1175378 Bijlage 3 Marktkansen aquacultuur en zilte teelt bij Bruinisse

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse Stec Groep aan gemeente Schouwen-Duiveland

Rick Meijerink, David van Doesburg en Mick Peters 19 juni 2023

2

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

Inhoudsopgave 1

Inleiding 1.1 1.2 1.3 1.4

2

3

5

6

7

28

Taxatie marktkansen en -risico’s .......................................................... 29

Vervolgstappen 7.1

22

Vergelijkbare en (mogelijk) concurrerende ontwikkelingen ............... 22 Conclusies concurrentie / referentie analyse ....................................... 27

Ontwikkelscenario’s 6.1

15

Aquacultuur in Zeeland ......................................................................... 15 Doelgroepen en type ruimtevraag........................................................ 15 Kenmerken, eisen en wensen per doelgroep ...................................... 18 Het ontwikkelpad van bedrijven ........................................................... 20

Concurrentie / referentie analyse 5.1 5.2

11

Wat is aquacultuur? ............................................................................... 11 Wat is zilte teelt (of zouttolerante landbouw)? .................................... 12 Marktontwikkelingen en -perspectieven .............................................. 13

Doelgroepen 4.1 4.2 4.3 4.4

5

Locatieprofiel ............................................................................................ 5 Sterkte-zwakteanalyse – Oosterschelderegio ........................................ 6 Sterkte-zwakteanalyse – plangebied ...................................................... 8 Uitkomsten interviews ............................................................................. 9

Marktverkenning 3.1 3.2 3.3

4

Aanleiding................................................................................................. 3 Hoofdvraag en onderzoeksvragen.......................................................... 3 Achtergrond.............................................................................................. 4 Leeswijzer ................................................................................................. 4

Locatiekwaliteiten en uitgangssituatie 2.1 2.2 2.3 2.4

3

34

Vervolgstappen ...................................................................................... 34

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

3

1 Inleiding 1.1 Aanleiding

Provincie Zeeland is van nature verbonden aan het water. De effecten van klimaatverandering en de strijd tegen het water komen hier samen. Daarmee is Zeeland bij uitstek een interessante proeftuin voor watergerelateerde bedrijvigheid. Provincie Zeeland heeft de ambitie om binnendijkse aquacultuur en zilte teelt te stimuleren. De ligging in deltagebied en de nabijheid van zout water vormen een gunstige voedingsbodem voor duurzame kweek van vis, schaal- en schelpdieren, maar ook diverse algen en wieren. Aquacultuur en zilte teelt kunnen een bijdrage leveren aan een aantal grote transities waar Nederland voor staat. Denk aan de eiwittransitie; de verschuiving van onze voedselconsumptie van dierlijke eiwitten naar plantaardige en alternatieve eiwitten. Provincie Zeeland als geheel en Schouwen-Duiveland in het bijzonder kan hier een voortrekkersrol in spelen. In de Zeeuwse Omgevingsvisie zijn drie kerngebieden aangewezen om de sector verder te ontwikkelen: Yerseke, Colijnsplaat en Bruinisse. Uit een quickscan van provincie Zeeland en Hogeschool Zeeland (HZ) blijft de beschikbaarheid van ruimte een van de belangrijkste bottlenecks om deze water-gerelateerde bedrijvigheid verder te ontwikkelen. De ontwikkeling van een thematisch bedrijventerrein bij Bruinisse gericht op zilte teelt en (binnendijkse) aquacultuur kan deze bottleneck mogelijk (deels) oplossen.

Uit de quickscan lijkt het gebied tussen Ouwerkerk en Bruinisse hiervoor interessante mogelijkheden te bieden. De gemeente Schouwen-Duiveland wil graag meer inzicht in de marktkansen voor de ontwikkeling van een binnendijks water-gerelateerd bedrijventerrein nabij Bruinisse. De gemeente heeft de Stec Groep gevraagd een verkennend onderzoek uit te voeren naar de marktkansen voor de ontwikkeling van een binnendijks water-gerelateerd bedrijventerrein gericht op zilte teelt en aquacultuur.

1.2 Hoofdvraag en onderzoeksvragen In dit verkennend onderzoek staat de volgende hoofdvraag centraal: Zijn er voldoende marktkansen voor een binnendijkse bedrijventerreinontwikkeling gericht op aquacultuur en zilte teelt bij Bruinisse? Om de hoofdvraag te beantwoorden gaan we in dit rapport in op een aantal onderzoeksvragen:  Wat zijn de locatiekwaliteiten van het potentieel plangebied? Wat zijn de sterke en zwakke eigenschappen van de Oosterschelderegio en Bruinisse?  Wat is aquacultuur en wat is zilte teelt? Welke marktontwikkelingen en perspectieven hangen hiermee samen? Hoe staat het met de markt op mondiaal niveau?  Wat zijn de doelgroepen en om welk type ruimtevraag gaat het? Wat zijn kenmerken, eisen en wensen per doelgroep? Om welke bedrijfsactiviteiten gaat het? En welke eisen stellen zij aan de locatie?  Wat zijn de belangrijkste (potentieel) concurrerende locaties voor Bruinisse binnen Zeeland en elders in Nederland? Hoe positioneren zij zich? Hoe ziet de gebiedsinrichting er uit? En wat zijn belangrijke succesfactoren en leereffecten?  Wat betekent dit alles voor de gewenste positionering/propositie voor een ontwikkeling bij Bruinisse? Welke ontwikkelscenario’s zijn denkbaar? Wat is de verwachte maatschappelijke en economische meerwaarde, het afzettempo en welke marktrisico’s hangen met de ontwikkeling samen?  Welke vervolgstappen/adviezen horen bij de

ontwikkeling van een binnendijks bedrijventerrein? Wat zijn de succesfactoren en risico’s? Hoe kunt u deze beheersen als gemeente?

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

4

1.3 Achtergrond De komende 30 jaar zal er veel veranderen in de provincie Zeeland en op Schouwen-Duiveland. Het Rijk en regionale overheden (provincies, waterschappen, gemeenten) werken samen maatschappelijke partijen en ondernemers aan water- en klimaatopgaven. De Gebiedsagenda Zuidwestelijke Delta 2050 heeft de ambitie om in 2050 de eerste klimaatbestendige regio ter wereld te zijn. De Oosterscheldevisie 2018-2040 stelt dat de ontwikkeling van aquacultuur een speerpunt is op de innovatie-agenda van de Oosterschelderegio. En in de Zeeuwse Omgevingsvisie (voornamelijk deel B) komt het belang van aquacultuur als duurzame en toekomstbestendige sector naar voren. Bij aquacultuur gaat het om het kweken en telen van watergebonden organismen op het land. Er kan sprake zijn van grondgebonden landbouw, zoals de binnendijkse teelt van zoutwatergewassen. Maar er zijn ook niet-grondgebonden activiteiten, zoals de overdekte kweek van vis. Intensieve industriële aquacultuur in bedrijfsbebouwing dient vooral te gebeuren in de toegeruste kerngebieden nabij Yerseke, Colijnsplaat en Bruinisse. Daarbij is het van belang dat de bedrijven die zich hier vestigingen/concentreren een prettige en ruimtelijke hoogwaardige toevoeging aan het landschap vormen. Dat betekent dat de bedrijven zorgvuldig worden vormgegeven.

Daarnaast dient deze landschapsontwikkeling zoveel mogelijk gecombineerd te worden met vormen van recreatie en educatie. De aquacultuursector kan bijdragen aan de ambitie om in 2050 de eerste klimaatbestendige regio ter wereld te zijn. De huidige landbouwsector is van groot belang voor de economie van Zeeland, maar de verwachting is dat de komende 30 jaar het aantal ondernemingen sterk af zal nemen. De teelt van zilte gewassen biedt nieuwe perspectieven. Deze vorm van landbouw is minder afhankelijk van zoetwater. Daarmee kan de druk op de zoetwatervoorraden verminderd worden. Aquacultuur kan bijdragen aan een duurzame toekomst, zonder de visstand in de overige wateren te verzwakken. Het is zaak om de sector op de juiste manier in te passen, zodat de doelstelling van een ‘innovatief, toekomstbestendig en economisch rendabel cluster’ werkelijkheid wordt.

1.4 Leeswijzer In het hoofdstuk 2 schetsen we de locatiekwaliteiten en uitgangsituatie van het potentieel plangebied bij Bruinisse. Hoofdstuk 3 zoomt via een marktverkenning in op de belangrijkste trends en ontwikkelingen en marktperspectieven. In hoofdstuk 4 worden doelgroepen en type ruimtevraag op een rij gezet inclusief kenmerken en huisvestingseisen en -wensen per doelgroep. Hoofdstuk 5 geeft een compacte beschrijving van vergelijkbare en mogelijk concurrerende ontwikkelingen. In hoofdstuk 6 zetten we marktkansen en risico’s uiteen voor vier ontwikkelscenario’s. Tot slot staat in hoofdstuk 7 een opsomming van de vervolgstappen, succesfactoren en risico’s.

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

5

2 Locatiekwaliteiten en uitgangssituatie 2.1 Locatieprofiel

De gemeente Schouwen-Duiveland denkt aan de ontwikkeling van een thematisch bedrijventerrein nabij Bruinisse, gericht op binnendijkse aquacultuur en zilte teelt. De beschikbaarheid van ruimte is een van de belangrijke bottlenecks om bedrijvigheid in de sector te laten ontwikkelen. Het bestaande bedrijventerrein Bruinisse is volledig uitgegeven. Het gebied ten zuiden van het bedrijventerrein Bruinisse kan interessante mogelijkheden bieden (figuur 1). In dit locatieprofiel zetten we een aantal kenmerken van deze locatie op een rij. We benadrukken dat de kaartweergave een schematische weergave betreft: er is geen sprake van een vaststaand contour of een definitieve locatie. Figuur 1: Schematische weergave potentieel plangebied

Bron: PDOK, 2022. Bewerking Stec Groep, 2023.

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

6

Tabel 1: Locatieprofiel Kenmerk Ligging en omgeving

Bereikbaarheid

Huidig bestemmingsplan

Omschrijving Het potentiële plangebied: • Bevindt zich tussen de kern Bruinisse en de kern Oosterland. • Is gelegen ten zuiden van bedrijventerrein Bruinisse en ten oosten van kleinschalig bedrijventerrein Langeweg. • Is op het kaartbeeld indicatief weergeven. De omvang is niet op voorhand bepaald. • Kent geen zichtlocaties. Het potentiële plangebied kent een multimodale bereikbaarheid: • Autobereikbaarheid: het potentieel plangebied wordt ontsloten door de Zuidweg aan de noord- en oostzijde. Aan de zuidzijde wordt het gebied ontsloten door de Zijpseweg. Het plangebied ligt in de nabijheid van de Rijksweg (N59), gelegen op ruim 1 kilometer. • Waterontsluiting: In de vluchthaven van Bruinisse ligt een loswal van circa 130 meter. Hier kunnen schepen laden en lossen. Gelegen aan het Zijpe, heeft Bruinisse een uitstekende ontsluiting per water. De vluchthaven is gelegen aan een belangrijke vaarroute en kan schepen tot CEMT-klasse ‘Vlb’ faciliteren. • OV-bereikbaarheid: De dichtstbijzijnde bushalte is circa 20 minuten lopen. De bereikbaarheid van het potentieel plangebied met het openbaar vervoer is matig. Het potentiële plangebied: • Is onderdeel van bestemmingsplan ‘buitengebied’ (2009) en heeft een agrarische bestemming.

• In het huidige bestemmingsplan, wordt ruimte geboden voor aquacultuur: ‘Aquacultuur waarvoor geen bouwwerken nodig zijn, zoals bijvoorbeeld voor de teelt van brakke of zoute gewassen, is rechtstreeks toelaatbaar. Wel kan toestemming van het waterschap aan de orde zijn, voor zover bijvoorbeeld brak of zout water op poldersloten wordt geloosd. Aquacultuur in bassins (bouwwerken of niet-bouwwerken) wordt mogelijk gemaakt onder de volgende voorwaarden: o in aansluiting op agrarische bouwstedes; o maximale oppervlakte 3 ha, na afweging omgevingskwaliteiten; o maximale hoogte bassins 0,5 m; o alle bassins moeten – bij wijze van landschappelijke inpassing – worden omgeven door een aarden wal. In specifieke gevallen, waarbij koppeling aan een agrarisch erf niet mogelijk is, kan ook medewerking worden verleend aan aquacultuur in bassins op afstand van het erf. Dan moet echter wel een zorgvuldige toetsing plaatsvinden aan de landschapswaarden in de omgeving’.

Bron: Stec Groep, 2023.

2.2 Sterkte-zwakteanalyse – Oosterschelderegio Sterk: Zeeland beschikt over hoog kennisniveau aquacultuursector door onderwijsinstituten Zeeland is het centrum voor de Nederlandse aquacultuur. Qua kennis en innovatie is Zeeland koploper op nationaal en internationaal niveau. In Zeeland komt wetenschappelijke en praktijkgerichte kennis samen. Enerzijds pakken ondernemers zelf de handschoen op door te pionieren in een relatief jong vakgebied. Anderzijds draagt het onderwijs bij door intensief onderzoek te doen. Onderzoeksgroep Aquaculture in Delta Areas, onderdeel van HZ University of Applied Sciences, ondersteunt ondernemers door praktische vraagstukken en problemen te onderzoeken. Ook het Scalda (locatie Goes) heeft recentelijk een opleiding aquacultuur opgericht. Verder levert Wageningen Marine Research een wezenlijke bijdrage op het gebied van schelpdiervisserij en (delta-)ecologie. Zo ondersteunen de onderwijsinstituten in Zeeland de ontwikkeling van de sector. Sterk: landbouw en visserij verankerd in het Zeeuwse DNA De langgerekte kustlijn en de grote hoeveelheid vruchtbare landbouwgrond zorgen voor een rijke historie aan landbouw en visserij in de regio. Deze eeuwenoude traditie heeft er mede voor gezorgd dat kennis van generatie op generatie is doorgegeven. De kennis en ervaring maakt het gebied bij uitstek geschikt voor aquacultuur en bijbehorende zilte teelt.

De sector is verankerd in het DNA van de regio. Zeeland is de enige provincie waarin alle vormen van visserij voorkomen. De traditionele vormen van landbouw en visserij dienen een transitie door te maken om toekomstbestendig te blijven.

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

7

Gecontroleerde binnendijkse aquacultuur kan overbevissing tegengaan. Zilte teelt biedt een oplossing voor de toenemende verzilting. Zeeland en de Oosterschelderegio kan hiermee voortborduren op het eigen DNA in de transformatie naar een duurzame en toekomstbestendige vorm van voedselvoorziening. Steun van provinciale overheid en aanwezigheid van handelssector positieve vestigingsfactor Voor ondernemers en bedrijven is het positief dat de provincie ontwikkelingen in de aquacultuursector stimuleert. De steun van de provinciale overheid zorgt voor een gunstig vestigingsklimaat. Het creëren van een gunstig ondernemersklimaat inclusief bijpassende beleidsmaatregelen en regelgeving maakt dat de bedrijven actief in de sector vertrouwen hebben om hun bedrijfsactiviteiten te ontplooien. Dit bevordert investeringen, groei en innovatie. Daarnaast kan de overheid subsidie verlenen voor de ontwikkeling van geschikte productiefaciliteiten, zoals kweeksystemen en infrastructuur. Dit verlaagt de toetredingsdrempel voor nieuwe bedrijven. Zeeland beschikt al over een sterke vertegenwoordiging van de handelssector en een fijnmazig distributienetwerk. Dit vergemakkelijkt de handel en vermindert de logistieke uitdagingen die gepaard gaan met het transporteren van bederfelijke goederen als vis, schaaldieren en zilte gewassen.

De vertegenwoordiging van de handelssector biedt mogelijkheden voor intensieve samenwerking, netwerken en synergie-effecten. Het is daardoor eenvoudiger om producten op de markt te brengen en toegang te krijgen tot diverse afzetkanalen. Sterk en zwak: de Oosterschelde vol met activiteit De Oosterschelde is een bijzonder en uniek natuurgebied. Het gebied wordt op veel verschillende manieren gebruikt. Zo is er de visserij en de oester- en mosselcultuur die ruimte in beslag neemt. Ter inspiratie: figuur 2 geeft de schelpdierpercelen in de Oosterschelde weer. Daarnaast is de Oosterschelde regio een populaire bestemming voor recreatie en toerisme. Van watersporters en rondvaarten tot bruinvissen spotten en de Oosterscheldekering bewonderen: er is zo veel (menselijke) activiteit in het gebied, dat de Oosterschelde vol raakt. Enerzijds is het goed dat er zoveel activiteit is in de regio. Toerisme en recreatie draagt bij aan de lokale/regionale economie via de creatie van banen en het generen van inkomsten uit overnachtingen, restaurants en andere diensten. Anderzijds zorgt de drukte ervoor dat de Oosterschelde inmiddels ‘vol’ zit en er minder mogelijkheden over blijven voor (extra) aquacultuur. Figuur 2: Schelpdierpercelen in de Oosterschelde

Bron: PDOK Viewer ‘Schelpdierpercelen’, 2023.

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

8

Zwak: waterkwaliteit staat onder druk Eén van de grootste uitdagingen rondom de ontwikkeling van een watergerelateerd bedrijventerrein, is het waarborgen van de waterkwaliteit in het betreffende ecosysteem. Volgens een studie van de Wageningen Universiteit 1 kan de lozing van restwater van een aquacultuurbedrijf invloed hebben op de waterkwaliteit van het oppervlaktewater van de Oosterschelde. Hierdoor moet een bedrijf dat water loost voldoen aan strenge kwaliteitsnormen, zodat de ecologische effecten tot een minimum beperkt worden. De aanleg van de Deltawerken bracht bijvoorbeeld nadelige gevolgen voor de waterkwaliteit met zich mee wat een negatieve impact had op het ecosysteem. Een verminderde waterkwaliteit kan bijvoorbeeld leiden tot afname van de biodiversiteit en groeiproblemen. Het is daarom cruciaal om bij de ontwikkeling van de aquacultuursector in de Oosterschelderegio, rekening te houden met de bescherming van het ecosysteem en de waterkwaliteit. Dit kan door het stellen van strenge regels en richtlijnen voor de productie en het monitoren van de waterkwaliteit om eventuele problemen snel te kunnen signaleren en aanpakken.

2.3 Sterkte-zwakteanalyse – plangebied Sterk: aanwezigheid loswal op korte afstand van het plangebied Uiteraard is het voor water-gerelateerde bedrijvigheid belangrijk een goede waterontsluiting te hebben in de vorm van een loswal. De loswal kan gebruikt worden voor de distributie van vis en zilte groenten. De aanwezigheid van deze voorziening is een unique selling point voor het plangebied. Het aanleggen van een nieuwe loswal voor vervoer over water vergt immers een aanzienlijke investering. Momenteel wordt de loswal vooral gebruikt door watergerelateerde bedrijvigheid en voor de overslag van stukgoederen. Een aantal bedrijven op Schouwen-Duiveland maakt gebruik van de loswal (Zijpe) voor de af- en aanvoer van (bouw)materialen. De aanwezigheid van een loswal heeft zowel economische als maatschappelijke waarde. Bedrijvigheid in de aquacultuursector kan profiteren van deze efficiënte infrastructuur en kan daarmee hun operationele kosten verlagen. Sterk: Bruinisse van oudsher verbonden aan mosselkweek en visserij; kansen voor branding Bruinisse, in de volksmond ook wel het mosseldorp van Schouwen-Duiveland genoemd, heeft een rijke geschiedenis op het gebied van mosselkweek en visserij. Generaties lang is deze traditie doorgegeven. Dit zie je bijvoorbeeld terug in het visserijmuseum.

De ligging aan het Grevelingenmeer en de Oosterschelde maken het de perfecte locatie voor bedrijvigheid in de aquacultuursector. Hoewel het zwaartepunt van de mosselkweek en de vissersvloot is verplaatst naar Yerseke, beschikt Bruinisse nog steeds over de rijke historie. Hiermee liggen er kansen om deze identiteit van Bruinisse hernieuwde energie te geven; alle ingrediënten zijn daarvoor aanwezig. De identiteit van Bruinisse kan gebruikt worden bij het creëren van een sterk brand gericht op aquacultuur. Zwak: autobereikbaarheid plangebied niet optimaal De autobereikbaarheid van het potentiële plangebied laat te wensen over. Het plangebied kent geen directe ontsluiting op een N-weg. Het beoogde plangebied wordt ontsloten door de Zijpseweg en de Zuidweg: dit zijn relatief smalle wegen die beperkt geschikt zijn voor vrachtverkeer. De Rijksstraatweg in de richting van de Rijksweg N59 bevindt zich op korte afstand en de N59 is gelegen op ruim één kilometer. Een relatief smalle ontsluitingsweg kan nadelig zijn voor bedrijvigheid omdat het de logistiek van toeleveranciers en naar afnemers beïnvloedt en een ongehinderde verkeersstroom belemmert. Hiervoor moet aandacht zijn bij een eventuele ontwikkeling van het terrein. Goede bereikbaarheid per auto vergroot de economische activiteit en concurrentiekracht van een bedrijventerrein.

Daarnaast is een goed bereikbare locatie makkelijker en comfortabeler voor werknemers, bezoekers en klanten. Zwak: in of nabij het plangebied staan enkele woningen Er staan enkele woningen in of nabij het plangebied. Deze zijn gelegen aan de Zuidweg. De aanwezigheid van woningen in of nabij het plangebied kan van invloed zijn op de maximaal toelaatbare milieucategorie. Hoe hoger de milieucategorie van een bedrijf, hoe groter het risico op geluidsoverlast, luchtvervuiling en verkeershinder. Bedrijven zullen op een passende afstand van deze woningen gevestigd dienen te worden. 1

Wageningen UR (2015): ‘Ecologische risico’s lozing binnendijkse zoute aquacultuur op Oosterschelde’.

9

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

Een bufferzone tussen de woningen en de eventuele bedrijven wordt groter afhankelijk de hoogte van de milieucategorie van een bedrijf. Oplossingsrichtingen voor het scheiden van wonen en bedrijvigheid zijn bijvoorbeeld het inrichten van een overgangsgebied, het verminderen van milieubelasting door duurzame en innovatieve oplossingen of simpelweg de keuze voor bedrijvigheid met een lagere milieucategorie. Het eventueel verplaatsen van deze woningen is ook een oplossingsrichting, maar dit kan een langdurig en kostbaar traject zijn.

2.4 Uitkomsten interviews Voor het verkennend onderzoek zijn vijf interviews gehouden met stakeholders die actief zijn binnen de aquacultuursector. We zijn eerst in gesprek gegaan met experts uit de sector om kennis op te doen over het vakgebied. Welke trends en ontwikkelingen spelen er en hoe ziet de historie van de sector eruit? Door de experts te spreken hebben we een solide basis opgebouwd om vervolgens in gesprek te kunnen gaan met verschillende ondernemers uit de sector. Voor een overzicht van partijen zie tabel 2. Hieronder vatten we de belangrijkste bevindingen samen. Dit is een slechts een beknopte samenvatting met enkel de belangrijkste punten. Overige informatie is gebruikt als input voor het onderzoek. Tabel 2: Overzicht stakeholders Stakeholder Provincie Zeeland

Naam Jaap Broodman

Functie Coördinator Visserij & Aquacultuur

Datum 05-01-2023

Zeeuwse Zilt Zeegroenten Topsy Baits

Hubrecht Janse Bert Meijering

Agrarisch ondernemer Directeur

20-03-2023 27-03-2023

Kenniscommunity Oosterschelde Hogeschool Zeeland

Philip Drontmann Jouke Heringa & Jasper van Houcke

Alliantiemanager 2 Senior-onderzoeker Aquacultuur

10-01-2023 30-01-2023

Bron: interviews afgenomen door Stec Groep, 2023

De belangrijkste bevindingen uit de interviews zijn:  Duurzame verbinding tussen de sector en het onderwijs: dit punt kwam in ieder interview naar voren. Het onderwijs zit verweven in de gehele aquacultuursector. Dit geld voor zowel de Hogeschool Zeeland, het Scalda en Wageningen Maritieme Research. De onderwijsinstituten zijn goed bekend met de ondernemers en de markt. Denk aan stageplekken, het onderzoeken van praktijksituaties en banen voor net afgestudeerden. Dit draagt bij aan de ontwikkeling van kennis en innovatie over aquacultuur. De sterke samenwerking tussen het onderwijs en het bedrijfsleven levert veel op, waaronder nieuwe technologieën en duurzame oplossingen. Bij een toekomstige ontwikkeling van een watergerelateerd bedrijventerrein is het cruciaal om deze samenwerking te stimuleren en een duurzame verbinding tot stand te brengen tussen de sector en het onderwijs.  Goede aan- en afvoer van zoutwater is cruciaal: zonder een directe verbinding met het zoutwater van de Oosterschelde is er geen sprake van een thematisch bedrijventerrein gericht op aquacultuur. Deze verbinding vraagt om een forse investering. Uit navraag bij het ingenieursbedrijf dat deze verbinding heeft aangelegd voor Kingfish, moet worden uitgegaan van een investering van circa €1 miljoen.

Dit omvat alleen de pijpleiding om Oosterscheldewater te transporteren naar het plangebied en niet eventuele zuiveringsinstallaties van het looswater. Niet enkel de toevoer van zoutwater is relevant; er moet ook goed gekeken worden naar de afvoer van het water: het lozen van water dient zorgvuldig te gebeuren. De kwaliteit van het water mag niet slechter zijn dan het was. Er mag geen afbreuk worden gedaan aan het ecosysteem. Dit blijkt in de praktijk nog wel eens een bottleneck te zijn.  Het verhaal van aquacultuur is sterk, maar praktijk blijkt weerbarstig: aquacultuur inzetten om verzilting en wildvangst tegen te gaan en daarmee duurzaam en toekomstbestendig te worden, is in de basis een sterk verhaal. De natuurlijk landbouw gedijt minder goed; de teelt van zilte gewassen biedt een goed alternatief. Dit verhaal leeft al zo’n twintig jaar, maar in de praktijk blijkt ondernemen in deze sector toch weerbarstig. Er ligt een goede business case: één hectare kokkels levert meer op dan één hectare graan. Daarnaast is de Randstad relatief dichtbij: binnen een half uur rijd je Rotterdam binnen. 2

Betrokken bij Gebiedscoalitie Bruinisse-Zierikzee vanuit het project Klimaat Adaptieve Waterkerende Landschappen.

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

10

De markt daarentegen is beperkt en men spreekt over het algemeen over een niche (met name voor zilte teelt). Daarnaast hebben ondernemers veel kennis en een financiering/investeringsgeld nodig om te starten. Niet alle ondernemers overleven in deze markt. Er zijn een aantal referentieprojecten die slechts kort hebben bestaan of zijn uitgemond in een faillissement.  Aanleg van een terrein vraagt om politieke wil en lange adem: het aanleggen van de infrastructuur (waaronder aan- en afvoer van zoutwater) vraagt om een forse investering. Bij de ontwikkeling van een publiek uitgeefbaar bedrijventerrein vraagt dit om de aanleg van een collectieve infrastructuur. In de praktijk betekent dit een publieke investering of minimaal een publiek/private investering. Dit is een risico voor de gemeente en dat maakt het gedurfde beslissing die vraagt om zowel politieke wil en een lange adem. Een thematisch bedrijventerrein vult zich namelijk minder snel dan een regulier terrein. Er zijn mogelijkheden om de risico’s te verminderen. De Europese Commissie wil aquacultuur stimuleren. Hier kan gebruik van worden gemaakt. Te denken valt aan subsidies of stimuleringsgelden. Mogelijk kan en wil de provincie ook bijdragen. Aquacultuur zal (op termijn) leiden tot economische spin-off en werkgelegenheid; dit is goed voor Bruinisse, gemeente Schouwen-Duiveland en de provincie Zeeland.

Door het realiseren van een watergerelateerd terrein (aanbod) te realiseren ‘creëer je de vraag’ en kun je latente ruimtevraag faciliteren.  Belang van aanjagers of vooroplopende bedrijven: voorlopers en aanjagers zijn belangrijk voor de ontwikkeling van de aquacultuursector. Ze jagen de ontwikkeling van kleinere bedrijven en beginnende ondernemers aan en geven de sector kleur. Een drijvende kracht dient als inspiratie en helpt de sector innoveren en groeien. Bij de ontwikkeling van een thematisch terrein heb je dit soort ontwikkelingen nodig. De aanwezigheid van aanjager kan ook een aantrekkende werking hebben op investeerders. Hierdoor kan een cluster ontstaan van samenwerkende bedrijvigheid.  Interviews leveren verschillende leads op: we zijn op basis van de interviews op de hoogte van enkele leads. Er zijn een aantal interessante initiatieven in de regio die zich mogelijk willen vestigen als de ontwikkeling van een watergerelateerd bedrijventerrein nabij Bruinisse wordt ontwikkeld. Een van de leads is een zeewierkwekerij. Daarnaast zoekt een onderwijsinstelling naar praktijkruimte en is er een andere kwekerij met een uitbreidingsvraag. De ruimtevraag van deze leads lijkt op basis van deze gesprekken groot genoeg te zijn om op termijn een aanzienlijk deel het plangebied te vullen.

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

11

3 Marktverkenning 3.1 Wat is aquacultuur?

Het onderzoeksinstituut Wageningen Marine Research omschrijft aquacultuur als het gecontroleerde proces van de kweek of teelt van aquatische organismen (zowel dierlijk als plantaardig) zoals schelpdieren, wieren, schaaldieren en vissen. Bij aquacultuur worden technieken gebruikt die de productie van deze organismen verhogen. Hiermee wordt de snelheid en capaciteit van de natuurlijke groei overtroffen. Gedurende dit proces blijven de organismen die worden gekweekt eigendom van een bedrijf of persoon. In tegenstelling tot de visserij: hier hebben de vissen geen wetmatige eigenaar. Aquacultuur kan plaatsvinden in zowel zoet- als zoutwater. Wereldwijd gezien is dit een van de snelst groeiende (voedsel)sectoren. Belangrijk om te noemen is dat dé doelgroep aquacultuur niet bestaat: het is een markt die bestaat uit een verzameling van allerlei kleine en grote bedrijven, startups, experimentele initiatieven, kennisinstellingen, maar ook al ‘gevestigde’ spelers. Deze partijen hebben een verschillende focus in producten, activiteiten, belangen en levensfase. In dit hoofdstuk en in hoofdstuk 4 gaan we hier dieper op in. Door het rapport heen gebruiken we ‘aquacultuur’ als verzamelterm voor activiteiten die binnen deze sector vallen. Figuur 3: Verschillende voorbeelden van aquacultuur

Aquacultuur kan op termijn oplossing zijn voor verzilting, bodemdaling en overbevissing Klimaatverandering heeft een aantal onomkeerbare ontwikkelingen in gang gezet waar we de gevolgen nu al van merken. Zeker in kustgebieden als Zeeland. Factoren als bodemdaling en (toenemende) verzilting vormen een bedreiging voor de reguliere landbouw. Aquacultuur kan op termijn een belangrijke bijdrage leveren aan het verminderen van de impact van klimaatverandering en daarmee zorgen voor een duurzame toekomst. Zo kan het aanbrengen van vegetatie en sediment helpen bij het stabiliseren van de bodem en daarmee bodemdaling voorkomen. Het kweken van aquatische organismen in een gecontroleerde omgeving gaat overbevissing tegen. Hoewel overbevissing niet concreet aan de orde is in de Oosterschelde regio, draagt aquacultuur op mondiale schaal bij aan het verminderen van de druk op wilde visbestanden. Ook kan aquacultuur als adaptatievorm economische planschade door klimaatverandering voorkomen. Door tijdig in te zetten op een veranderende omgevingskwaliteit, wordt onze voedselvoorziening toekomstbestendig. Aquacultuurondernemers staan voor uitdaging Zeeland heeft een rijke historie op het gebied van aquacultuur. De ligging in het deltagebied en de continue aanwezigheid van het water maken van Zeeland de perfecte locatie. Zeeuwse ondernemers lopen voorop op het gebied van kennis en innovatie.

Aquacultuurondernemers staan desalniettemin voor een flinke uitdaging. In tegenstelling tot de landbouw staat een groot deel van aquacultuursector nog in de kinderschoenen. Veel experimenten met aquacultuur of de teelt van zilte gewassen groeien niet door tot een nieuwe onderneming. Productieprocessen zijn nog steeds onder ontwikkeling en ondernemen in de

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

12

aquacultuursector is relatief kapitaalintensief. Winstgevend worden en grote volumes produceren, vraagt om aanzienlijke investeringen bij de start. Bijvoorbeeld voor de ontwikkeling en aanschaf van specifieke apparatuur en de benodigde infrastructuur. Dit maakt het voor kleine ondernemers en nieuwe spelers moeilijk om toe te treden tot de markt.

3.2 Wat is zilte teelt (of zouttolerante landbouw)? Het kenniscentrum Zilte Teelten (ondersteund door het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) beschrijft zilte teelt, ook wel bekend als zilte landbouw of zeeteelt, als een vorm van landbouw waarbij ‘reguliere’ gewassen worden geteeld op zilte grond en in gebieden waar zoet water schaars is. Deze teeltmethode maakt gebruik van specifieke plantensoorten die tolerant zijn voor zoutstress. Deze gewassen kunnen in zoutwater worden geteeld, maar hebben nog steeds zoetwater nodig voor basisbehoeften als zaadontkieming en groei. Bij irrigatie van het gewas wordt naast zout water ook gebruik gemaakt van zoet water. Daarnaast verwijst zilte teelt ook naar de teelt van zoutwatergewassen; dit zijn planten die volledig afhankelijk zijn van zoutwater, zoals zeewier en bepaalde soorten algen. Figuur 4: Verschillende voorbeelden van zeegroenten

Bron: https://www.hetzeeuwsehert.nl/2020/05/18/zeeuws-zilt/

In dit onderzoek zien we zilte teelt als een (bedijfs)tak binnen aquacultuur. Door deze vorm van teelt toe te passen, kan er voedsel gekweekt worden op plekken die we voorheen beschouwden als onbruikbaar voor landbouw. Zeekraal, lamsoor en zeevenkel zijn voorbeelden van gewassen die verkregen kunnen worden door zilte teelt. De afgelopen jaren zagen we in diverse delen van Nederland al knelpunten ontstaan in de beschikbaarheid van zoetwater. Verzilting van de grond in Nederland (en wereldwijd) één van de grootste bedreigingen voor de conventionele landbouwsector. Aangepaste landbouwvorm met unieke kansen De zeespiegelstijging stuwt het zoete water steeds verder landinwaarts. Daarnaast treed verdere verzilting op door (te) groot waterverbruik. Het aanbod zoet water neemt steeds verder af doordat grondwater wordt onttrokken voor de landbouw en voor onze drinkwatervoorziening. Dit heeft invloed op de landbouw. Zo heeft Schouwen-Duiveland problemen door droogte in het voorjaar en de zomer. Daarmee neemt ook de verzilting toe. Er zijn de afgelopen decennia veel initiatieven geweest die hebben bewezen dat zout niet per se een vijand hoeft te zijn voor landbouw. Het kenniscentrum Zilte Teelten wijst een aantal sleutelfactoren aan voor geslaagde zilte teelt: de juiste selectie van gewassen, irrigatietechnieken, waterbeheer en bemesting.

Zilte teelt brengt een aantal unieke kansen (zie hieronder). Het ontwikkelen, innoveren en onderzoeken van verschillende vormen van zilte teelt is vanuit dit perspectief relevant.

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

13

ZILTE TEELT BRENGT UNIEKE KANSEN Zilte teelt is interessant voor de culinaire wereld en de voedselindustrie. De gewassen zijn geteeld op zilte grond en dit brengt een unieke, ziltige smaak mee de goed past bij visgerechten en andere zeevruchten. Of zilte voedselproducten aantrekkelijk zijn voor de consument, is een kwestie van smaak. Dit hangt bovendien af van het specifieke voedsel of product in kwestie. Toch zijn er een aantal belangrijke voordelen van toepassing op de productie van zilte teelt: • • • • •

De ontwikkeling van ‘toekomstbestendig voedsel’: adaptatie aan effecten klimaatverandering Besparen (kostbaar) zoetwater Zeewater gebruiken voor irrigatie Verhogen van voedselzekerheid Aanbieden van interessante en duurzame plantaardige voedingsmiddelen

3.3 Marktontwikkelingen en -perspectieven Om te beginnen is het belangrijk om te vermelden dat de Nederlandse aquacultuursector niet zou bestaan zonder de ondernemers die zich bezighouden met het kweken en verkopen van aquatische organismen. Ondernemers die zich bezighouden met de kweek van onder andere vissen, zouttolerante gewassen en schelpdieren zijn het fundament onder deze sector en de motor achter eventuele verdere ontwikkeling en groei. Daarom is het belangrijk om te kijken naar de economische en maatschappelijke meerwaarde van aquacultuur als business case. Om actief te zijn, blijven en worden in deze sector, moet het namelijk wel rendabel zijn voor ondernemers en voldoende bijdragen aan een toekomstbestendige voedselvoorziening. Aquacultuur is het afgelopen decennium de voedselproductiesector die het hardst groeit (Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek). Toch zijn er nog er een aantal belangrijke stappen te zetten binnen de sector om daadwerkelijk een van de belangrijkste dragers van de menselijke voedselvoorziening te worden. De markt groeit wereldwijd Het Nationaal Strategisch Plan Aquacultuur 3 stelt dat de wereldwijde productie en consumptie van vis, schelp- en schaaldieren groeit. Dit komt onder andere door de groei van de wereldbevolking en de stijgende vraag naar seafood.

De Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) stelt dat er een grens zit aan de wildvangst van vis. De wereldwijde overbevissing vormt een bedreiging voor onze oceanen. Met aquacultuur is het mogelijk om de natuurlijke populatie in de oceanen te herstellen en gelijktijdig te blijven produceren en consumeren. Daarbij is het rendement van deze sector aanzienlijk gestegen. Begin dit jaar was aquacultuur als sector goed voor meer dan de helft van de wereldwijde hoeveelheid geconsumeerde vis. De Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) verwacht dat deze trend zal doorzetten. De aquacultuursector is snel gegroeid de afgelopen jaar en de verwachting is dat de productie zal blijven stijgen. Hier zijn verschillende redenen voor: 1.

2. 3.

De wereldwijde vraag naar zeevruchten stijgt doordat de wereldbevolking groeit en gemiddeld genomen rijker wordt. Illustratief is bijvoorbeeld de populariteit van sushi (niet alleen Japan, maar wereldwijd). De aquacultuursector kan op een duurzame manier bijdragen aan deze groeiende vraag. Het is een betrouwbare bron van proteïne, die geen extra druk zet op wilde vispopulaties. Vooruitgang in technologieën en technieken maken het mogelijk om een grotere verscheidenheid aan soorten te kweken op een efficiënte manier. Dit geldt ook voor binnendijkse aquacultuur. Verschillende innovaties beperken de negatieve milieu impact. Aquacultuur biedt oplossingen tegen verschillende bedreigingen die op ons afkomen door klimaatverandering. De traditionele landbouw gedijt minder goed in kustgebieden. Aquacultuur kan gezien worden als een goed alternatief.

Nationaal Strategisch Plan Aquacultuur (2020), in opdracht van: Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit: https://www.rvo.nl/sites/default/files/2022-11/Nationaal-Strategisch-Plan-Aquacultuur.pdf.

3

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

14

Reputatie van de sector is verbeterd De aquacultuursector heeft lange tijd te kampen gehad met een negatieve reputatie. Dit kwam onder andere door problemen met ziekte en vervuiling. Vissen en schaal- en schelpdieren zijn namelijk vatbaar voor verschillende ziektes en parasieten. Deze kunnen zich snel verspreiden in de vaak dichtbevolkte kweekomgevingen. Dit leidt tot hoge sterftecijfers en verlies van productie. Om deze ziektes te bestrijden, worden vaak antibiotica en chemicaliën gebruikt. Dit zorgt mogelijk voor residu in het kweekproduct en resistentie tegen antibiotica. Ook vervuiling is een bekend probleem in kweekomgevingen. Uitwerpselen en resten van voer zorgen voor een verslechterde waterkwaliteit. De laatste jaren zijn deze problemen aangepakt en is de reputatie van de sector aanzienlijk verbeterd. Leerervaringen en nieuwe technieken hebben veel van deze problemen verholpen. Innovaties en verbeteringen in kweekmethodes maken aquacultuur gezond voor zowel de vissen als de mens. De stand van aquacultuur op basis van rapport Verenigde Naties Het rapport van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties (FAO) 4 over de stand van de visserij en de aquacultuur in de wereld in 2022 is een document dat de sector beschrijft en de uitdagingen en kansen voor de toekomst noemt.

Het rapport benadrukt dat de visserij en aquacultuur een belangrijke bron van voedsel, werkgelegenheid en economische groei zijn voor miljoenen mensen wereldwijd. De sector biedt werk aan meer dan 60 miljoen mensen en levert ongeveer 17% van de dierlijke eiwitten die door de mens worden geconsumeerd. Bovendien is de sector van groot economisch belang voor veel (ontwikkelings)landen. Het rapport roept op tot meer samenwerking tussen overheden, bedrijven en gemeenschappen om duurzame praktijken te bevorderen en de sector te laten groeien op een manier die zowel de economie als het milieu ten goede komt. Zeeland kent een lange traditie op het gebied van zilte teelt en aquacultuur. Daarnaast zijn de ondernemers op Schouwen-Duiveland druk bezig met allerlei ontwikkeling op, naast en in het water. Zeeland kan door alle kennis en ervaring een mondiale voorloper zijn en blijven. Aquacultuur is van groot belang voor de voedselvoorziening, maar er is werk aan de winkel om de sector toekomstbestendig te houden. Door het delen van kennis en ervaring, het stimuleren van innovatie en het aangaan van samenwerkingen met andere partijen kan Zeeland bijdragen aan de ontwikkeling van een duurzame en veerkrachtige aquacultuursector, zowel in Nederland als wereldwijd. Zilte teelt momenteel nog een nichemarkt De zilte teelt sector is in Nederland een relatief kleine markt.

Het bedient momenteel een niche. De vraag naar zeegroenten is beperkt en de afzetmarkt is nog niet erg ontwikkeld. De meeste producten zijn niet bekend bij het grote publiek. Bovendien zijn de producten niet breed verkrijgbaar in alle supermarkten en restaurants. Vanuit historisch perspectief is Nederland een landbouwland, maar er was lange tijd weinig aandacht voor alternatieve voedselbronnen als zeegroenten en zeewier. Pas de laatste jaren is hier meer aandacht voor. De productie van zilte teelt is doorgaans arbeidsintensief en duurder dan traditionele landbouwproducten. Dit maakt ook dat de prijs hoger is. Om de sector verder te ontwikkelen en de afzetmarkt te vergroten, is het van toenemend belang dat de consument bewust is van de voordelen van deze producten en om de productie efficiënter te maken.

Publicatie ‘The State of World Fisheries and Aquaculture 2022’: https://www.fao.org/publications/home/fao-flagshippublications/the-state-of-world-fisheries-and-aquaculture/en

4

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

15

4 Doelgroepen 4.1 Aquacultuur in Zeeland

Dit hoofdstuk gaat in op doelgroepen. Figuur 5 geeft een schematische weergave van de aquacultuur in Zeeland. Het gaat hierbij om alle vormen van aquacultuur (zowel binnendijks als buitendijks en zilte teelt). De selectie van aquacultuurbedrijven is gebaseerd op een overzicht van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Daarnaast is deze lijst aangevuld met bedrijven die zijn voortgekomen uit deskresearch. Het is belangrijk om te vermelden dat dit naar alle waarschijnlijk niet alle bedrijven zijn; de afbeelding geeft wel een goed beeld van de spreiding van ondernemingen in de aquacultuursector in Zeeland en dient tevens ter inspiratie. Bovendien gaat het om de adressen waar bedrijven staan ingeschreven; productielocaties van bedrijven bevinden zich mogelijk elders. Figuur 6: Aquacultuur in Zeeland

Bron: Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 2020; Desk Research: Stec Groep, 2022.

Belangrijke spelers in sector zijn ondernemingen uit de oester- en mosselcultuur. In de Oosterschelde en Westerschelde worden jaarlijks miljoenen kilo’s mosselen en oesters geweekt. Op basis van de kaart ‘Aquacultuur in Zeeland’ zijn er twee grote clusters aan te wijzen in Zeeland: Yerseke en Bruinisse. Beide clusters worden gekenmerkt door oester- en mosselcultuur. In Yerseke zijn de oesterkwekers dominant. In Bruinisse zijn dit de mosselkwekers. Daarnaast zijn er ook bedrijven actief in de kweek van oesters, garnalen en vis. Ook zijn er verspreid over Zeeland enkele ondernemingen gericht op zilte teelten.

4.2 Doelgroepen en type ruimtevraag Wereldwijd en in Nederland zien we een verschillende typen en verschijningsvormen van aquacultuur. Binnendijkse tegenover buitendijkse aquacultuur is het belangrijkste onderscheid dat er gemaakt wordt. In deze casus gaat het specifiek over bedrijvigheid in de aquacultuur die zich mogelijk wil vestigen op een ‘nat’ bedrijventerrein. De hoofdactiviteit speelt zich daarmee af in binnendijks gebied. De focus in deze marktverkenning ligt dan ook op binnendijkse aquacultuur.

16

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

Zes onderscheidende bedrijfstypen Voor binnendijkse aquacultuur onderscheiden we zes bedrijfstypen: 1. Uitpandige aquacultuur (buiten); 2. Inpandige aquacultuur (in bedrijfsbebouwing); 3. Teelt van zilte gewassen (zeegroenten). Denk aan: zeekraal, lamsoor en zeebanaan, etc.; 4. Zeewierteelt (op het land); 5. Verwerkende of ondersteunende bedrijvigheid. Denk aan: verpakking, logistiek, etc.; 6. Inspiratie-projecten gericht op een combinatie van aquacultuur met educatie, recreatie/toerisme. Om de bedrijfstypen verder te verduidelijken, geven we in onderstaande tabel verschillende voorbeelden. Dit zijn voorbeelden van type ruimtevrager die eventueel kunnen landen in het beoogde plangebied. Tabel 3: Voorbeelden van ruimtevragers in verschillende bedrijfstypen binnendijkse aquacultuur Bedrijfstype Uitpandige aquacultuur (buiten)

Inpandige aquacultuur (in bedrijfsbebouwing )

Voorbeeld 1 Zeeaaskwekerij Topsy Baits – wilhelminadorp

Voorbeeld 2 Algenvijver – Zeeland Aquacultuur

Voorbeeld 3 Stichting Zilte Zones – Polder Wassenaar

Viskwekerij Grovisco B. V. – Tholen

Viskwekerij Kingfish – Kats

Excellence fish – Meterik

Teelt van zilte gewassen (zeegroenten)

De ‘Schorreblomme’ Schouwse zeegroenten – Kerkwerve

‘Zeeuws Zilt’ Zeegroenten – Wolphaartsdijk

Zilt Proefbedrijf – Texel

Zeewierteelt

Abalona Aquaculture – South Africa

Grondgebonden zeewierteelt – Voorbeeld van Genialg Project

Seaweed-tech – Amsterdam (in gesloten systemen)

17

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

Verwerkende of ondersteunende bedrijvigheid

Mosselverwerkingsbedrijf ‘Detlta Mossel’ – Yerseke

Verwaterbassin met zeewater uit Oosterschelde – Yerseke

Oesterverwerking – Schelpdier Hatchery ‘Roem van Yerseke’

Inspiratieprojecten aquacultuur + educatie, recreatie en toerisme

Waterdunen – Breskens

Dubbele Dijk – Groningen

Salt Farm – Texel

Bron: Stec Groep, 2023.

Enkele voorbeelden nader toegelicht  Topsy Baits: is de grootste leverancier van levend aas in Europa. Levende wormen worden getransporteerd naar 14 landen en nog eens 40 landen worden voorzien van bevroren wormen die worden ingezet als voer voor de aquacultuur-industrie, maar bijvoorbeeld ook gebruikt als aas in de visserij. Topsy baits maakt gebruik van zeewater uit de Oosterschelde en kweekt daarmee alleen onder natuurlijke omstandigheden. De productie overschrijdt jaarlijks 100 ton. In eerst instantie verkocht Topsy Baits alleen aan de markt voor sportvissen. Inmiddels produceren ze het meest voor de garnalenindustrie die het aas gebruikt als voedsel.  Schorreblomme: richt zich op de teelt en verkoop van verschillende soorten zeegroenten, waaronder zeekraal, lamsoor en zeekool. De producten worden duurzaam en lokaal geteeld, zonder het gebruik van pesticiden. Het bedrijf levert haar producten voornamelijk aan restaurant en groothandels in Nederland en België. Op het bedrijf is ook een gedeelte akkerbouw te vinden, hier worden onder andere aardappelen, uien, tarwe en gerst geteeld.  Salt Farm Texel: is een proeflocatie voor zilte landbouw die in 2019 zijn faillissement heeft aangevraagd. De ontwikkeling van zilte landbouw op Texel vond de afgelopen jaren plaats onder diverse namen, te weten: Zilte proefbedrijf, Salt Farm Texel, Texel-Saline.

Het Zilt-Proefbedrijf en het kennisbedrijf Texel-Saline zijn failliet verklaard. Directeur Robin Konijn illustreert: “De potentie is er. Maar als er elk jaar meer geld uitgaat dan er binnenkomt, moet je een keer stoppen”. De stichting Salt Farm Foundation blijft bestaan; deze stichting verspreid de opgedane kennis onder boeren die werkzaam zijn in zoute landbouw.  Seaweed-Tech: dit bedrijf richt zich op de ontwikkeling en productie van zeewier en geavanceerde, innovatieve zeewierproducten. Zo produceren ze uit zeewier verschillende supplementen, poeders en extracten. Seaweed-Tech werkt nauw samen met verschillende zeewierboeren en wetenschappers om duurzame en milieuvriendelijk productiemethoden te ontwikkelen. Het bedrijf is gestart met een eerste demo in 2020. ZOUTWATER AANVOER- EN RETOURLEIDING IS EEN NOODZAKELIJKE RANDVOORWAARDE Bij de ontwikkeling van een thematisch terrein gericht op aquacultuur en zilte teelt is het aanleggen van een waterleiding om zoutwater aan- en af te voeren een noodzakelijke randvoorwaarde. De kosten kunnen sterk variëren, afhankelijk van verschillende factoren, zoals: afstand (tussen Oosterschelde en locatie), diameter van leiding, diepte, vergunningskosten en overige infrastructurele kosten. Ook de impact op de omgeving en mogelijk ecologische gevolgen dienen te worden meegenomen in de kostenberekening.

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

18

4.3 Kenmerken, eisen en wensen per doelgroep De aquacultuursector betreft een brede en gevarieerde doelgroep. Binnen de sector zijn verschillende doelgroepen te onderscheiden die elk hun eigen kenmerken en een ruimtelijk programma van eisen en wensen hebben, welke ook afhankelijk van specifieke producten en productiemethoden. We hanteren hiervoor bovengenoemde indeling van type ruimtevragers in verschillende bedrijfstypen binnendijkse aquacultuur. 1. Uitpandige aquacultuur Uitpandige aquacultuur Algemene kenmerken

Type bedrijfsactiviteiten

Arbeidsintensiteit Marktregio Locatiekenmerken Kavelomvang

Omgevingshinder

Bereikbaarheid weg Multimodaliteit

Openbaar vervoer

Toelichting • Uitpandige aquacultuur wordt ook wel aangeduid als een (open) vijverlandschap. Deze vorm is voornamelijk ruimte-extensief. Er is weinig bebouwing, de bedrijfsactiviteiten hebben qua uitstraling veel weg van reguliere landbouw. • Vijvers of waterlichamen nemen veel relatief ruimte in beslag. • Het aandeel bebouwing is zeer beperkt en afhankelijk van het type teelt. Doorgaans gaat het om circa 1.000 tot 2.500 m² bedrijfsbebouwing. • Van belang is een goede ruimtelijke inpassing in open agrarisch landschap. • De ondergrond moet vlak zijn. • Kweek van aquatische organismen vindt plaats in eenduidige vijvers of waterlichamen. De vijvers kunnen open of overdekt zijn (ook met zonnepanelen), of een combinatie hiervan. • De waterkwaliteit is belangrijk voor de groei van aquatische organismen. De omgeving in de buitenlucht is niet is te controleren, want factoren als het weer en de waterkwaliteit zijn onvoorspelbaar. Monitoren van de omgevingskwaliteit is cruciaal. • Relatief laag: circa 1 tot 2 banen per hectare. • (Inter)nationaal • Vanaf 3 hectare, maar doorgaans 10 tot 20 hectare • Laag tot beperkte omgevingshinder

• Goede bereikbaarheid over de weg is een pré

• Nabijheid ontsluiting per water- of spoor in de meeste gevallen niet relevant • Bereikbaarheid met de bus is een pré

2. Inpandige aquacultuur Inpandige aquacultuur Algemene kenmerken

Type bedrijfsactiviteiten Arbeidsintensiteit Marktregio Locatiekenmerken Kavelomvang

Omgevingshinder Bereikbaarheid weg Multimodaliteit

Openbaar vervoer

Toelichting • Inpandige aquacultuur (in bedrijfsbebouwing) wordt ook industriële aquacultuur genoemd. Het gaat om bedrijfsbebouwing met een industriële uitstraling met relatief grote bouwhoogte (tot circa 10 meter) en een hoog aandeel bebouwing op de kavel. • Om dit type productie mogelijk te maken hebben zijn grote industriële wateroppervlaktes (bassins) nodig, diep genoeg om vissen in te kweken. • Binnen de bedrijfsmuren van het pand staan doorgaans kaptiaalintensieve installaties om het binnenklimaat en de wateromstandigheden te controleren. • Nabijheid van een betrouwbaar en stabiel elektriciteitsnetwerk ten behoeve van installaties. • Van belang is een goede ruimtelijke inpassing passend bij de omgeving. • Relatief grote, intensieve viskwekerijen. Inpandige aquacultuur maakt veel gebruik van gesloten systemen. Dit zijn systemen waarin het water wordt gerecirculeerd en hergebruikt, in plaats van continu te worden ververst. • Relatief hoog: circa 10 tot 15 banen per hectare. De arbeidsintensiteit neemt verder toe indien verwerking en verpakking, opslag en logistiek ook op de locatie (of in de directe omgeving) plaatsvindt. In dat geval is circa 20 tot 25 banen per hectare realistisch. • Internationaal • Vanaf 1 hectare tot circa 5 hectare

• Gemiddeld tot relatief hoog, vanwege vervoersbewegingen. Milieucategorie die past bij industriële bedrijvigheid (minimaal 3.1). • Ontsluiting niet door woongebied en nabijheid provinciale weg zijn vereisten • Nabijheid ontsluiting per water- of spoor kan relevant zijn voor distributie • Bereikbaarheid met de bus is een pré

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

19

3. Teelt van zilte gewassen Teelt van zilte gewassen Algemene kenmerken

Type bedrijfsactiviteiten Arbeidsintensiteit Marktregio Locatiekenmerken Kavelomvang

Omgevingshinder

Bereikbaarheid weg Multimodaliteit

Openbaar vervoer

Toelichting • De uitstraling en omgevingskenmerken van de teelt van zilte gewassen hangt af van het type gewas dat wordt gekweekt. Het kan gaan om een vijver, kas of open veld. • Over het algemeen gaat het om agrarisch grondgebruik. Het betreft extensief ruimtegebruik. • Er is geen of weinig bebouwing (ten behoeve van verwerking, opslag en materieel) aanwezig. • ‘Lichte’ grond is gewenst. Deze grond is namelijk goed waterdoorlatend. Het zoute water kan dan makkelijker door de grond heen sijpelen, waardoor zoutconcentratie in de grond niet te hoog wordt. Daarnaast is meestal een vlakke ondergrond gewenst. • Het zoutgehalte van het water moet voldoende en van de juiste kwaliteit zijn voor de teelt van zilte gewassen. Daarnaast moet het water doorgaans een hogere concentratie aan mineralen bevatten dan zoetwater. • Relatief laag: circa 1 baan per hectare. • Regionaal tot nationaal • Kleiner dan 1 hectare tot circa 3 hectare • Lage omgevingshinder

• Goede bereikbaarheid over de weg is een pré

• Nabijheid ontsluiting per water- of spoor niet relevant • Bereikbaarheid met de bus is niet relevant

4. Zeewierteelt Teelt van zilte gewassen Algemene kenmerken

Type bedrijfsactiviteiten Arbeidsintensiteit Marktregio Locatiekenmerken

Toelichting • Zeewier wordt gekweekt in tanks of vijvers die toegang hebben tot zeewater en kan zowel inpandig als in de buitenlucht plaatsvinden. Het vertoont daarmee kenmerken van zowel uitpandige als inpandige aquacultuur. • Zeewier vereist voldoende (zon)licht en ruimte om te groeien, daarnaast is het relatief kwetsbaar; belangrijk dat de locatie beschut is. • Het gebruik van geschikte apparatuur en infrastructuren zoals drijvende frames, touwen, netten en ankers om het zeewier op zijn plaats te houden en de groei te bevorderen. • Zeewier is relatief kwetsbaar en gevoelig voor de blootstelling aan temperatuurverschillen en sterke wind, daarom lijkt inpandige teelt het meest geschikt in het plangebied. • Het zoutgehalte van het water moet voldoende en van de juiste kwaliteit zijn voor de teelt van zilte (zeewier)gewassen. Daarnaast moet het water doorgaans een hogere concentratie aan mineralen bevatten dan zoetwater. • Hangt sterk af van type teelt: circa 2 tot 10 banen per hectare. • Regionaal tot nationaal

Kavelomvang

• 1 tot 20 hectare, sterk afhankelijk van type teelt

Bereikbaarheid weg

• Goede bereikbaarheid over de weg is een pré

Omgevingshinder Multimodaliteit

Openbaar vervoer

• Lage omgevingshinder

• Nabijheid ontsluiting per water- of spoor niet relevant • Bereikbaarheid met de bus is niet relevant

5. Verwerkende of ondersteunende bedrijvigheid Verwerk. of ondersteunende bedrijvigheid Algemene kenmerken

Toelichting • •

Type bedrijfsactiviteiten Arbeidsintensiteit Marktregio Locatiekenmerken

• • • •

Kenmerken en uitstraling van industrieel of logistiek vastgoed. Dit type bedrijvigheid past bij een regulier bedrijventerrein, zoals Olzendepolder, Yerseke of bedrijventerrein Bruinisse. Aanwezigheid van faciliteiten voor opslaan, verwerken en verpakken en distribueren van vissen/schelpdieren/zeegroenten etc. Relatief intensief ruimtegebruik. Verwerking, opslag en distributie van producten. Relatief hoog: circa 20 tot 30 banen per hectare Regionaal tot nationaal

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

Kavelomvang

• Divers, tot circa één hectare, maar ook 1 tot circa 3 hectare

Bereikbaarheid weg

• Probleemloze, niet door een woongebied lopende ontsluiting voor vrachtverkeer • Nabijheid provinciale weg is een vereiste, een snelwegontsluiting is een pré

Omgevingshinder

Multimodaliteit

Openbaar vervoer

20

• Gemiddeld tot relatief hoog, vanwege productie en vervoersbewegingen. Milieucategorie die past bij industriële en logistieke bedrijvigheid (minimaal 3.1).

• Nabijheid ontsluiting per water- of spoor kan relevant zijn voor distributie • Bereikbaarheid met de bus is een pré

6. Inspiratieproject; combinatie van aquacultuur met educatie, recreatie en toerisme Teelt van zilte gewassen Algemene kenmerken

Type bedrijfsactiviteiten Arbeidsintensiteit Marktregio Locatiekenmerken Kavelomvang

Omgevingshinder

Bereikbaarheid weg Multimodaliteit

Openbaar vervoer

Toelichting • Een inspiratieproject gericht op een combinatie van aquacultuur met recreatie/toerisme en educatie zit qua bebouwingsintensiteit tussen extensief en intensief in. Er is vastgoed nodig, maar de openheid van het landschap blijft bestaan. • Belang van een prettig uitstraling; de locatie moet aantrekkelijk zijn om bezoekers te trekken. • Een aquacultuur- en publiekscentrum, ruimte voor educatie, recreatie en toerisme. Dit vraagt ook horeca faciliteiten en voldoende parkeergelegenheid. • Gemiddeld: de kweek en teelt dient in stand gehouden te worden door medewerkers. Ook zijn er bepaalde (recreatieve) voorzieningen voor de bezoekers die om arbeidsplaatsen vragen. Circa 15 á 25 banen per hectare • Regionaal en nationaal • Sterk afhankelijk van het concept

• Gemiddeld tot relatief hoog, vanwege verkeer aantrekkende werking publieksfuncties.

• Goede bereikbaarheid en vervoersverbindingen zijn relevant voor de aanvoer en afvoer van goederen, personeel en het ontvangen van toeristen. • Nabijheid ontsluiting per water- of spoor niet relevant • Bereikbaarheid met de bus is een pré

4.4 Het ontwikkelpad van bedrijven Bedrijven in verschillende stadia van levenscyclus Elk bedrijf doorloopt verschillende stadia in zijn levenscyclus. Van de beginfase als start-up tot de fase van volwaardige productie en alles daartussen in. Elk stadium heeft zijn eigen kenmerken en uitdagingen. De hierboven beschreven kenmerken, wensen en eisen kunnen verschillend zijn per stadium.  Start-up fase: dit is de eerste fase van de levenscyclus van een bedrijf. Er is nog niet veel ervaring en de middelen zijn beperkt. Het belangrijkste doel van deze fase is het ontwikkelen van ideeën en het zoeken naar financiering. In deze fase heeft een bedrijf vooral behoefte aan investeerders en een goed netwerk. Het team moet bestaan uit mensen die bereid zijn om hard te werken en risico's te nemen. Experimenteerruimte kan helpen om door te groeien van start-up naar een scale-up.  Scale-up fase: het bedrijf begint de groeien. Het is bewezen en er is een solide basis. In deze fase is het belangrijk om de juiste mensen aan te nemen en te investeren in de doorontwikkeling van het product. Bedrijven en activiteiten in deze fase hebben veelal behoefte aan ruimte van een behoorlijke omvang (circa 1 tot 2 hectare, afhankelijk van de precieze activiteit).  Volwaardige productie: in de volwaardige productie (of volwassen) fase heeft het bedrijf een gevestigde positie binnen de markt.

Bedrijven zijn doorgaans de ‘opstartfase’ ontgroeid. Het ontwikkelde product is in de scale-up fase succesvol getest en winstgevend gebleken. Opschalen naar volwaardige productie is een logische vervolgstap. Doorgaans hebben bedrijven in de full production fase behoefte aan grootschalige ruimte (circa 1 tot 10 hectare) en een goede infrastructuur. Samenwerken en experimenteren belangrijk voor aquacultuur bedrijven Voor bedrijven in aquacultuursector geldt dat samenwerking, kennisdeling en experimenteren tussen bedrijven belangrijk is om (in de toekomst) concurrerend te zijn, blijven of worden. Bovendien kan de concentratie van bedrijven uit het zelfde clusters de aantrekkingskracht van een locatie vergroten.

Marktkansen aquacultuur en zilte teelt in Bruinisse 22.167

21

We onderscheiden daarbij twee typen samenwerking. Het kan gaan om een functionele samenwerking (delen van warmte, energie, grondstoffen, opslag, transport, etc.), of om innovatieve samenwerking, gericht op product- of procesvernieuwing, kennisontwikkeling en -adoptie. Tabel 4 geeft inzicht in verschillende vormen van synergie en symbiose tussen bedrijven. Tabel 4: Verschillende vormen van synergie en symbiose Synergievorm Product Proces Kennis