Bijl.1- Regioplan bestuursakkoord regiopakket PAWOZ Eemshaven

CONCEPT Regioplan Gebiedsinvesteringen Net op Zee tranche 2+

Versie 2.8 1 juni 2026

1

Regio Regionale werkgroep gebiedsinvesteringen PAWOZ-Eemshaven

Eemshaven Gemeente Ameland Gemeente Het Hogeland Gemeente Noardeast-Fryslân Gemeente Schiermonnikoog Gemeente Westerkwartier Provincie Fryslân Provincie Groningen Waterschap Noorderzijlvest Wetterskip Fryslân

Datum Versie Status

1 juni 2026 2.8 CONCEPT: 80%-versie voor EZK en RVO

2

INHOUDSOPGAVE 1

2

3

INLEIDING ........................................................................................................................................ 6 1.1

Aanleiding en context ............................................................................................................ 6

1.2

Constructieve samenwerking Rijk-Regio................................................................................ 6

1.3

Bestuursakkoord ‘Regiopakket PAWOZ-Eemshaven’ ............................................................ 7

1.4

Opbouw van dit regioplan ..................................................................................................... 8

AANLANDING VAN KABELS EN LEIDINGEN ...................................................................................... 9 2.1

Status tracés voor elektriciteitskabels en waterstofleidingen ............................................... 9

2.2

Impact van de aanlanding .................................................................................................... 10

2.2.1

Tracé voor elektriciteitskabels ......................................................................................... 10

2.2.2

Tracés voor waterstofleidingen ....................................................................................... 11

EVENWICHTIGE VERDELING EN INZET VAN MIDDELEN ................................................................ 13 3.1

Algemeen ............................................................................................................................. 13

3.2

Onderlinge verdeling van de middelen ................................................................................ 13

3.2.1

Uitgangspunten in het bestuursakkoord ‘Regiopakket PAWOZ-Eemshaven’ ................. 13

3.2.2

Aanvullende afspraken regiopartners ............................................................................. 14

3.2.3

Overzicht verdeling van de middelen .............................................................................. 15

3.3

4

Thematische inzet van de middelen .................................................................................... 16

3.3.1

Centraal beleidskader ...................................................................................................... 16

3.3.2

Onderlinge afspraken regiopartners ............................................................................... 18

GEBIEDSINVESTERINGEN – LOKALE IMPULS ................................................................................. 19 4.1

Algemeen ............................................................................................................................. 19

4.2

Gemeente Ameland: klimaat en energie ............................................................................. 19

4.2.1

Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen............................................................ 19

4.2.2

Beleids-/uitvoeringskader................................................................................................ 19

4.2.3

Projecten en activiteiten ................................................................................................. 20

4.3

Gemeente Het Hogeland: veerkrachtige waddenkust......................................................... 22

4.3.1

Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen............................................................ 22

4.3.2

Beleids- en uitvoeringskader ........................................................................................... 23

4.3.3

Projecten en activiteiten ................................................................................................. 23

4.4

Gemeente Noardeast-Fryslân: toekomstbestendige gemeente ......................................... 25

4.4.1

Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen............................................................ 25

4.4.2

Beleids-/uitvoeringskader................................................................................................ 25

4.4.3

Projecten en activiteiten ................................................................................................. 25

4.5 4.5.1

Gemeente Schiermonnikoog: toekomstbestendige waterhuishouding .............................. 29 Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen............................................................ 29 3

4.5.2

Beleids-/uitvoeringskader................................................................................................ 30

4.5.3

Projecten en activiteiten ................................................................................................. 31

4.6

5

4.6.1

Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen............................................................ 33

4.6.2

Beleids-/uitvoeringskader................................................................................................ 33

4.6.3

Projecten en activiteiten ................................................................................................. 33

GEBIEDSINVESTERINGEN – REGIONALE IMPULS ........................................................................... 36 5.1 5.1.1

6

7

8

Lauwersmeergebied............................................................................................................. 36 Beleids-/uitvoeringskader................................................................................................ 36

5.2

Lauwersmeer ....................................................................................................................... 37

5.3

Lauwersoog .......................................................................................................................... 38

EXTRA MIDDELEN VERSTERKING NATUUR .................................................................................... 40 6.1

Natuur op Schiermonnikoog ................................................................................................ 40

6.2

Beleids-/uitvoeringskader .................................................................................................... 40

6.3

Projecten en activiteiten ...................................................................................................... 41

EXTRA MIDDELEN AANPAK VERZILTING ........................................................................................ 42 7.1

Kustsstrook Het Hogeland.................................................................................................... 42

7.2

Beleids-/uitvoeringskader .................................................................................................... 42

7.3

Projecten en activiteiten ...................................................................................................... 43

UITVOERINGSKADERS REGIONALE PARTNERS .............................................................................. 44 8.1

Algemeen ............................................................................................................................. 44

8.2

Uitvoeringskaders regiokassier ............................................................................................ 44

8.2.1

Financiële en juridische afspraken .................................................................................. 44

8.2.2

Governance...................................................................................................................... 45

8.3

9

Gemeente Westerkwartier: energie en leefkwaliteit .......................................................... 33

Uitvoeringskaders overige regiopartners ............................................................................ 45

8.3.1

Algemeen ......................................................................................................................... 45

8.3.2

Verstrekking van middelen .............................................................................................. 45

8.3.3

Gebiedsinvesteringen – tranche 2 - lokale impuls .......................................................... 46

8.3.4

Gebiedsinvesteringen – tranche 2 – regionale impuls .................................................... 47

8.3.5

Extra middelen versterking natuur .................................................................................. 47

8.3.6

Extra middelen aanpak verzilting .................................................................................... 48

8.4

Monitoring en verantwoording ........................................................................................... 48

8.5

Communicatie en zichtbaarheid .......................................................................................... 49

FINANCIËN ..................................................................................................................................... 50 9.1

Begroting .............................................................................................................................. 50

9.2

Bevoorschotting ................................................................................................................... 51

9.3

Projecten op basis van huidige inzichten ............................................................................. 51 4

BIJLAGE 1: FYSIEKE IMPLICATIES AANLANDING .................................................................................... 53 BIJLAGE 2: NOTITIE ANTI-VERZILTINGSMAATREGELEN......................................................................... 55

5

1

INLEIDING

1.1

Aanleiding en context

In de Klimaatwet is vastgelegd dat Nederland in 2030 55% minder CO2-uitstoot dan in 1990 en in 2050 klimaatneutraal is. Om dit te behalen is de ambitie voor windenergie op zee in 2022 met 10,7 gigawatt (GW) verhoogd naar een capaciteit van ongeveer 21 GW rond 2030. Met het opschalen van deze ambities levert windenergie een significante bijdrage aan de klimaatdoelstellingen en sluit het aan bij de oproep van de Europese Commissie aan de lidstaten om de ontwikkeling van energie uit hernieuwbare bronnen te versnellen. In de aanvullende Routekaart ‘Windenergie op zee 21GW’ zijn de te ontwikkelen windparken en aanlandlocaties van de netaansluitingen opgenomen. Voor het wadden- en kustgebied van Groningen en Fryslân zijn de daarin de windparken Doordewind (DDW) en Ten Noorden van de Waddeneilanden (TNW) van primaire relevantie. Het oostelijk waddengebied staat daarom aan de vooravond van een ingrijpende ruimtelijke en infrastructurele ontwikkeling als gevolg van de versnelde uitrol van windenergie op zee. De realisatie van bovengenoemde windparken, zoals voorzien in de routekaart richting ongeveer 21 GW in 2030, vraagt om grootschalige aanlanding van elektriciteitskabels en – op termijn – leidingen voor waterstof en eventueel CO₂. Deze aanlandingen concentreren zich onder meer in de regio Eemshaven en raken direct het wadden- en kustgebied van Groningen en Fryslân.

De aanleg en inpassing van kabel- en leidingtracés brengen complexe ruimtelijke afwegingen met zich mee. Deze raken aan meerdere functies in het gebied: natuur, landbouw, waterbeheer en leefomgeving. De stapeling van infrastructurele ingrepen – nu en in de toekomst – vraagt om een integrale benadering, waarbij cumulatieve effecten expliciet worden meegewogen.

1.2

Constructieve samenwerking Rijk-Regio

De regionale partners in Groningen en Fryslân onderschrijven het nationale belang van de energietransitie en de rol van wind op zee daarin. Zij spreken de intentie uit om in nauwe en constructieve samenwerking met het Rijk deze opgave vorm te geven. Daarbij ziet de regio nadrukkelijk ook economische kansen, onder meer voor de versterking van de energiecluster rond de Eemshaven, innovatie in duurzame energie en nieuwe werkgelegenheid. Tegelijkertijd benadrukken de regionale partners dat de voorgenomen ontwikkelingen een grote impact hebben op de leefkwaliteit van mens en natuur. Het gebied kent unieke waarden, waaronder de Waddenzee als UNESCO-werelderfgoed en de aanwezigheid van hoogwaardige akkerbouwgronden. Deze kwaliteiten zijn niet alleen ecologisch en landschappelijk van betekenis, maar vormen ook de basis voor de regionale economie en identiteit. Voor de regio weegt het behoud en versterken van leefkwaliteit daarom zwaar. Dit vraagt om zorgvuldige keuzes in tracering, uitvoering en mitigatie, en om aanvullende investeringen die 6

bijdragen aan natuurversterking, een robuuste landbouwstructuur en een aantrekkelijke leefomgeving. De regio staat voor een majeure, maar ook kansrijke opgave. Door intensieve samenwerking tussen Rijk en regio, een stevige verankering in bestaande beleidskaders en een integrale inzet van middelen uit het regiopakket, kan worden gewerkt aan een toekomst waarin duurzame energie, economische ontwikkeling en leefkwaliteit in balans zijn. De gezamenlijke inzet van alle partners moet leiden tot een evenwichtige ontwikkeling van het oostelijk waddengebied, waarin de energietransitie hand in hand gaat met het behoud en de versterking van de unieke kwaliteiten van het gebied.

1.3

Bestuursakkoord ‘Regiopakket PAWOZ-Eemshaven’

Om een verantwoorde inpassing van de windparken en de bijbehorende infrastructuur van het 'net op zee' mogelijk te maken is besloten voor de regio PAWOZ-Eemshaven 99 miljoen euro beschikbaar te stellen vanuit de landelijke gebiedsinvesteringen uit het Klimaatfonds, verdeeld over twee tranches. Op 20 juni 2024 kwamen Rijk en Regio een bestuursakkoord overeen over de eerste tranche aan gebiedsinvesteringen van 50 miljoen euro. Op 6 november 2024 kondigde de Minister via een brief aan de regio aan dat in de tweede tranche 49 miljoen euro beschikbaar wordt gesteld. Het doel van deze gebiedsinvesteringen is de leefkwaliteit in de omgeving van de aanlandlocaties te verbeteren. De gebiedsinvesteringen zijn een extra impuls voor de regio en zijn daarmee aanvullend op de kosten voor realisatie en (wettelijke) compensatie die van toepassing zijn op de energieinfrastructuur projecten. In aanvulling op de gebiedsinvesteringen heeft het Rijk 25 M€ aan middelen toegezegd voor natuurversterking, een ecologisch impulspakket en maatregelen tegen verzilting. Rijk en regio hebben afspraken gemaakt over de inzet van de gebiedsinvesteringen en de aanvullende middelen, in totaal 124 M€, en hiertoe op 10 december 2025 het bestuursakkoord Regiopakket PAWOZEemshaven ondertekend.

Het doel is tweeledig: ▪ Enerzijds het bijdragen van de aanlanding van windenergie op zee en daaruit voortvloeiende economische ontwikkeling voor de regio. ▪ Anderzijds het faciliteren van investeringen een toekomstbestendige leefomgeving, zodoende dat daar waar de 'lasten' van het kabel- en leidingtracés voor de aanlanding worden ervaren ook de 'lusten' terecht komen. De opgave staat niet op zichzelf, maar sluit aan bij bestaande beleidsvisies en programma’s, waaronder de Agenda voor het Waddengebied 2050, het Uitvoeringsprogramma Waddengebied 2021–2026. Deze kaders benadrukken het belang van een integrale benadering van economie, ecologie en leefbaarheid, en vormen een belangrijke basis voor de verdere uitwerking van de infrastructuuropgave. Het totaalpakket van 124 M€, zoals opgenomen in bovengenoemd bestuursakkoord is als volgt opgebouwd:

7

Reeds bestemd Gebiedsinvesteringen – tranche 1

50 M€

Gebiedsinvesteringen – tranche 2 Ecologisch impulspakket

Nog te bestemmen

Toelichting Uitgewerkt in ‘regioplan gebiedsinvesteringen- tranche 1’

49 M€ 18 M€

Uitgewerkt in onderhavig ‘regioplan gebiedsinvesteringen – tranche 2+’ Ten behoeve van natuur in de Waddenzee

Extra middelen versterking natuur

2 M€

Aanvulling op het ecologisch impulspakket – onderdeel van onderhavig ‘regioplan gebiedsinvesteringen – tranche 2+’

Extra middelen aanpak verzilting

5 M€

Investeringen om verzilting in kuststrook tegen te gaan – onderdeel van ‘regioplan gebiedsinvesteringen – tranche 2+’

Nb: Genoemde bedragen zijn inclusief de compensabele BTW die dient te worden afgedragen aan het BTW Compensatiefonds.

1.4

Opbouw van dit regioplan

Onderhavig regioplan richt zich primair op de inzet van de middelen in de kolom ‘Nog te bestemmen’ en gaat dus naast de gebiedsinvesteringen – tranche 2 ook over de extra middelen voor de versterking van natuur en de extra middelen voor de aanpak van verzilting. Daarom heeft dit regioplan de titel ‘gebiedsinvesteringen – tranche 2+’. De opbouw van het plan is als volgt: ▪ Hoofdstuk 2 gaat nader in op de algehele impact van aanlanding voor het gebied en het beleidskader dat door de regiopartners wordt gehanteerd bij de inzet van de middelen. ▪ Hoofdstuk 3 bevat een uitwerking en onderbouwing van de verdeling van de middelen over de regiopartners en over de verschillende thema’s. Daarbij wordt ook kort ingegaan op de inzet van de ‘reeds bestemde’ middelen. ▪ Hoofdstuk 4 en 5 bevat een plan van aanpak en globale omschrijving van concrete projecten die de regiopartners hebben geïdentificeerd voor ‘gebiedsinvesteringen – tranche 2’, daarbij onderscheid makend tussen ‘lokale impuls’ en ‘regionale impuls’. ▪ Hoofdstuk 6 en 7 bevat een plan van aanpak en globale omschrijving van concrete projecten voor respectievelijk ‘versterking natuur’ en ‘aanpak verzilting’. ▪ Hoofstuk 8 gaat in op de uitvoeringskaders: financieel-juridische kaders, governance en communicatie ▪ Hoofdstuk 9 bevat een financieel overzicht inclusief bevoorschottingsschema.

8

2

AANLANDING VAN KABELS EN LEIDINGEN

2.1

Status tracés voor elektriciteitskabels en waterstofleidingen

De minister van KGG heeft in juli 2025 haar voorkeur uitgesproken voor de Schiermonnikoog Wantij (route VII) als tracé voor de elektriciteitskabel vanaf het toekomstige windpark Doordewind. Met de huidige kennis kan gesteld worden: als de vergunningprocedure succesvol wordt doorlopen én realisatie van Doordewind definitief is, is de kans groot dat voor de aanlanding bovengenoemd tracé wordt gebruikt, waarbij voor de route over land nu twee routes worden onderzocht, de dijkvariant en de in PAWOZ omschreven variant.

Voor de waterstofleidingen is de situatie veel onzekerder geworden. In de Klimaat- en Energienota van 16 september 2025 heeft het Rijk aangekondigd de voorbereidingen voor waterstofproductie en -transport op zee voor vijf jaar te pauzeren. Op basis van de laatste tracéstudies zijn er nog vier routes in beeld, te weten: de Ameland Wantij (route VIII) en de Zoutkamperlaag (route IX), de Tunnelvariant (route X) en mogelijk hergebruik van bestaande leidingen. De toekomstige aanleg van waterstofleidingen alsmede de planning ervan is dus omgeven door veel onzekerheden. Parallel aan bovenstaande heeft het Rijk toegezegd ook De Oude Westereems (route II) en de Tunnelvariant (route X) op te nemen in het programma Verbindingen Aanlanding Wind Op Zee (VAWOZ) als alternatief voor toekomstige kabel- en leidingverbindingen.

9

2.2

Impact van de aanlanding

Het is evident dat het leggen van kabels en leidingen vanaf de wind en/of waterstofparken op zee in meer of mindere mate impact zal hebben op het betreffende gebied. De selectie van de uiteindelijke tracés is naast technische haalbaarheid en kosten voor een belangrijk deel afhankelijk van effecten voor het milieu, de landbouw en de omgeving. Voor een korte omschrijving van de directe planologische impact van de aanleg van kabels en leidingen wordt verwezen naar Bijlage 1. In de selectie van de definitieve tracés worden impact en effecten uitgebreid uitgewerkt en onderzocht in de Milieu Effect Rapportage (MER) en de Integrale Effectenanalyse (IEA). Uitgaande van een weloverwogen afweging, zal voor ieder tracé gelden dat planschade volgens de vigerende wettelijks kaders gecompenseerd zal worden. 2.2.1 Tracé voor elektriciteitskabels Het voorgenomen besluit van de minister voor de Schiermonnikoog Wantij-route impliceert dat de kabel van het windpark Schiermonnikoog kruist, via het wantij ter hoogte van Kloosterburen/Het Hogeland aan wal komt en langs de noordkust loopt en op het transformatiestation van TenneT in de Eemshaven wordt aangesloten.

De aanlanding van elektriciteitskabels heeft met name impact in de volgende gebieden: Schiermonnikoog Zoals al in het regioplan – tranche 1 is uitgewerkt zorgt de voorgenomen aanleg van de kabel zowel tijdens de realisatieperiode als ook daarna voor significante ruimtelijke, visuele en sociale impact: ▪ Ten behoeve van de HDD-boringen onder het eiland dient er zowel aan de Noordzee-zijde als aan de Wadzijde van het eiland een werkgebied van zo’n 2 hectare te worden vrijgemaakt en droog gepompt en verlicht in de donkerste plek van Nederland. Bij het alternatief van een Wadtrancher over het eiland heen is er ook schade aan het landschap op het eiland zelf. ▪ Tijdens de realisatie neemt de logistieke druk op het eiland aanzienlijk toe: er zal sprake zijn van aanvoer van (zwaar) materieel en personeel. Dit zal deels over het water plaatsvinden, maar ook deels over bestaande wegen en het strand, waarbij de bestaande infrastructuur meer dan gebruikelijk zal worden belast. ▪ De unieke status van Schiermonnikoog als natuurreservaat maakt dat een aanlanding niet alleen ecologische en geologische gevolgen heeft, maar ook de leefbaarheid beïnvloedt. Het eiland wil zijn kleinschalige karakter behouden, waarin mens en natuur in balans zijn. Grootschalige infrastructurele ingrepen passen daar niet bij.

De aanleg van leidingen zal daarom door bewoners worden ervaren als een verstoring van de rust, ruimte en samenhang binnen de hechte eilandgemeenschap.

10

Het Hogeland De voorgenomen aanlanding van de elektriciteitskabel leidt in Het Hogeland, zowel tijdens de aanlegfase als op langere termijn, tot merkbare negatieve ruimtelijke en functionele effecten. Negatieve effecten tijdens de aanlegfase: ▪ Ter hoogte van Kloosterburen komt de kabel aan land en loopt vervolgens door hoogwaardig landbouwgebied. Dit vraagt om werkterreinen, tijdelijke afgravingen en intensief bouwverkeer. ▪ Tijdens de uitvoering ontstaat extra druk op de bestaande infrastructuur door transport van materiaal en personeel, wat vooral in het kleinschalige kustgebied nadrukkelijk wordt ervaren. ▪ Het open landschap van Het Hogeland, gekenmerkt door rust, weidsheid en cultuurhistorische structuren, wordt door deze ingrepen tijdelijk aangetast. Negatieve effecten op langere termijn: ▪ De aanleg brengt risico’s en onzekerheden met zich mee voor het landbouwkundig gebruik van de gronden, onder andere door mogelijke verstoring van de bodemstructuur, effecten op de waterhuishouding en verzilting, en beperkingen voor toekomstig gebruik. ▪ Een belangrijk deel van de ontwikkeling concentreert zich in en rond de Oostpolder, waar TenneT een transformatorstation realiseert. Voor deze locatie is een uitgebreid planproces doorlopen, inclusief onderzoeken naar effecten op milieu, landbouw en landschap.

Deze vormen de basis voor een zorgvuldige landschappelijke en functionele inpassing, waaronder de ontwikkeling van een groenblauwe zone van ongeveer 200 hectare voor natuur, waterbeheer en recreatie. ▪ In de bredere omgeving zijn eveneens effecten zichtbaar, zoals een toename van verkeersbewegingen en geluid. Ook heeft de ontwikkeling effect op de ruimtelijke inrichting, zoals het wegvallen van vrije zichtlijnen als gevolg van het realiseren van bebouwing in het open polderlandschap. 2.2.2 Tracés voor waterstofleidingen Zoals aangegeven is er nog veel onduidelijk over de aanleg van waterstofleidingen vanuit windpark TNW (Ten Noorden van de Waddeneilanden). Daarom is in het kader van dit regioplan gekozen voor een globale beschrijving. Wel is duidelijk dat toekomstige aanlanding grote ruimtelijke en maatschappelijke impact zal hebben op het Waddengebied en de kustzone. De aanlanding van waterstofleidingen heeft met name impact in de volgende gebieden: Ameland Wanneer wordt gekozen voor de Ameland Wantij-tracé, zal ook Ameland te maken krijgen met een vergelijkbare ruimtelijke, visuele en sociale impact als eerder beschreven voor Schiermonnikoog.

Hoewel op het eiland sinds de jaren tachtig gaswinning plaatsvindt en al omvangrijke infrastructuur aanwezig is voor de winning en het transport van aardgas onder het eiland, de Waddenzee en de Noordzee, zal verdere industrialisering als gevolg van nieuwe energie-infrastructuur zonder meer extra impact hebben op landschap, leefomgeving en de beleving van het eiland. Schiermonnikoog Wanneer wordt gekozen voor het Zoutkamperlaagtracé komt deze door het water binnen de gemeentegrens van Schiermonnikoog. De werkzaamheden zullen zichtbaar zijn vanaf de westkant 11

vanaf het eiland. En verstoring opleveren voor de natuur. Onbekend is nog welke impact het heeft op (recreatieve) vaarroutes. Het gaat langs Engelsmansplaat: een plek voor reactie. Noardeast-Fryslân en Westerkwartier Zowel het Ameland Wantij-tracé als het Zoutkamperlaagtracé komen aan land in de gemeente Noardeast-Fryslân en doorkruizen het landschap aan de westzijde van het Lauwersmeer richting de gemeente Westerkwartier. De belangrijkste effecten lijken sterk op die van elektriciteitskabels, maar zijn op onderdelen nog ingrijpender vanwege de schaal en langdurige infrastructuurfunctie van waterstofnetwerken: ▪ aantasting van open landschap en leefomgeving door leidingstroken, werkterreinen en bouwverkeer; ▪ druk op hoogwaardige landbouwgrond, inclusief risico’s voor bodemstructuur en verzilting; ▪ extra ruimtelijke claims in een gebied waar al veel energie-infrastructuur samenkomt; ▪ effecten op natuur en UNESCO-Waddengebied; ▪ veiligheids- en risicovraagstukken rond transport van waterstof onder hoge druk.

12

3

EVENWICHTIGE VERDELING EN INZET VAN MIDDELEN

3.1

Algemeen

De regionale partners trekken gezamenlijk op bij de uitwerking van het regioplan en de inzet van de beschikbare middelen. Daarbij is enerzijds de impact van de aanlanding leidend: daar waar de ‘lasten’ vallen, dienen ook de ‘lusten’ te komen. Anderzijds staat een integrale afweging centraal, waarbij investeringen in leefkwaliteit, natuur, landbouw en economie in brede samenhang worden bezien met de infrastructurele ontwikkelingen voor de regio als geheel. Vanuit deze twee sporen is toegewerkt naar een evenwichtige verdeling en inzet van de beschikbare middelen. In dit hoofdstuk wordt op basis de afspraken uit het bestuursakkoord ‘Regiopakket PAWOZ-Eemshaven’ allereerst een globale verdeling van de nog te bestemmen middelen over de regionale partners gepresenteerd en toegelicht. Daarna volgt een algemene beschrijving van de thematische inzet van middelen, gekoppeld aan de centrale beleidskaders.

3.2

Onderlinge verdeling van de middelen

3.2.1 Uitgangspunten in het bestuursakkoord ‘Regiopakket PAWOZ-Eemshaven’ Over de verdeling en inzet van de middelen zijn in genoemd bestuursakkoord samengevat de volgende afspraken gemaakt door het Rijk en regionale partners: ▪ Voor de regio is voor de gebiedsinvesteringen – tranche 2 in totaal 49 M€ inclusief BTW beschikbaar. Daarvan is maximaal 10% van het budget beschikbaar voor uitvoeringskosten. ▪ Projecten kunnen voor de middelen uit de gebiedsinvesteringen in aanmerking komen als deze bijdragen aan één of meerdere van de volgende thema's: - Behoud en versterken van de natuur; - Verbeteren van de fysieke leefomgeving; - Versterken van de regionale economie; - Versnellen en toepassen van de (duurzame) energietransitie ▪ Daar waar de lasten zijn komen ook de lusten. ▪ Kabels en leidingen wegen even zwaar mee bij de verdeling van de middelen. ▪ Voor leidingen wordt een bedrag gereserveerd (nog geen routekeuze). ▪ Afstanden van tracés zijn bepalend voor verdeling middelen. ▪ Projecten die meerdere doelen dienen en systeemversterkend werken krijgen voorrang – denk daarbij aan natuur en landbouw, maar ook aan water en bodem.

▪ De verdeling van de middelen uit de gebiedsinvesteringen – tranche 1 (50 M€) weegt mee bij de verdeling van de middelen in tranche 2 (49 M€) ▪ Het regioplan heeft niet alleen betrekking op gebiedsinvesteringen – tranche 2, maar ook op de extra ter beschikking gestelde middelen: - 2 M€ aan middelen bestemd voor maatregelen ter versterking van de natuur. Dit is aanvullend op de 18 M€ die eerder door de Minister beschikbaar is gesteld voor het ecologisch impulspakket voor de hele Waddenzee.

13

-

5 M€ (inclusief BTW) aan middelen voor bovenwettelijke compensatie en mitigatie van verzilting van landbouwgrond. De inzet van deze middelen dient te voldoen aan de vereisten van het EU Herstel- en Veerkrachtplan.

In aanvulling op bovenstaande heeft de Minister in de gewijzigde SPUK-regeling ‘gebiedsinvesteringen Net op Zee’ d.d. 4 november 2025 bepaald dat voor de regio PAWOZEemshaven een uitvoeringstermijn tot en met 2037 geldt. 3.2.2 Aanvullende afspraken regiopartners Hoewel in bovengenoemd bestuursakkoord is afgesproken de afstand van de verschillende kabel- en leidingtracés bepalend is voor de verdeling, hebben de regionale partners in aanloop naar dit regioplan geconcludeerd dat een louter rekenkundige benadering onvoldoende recht zou doen aan de werkelijke situatie en de gedeelde belangen in de regio. Daarom is besloten een aantal aanvullende punten mee te laten wegen bij de verdeling: ▪ De onzekerheden rondom offshore waterstofproductie en de daarmee gepaard gaande aanlanding van leidingen zijn dusdanig dat een verdeling op basis van de twee huidige voorkeursroutes niet goed verdedigbaar is, met name met het oog op “lusten daar waar de lasten zijn”. ▪ De optie om alle middelen die gerelateerd zijn aan waterstofleidingen voor onbepaalde tijd te stallen in een bestemmingsfonds, zoals opgenomen in het bestuursakkoord, wordt bij nader inzien niet wenselijk geacht: het stallen van geld zorgt voor ontwaarding en/of leidt tot complexe constructies, terwijl de regio ook voor de korte termijn goede bestemmingen voor de middelen heeft.

Dat maakt dat het voorkeur verdient om de middelen nu te verdelen op basis van een zo evenwichtig mogelijke verdeling. ▪ De gebiedsinvesteringen voor tranche 1 zijn door de gemeenten ingezet voor een impuls in de lokale leefkwaliteit. Zoals afgesproken in het bestuursakkoord geldt voor de inzet van de middelen voor tranche 2 dat systeemversterkende, integrale projecten de voorkeur hebben. In de verdeling van de middelen wordt hiermee rekening gehouden: - een deel wordt toegekend aan de gemeenten ten behoeve van een lokale impuls aan de leefkwaliteit. - een deel wordt toegekend aan integrale systeem versterkende projecten ten behoeve van een regionale impuls.

14

3.2.3 Overzicht verdeling van de middelen Deze overwegingen hebben geleid tot de volgende verdeling van de nog te bestemmen middelen voor gebiedsinvesteringen, natuur en verziltingsmaatregelen. Gebiedsinvesteringen - tranche 2 Lokale impuls Ameland Het Hogeland

5 M€ 5 M€

Noardeast-Fryslân

5 M€

Schiermonnikoog

5 M€

Westerkwartier

5 M€

Regionale impuls

Natuur

Verzilting 5 M€*

2 M€

Lauwersoog

5 M€

Lauwersmeer

14,1 M€

Ondersteuningsbudget Totaal

Extra middelen

4,9 M€ 49 M€

2 M€

5 M€

* Te beleggen bij Waterschap Noorderzijlvest Korte terugblik reeds bestemde middelen Gebiedsinvesteringen Ten tijde van het opstellen van het regioplan gebiedsinvesteringen - tranche 1 (2023-2024) was er nog geen besluit genomen over de tracés. In het betreffende regioplan is het gebied afgebakend op basis van de voorkeursroute van de elektriciteitskabels (Schiermonnikoog Wantij). Daarbij is het beschikbare projectbudget van 45 M€ (zijnde 50 M€ minus 5 M€ ondersteuningsbudget) als volgt verdeeld: • Groningen: Het Hogeland 31 M€ en Eemsdelta 4 M€ • Fryslân/Schiermonnikoog: 10 M€ De middelen voor gebiedsinvesteringen – tranche 1 zijn in hoofdzaak ingezet voor projecten met betrekking tot het verbeteren van de fysieke leefomgeving in de betreffende gemeenten. Ecologisch impulspakket Bovenop de middelen voor gebiedsinvesteringen – tranche 1 zijn specifiek voor het Waddengebied middelen beschikbaar gesteld voor een Ecologisch Impulspakket Waddengebied (18 M€). Hiermee is specifiek in de ecologie van het Waddengebied geïnvesteerd.

Het grootste deel van deze middelen is generiek en als ecologische plus ingezet op het Waddenecosysteem: de implementatie van het Broedvogel-actieplan “Wij & Wadvogels” aanvullend onderzoek en monitoring van vogels (Waakvogels), het Integraal Beheerplan Waddenzee, herstel van zoet-zout-overgangen, en onderzoek naar ecologische effecten van klimaatverandering).

15

3.3

Thematische inzet van de middelen

3.3.1 Centraal beleidskader Het beïnvloedingsgebied van de aanlanding van wind op zee in Noord-Nederland is grotendeels gelegen in het Waddengebied. Het Waddengebied is een levend, dynamisch en kwetsbaar landschap met internationale natuurwaarde, waar wonen, werken en natuur samenkomen. Het vraagt om een integrale benadering waarin lange-termijn veiligheid, ecologie en menselijk gebruik in samenhang worden beschouwd. De visie van het Rijk, de regionale overheden en de maatschappelijk organisaties ten aanzien van het Waddengebied zijn samengebracht in de Agenda voor het Waddengebied 2050. Binnen dit regioplan wordt de Agenda als het leidend beleidskader beschouwd voor de wijze waarop de middelen uit het Bestuursakkoord voor het regiopakket worden ingezet. Het gaat in dit geval om een deel van de middelen voor de gebiedsinvesteringen en om de extra middelen voor natuur en verzilting. Een klein deel van het beïnvloedingsgebied van de aanlanding ligt buiten de grenzen van het Waddengebied. Voor dat gebied is een deel van de gebiedsinvesteringen beschikbaar. Voor de inzet van deze middelen wordt aangesloten bij de daar geldende beleidskaders. Agenda voor het Waddengebied 2050 De Agenda voor het Waddengebied 2050 is een gezamenlijk visiedocument van Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen, maatschappelijke organisaties en bedrijfsleven.

Aanleiding zijn grote en samenhangende opgaven zoals klimaatverandering, zeespiegelstijging, energietransitie, demografische ontwikkelingen en toenemende gebruiksdruk. De agenda biedt een langetermijnkoers tot 2050 en vormt een gemeenschappelijk kader voor beleid, uitvoering en samenwerking in het Waddengebied. De Agenda kiest expliciet voor natuur als fundament, gecombineerd met economische ontwikkeling en leefbaarheid, via samenwerking, samenhang en een adaptieve aanpak. Het centrale doel is een duurzaam beschermd én ontwikkeld Waddengebied dat in 2050 veilig, vitaal en veerkrachtig is, met behoud van de Waddenzee als natuurgebied van wereldklasse en het unieke open landschap. De agenda hanteert acht vaste principes voor handelen: ▪ Ecologie en economie versterken elkaar ▪ Natuur en landschap zijn het uitgangspunt ▪ Ruimte voor bewoners en vroegtijdige participatie ▪ Werelderfgoed als verantwoordelijkheid én inspiratie ▪ Opgaven integraal benaderen ▪ Adaptief werken met ruimte voor pilots en bijsturing ▪ Regionale én internationale samenhang ▪ Rekening houden met specifieke omstandigheden van eilanden en kust De agenda werkt deze doelen uit langs een aantal samenhangende thema’s: 1.

Natuur van wereldklasse Focus op natuurherstel, versterking van natuurlijke dynamiek, zoet-zoutovergangen, herstel van biobouwers (zoals zeegras en schelpdierbanken) en duurzame vormen van medegebruik (visserij, recreatie).

16

2.

3.

4.

5.

6.

7.

Landschap en cultureel erfgoed Behoud van open landschap, duisternis en rust, bescherming en hergebruik van cultuurhistorisch erfgoed, clustering van grootschalige ontwikkelingen om landschappelijke kwaliteit te behouden. Klimaatverandering en waterveiligheid Meebewegen met zeespiegelstijging via zand- en slibprocessen, integrale dijkversterking (veiligheid, natuur, recreatie), aandacht voor verzilting en zoetwaterbeschikbaarheid. Energietransitie Bijdrage aan nationale klimaatdoelen met respect voor natuur en landschap, inzet op wind op zee, waterstof en circulaire energie, toepassing van een cluster-vensterbenadering. Duurzame bereikbaarheid Betrouwbare veerverbindingen, verduurzaming van vervoer, beperking van baggerdruk en verkenning van lange-termijnoplossingen. Leefbaarheid Behoud van vitale eiland- en kustgemeenschappen, oplossingen voor demografische krimp, woningmarkt, voorzieningen en arbeidsmarkt. Duurzame waddeneconomie Verduurzaming en innovatie van havens, visserij, landbouw en toerisme; vergroting van regionale toegevoegde waarde binnen de draagkracht van natuur en landschap.

De Agenda is zelfbindend voor de betrokken overheden en vormt het kader voor beleid en uitvoering. De uitwerking vindt plaats via meerjarige Uitvoeringsprogramma’s.

Uitvoeringsprogramma Waddengebied 2021–2026 Het Uitvoeringsprogramma Waddengebied 2021–2026 geeft uitvoering aan de Agenda voor het Waddengebied 2050. Waar de Agenda de langetermijnkoers schetst, vertaalt dit Uitvoeringsprogramma die koers naar concrete doelen, initiatieven en samenwerkingsafspraken voor de periode 2021–2026. Het programma is vastgesteld door het Bestuurlijk Overleg Waddengebied in februari 2023 en vormt het gezamenlijke handelingskader van Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen en maatschappelijke partners. Het Uitvoeringsprogramma is opgebouwd rond: ▪ 11 deelprogramma’s, waarin de opgaven uit de Agenda 2050 zijn uitgewerkt; ▪ zogeheten veranderdoelen (ER-doelen) en bijbehorende concrete doelstellingen; ▪ een set van ongeveer 30 initiatieven die in de periode 2021–2026 worden uitgevoerd. De initiatieven zijn een mix van nieuwe projecten en lopende trajecten die bijdragen aan de doelen van de Agenda voor het Waddengebied 2050. Het Uitvoeringsprogramma richt zich onder meer op: ▪ natuurherstel en ecologische veerkracht van de Waddenzee; ▪ klimaatadaptatie en waterveiligheid, inclusief anticiperen op zeespiegelstijging; ▪ duurzame economische ontwikkeling, passend binnen de grenzen van natuur en landschap; ▪ leefbaarheid en bereikbaarheid van eilanden en kustgemeenten; ▪ kennisontwikkeling, monitoring en leren, als basis voor adaptief beheer.

Het Uitvoeringsprogramma verbindt bestaande beleids- en uitvoeringslijnen, zoals het Investeringskader Waddengebied, de Programmatische Aanpak Grote Wateren (PAGW), het Hoogwaterbeschermingsprogramma en het Waddenfonds. Het programma is net als de Agenda zelfbindend: partijen committeren zich vanuit hun eigen rollen en bevoegdheden waarbij de uitvoering wordt gecoördineerd via de gezamenlijke governance.

17

3.3.2 Onderlinge afspraken regiopartners Met bovenstaande beleidskaders als uitgangspunt, hebben de regiopartners de volgende basisafspraken gemaakt over de inzet van de middelen. Gebiedsinvesteringen – lokale impuls De 5 M€ per gemeente uit gebiedsinvesteringen - tranche 2 heeft betrekking op het grondgebied van de betreffende gemeente: ▪ De middelen zijn primair bedoeld om de lokale leefkwaliteit een impuls te geven. ▪ Projecten dienen bij te dragen aan de in paragraaf 3.2.1 genoemde thema’s: behoud en versterken van de natuur, verbeteren van de fysieke leefomgeving, versterken van de regionale economie en/of versnellen en toepassen van de (duurzame) energietransitie. ▪ Projecten die meerdere doelen dienen en systeemversterkend zijn hebben de voorkeur. ▪ De middelen kunnen ook ingezet worden voor projecten van andere regiopartners binnen de gemeentegrenzen, zoals de beide waterschappen. Gebiedsinvesteringen – regionale impuls De resterende 19,1 M€ uit gebiedsinvesteringen - tranche 2 is bestemd voor het Lauwersmeergebied, bij uitstek een gebied waar de belangen van de gemeenten Noardeast-Fryslân, Schiermonnikoog, Het Hogeland, beide provincies en de beide waterschappen samenkomen: ▪ De middelen worden ingezet op systeemversterkende projecten op het gebied van natuur, landbouw, economie, energie en water.

▪ 14,1M€ wordt gereserveerd voor projecten in het Lauwersmeer ▪ 5 M€ wordt gereserveerd voor projecten in (het havengebied van) Lauwersoog Extra middelen voor natuur De extra middelen voor natuur (2 M€) worden ingezet voor natuurversterkende projecten op Schiermonnikoog, dat grotendeels Nationaal Park Schiermonnikoog is. Extra middelen aanpak verzilting De extra middelen voor verziltingsmaatregelen (5 M€) worden besteed aan projecten in de kuststrook van Het Hogeland die bijdragen aan een goede kwalitatieve waterhuishouding voor onder andere groepen van agrariërs in het gebied. In Hoofdstuk 4 tot en met 7 wordt de inzet van de middelen nader uitgewerkt.

18

4

GEBIEDSINVESTERINGEN – LOKALE IMPULS

4.1

Algemeen

Een deel van de beschikbare middelen voor de gebiedsinvesteringen wordt ingezet bij de gemeenten op lokale projecten. Elke gemeente heeft een eigen focus/thema.

4.2

Gemeente Ameland: klimaat en energie

4.2.1 Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen Ameland heeft de ambitie om in 2035 een toekomstbestendig en betaalbaar aardgasvrij energiesysteem te hebben. Daarbij wil Ameland de bredere duurzaamheidsthema’s als circulaire economie, waterverbruik, biodiversiteit en klimaatadaptatie meenemen voor zover dat aansluit en past in de eilander samenleving en economie. Hierbij is de inzet op duurzaam vervoer onlosmakelijk verbonden met de energietransitie. Voor de inzet van de middelen van de gebiedsinvesteringen op Ameland wordt duurzaamheid het centrale thema. Dit draagt bij aan het versterken van de leefbaarheid, het versnellen van de energietransitie en levert een belangrijke bijdrage aan de regionale economie. Participatie Ameland is een klein en overzichtelijk eiland met vier dorpen. Hierdoor kan men snel schakelen en elkaar informeren op meerdere terreinen. Met name bij nieuwe ontwikkelingen zoals energietransitie zijn er ervaringen met het meenemen van de inwoners. Eerst is er opgehaald wat de inwoners wel willen en wat niet. Dit vormde de basis voor onderzoek. Gedurende het gehele proces van de totstandkoming van het programma is er nauwe afstemming geweest. Jaarlijks worden minimaal drie informatieavonden gehouden en daarnaast vindt er nog uitwisseling plaats met verschillende groepen en verenigingen.

4.2.2 Beleids-/uitvoeringskader Het Programma Duurzaamheid 2023–2027 is het centrale uitvoeringskader. Hiermee zet Ameland doelgericht en samenhangend koers naar een duurzaam, zelfvoorzienend en toekomstbestendig eiland. De gemeente Ameland heeft de ambitie om koploper te zijn in de energietransitie en uiterlijk 2035 te beschikken over een volledig duurzaam, betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem. Daarmee wil Ameland 15 jaar eerder voldoen aan de nationale klimaatdoelstellingen dan de rest van Nederland. De energietransitie moet bijdragen aan brede welvaart: lagere energielasten, versterking van de lokale economie, behoud van leefomgeving en sociale inclusiviteit. Door haar eilandschaal, sterke gemeenschapszin en jarenlange ervaring fungeert Ameland als proeftuin en voorbeeld voor andere gemeenten en eilanden. Samenhang met de Agenda voor het Waddengebied en uitvoeringsagenda Met het Programma Duurzaamheid 2023–2027 zet Ameland doelgericht en samenhangend koers naar een duurzaam, zelfvoorzienend en toekomstbestendig eiland. Het gemeentelijke programma is

19

daarmee onderdeel van de uitvoering van de Agenda voor het Waddengebied 2050, niet iets dat er los van staat. De uitvoering Programma Duurzaamheid 2023–2027 sluit aan bij meerdere programma initiatieven van het Uitvoeringsprogramma Waddengebied 2021-2026. Zo draagt het bij aan de duurzame mobiliteit en de mogelijkheden van de energietransitie in het Waddengebied (UP5 en UP12) en aan de brede welvaart op het eiland (UP13). 4.2.3 Projecten en activiteiten Aansluitingskosten warmtenetten - € 1.000.000 Ameland kiest voor een warmtenet als duurzame toekomstbestendige aardgasvrije warmtevoorziening. Hierdoor zijn individuele warmtepompen niet nodig. De buitenunits van de warmtepompen tasten de karakteristieke panden en dorpsgezichten aan hetgeen niet wenselijk is. Met het project kiest Ameland ervoor om de aansluitkosten voor de inwoners te verlagen en toegankelijk te maken voor iedereen. De “plus” is dat elke inwoner hier financieel voordeel van heeft en ook ruimtelijk (buitenunits warmtepompen zijn niet nodig) vinden er minimale ingrepen plaats. Aanleg DC netwerk - € 1.000.000 De elektrische energievraag op Ameland groeit door verdere elektrificatie van wonen, werken en mobiliteit, terwijl de capaciteit van het bestaande netwerk onder druk staat.

Door de aanleg van een tweede elektriciteitsnetwerk waaraan grote energiehubs rechtstreeks gekoppeld worden, wordt het bestaande, overbelaste, netwerk ontzien waardoor de netcongestie verminderd wordt en misschien zelfs opgelost wordt. Dit wil Ameland bereiken door vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen. Een slimme koppeling kan door de bestaande zonneparken, de nog te realiseren grote batterijen en grote energie-“objecten” aan elkaar te koppelen met een afzonderlijk net (een DC-net). Hierdoor wordt op een innovatieve manier een slim energiesysteem ontwikkeld en staat de samenhang tussen opwek, opslag en gebruik centraal. Klimaatadaptatie door aanleg infiltratieriool - € 1.000.000 De beschikbaarheid van zoetwater is van groot belang voor de leefbaarheid en toekomstbestendigheid van Ameland. Als Waddeneiland beschikt Ameland over een kwetsbaar en geïsoleerd zoetwatersysteem dat volledig afhankelijk is van lokale neerslag en natuurlijke aanvulling. Klimaatverandering, langere droge perioden, intensievere buien en zeespiegelstijging vergroten de druk op dit systeem en maken klimaatadaptieve maatregelen noodzakelijk. Om de zoetwaterbeschikbaarheid op Ameland te versterken, zet Ameland in op de aanleg van infiltratieriolering en het afkoppelen van verhard oppervlak.

Door schoon regenwater niet langer af te voeren naar de rioolwaterzuivering, maar lokaal via een infiltratieriool in de bodem te laten infiltreren, wordt de natuurlijke aanvulling van de zoetwaterbel onder het eiland versterkt. Toekomstbestendige infrastructuur - € 1.000.000 Ameland beschikt over een uitgebreid netwerk van recreatieve en functionele paden die intensief worden gebruikt door bewoners, bezoekers en hulpdiensten. Een deel van deze infrastructuur bestaat uit schelpenpaden. Door toenemende gebruiksintensiteit, extremere weersomstandigheden en hogere onderhoudslasten staan de kwaliteit, toegankelijkheid en duurzaamheid van deze paden onder druk. Aanvullend speelt mee dat schelpen als natuurlijk materiaal worden gewonnen uit de Waddenzee, een UNESCO Werelderfgoed gebied met unieke ecologische en landschappelijke 20

waarden. Hoewel schelpenpaden traditioneel passen bij het karakter van de Waddeneilanden, vraagt het gebruik van deze grondstof om een zorgvuldige en toekomstgerichte afweging. Door op strategische locaties te kiezen voor duurzame alternatieven of hoogwaardige verharding wordt de afhankelijkheid van schelpenwinning verminderd en wordt bijgedragen aan een terughoudend gebruik van materialen uit het kwetsbare Waddengebied. Door (delen van) de paden duurzaam te verharden wordt de onderhoudsdruk verminderd en neemt de levensduur aanzienlijk toe. Hiermee wordt ook de structurele CO₂-uitstoot die samenhangt met terugkerend onderhoud, materiaalgebruik en transportbewegingen beperkt. Bij de uitvoering wordt nadrukkelijk gekeken naar toepassing van duurzame en innovatieve materialen die passen binnen het landschap en de uitstraling van het eiland. Daarbij wordt onderzocht of gebruik gemaakt kan worden van circulaire of lokaal geproduceerde materialen. De landschappelijke kwaliteit en het karakter van de recreatieve routes blijven hierbij uitgangspunt. Werkhaven en loswal - € 1.000.000 Werkhaven en loswal De Ballumerbocht vervult een belangrijke functie voor werkverkeer, bevoorrading, veiligheid en maritieme activiteiten op Ameland. Met de recent gerealiseerde KNRMvoorziening ontstaat de mogelijkheid om de omliggende haven- en walvoorzieningen verder toekomstbestendig te ontwikkelen.

De bestaande loswal in de Ballumerbocht is momenteel afgekeurd en verkeert in een staat waarin onderhoud en vernieuwing noodzakelijk zijn. Hoewel de gemeente eigenaar is van de voorziening, maakt zij zelf beperkt gebruik van de loswal. Tegelijkertijd is de voorziening van groot belang voor het eiland, omdat deze essentieel is voor werkverkeer, logistieke ondersteuning en maritieme bereikbaarheid. Het opnieuw bruikbaar maken van de loswal draagt daarmee bij aan de robuustheid en zelfstandigheid van het eiland. Met deze investering wordt ingezet op de versterking van de werkhaven en de vernieuwing van de loswalvoorziening in de Ballumerbocht. Hiermee ontstaat een toekomstbestendige maritieme infrastructuur die beter aansluit op de toekomstige behoeften van het eiland op het gebied van logistiek, veiligheid, beheer en onderhoud. De ontwikkeling van de werkhaven biedt daarnaast de mogelijkheid om een kraanvoorziening te realiseren voor het lanceren van een RIB-vaartuig van de KNRM. Op dit moment ontbreekt deze mogelijkheid ter plaatse. Met een passende kraanvoorziening kan de inzetbaarheid van de KNRM vanuit de Ballumerbocht worden verbeterd en wordt de veiligheid verder versterkt. De ontwikkeling van de werkhaven draagt bij aan efficiëntere bevoorrading, ondersteuning van werkzaamheden in het kustgebied en veilige maritieme operaties.

Daarbij wordt rekening gehouden met de kwetsbare landschappelijke en ecologische waarden van het Waddengebied. Uitgangspunt is een zorgvuldige landschappelijke inpassing en een inrichting die past bij het karakter van Ameland.

21

4.3

Gemeente Het Hogeland: veerkrachtige waddenkust

4.3.1 Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen Het Hogeland heeft een duidelijke ambitie. De gemeente wil de Waddenkust en het Reitdiepgebied ontwikkelen tot een Europese voorbeeldregio van een veerkrachtig plattelandsleven. Dit doet de gemeente met het programma Waddenkust & Reitdiep. In dit gebied gebeurt veel: aan de kust, in de havens, langs het Reitdiep en in de omliggende dorpen. De komende jaren staan er nog meer veranderingen op stapel. Grote ontwikkelingen op het gebied van energie, klimaat, natuur, economie, recreatie en bereikbaarheid komen hierin samen en vragen om een aanpak waarin deze opgaven met elkaar worden verbonden. Het kabel- en leidingtracé om windenergie vanaf de Noordzee naar de Eemshaven te brengen loopt dwars door de Waddenkust. Daarom legt de gemeente in de tweede tranche de focus op de dorpen langs de waddenkust, van Lauwersoog tot ’t Lage van de Weg, en zet de middelen in om deze dorpen beter te verbinden met het omliggende landschap, de polders en het kweldergebied langs de dijk. Het doel van deze aanpak is om: • het gebied beter (be)leefbaar te maken – door het creëren van nieuwe verbindingen tussen dorpen en het landschap er omheen wordt het makkelijker voor mensen om naar buiten te gaan, elkaar te ontmoeten en het gebied te beleven.

Dat zet mensen letterlijk in beweging en maakt dorpen een nog fijnere plek om te wonen; • natuur te versterken en het landschap te verbeteren – door natuur en landschap te versterken, verbetert de leefomgeving voor planten en dieren. En is het gebied voorbereid op de toekomst, onder andere door rekening te houden met klimaatverandering. Door ook in de dorpen ruimte te maken voor een betere verbinding met de natuur, ontstaat er een sterkere band tussen mens, dier en omgeving; • de vrijetijdseconomie te versterken – door het creëren van toegankelijke en beleefbare routes in combinatie met natuur, cultuur en landschap wordt het gebied aantrekkelijk voor recreatie en toerisme. Dat is belangrijk voor de lokale economie en zorgt voor nieuwe kansen voor ondernemers. Dit sluit aan bij de doelstellingen leefbaarheid, natuur en regionale economie van de GNOZ. Participatie In het programma Waddenkust & Reitdiep zijn ideeën, wensen en prioriteiten uit dorpsvisies meegenomen bij de ontwikkeling van het programma en verbonden met bredere gemeentelijke en regionale opgaven. Ook doelen van provincie, Rijk en andere stakeholders zijn hierin samengebracht. Zo is een samenhangende kader ontstaan waarin lokale initiatieven en bovenlokale ambities elkaar versterken en richting geven aan de inzet van middelen, waaronder GNOZ.

Bij de verdere uitwerking en uitvoering van de projecten die de gemeente met GNOZ-middelen wil realiseren, worden inwoners en andere maatschappelijke partijen actief betrokken. Dit leidt tot inhoudelijk sterkere projecten en draagt bij aan gedeeld eigenaarschap. Daarmee fungeren de GNOZ-

22

middelen niet alleen als financiering, maar ook als katalysator voor aanvullende initiatieven en investeringen vanuit het gebied zelf. 4.3.2 Beleids- en uitvoeringskader Het programma Waddenkust & Reitdiep vormt voor Het Hogeland het inhoudelijke en strategische kader voor de ontwikkeling van het Waddenkust- en Reitdiepgebied. Binnen dit kader worden ruimtelijke kwaliteit, economische ontwikkeling, ecologische veerkracht en brede welvaart in onderlinge samenhang benaderd. Het gebied wordt daarbij niet als optelsom van afzonderlijke opgaven beschouwd, maar als een samenhangend systeem waarin ingrepen op het ene domein direct doorwerken op andere thema’s zoals leefbaarheid, landschap en toekomstbestendige landbouw en visserij. Deze integrale benadering biedt houvast bij het prioriteren en verbinden van initiatieven en investeringen, met ruimte voor maatwerk per dorp en deelgebied. In deze context krijgen gebiedsinvesteringen, waaronder die vanuit PAWOZ, een logische en samenhangende plek. Zij dragen bij aan het versterken van de ruimtelijke en sociaaleconomische structuur van het gebied en sluiten aan op de langjarige ontwikkelrichting die in het programma is vastgelegd.

Door investeringen te koppelen aan lokale initiatieven en regionale opgaven ontstaat een hefboomeffect: middelen versterken elkaar en leiden tot meerwaarde op meerdere fronten, zoals leefbaarheid, economische vitaliteit en landschappelijke kwaliteit. Zo fungeert het programma niet alleen als richtinggevend kader, maar ook als afwegingskader voor het gericht inzetten van middelen en het realiseren van een duurzame, gebiedsbrede impact. Samenhang met de Agenda voor het Waddengebied en uitvoeringsagenda Het programma Waddenkust & Reitdiep sluit inhoudelijk en strategisch aan op de Agenda voor het Waddengebied 2050 en het daarbij horende Uitvoeringsprogramma 2021–2026. De Agenda biedt het gezamenlijke langetermijnperspectief voor een veilig, vitaal en veerkrachtig Waddengebied, waarin bescherming van natuur en landschap hand in hand gaat met economische en maatschappelijke ontwikkeling. Deze koers is in het Uitvoeringsprogramma vertaald naar concrete uitvoeringslijnen (UP’s) binnen samenhangende thema’s, zoals natuur en biodiversiteit, landschap en cultureel erfgoed, klimaatadaptatie, landbouw en visserij, recreatie en leefbaarheid.

Juist op deze snijvlakken raakt het programma Waddenkust & Reitdiep direct aan meerdere UP’s, waaronder de versterking van de kustzone (UP9), de ontwikkeling van landschap en erfgoed (UP3, UP4), de transitie naar een duurzame landbouw en visserij (UP15, UP19, UP20), en de versterking van leefbaarheid en recreatie langs de Waddenkust (UP14). Daarmee functioneren lokale en regionale investeringen in het gebied niet als losse projecten, maar als concrete bijdragen aan de bredere transities die binnen de Waddenagenda zijn ingezet. 4.3.3 Projecten en activiteiten WADNEST - € 2.500.000 Langs de Waddenkust – van Lauwersoog tot ’t Lage van de Weg – liggen dorpen als groene eilanden in een open landschap. Met WADNEST wordt de kwaliteit van deze dorpen verbeterd en worden deze sterker verbonden met het landschap eromheen.

23

Het project richt zich op: ▪ creëren van meer groen in en rond de dorpen ▪ herstellen van cultuurhistorische elementen ▪ herstellen van historische tuinen ▪ aanleggen van dorpsommetjes en kerkenpaden ▪ ontwikkelen van speel- en dorpstuinen die natuur en landschap dichterbij brengen Zo ontstaan dorpen die groener, aantrekkelijker en beter verbonden zijn met hun omgeving. WADPAD - € 2.500.000 De waddendorpen liggen dicht bij het Wad, maar je bent er niet zomaar: tussen dorp en dijk liggen uitgestrekte polders. Met WADPAD worden de routes van en naar het Wad verbeterd en worden ze aantrekkelijker gemaakt, veilig en passend bij het landschap. Tegelijk wordt samenhang tussen dorpen, kust, recreatie en landschap versterkt en wordt ingespeeld op toekomstige ontwikkelingen in het gebied. Dit gebeurt in balans met landbouw en natuur. Het project richt zich op: ▪ biodivers Waddenkustland ▪ herstel cultuurlandschap Waddenkust ▪ toevoegen van observatiepunten, beleefpunten en landschapskunst ▪ ontwikkelen van boerenlandpaden ▪ verbeteren van de proloog/epiloog van het Pieterpad bij Pieterburen ▪ creëren van recreatieve voorzieningen aan de waddenkust ▪ aanleggen van recreatieve fietsverbindingen De aanleg van het kabeltracé, de dijkversterking en de verziltingsaanpak maken dit het perfecte moment om deze verbindingen toekomstbestendig te ontwikkelen.

Dit project richt zich daarom op de Waddenkust van Lauwersoog tot ’t Lage van de Weg.

24

4.4

Gemeente Noardeast-Fryslân: toekomstbestendige gemeente

4.4.1 Lokale investeringsbehoeften en -doelstellingen De gemeente Noardeast-Fryslân is een grote plattelandsgemeente met 52 dorpen en de stad Dokkum, gelegen aan de noordkust van de Waddenzee, met zo’n 32 kilometer kustlijn. Het eeuwen oude landschap achter de Waddenzeedijk wordt gekenmerkt door: terpdorpen, oude visserijdorpen (Peazens-Moddergat, Dokkumer Nije Silen, solitaire agrarische bebouwing, kwelderwallen en -geulen). Het landschap wordt tegenwoordig voor het overgrote deel gevormd door akkers en weilanden. Wat door de eeuwen heen zichtbaar is gebleven is de verbinding tussen de Waddenzee en het binnendijkse landschap dat door de eeuwen heen door de Waddenzee en de voormalige Lauwerszee is gevormd. De aanlanding van de waterstofleidingen afkomstig van het windpark Ten Noorden van de Wadden is globaal gelegen tussen de dorpen Holwert en Anjum. Landinwaarts liggen de tracés van de waterstofleidingen in de nabijheid van de bestaande aardgasleidingen vanuit Ternaard richting Munnekezijl en Grijpskerk. De gemeente wil de middelen van de gebiedsinvesteringen in hoofdzaak inzetten in het gebied of ten behoeve van het gebied waar de beoogde tracés van de waterstofleiding liggen. Ruwweg het gebied Ternaard - provinciegrens Lauwersmeer – Munnekezijl.

De middelen met een omvang van € 5 miljoen gebiedsinvesteringen worden op een evenwichtige wijze verdeel over de 4 thema’s en het thema leefkwaliteit en verdeeld over de looptijd van de gebiedsinvesteringen gedurende de periode 2027 - 2035. Met de integrale inzet en beoogt de gemeente met het gebied een stevige impuls te geven richting toekomstbestendigheid. Participatie Participatie heeft al een belangrijke rol gespeeld bij het optellen van de beleids- en uitvoeringskaders. Ook zijn/worden bij de keuze en de uitvoering van de projecten de inwoners en ondernemers uit het gebied nauw betrokken. 4.4.2 Beleids-/uitvoeringskader Voor de projecten binnen Noardeast-Fryslân wordt aangesloten bij de volgende beleids- en uitvoeringskaders: ▪ Regionale Energie Strategie ▪ Energiebeleid gemeente Noardeast-Fryslân ▪ Omgevingsprogramma Landbouw ▪ Omgevingsvisie gemeente Noardeast-Fryslân ▪ Regionale visie Toerisme en recreatie ▪ Masterplan Opvaarten in Noardeast-Fryslân 4.4.3 Projecten en activiteiten Samen onder 1 dak Ternaard - € 500.000 Het dorp Ternaard is het grootste dorp in het gebied waar de focus op ligt langs de Waddenkust. In Ternaard wonen ongeveer 1350 inwoners met het buitengebied erbij ongeveer 2200 inwoners. Op dit moment speelt het maatschappelijk- en verenigingsleven zich af in 6 aparte gebouwen. 25

Binnen het project is het doel om één gemeenschappelijk (energieneutraal) gebouw en ontmoetingsplek te creëren voor de inwoners en verenigingen in het dorp en het omliggende buitengebied. Dit levert o.a. de volgende voordelen op: energiebesparing, lagere exploitatielasten en minder vrijwilligers nodig (is op dit moment een zorg voor de toekomst). Door de gemeente is inmiddels een haalbaarheidsonderzoek opgestart. Natuurlijke bermen en oevers - € 1.000.000 Waar mogelijk zullen gemeentelijke bermen, oevers en overhoeken worden heringericht tot natuurlijke bermen die functioneren als plek voor waterberging, zoetwater beschikbaarheid, biodiversiteit, beleefbaarheid van het gebied en natuurlijke filtering van afstromend water i.v.m. waterkwaliteit. Doel is het creëren van een robuust netwerk van half-natuurlijke landschapselementen. In dit project zal 25 kilometer herinrichting van bermen/oevers/overhoeken met gebiedseigen beplanting uitgevoerd worden. Het is systeemversterkend project omdat het regionale watersysteem wordt ontlast, verzilting wordt tegengegaan en ecologische verbindingen worden versterkt. Ook biedt de maatregel een concrete bijdrage aan schade door bodemdaling en waterberging, gekoppeld aan groenblauwe dooradering en zoetwaterbeschikbaarheid. Binnen het project wordt samengewerkt met het Wetterskip, agrariërs en de provincie.