen geïnvesteerd aan maatregelen, die er voor moeten zorgen dat de landbouwers beter voorbereid zijn op klimaatverandering doordat ze meer zoet water kunnen vasthouden in de bodem of in waterbassins.

Geld (indicator)

34 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Tijd (indicator)

WAT HEEFT HET GEKOST? Exploitatie

Begroting primitief 2024

Begroting na wijziging

Realisatie 2024

Resultaat 2024

2024 Lasten

-1.125.365

-1.067.395

-711.238

356.157

Baten

755.038

833.423

445.509

-387.914

Geraamd totaal lasten en

-370.327

-233.972

-265.728

-31.756

-370.327

-233.972

-265.728

-31.756

baten Geraamd resultaat

TOELICHTING EXPLOITATIE Project Broedplaats Zoetwater incidenteel voordeel lasten € 255.000 en incidenteel nadeel baten € 226.000 In 2024 zijn de onderdelen bodem- en watercoaching en de voucherregeling zoetwaterinnovaties geheel afgerond. Om de resultaten van de zoetwateracademie (kennis en leren), taskforce governance en de drie fieldlabs te kunnen behalen is uitstel gevraagd bij de subsidieverstrekker. Dit is toegekend en deze laatste onderdelen moet 31 maart 2025 gereed zijn. Nu de looptijd tot 1 april 2025 loopt zijn de uitgaven in 2024 lager. In de bestuursrapportage 2025 verwerken we de afsluiting van het project in 2025.

Project drainages incidenteel nadeel lasten € 142.000 en incidenteel voordeel baten € 108.000 Er zijn wijzigingen in het project doorgevoerd die door Gedeputeerde Staten van Zeeland akkoord zijn bevonden. Het verzoek tot vaststelling van deze POP3-beschikking innovatieve drainage inclusief eindverantwoording moet vóór 1 april 2025 ingediend zijn. De vaststellingsbeschikking verwachten we in 2025.

Project Aquatuur per saldo incidenteel nadeel € 74.000

35 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Het nadeel ontstond omdat Interreg en cofinancierder provincie Zeeland niet zijn overgaan tot uitbetaling van hun toegekende subsidie voor de uitgevoerde externe projectmanagement, het opstellen van het drainageplan en de reeds aangelegde ondergrondse infrastructurele werken. Interreg keurde onze aanbesteding af en de provincie sloot zich daar bij aan. De door de gemeente gemaakte kosten, inclusief gemaakte kosten voor communicatie en leges bedragen € 74.000. Gemeente en provincie hebben besloten dat de provincie dit Interregproject financieel van de gemeente overneemt en projectverantwoordelijke wordt. We blijven als gemeente wel betrokken.

TOELICHTING INVESTERINGEN Geen relevante afwijkingen te melden.

36 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

Sub-Programma 1.3 Florerende kleinschalige bedrijvigheid WAT HOUDT HET SUB-PROGRAMMA IN? Schouwen-Duiveland staat bekend als een ondernemend en bedrijvig eiland. Onze bedrijven profiteren van de mogelijkheid om de kwaliteiten van het (vakantie-)eiland voor prettig en (sociaal) veilig wonen met werken te combineren. Een goede (ICT-) infrastructuur, de beschikbaarheid van moderne methoden en technieken en de interactieve en sociale media dragen eraan bij dat mensen flexibel en dichter bij huis kunnen werken. Ons eiland is de thuisbasis voor een groot aantal (kleine) ondernemers, die graag profiteren van de kwaliteiten van ons vakantie-eiland. Daarnaast kiezen velen er voor om wonen en werken te combineren. Bijvoorbeeld creatieve bedrijvigheid (grafische en interactieve media, architecten en kunstenaars) en de ICT-sector maken hiervan gebruik. Schouwen-Duiveland is voor een groot aantal werknemers het beste van twee werelden en dus een ideale uitvalsbasis. Door een goede (digitale) infrastructuur bieden we ook deeltijdbewoners een goede service, die steeds belangrijker wordt omdat de scheidslijn tussen werken en vrije tijd steeds verder vervaagt.

BELEIDSINDICATOREN Excel-tabel Naam indicator

Eenheid

Vestigingen (van

Aantal per 1.000 inwoners in de leeftijd

bedrijven)

van 15 tot en met 64 jaar

Bron

Waarde

Waarde

Waarde

Waarde

Meest recente

2021

2022

2023

2024

waarde Zeeland

LISA

241,7

247,8

252,7

n.n.b.

192,2

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.3.1 We zetten in op revitalisering en herstructurering van bestaande bedrijventerreinen en intensivering van ruimtegebruik.

WAT DEDEN WE DAARVOOR? 1.3.1.2. We voeren de herstructurering van Haringvlietplein fase 2 (laatste) uit Omschrijving (toelichting)

37 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

De gestegen bouwkosten, rente en inflatie maken de herontwikkeling niet eenvoudiger. Alle betrokken partijen zullen creatief moeten zijn om het licht hiervoor op groen te krijgen. Eerste zichtbare realisatie is pas verwacht in 2024/2025.

Stand van zaken De stijgende bouwkosten, rente en inflatie maakten de realisatie van Fase 2 moeilijker. Desondanks probeerden we met alle betrokken marktpartijen met creativiteit een oplossing te bereiken. Zonder acties stagneert de voortgang van de ontwikkeling en kozen we voor een andere koers. Er werd gekeken wat de mogelijkheden van ontwikkelaar en gemeente zijn onder de gemaakte afspraken van de Wet voorkeursrecht gemeente (wvg) en het Exploitatieplan.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

1.3.1.3. We stellen een Uitvoeringsplan bestaande kleinschalige bedrijventerreinen op Omschrijving (toelichting)

Op basis van het vastgestelde nieuwe bedrijventerreinenprogramma maken we in 2024 een Uitvoeringsplan voor de kleinschalige bedrijventerreinen. We zetten daarbij in op schone, veilige en toekomstbestendige bedrijventerreinen. De uitvoering pakken we samen met de ondernemers op.

Stand van zaken De raadscommissie R&E gaf 7 oktober richting mee aan de inhoud van het concept bedrijventerreinenprogramma. De commissie bevestigde het belang van het behoud van vitale 38 Deloitte Accountants B.V. Voor identificatiedoeleinden. Behorend bij controleverklaring d.d. 3 juli 2025

kleinschalige bedrijventerreinen bij de kernen en daar ook prioriteit aan te geven. Na vaststelling van het bedrijventerreinenprogramma in de 1e helft van 2025 starten we met het opstellen van een concreet plan kleinschalige bedrijventerreinen met daarbij welke middelen (proces, capaciteit, geld, planning) voor de uitvoering nodig zijn.

Geld (indicator)

Tijd (indicator)

WAT WILLEN WE BEREIKEN? 1.3.2. We ondersteunen Bedrijven Investerings Zones (BIZ- zones) en geven een economische impuls aan opgerichte BIZ-zones.

WAT DEDEN WE DAARVOOR? 1.3.2.3. Bij voldoende draagvlak van de ondernemers doorlopen we de BIZ procedure Omschrijving (toelichting) Gelet op de beschikbare capaciteit voor begeleiding doorlopen we één BIZ-procedure per jaar. Voorwaarde hierbij is dat uit de inventarisatie bij de start van de procedure blijkt dat er sprake is van voldoende draagvlak bij ondernemers. Voor 2024 en verder hebben zich nog geen ondernemersverenigingen gemeld.