8.3 bijlage 1 Eindrapportage Hergebruik Organische reststromen Schiermonnikoog.pdf

Mulder Agro

Rapportage

Hergebruik Organische reststromen Schiermonnikoog

1

Mulder Agro

Inhoudsopgave 1.

Inleiding........................................................................................................................................... 3

2.

Inventarisatie Biomassastromen ................................................................................................... 4

3.

2.1.

Ladder van Lansink ................................................................................................................. 4

2.2.

Overzicht biomassastromen op Schiermonnikoog ................................................................ 6

Businesscase bokashi/compost maken ....................................................................................... 10 3.1.

Te gebruiken biomassastromen ........................................................................................... 10

3.2.

Uitgangspunten verwerking ................................................................................................. 12

3.3.

Uitgangspunten bokashi maken........................................................................................... 13

3.4.

Investeringen bokashi maken .............................................................................................. 15

3.5.

Kostprijs Bokashi maken ...................................................................................................... 16

3.6.

Uitgangspunten compost maken ......................................................................................... 17

3.7.

Investeringen compost maken ............................................................................................. 18

Afbeelding 4: compost freesmachine ................................................................................................ 19

4.

5

6

3.8.

Kostprijs compost maken ..................................................................................................... 19

3.9.

Aspecten voor compost of bokashi maken.......................................................................... 19

Wet en regelgeving ....................................................................................................................... 22 4.1.

Kennisprogramma Circulair Terreinbeheer ......................................................................... 22

4.2

Wetgeving productie bokashi en compost .......................................................................... 22

4.3

Wetgeving aanwending bokashi en compost ...................................................................... 23

Organisatie biomassaverwerking ................................................................................................. 24 5.1

Kwaliteit ................................................................................................................................ 24

5.2

Financiën ............................................................................................................................... 25

5.3

Eigenaarschap en rechtsvorm .............................................................................................. 27

Conclusie & Aanbevelingen .......................................................................................................... 28 6.1

Conclusie ............................................................................................................................... 28

6.2

Aanbevelingen korte termijn ............................................................................................... 28

6.3

Aanbevelingen lange termijn ............................................................................................... 30

Bijlage 1 Kostprijs Bokashi maken op locatie ...................................................................................... 31 Bijlage 2 Kostprijs Bokashi maken Centraal ......................................................................................... 33 Bijlage 3 Kostprijs Compost maken op locatie..................................................................................... 35 Bijlage 4 Kostprijs Compost maken Centraal ....................................................................................... 37 Bijlage 5 Menu’s bokashi/ compost per maand. ................................................................................. 39 Bijlage 6 Logboek werkzaamheden. ..................................................................................................... 41 2

Mulder Agro

1. Inleiding Op het eiland Schiermonnikoog spelen diverse vraagstukken waarbij hergebruik van de organische reststromen één van de thema’s is. Dit thema is onderdeel van het algehele streefbeeld waarbij men streeft naar een eiland waarbij natuur en landbouw elkaar versterken. Het doel is te werken aan een eiland waar het aangenaam wonen, werken en recreëren is. Vanuit de natuurdoelstellingen is stikstof een aanjager geweest om meer balans te brengen op het eiland tussen landbouw en natuur. Het is gebleken dat stikstof teveel belasting gaf op de natuurterreinen. De boeren hebben vervolgens het initiatief genomen om een reductie door te voeren in de veestapel tot een niveau waarbij het beter past bij de gestelde doelen rondom natuur en de kringloop op het eiland. Om ervoor te zorgen dat er voldoende perspectief is voor de boeren heeft men 3 sporen opgezet. Hieronder worden projecten opgezet die moeten bijdragen aan een toekomstbestendig landbouwsysteem op het eiland, dit zijn; -

Uitvoeringsproject biodiversiteit landbouw Eilander zuivelproductie en zuivelhoeve Hergebruik organische reststromen

In opdracht van provincie Fryslan heeft Mulder Agro onderzoek gedaan naar het spoor ‘hergebruik organische reststromen’. Voor dit onderzoek zijn een aantal besprekingen geweest met de belanghebbende partijen zoals de gemeente Schiermonnikoog, de boeren, de pluktuin, natuurmonumenten, etc. Een overzicht van deze gesprekken is opgenomen in bijlage 6. Centraal staat het evenwicht tussen landbouw en natuur zoals in het streefbeeld beschreven. Dit komt in dit project tot uiting door de natuurterreinen te verschralen en de landbouwgronden te verrijken zodat deze minder afhankelijk worden van fossiele bemesting door de reststromen te recirculeren op het eiland. Door de reststromen te verwerken tot bodemverbeteraar in de vorm van compost of bokashi kunnen de boeren de bodem organisch verrijken. De verbetering van bodemvruchtbaarheid dient niet alleen het belang van de boer, maar ook die van de gemeenschap. Een vruchtbare bodem geeft minder uitspoeling van nutriënten en meer waterberging en opslag van koolstof. De focus op kringlooplandbouw en het vruchtbaar maken van de bodem sluit hier goed bij aan. Daarnaast geeft een bodem die fysisch, chemisch en biologisch goed in balans is, ook de juiste basis voor biodiversiteit boven en onder grond.

Het doel is om een nieuwe tak te laten ontstaan op het eiland die georganiseerd en uitgevoerd moet worden tussen de aanbieders en afnemers van organische reststromen. De essentiële keuzes hierbij zijn of de reststromen centraal of decentraal op het eiland verwerkt kunnen worden en met welke methode. De achtergrond en de adviezen rondom de mogelijke aanpak zullen in dit rapport toegelicht worden. Daarbij wordt toegelicht hoe de materialen verwerkt kunnen worden met welke methoden, wie daarbij de betrokkenen zijn en wat organisatorisch en financieel de kosten en baten mogelijk zijn.

3

Mulder Agro

2. Inventarisatie Biomassastromen Centraal in het project staan de organische reststromen afkomstig van het eiland Schiermonnikoog. In dit hoofdstuk zullen deze reststromen beschreven worden en op basis van de ladder van lansink zal beschreven worden hoe de reststromen verwerkt kunnen worden.

2.1. Ladder van Lansink Op basis van het streefbeeld is gekeken naar de beste verwaarding van de organische reststromen. De ladder van lansink geeft een prioritering aan de keuzes voor verwerking van organische reststromen. Deze staan hieronder op volgorde van prioriteit en daarbij een aantal ideeën/suggesties.

Bron: www.ce.nl 

Preventie

Dat er een stroom met organisch materiaal ontstaat is een logisch gevolg van de groei in de natuur. Dit is niet te voorkomen en het kan ook een functie vervullen op Schiermonnikoog. De stroom die vrijkomt zou wel kunnen veranderen door andere manieren van maai- en snoeibeheer. Denk aan het laten liggen van bladeren bij de bomen en struiken. Een andere optie om de hoeveelheid af te voeren organische reststromen te kunnen verkleinen is het gescheiden inzamelen. Op dit moment wordt al het huishoudelijke afval niet gescheiden en via één stroom afgevoerd. Door het keukenafval apart in te zamelen kan dit wellicht in de toekomst op het eiland ingezet worden. Op de lange termijn kan de aanvoer van kunstmest gereduceerd worden door het vruchtbaar maken van de landbouwgrond. Hiermee doet men aan preventie van het kunstmestgebruik. 

Hergebruik

Binnen de organische reststromen zijn er geen stromen die met hetzelfde doel hergebruikt kunnen worden op Schiermonnikoog. 

Recycling

Het recyclen van stromen wil zeggen dat het hergebruikt kan worden na uitsplitsing van de stromen. De organische reststromen groeien in dit geval op het eiland en bevatten voedingsstoffen en energie. 4

Mulder Agro Binnen het streefbeeld is de focus gelegd op het verbeteren van de bodemvruchtbaarheid waarbij organische stof een grote rol kan spelen. Hiervoor zijn organische reststromen nodig die verwerkt kunnen worden tot een bodemverbeteraar d.m.v. compost en/of bokashi. Dit krijgt daarmee prioriteit waarbij recycling zeer kansrijk is een grote bijdrage te leveren. Afhankelijk van het ambitieniveau kan men naast de organische reststromen nog verder gaan door ook de humane reststromen afkomstig uit de waterzuivering te benutten op Schiermonnikoog. Hierin zitten nutriënten die via voedsel worden geconsumeerd. In de ultieme kringloop zal deze stroom van nutriënten daar benut moeten worden waar het vandaan komt, namelijk de landbouwgrond. Dit vraagt nog onderzoek of dit technisch en juridisch kan. Hout en in mindere mate ook gras uit natuurterrein kan gebruikt worden als bouwmateriaal. Denk hierbij aan tijdelijke recreatie hutten of zelfs panelen voor duurzame bouw toepassingen. Ditzelfde materiaal kan ook gebruikt worden voor disposables en straatmeubilair wat naast functioneel ook zichtbaar is en bijdraagt aan het imago van Schiermonnikoog. 

Energie

Direct energie halen uit de reststromen zou kunnen met bijv. biovergisting. Dit scenario is eerder onderzocht voor Schiermonnikoog, maar niet tot ontwikkeling gekomen. Wellicht biedt het nu meer kans nu energie als hoge prioriteit aangemerkt wordt. Recent is de RES (Regionale Energie Strategie) geschreven en hierin is opgenomen dat Schiermonnikoog in 2025 zelfvoorzienend wil zijn (bron www.resfryslan.nl ) Mocht een biovergister opnieuw onderzocht wordt voor energieopwekking dan is het GFT afval het meest kansrijk om hiervoor te gebruiken. Dit product bevat veel vocht en is daardoor sneller onderhevig aan rotting en is moeilijker te conserveren. Het huisafval wordt nu niet gescheiden ingezameld en zolang hierbij zowel het grijze en groene afval naar het vaste land wordt afgevoerd kan men onderhandelen over de verwerkingsmethode van deze stroom bij de verwerker. Mocht in de toekomst het GFT-afval wel apart ingezameld worden dan is deze stroom op het eiland te benutten. Het zal dan tot bodemverbeteraar of in een biovergister verwerkt kunnen worden. Vanuit het streefbeeld is bodemvruchtbaarheid op Schiermonnikoog hoog geprioriteerd en daarom dient de maximale hoeveelheid energie uit de huidige beschikbare stromen ingezet te worden richting bodemvruchtbaarheid.

De indirecte winst daarmee is dat de boeren minder afhankelijk worden van kunstmest voor de teelt van ruwvoer en daarmee indirect een grote energie besparing kunnen behalen. 

Verbranden

Van de verschillende reststromen is hout een stroom die veel energie bevat die via warmte benut kan worden. Met de huidige energieprijzen kan het lonend zijn om het hout te benutten voor verwarming. Wellicht is een centrale locatie te verwarmen d.m.v. het hout wat vrijkomt op het eiland. 

Storten

Het storten van afval is de laatste en niet gewenste optie, maar kan wellicht noodzakelijk zijn bij een overschot of het niet vinden van een juiste toepassing eerder in de keten. Het is best mogelijk dat er bij het huis- en bedrijfsafval nog stromen zijn die niet verwerkt kunnen worden en dit zal gestort 5

Mulder Agro worden. Verwacht mag worden dat deze stroom door innovatie snel kleiner wordt of toch nog enigszins verwerkt worden via verbranding. Conclusie Op Schiermonnikoog is het streefbeeld bepalend in de stappen die er de komende jaren worden gezet rondom de kringloop op het eiland. En daarnaast de ambitie die men heeft gesteld om zelfvoorzienend te worden m.b.t. energie speelt een rol. Voor nu is de snelste route om in te zetten op recycling en daarmee de beschikbare biomassastromen te benutten ten goede van de landbouwgrond. Zo kunnen stromen uit o.a. de natuurterreinen benut worden om in te zetten op de landbouwgrond. Op langere termijn is energie te benutten uit stromen t.b.v. warmte en energie voorziening (hout en GFT). Voor de ultieme gesloten kringloop zullen in de toekomst ook de nutriënten uit de waterzuivering gerecycled moeten worden op het eiland.

2.2. Overzicht biomassastromen op Schiermonnikoog Figuur 1 geeft een verloop van de belangrijkste stromen in het seizoen. De stromen zijn op hoofdniveau samengevat. De gegevens zijn hoofdzakelijk afkomstig van een eerder uitgevoerde inventarisatie door DHV in 2019. Per stroom wordt aangegeven wat de potentie is. Stromen die geschikt zijn om als input voor bokashi of compost te gebruiken wordt verder in dit rapport uitgebreider beschreven.

Verdeling reststromen in seizoen 350.000 300.000

250.000 200.000 150.000 100.000 50.000 -

Bedrijfsafval ex gft

Afval huishoudens

GFT (niet apart ingezameld)

Groen en tuinafval (gemeente)

Frituurvet

Gras (88 ha)

Houtsnippers

Slib (zuivering)

Slootveegsel

wei (in toekomst) Figuur 1 Verdeling biomassastromen in het seizoen in kg.

6

Mulder Agro Het bedrijfsafval en afval van huishoudens zijn stromen restafval die momenteel niet goed zijn te benutten voor verdere benutting in de keten. Deze worden nu ingezameld en afgevoerd naar afvalverwerker Omrin. Ook het GFT uit deze stromen wordt momenteel niet apart ingezameld en wordt dus gemengd afgevoerd naar Omrin. Omrin is goed in staat om het GFT af te scheiden van het restafval. Met name voor het huisafval is deze inzamelmethode erg passend op het eiland. Het restafval kan namelijk gebracht worden naar ondergrondse containers, waardoor er geen restafval zichtbaar is in het straatbeeld in de vorm van afvalzakken of plastic containers. Om in de toekomst GFT te benutten voor verdere verwerking zal onderzocht moeten worden of dit systeem met ondergrondse containers uitgebreid kan worden met aparte bakken, of door het plaatsen van tussenschotten in deze containers. Men zal begrijpelijkerwijs niet met bovengrondse containers willen werken. Het groen en tuinafval van de gemeente bestaat voor een groot deel (70%) uit tuinafval wat door bewoners naar kleine verzamelplaatsen wordt gebracht. De gemeente haalt dit met eigen materieel op. De rest van het groenafval is afkomstig van vakantieparken en van de diverse horeca. Het materiaal wordt verzameld in containers en daarna afgevoerd naar de vaste wal.

Doordat dit veel kosten met zich meebrengt en het materiaal goed te benutten is als meststof, is dit een van de belangrijkste stromen waar dit onderzoek zich op zal richten. De houtsnippers zijn afkomstig van het nationaal park op Schiermonnikoog. Deze stroom werd vooral gebruikt voor het onderhouden van diverse paden. Met de huidige doelstellingen van verschraling is dit op natuurterrein minder gewenst. De snippers zijn goed te gebruiken bij het maken van compost/ bokashi, maar zijn daarnaast ook te benutten als stookmateriaal in een biomassaverbrander. Wel wordt vermeld door Natuurmonumenten dat de hoeveelheid houtsnippers in de toekomst gaat afnemen. Wei is een stroom die in de toekomst geleidelijk beschikbaar komt doordat de boeren zelf kaas gaan maken op het eiland. De doelstelling is dat rond 2025 er jaarlijks een kleine 1.500 ton wei geproduceerd wordt. Een deel zou benut kunnen worden als Ricotta. Dit is een hoogwaardige toepassing als voedingsmiddel. Hoewel de mogelijkheid tot hoogwaardige valorisatie wordt opengehouden, zal naar verwachting het merendeel een laagwaardiger toepassing vinden. Een werkgroep met studenten van Van Hall Instituut (milieukunde) verkennen momenteel samen met de veehouders en andere belanghebbenden de mogelijkheden voor deze laagwaardige toepassing. Frituurvet is een kleine stroom met wel mogelijk hoogwaardige toepassingen.

Het materiaal is zeer energierijk en heeft daarom potentie als energiemiddel bijvoorbeeld bij een biovergister. Voor de toepassing bij bokashi of compost maken zijn de mogelijkheden beperkt. Het zuiveringsslib is een vrij constante stroom die jaarlijks vrijkomt bij het waterschap. Het materiaal is op dit moment nog niet te benutten als meststof. Wanneer er in de toekomst nog betere zuiveringstechnieken beschikbaar komen zou dit mogelijk een optie zijn. Het gras is afkomstig uit het nationaal park wat door natuurmonumenten beheerd wordt. Het maaien en afvoeren uit dit gebied wordt uitgevoerd door aannemer Van der Lee die een eigen locatie op het eiland heeft waar materiaal voor maaien en oprapen aanwezig zijn. Er zijn diverse gesprekken met aannemer van der Lee geweest om de hoeveelheid gras uit het gebied zo goed mogelijk in te schatten tijdens het verloop van het seizoen. Hierbij is gebruik gemaakt van een beheerkaart waar verdeeld over het seizoen is aangegeven welke oppervlaktes wanneer gemaaid moeten worden. Daarbij is een inschatting gedaan van de opbrengst per ha. Bij van der Lee is ook bekend hoeveel 7

Mulder Agro wagens per jaar verzameld worden. Dit is vergeleken met de berekend opbrengst op basis van onze inschattingen. Zodoende hebben we een goed beeld van de totale hoeveelheid gras en bijbehorende inschatting van het verloop in het seizoen. Deze stroom gras is ook geschikt voor verwerking naar een meststof en wordt dus in dit onderzoek meegenomen. Tenslotte het slootveegsel wat vrijkomt bij sloten in het natuurterrein, maar ook bij sloten van het waterschap en in de landbouwpolder. Dit materiaal komt vooral vrij in het naseizoen en is in die periode de grootste vrijkomende stroom biomassa. Het materiaal is ook geschikt om te verwerken als meststof en wordt daardoor in dit onderzoek meegenomen. Bron Eigen DHV DHV DHV DHV DHV DHV DHV DHV DHV DHV DHV Eigen DHV DHV DHV

Herkomst Horeca Hotel /restaurants Hotel /restaurants Hotel /restaurants Hotel /restaurants Jachthaven snackbar cafetaria Vakantieparken Vakantieparken Vakantieparken Vakantieparken RWZI Wetterskip Winkels/voorzieningen Winkels/voorzieningen Woningen (incl. tuin)

DHV Gemeente natuurbeheer Vd Lee natuurbeheer Van Hall

Woningen (incl. tuin) Woningen (incl. tuin) Natuurterrein Natuurterrein Natuurterrein zuivelfabriek

Biomassastroom Koffieafval Frituurvet GFT (uit bedrijfsafval) Bedrijfsafval Groen en tuinafval Groen en tuinafval Frituurvet Frituurvet GFT (uit bedrijfsafval) Bedrijfsafval Groen en tuinafval Slib Slootveegsel GFT (uit bedrijfsafval) Bedrijfsafval GFT (uit bedrijfsafval) Huishoudelijk afval (ex GFT) Groen en tuinafval Houtsnippers Gras (88 ha) Slootveegsel wei (in toekomst)

Omvang (ton) 3,8 38,8 72,1 22,4 22,4 0,5 1,1 19,4 36,0 134,1 1640,0 400,0 38,8 72,1 553,0 1495,0 421,2 200,0 1250,0 271,4 1350,0

Tabel 1 Biomassastromen op het eiland

In tabel 1 zijn de stromen zoals in figuur 1 zijn weergegeven verder gespecificeerd naar de herkomst van het materiaal. Zoals uit de bronvermelding in de tabel is te zien zijn de meeste stromen nog afkomstig uit de inventarisatie van DHV. Van sommige stromen hebben we een eigen inschatting gemaakt in overleg met de vermelde bron van herkomst. Een eerste stroom is het koffieafval van de horeca. Dit materiaal wordt momenteel al verzameld door de pluktuin die het materiaal zelf als meststof of opkweek materiaal gebruikt. De hoeveelheid is niet exact bekend, maar het is een van de enige stromen die momenteel succesvol benut wordt van 8

Mulder Agro de horeca. Uit overleg met de horeca bleek verder dat het benutten van keukenafval en voedselrestanten (GFT uit bedrijfsafval 38,8 ton) nog een lange weg is. In de gesprekken werd aangegeven dat het seizoen een enorme piek heeft waarbij in deze periode ook de meeste stromen vrijkomen. Het is in deze periode complex om ook nog extra handelingen te verrichten voor aparte scheiding en inzameling van dit materiaal. Mocht dit in een latere fase van de restromenverwerking toch wenselijk zijn om dit materiaal te benutten, dan moet er goed over de logistiek van dit materiaal nagedacht worden. Bij het slootmaaisel is er een onderscheid tussen de herkomst van het Waterschap en Natuurterrein. Van beide bronnen wordt uitgegaan van 200 kg per strekkende meter sloot. Een exacte inschatting is moeilijk te geven omdat dit ook zeer afhankelijk is van de hoeveelheid waterplanten en ook het moment van verzamelen (nat of droger materiaal). Bij het groen en tuinafval is door DHV een verdeling over de diverse herkomst gemaakt. In 2019 was de totale hoeveelheid groen en tuinafval ca. 600 ton. In 2020 was dit ca. 500 ton. De hoeveelheden zijn dus per seizoen wel wisselend. De overige deelstromen zijn reeds al eerder omschreven.

9

Mulder Agro

3. Businesscase bokashi/compost maken 3.1. Te gebruiken biomassastromen In hoofdstuk 2 zijn de potentiele biomassastromen beschreven. Voor deze businesscase wordt eerst uitgegaan van de biomassastromen die zonder bewerkingen direct in te zetten zijn voor zowel bokashi als compost (zie Tabel 2). Wanneer deze stromen succesvol verwerkt worden kunnen andere stromen zoals bijvoorbeeld het zuiveringsslib, gft, wei van de kaasmakerij, of swill na een eventuele verwerking nog toegevoegd worden. Vooralsnog wordt uitgegaan van onderstaande stromen afkomstig van gemeente, het nationaal park en het waterschap. Daarbij geldt dat de gemeente in de huidige situatie ook kosten heeft voor het afvoeren van dit groen en tuinafval. Het verwerken van dit groen en tuinafval levert voor de gemeente dus een kostenbesparing op. Reststroom Groen en tuinafval

Omvang (ton) 600

Houtsnippers Gras (88 ha) Slootveegsel Natuurterrein

200 1.250 271

Slootveegsel Waterschap en eigen Totaal

400 2.721

Tabel 2 Te gebruiken biomassastromen voor het maken van compost/ bokashi

Voor natuurmonumenten werd in de huidige situatie het materiaal naar de boeren afgevoerd door een aannemer. Het materiaal wordt door de aannemer verzameld met een opraapwagen zonder messen, zie onderstaande afbeelding.

Afbeelding 1: opraapwagen aannemer Schiermonnikoog

Met name de draagkracht van de bodem laat het gebruik van grotere machines met snij inrichting niet gemakkelijk toe. Ook het maaien met bijvoorbeeld een kneuzer heeft niet de voorkeur. Voor de kruidenrijke duinvalleien is het namelijk van belang dat zaden kunnen afrijpen en op de grond kunnen komen te liggen. Dit betekent dat na het maaien het gras enkele dagen blijft liggen.

10

Mulder Agro Voor het natuurbeheer is het wel van belang dat het maaisel uiteindelijk afgevoerd wordt en niet in het gebied achterblijft zodat de gewenste verschraling doorgezet kan worden. Het is daarbij wenselijk dat natuurmomenten wel een bijdrage kan leveren in het zo geschikt mogelijk aanbieden van het materiaal en het bijdragen in de kosten van de verwerking van het materiaal. Dit zal uiteindelijk bijdragen aan het vruchtbaar maken van de polder en het verschralen van de kwelders. Mogelijk kan in het nieuwe bestek van Natuurmonumenten, wat in 2023 ingaat een richtlijn worden gegeven voor het fijn maken (max 15 centimeter) van het materiaal door het plaatsen van messen in de opraapwagens. Voor de gemeente wordt gevraagd dat zij het materiaal van in totaal ca. 600 ton groen en tuinafval verzamelen en zo vers mogelijk bij de veehouders aanleveren. In de huidige situatie wordt het materiaal ook wekelijks verzameld met een vrachtauto die het materiaal uit de groenvakken afhaalt. Dit wordt in een container opgeslagen op het terrein van de milieustraat en een aantal keer per jaar wordt deze container afgevoerd naar de vaste wal. Bij de nieuwe werkwijze zal voor het grovere groen en tuinafval (takken en ander materiaal langer dan 15 cm) het materiaal eerst geshredderd moeten worden. De aannemer heeft een shredder die hiervoor geschikt is.

Een dergelijke stap zijn dus wel extra verwerkingskosten die er voor de gemeente bijkomen.

Afbeelding 2: hakselaar aanwezig op Schiermonnikoog

Van de geselecteerde biomassastromen is een verdeling ingeschat hoe de stromen gedurende het groeiseizoen beschikbaar komen. Duidelijk is dat in de maanden juli en augustus het meeste materiaal beschikbaar komt. De verwerking moet deze pieken kunnen opvangen.

11

Mulder Agro

Groen en tuinafval 600

350 300

Houtsnippers 200

250 Gras (88 ha) 1.250

200 150

Slootveegsel Natuurterrein 271

100

Slootveegsel Waterschap en eigen 400

50 jan

feb

mrt

apr

mei

jun

jul

aug

sept

okt

nov

dec

Figuur 2 Verdeling biomassastromen toepasbaar binnen project per ton per maand

3.2. Uitgangspunten verwerking Met de diverse partijen (gemeente, natuurbeheer en veehouders) is regelmatig gesproken over de verschillende mogelijkheden voor het aanleveren en verwerken van het materiaal. Hierbij kan aan de volgende zaken worden gedacht:    

Centraal of decentraal opslaan en verwerken. Mest toevoegen of zonder mest. Grote partijen in 1 x verwerken (schaalvoordeel) of kleinere partijen (dus verser materiaal). Bokashi maken of Compost.

Van al deze uitgangspunten zijn diverse scenario’s doorgerekend in hiervoor ontwikkelde Excel spreadsheets. Deze berekeningen zijn opgenomen in de bijlages 1-4 en verder ter inzage beschikbaar, maar zullen niet allemaal beschreven worden in deze rapportage. Uit het bespreken en overleggen van de gegevens zijn de volgende uitgangspunten ontstaan. Centrale verweking /decentrale verwerking In onderstaande figuur zijn de sterkten, zwakten weergegeven voor centraal en decentraal verwerken van de reststromen. Twee van deze zwaktes hebben wij als bedreigingen gemarkeerd, omdat deze factoren doorslaggevend zijn in de keuze tussen beide methodes. -

Centraal verwerken Mest gebruiken complex Professioneler aan te pakken Arbeid gunstig Beschikbare locatie vinden Vergunning traject eerst opstarten

-

Decentraal verwerken Mest bijmengen goed mogelijk Kans op versnippering Extra arbeid per bedrijf is krap Per agrarisch bedrijf deels uitbreiden Mogelijk binnen vergunde ruimte

Tabel 3 Sterkten, zwakten centraal en decentraal verwerken.

In eerste instantie hebben zijn de berekeningen ingezet op een scenario waarbij de stromen op het boerenerf verwerkt worden. Wanneer er bijvoorbeeld mest gebruikt wordt heeft dit zeer sterk de 12

Mulder Agro voorkeur, omdat het m.b.t. mestwetgeving bijzonder complex wordt wanneer meststromen van verschillende bedrijven gemengd worden. Het grote voordeel van centraal werken is wel dat er hierbij zorgvuldig gewerkt kan worden en de arbeid veel minder versnipperd op de locaties verdeeld wordt. Het leent zich meer voor een professionele aanpak voor verwerking d.m.v. compost of bokashi. Door het V.B.S. werd ook mede door deze argumenten en door de arbeidspositie die bij deze meeste bedrijven krap is, geadviseerd om te kiezen voor centrale verwerking. Nadat de plannen op 17 november op het eiland zijn gepresenteerd werd door een aantal veehouders toch de voorkeur voor decentraal verwerken aangegeven. Met name voor het snel kunnen beginnen heeft decentraal verwerken veel voordelen. Het is veel eenvoudiger om de vergunning aan te vragen voor een uitbreiding op het terrein van de veehouder i.p.v. een nieuw op te richten locatie. Ook hebben gemeente of andere partijen tot dusver nog niet direct een geschikte locatie kunnen vinden voor het centraal verwerken. Met name bij compostering is veel ruimte nodig, namelijk ca. 4.000 m2. Bij bokashi zal ongeveer 2.000 m2 kunnen volstaan. Al deze argumenten meegewogen is het advies om in 2022 te starten met het verwerken op de boerenbedrijven (decentraal).

Wel kan het werk, van het maken van bokashi of compost maken, uitbesteed worden aan een derde die dit werk uitvoert. Het maken van bokashi of compost wordt daarbij dus steeds door dezelfde persoon op professionele wijze uitgevoerd. Inmiddels heeft zich al iemand gemeld die dit werk wil doen en ook overweegt om te investeren in middelen waarmee bokashi of compost gemaakt kan worden. Deze persoon kan dus ingehuurd worden en aanvullend eventueel ook met eigen materieel. Door deze inhuur kunnen een aantal nadelen van decentraal verwerken goed opgevangen worden. Voor het maken van bokashi of compost heeft het de voorkeur om te werken met vers materiaal. Wanneer het product een langere periode in vooropslag ligt gaat een deel door broei verloren en neemt ook de voedingswaarde van het product af. Daartegenover staat dat voor het verwerken van een batch materiaal het relatief minder arbeid en voorbereiding vraagt bij verwerking van grotere hoeveelheden op één moment. Tenslotte is ook gesproken over de verwerkingsmethode bokashi maken of compost. Afgesproken is om voorlopig beide varianten door te rekenen in deze rapportage waarbij een keuze kan worden gemaakt op basis van o.a. deze rapportage. Voorlopig wordt dus uitgegaan van onderstaande werkwijze: 1. Materiaal gemeente centraal verzamelen, hakselen en leveren aan veehouders. 2.

Materiaal natuurbeheer verkleinen en aanleveren bij veehouders. 3. Daarna bokashi maken of compost.

3.3. Uitgangspunten bokashi maken Het maken van bokashi is een methode die nu sinds ca. 5 – 10 jaar op grote schaal wordt ingezet. Bokashi is het Japanse woord voor goed gefermenteerd organisch materiaal. Fermentatie is hierbij het sleutelwoord en daarom moet het materiaal ingekuild en luchtdicht bewaard worden. Hierbij worden voedingsstoffen en energie behouden, omdat er geen warmte bij vrijkomt. De microbiologie die verantwoordelijk is voor het fermentatieproces scheiden antioxidanten, vitamines, enzymen en natuurlijke antibiotica af t.b.v. bodemleven (bron www.bokashi.nl).

13

Mulder Agro Voor het maken van Bokashi wordt uitgegaan van de volgende uitgangspunten:       

Verwerking Totaal landbouwareaal Dosering per ha Gemiddeld per bedrijf Gemiddelde batch bokashi maken Opslagperiode bokashi Opslagcapaciteit bokashi per bedrijf

2.721 256 10,6 389 194 6 194

ton ha ton ton ton (2 x per jaar per bedrijf) maanden ton

Het totale landbouwareaal is 256 ha, waarmee de gemiddelde dosering van bokashi op 10,6 ton/ ha uitkomt. Dit is een mooie dosering die in de praktijk ook veel toegepast wordt (ca 10-15 ton / ha/ jaar). Voor het maken van bokashi heeft V.B.S. aangegeven dat dit i.v.m. de arbeidsbelasting op de bedrijven niet vaker dan 2 x per bedrijf per jaar moet zijn. Bij een jaarlijkse doorzet van 2.721 ton betekend dit dat een gemiddelde batch bokashi maken op 194 ton uitkomt. Bij decentrale verwerking betekent het dat elk bedrijf dus ongeveer deze 194 ton vers materiaal moet kunnen opslaan in een groenvak of (deels) in de sleufsilo waar later de bokashi wordt gemaakt. Als deze opslag vol is kan de bokashi worden gemaakt. Voor het opslaan van bokashi wordt uitgegaan van de aanleg van sleufsilo’s. De investeringsramingen hiervoor zijn afkomstig van een betonleverancier. Bij decentraal verwerken op locatie zal 1 sleufsilo van ca. 8 x 20 meter voldoende zijn voor de opslag van 6 maanden. Aangezien er 3 x per jaar uitgereden wordt, is dit voldoende. Het toevoegen van mest zou eventueel op het bedrijf zelf nog kunnen plaatsvinden. Dit maakt het eenvoudiger om de C/N verhouding richting de 1:20 te krijgen wat zonder mest met name in het voor- en naseizoen lastig is, wanneer er minder gras beschikbaar is.

Om de bokashi uit te rijden in het na-seizoen (na 1 september) mag echter geen mest gebruikt worden i.v.m. de officiële data voor toediening van vaste mest. Dit legt de grens voor het toevoegen van mest op 1 juli. Bokashi die na deze datum gemaakt wordt kan het beste mestloos gemaakt worden zodat na een conserveringsperiode van 2 maanden het materiaal nog steeds uitgereden mag worden. Op basis van het materiaal zoals het beschikbaar komt in het seizoen is per maand een menu samengesteld, uitgaande dat er geen mest wordt bijgevoegd ( zie bijlage 5). De menu’s laten zien dat het de eerste maanden t/m juni wenselijk is om een beetje mest toe te voegen op de bedrijven. Een C/N verhouding rond de 20 zorgt er namelijk voor dat er geen stikstof uit de bodem wordt onttrokken. Bij meststoffen ver boven deze verhouding gebeurt dit wel en komt er dus veel minder stikstof voor plantengroei beschikbaar. Het materiaal t/m eind juni zou in augustus uitgereden kunnen worden. Daarna kan een nieuwe batch gemaakt worden van het materiaal van juli en augustus. Deze mestloze bokashi zou prima in het najaar (oktober/november) uitgereden kunnen worden. Vanaf september loopt de C/N verhouding door het terugvallen van gras weer op. Ook nu zou er weer een beetje mest bijgevoegd kunnen worden. Deze batch zou dan weer in het vroege voorjaar uitgereden kunnen worden.

Naar gelang er meer mest toegevoegd kan worden is het eventueel ook mogelijk om houtsnippers toe te voegen in het menu. Deze stroom is nu vanwege de hogere C/N verhouding erbuiten gehouden. Bij compostering zou deze stroom wel toegevoegd kunnen worden. Bij compostering wordt namelijk 50% van de koolstof en 25% van de stikstof afgebroken. De C/N verhouding zal daardoor dus 33% lager liggen. In dat geval kan met name in de zomermaanden de houtsnippers toegevoegd worden om niet te laag uit te komen.

14

Mulder Agro Verder valt op dat het vochtgehalte in het voorjaar ook te laag is voor het maken van bokashi. Mocht het toevoegen van drijfmest niet mogelijk zijn, of wanneer de mest wordt toegevoegd in de vorm van dikke fractie van drijfmest (drogestofgehalte ca 25%), dan zal toevoegen van water zeker een vereiste zijn om richting de 30% droge stof te komen. Aangezien de bacteriecultuur toch verdund met water toegevoegd moet worden kan dit hiermee gecombineerd worden. Daarbij geldt, hoe meer verdund hoe beter de verdeling en dus de werking van de micro-organismen is. De menu’s in bijlage 5 zijn een prima richtlijn om in de eerste jaren bij zowel bokashi als compost mee te werken. De uitgangspunten van stikstof en koolstof zijn afkomstig van diverse bronnen van het internet. Het is de eerste jaren aan te raden om de inputstoffen van bokashi/compost en ook de bokashi of compost zelf te bemonsteren zodat ook inzicht in de daadwerkelijke C/N , N , drogestof en fosfaatgehaltes wordt verkregen. Daarbij is het ook van belang om bodemmonsters te nemen. Het ministerie van LNV monitort graag de ontwikkeling van de bodemprocessen in een pilot project.

3.4. Investeringen bokashi maken Voor het bokashi maken wordt uitgegaan van een investering in een gebruikte voermengwagen van ca 20 m3. Door een mechanisatiebedrijf is een inschatting gemaakt dat een geschikte mengwagen voorzien van nieuwe messen e.d. tussen de € 10.000 en € 15.000 zal kosten. Voermengwagen Mestscheider Totaal Financieringskosten Afschrijving Rente

€

15.000

Inschatting AMW Niet opgenomen

€ €

15.000 3.450 per jaar 5 3%

Tabel 4 Investeringen machines/ installaties voor bokashi maken.

Een mestscheider is voorlopig niet opgenomen. Er is een mestscheider op het eiland aanwezig en voorlopig wordt niet uitgegaan van toevoeging van een grote hoeveelheid mest. Zoals eerder genoemd mogelijk in het voor- en naseizoen. Er wordt uitgegaan van afschrijving in 5 jaar en 3% rente. Een andere optie is de aanschaf van een Caravaggi Chipper Mixer (bron Ufkes Greentech). Het voordeel van een dergelijke machine is dat deze kan mengen, maar ook snijden en ook zeer robuust is gebouwd. Een dergelijke machine zal ca. € 25.000,- kosten. Doordat deze machine het materiaal ook kan verkleinen kan dit ook bijdragen aan het beter verwerken van maaisel van natuurterreinen. Mocht natuurmonumenten of de gemeente niet in staat zijn om het materiaal verkleind (ca 5-10 cm) aan te leveren dan zou de inzet van deze machine een alternatief zijn.

15

Mulder Agro

Afbeelding 3: voorbeeld caravaggi mengwagen, geschikt voor organische reststromen

Naast de investeringen in machines en apparatuur zijn er investeringen voor sleufsilo’s en verharding nodig. In paragraaf 3.3 is reeds toegelicht dat een sleufsilo per bedrijf van 20 x 8 meter voldoende is. Voor de ondergrond van deze sleufsilos wordt uitgegaan van € 95,- per m2 (voor onderbouwing zie paragraaf 3.7). De ramingen van de keerwanden zijn afkomstig van een betonleverancier. De verdere uitwerking van deze investeringen zijn uitgewerkt in bijlage 1 en 2.

3.5. Kostprijs Bokashi maken Kosten Kostprijs toevoegmiddelen Arbeid bokashi maken Kostprijs menginstallatie(gezamenlijk) Onderhoud en brandstof Kostprijs mestplaat/sleufsilo Risicovergoeding Totaal

Decentraal Centraal per ton totaal/jaar per ton totaal/jaar € 9,83 € 26.763 € 9,83 € 26.763 € 3,18 € 8.657 € 3,03 € 8.257 € 1,27 € 3.450 € 1,27 € 3.450 € 2,81 € 7.642 € 2,77 € 7.530 € 8,16 € 22.194 € 5,72 € 15.566 0 0 0 0 € 25,25 € 68.706 € 22,62 € 61.566

Tabel 5 Kostprijs Bokashi maken Decentraal en Centraal..

In bovenstaande tabel is de kostprijs berekend per ton verwerkt materiaal voor zowel decentraal als centraal bokashi maken. De kosten van de toevoegmiddelen, de arbeidskosten en het onderhoud zijn jaarlijks lopende kosten die ook variabel zijn met de hoeveelheid verwerkt materiaal. Waar over nagedacht moet worden is wie de investeringen doet voor het opslaan van groen materiaal en bokashi (kostprijs mestplaat/ sleufsilo). Met name wanneer dit per locatie verschilt doordat bij sommige bedrijven een sleufsilo beschikbaar is en bij anderen niet. Voor deze investeringen is 16

Mulder Agro subsidie beschikbaar vanuit het GLB. Voor de kosten van de menginstallatie is waarschijnlijk een POP subsidie beschikbaar. Deze installatie kan aangeschaft worden door het collectief van de boeren. Een andere optie is dat een externe partij die ingehuurd wordt voor het maken van bokashi zelf investeert. De onderbouwing van bovenstaande kostprijs per onderdeel is uitgewerkt in excel en is ter inzage beschikbaar. De onderliggende tabellen zijn weergegeven in bijlage 1 en 2. Naast deze kostprijsberekening is ook berekend wat het effect is wanneer beide technieken naast elkaar gebruikt worden (bokashi en compost) Voor bokashi vallen de meerkosten dan mee en blijft dit beperkt tot ca € 1,5 per ton. Voor compost loopt de meerprijs o.a. door de iets hogere installatiekosten op tot ca. 3,- per ton extra.

3.6. Uitgangspunten compost maken Voor het maken van compost wordt uitgegaan van de CMC methode (Controlled Micriobal Composting). Kenmerkend voor het CMC-composteringsproces is dat het wordt gecontroleerd en gestuurd. Hiermee wordt bereikt dat geen verlies van nutriënten optreedt en dat een stabiel eindproduct ontstaat dat niet verder afbreekt. CMC-compostering kan op de boerderij plaatsvinden zodat minder vervoer nodig is en dus bespaard kan worden op transportkosten. Daarnaast kan de agrariër of beheerder zelf toezicht en controle uitoefenen op het composteringsproces waardoor er vertrouwen is in het eindproduct. Kenmerkend voor het CMC-proces is dat het snel verloopt en geen stank veroorzaakt. Onder optimale omstandigheden duurt het proces gemiddeld zes tot acht weken. Anders dan bij fermentatie vindt dit proces plaats onder zuurstofrijke omstandigheden. Bij een goed proces ontstaat er geen rotting en stank (bron www.agrarischegroenstations.nl) . Voor het maken van compost wordt uitgegaan van de volgende uitgangspunten. Ingaand Totaal CMC compost

2.721 1.361

ton materiaal ton materiaal

Afmetingen Ril 50 m x 3 m x 1,5 m Inhoud Ril Aantal ton ingaand Bruto afmeting ril I.v.m. omzetten/rijpaden) Aantal slagen per jaar Aantal x omzetten per ril

150 100 70 310 3 16 13

m2 m3 (700 kg/ton) m2

Benodigd aantal rillen

x. p. ril stuks

Tabel 6 Uitgangspunten Compost maken.

Uitgegaan wordt van de input van dezelfde biomassa. Bij compost maken kunnen ook de houtsnippers toegevoegd worden, met name in de zomermaanden wanneer de C/N verhouding bij bokashi maken rond de 1:20 licht. Bij compost maken zal deze verhouding ca 33% lager liggen door een sterke afbraak van het organisch materiaal (C ) en een deel van de stikstof. Om goed uit te komen is bijvoegen van houtsnippers in de zomermaanden dus aan te raden. Het bijmengen van mest is bij compost maken minder geschikt doordat de C/N verhouding dan te krap wordt. Door een afbraak van ca. 50% resteert 1.361 ton CMC compost. 17

Mulder Agro Als de ril geplaatst is met de juiste verhoudingen moet deze ril regelmatig omgezet worden. Deze manier van verwerken wordt een aeroob proces genoemd. Door het regelmatig omzetten blijft er voldoende zuurstof in de ril zodat rotting voorkomen wordt en er hierdoor ook geen stankoverlast is. Omzetten dient ook om het materiaal niet warmer dan 60°C te laten worden. Dit is nodig omdat het materiaal anders gaat verkolen en voedingsstoffen verloren gaan. Uit ervaring is gebleken dat de ril gemiddeld 16 keer omgezet moet worden in acht weken tijd.

3.7. Investeringen compost maken De afmetingen van een ril zijn 150 m2 bij een gemiddelde hoogte van 1,5 meter en een breedte van 3 meter heeft de ril een inhoud van 100 m3. De lengte van de ril is 50 meter. Deze lengte kan variëren, maar de meeste afdekkleden zijn beschikbaar in deze lengtemaat. Bij een soortelijke massa van 700 kg/ton kan per ril 70 ton materiaal verwerkt worden. Bij 3 slagen per jaar zijn dan in totaal 13 rillen nodig om al het materiaal te verwerken. Er wordt uitgegaan dat de ril op dubbel gewapend beton van ca 18 cm aangelegd wordt. In sommige compostlocaties wordt een ril op onverhard terrein geplaatst, maar dit is wat betreft af- en uitspoeling niet wenselijk. Ook naast de ril is een pad nodig waar een trekker met frees langs kan rijden. Deze rillen liggen naast elkaar met aan de uiteinden een rijpad langs de rillen. Hierdoor is ca 310 m2 nodig per ril van 150 m2. Wanneer dit op een boerenerf beter gesitueerd kan worden, doordat er al gedeeltelijk verharding aanwezig is, kan dit veel schelen op de kosten van compostering. Daarnaast kan ook de betonprijs van 95,- p. m2 (bron Bouwbedrijf Visser Dokkum), lager uitvallen wanneer er bijvoorbeeld gebruikt kan worden gemaakt van een mobiele betoncentrale die in 2022 naar Schiermonnikoog komt. Ook kan de eerder genoemde GLB subsidie die beschikbaar is voor verharding de kosten voor deze infrastructuur verlagen.

Mestscheider Omzetmachine (frees) Aanpassen tractor Top Tex doek Oprolmechaniek Meetapparatuur Totaal installaties

Niet opgenomen

€ € € € € €

30.000,00 2.500,00 6.500,00 5.000,00 3.500,00 47.500,00

€ 500,€ 5.000,€ 500,-

13 1 7

Opslag groenmateriaal Grootte mestplaat Investering/m2 Investering opslag groenvak

35 44 € 95 € 4.156

ton o.b.v. 1/2 ril opslag m2 o.b.v. 400 kg/ 2 m

Aantal Rillen Netto oppervlakte per ril Bruto oppervlakte p. ril (i.v.m. omzetten) Totale oppervlakte Investering / m2 Investering verharding

1,86 150 310 576 € 95 € 58.849

m2 m2 m2

Aantal Rillen Netto oppervlakte per ril Bruto oppervlakte p. ril (i.v.m. omzetten) Totale oppervlakte Investering / m2

Tabel 7 Benodigde investeringen compost maken.

Voor het maken van compost wordt uitgegaan een mobiele frees achter een tractor (zie afbeelding 4). Daarnaast is een compostdoek nodig om de temperatuur stabiel te houden en hemelwater buiten

18

Mulder Agro te houden. Er wordt uitgegaan van een mobiel oprolmechaniek. Door te kiezen voor decentraal is per locatie wel meetapparatuur nodig voor het stabiel houden van het proces. Voor de opslag van groenmateriaal is gerekend dat bij decentraal werken de helft van het materiaal van 1 ril ( 70 ton) op of nabij de plek van de ril zelf opgeslagen wordt. Voor de andere helft (ca 35 ton) is dus een kleine opslag nodig waarin de rest wordt opgeslagen.

Afbeelding 4: compost freesmachine

3.8. Kostprijs compost maken Voor het maken van Compost zijn geen extra toevoegmiddelen nodig. De arbeid is met name het opzetten en beluchten (16 x per ril) van de ril. Veel van de kosten zal ook afhangen van de aanleg van beton. De gedetailleerde berekeningen van deze kostprijs zijn opgenomen in bijlage 3 (op locatie) en bijlage 4 (centraal).

Kosten Kostprijs toevoegmiddelen Arbeid Compost maken Kostprijs Compost installatie(gezamenlijk) Onderhoud en brandstof Kostprijs mestplaat/sleufsilo Risicovergoeding Totaal

Decentraal per ton totaal/jaar € € 6,00 € 16.328 € 4,01 € 10.925 € 5,25 € 14.280 € 12,11 € 32.956 0 0 € 27,37 € 74.489

per ton € € 5,43 € 3,25 € 4,65 € 11,46 0 € 24,79

Centraal totaal/jaar € € 14.773 € 8.855 € 12.651 € 31.197 0 € 67.476

Tabel 8 Kostprijs Compost maken decentraal en centraal verwerken.

3.9. Aspecten voor compost of bokashi maken De methode waarmee men de reststromen gaat verwerken is bepalend voor de machines die men moet inzetten, maar ook de ruimte die benodigd is voor de opslag en bewerking.

19

Mulder Agro In onderstaande tabel 9 zijn de verschillende facetten weergegeven met een bijbehorende score en deze worden daarna toegelicht.

Tabel 9: voor- en nadelen compost en bokashi

Wetgeving Het maken van compost is een proces wat al langer wordt toegepast in Nederland en daardoor is deze methode in wetgeving meer beschreven en beter bekend bij de controlerende instanties. Bokashi is daarentegen nog minder bekend en staat nog niet in wetgeving beschreven. Hierdoor zijn er op dit moment diverse projecten opgestart waarbij data wordt verzameld, zodat er wetgeving op gemaakt kan worden. Voor nu is daarom composteren op boerenerf eerder vergund te krijgen dan bokashi. Proces De methode van verwerking bij compost en bokashi verschillen behoorlijk en beide methoden hebben in de praktijk bewezen dat ze een functie hebben. Bij compost gaat het om een aeroob proces en bij bokashi om een anaeroob proces. Op boerderij niveau zijn beide processen uitvoerbaar al vergt compost gedurende het proces meer werk en vraagt bokashi bij de aanleg meer werk. Beide producten bieden een meerwaarde richting bodemvruchtbaarheid waar compost iets meer effect heeft op de fysische toestand van de bodem en bokashi iets meer effect op de biologische toestand van de bodem. Het nadeel voor bokashi is dat er voor het proces nog een aantal toevoegingen nodig zijn die aangevoerd moeten worden. Terwijl bij compost geïnvesteerd moet worden in een machine voor het CMC composteringsproces.

Passend bij aanwezige biomassa Voor compost en bokashi zijn er specifieke eisen voor het materiaal wat in het proces wordt gebracht. De stromen die op Schiermonnikoog vrijkomen variëren, maar over het geheel is er ruim koolstof beschikbaar t.o.v. stikstof en daar kan in de compostering makkelijker mee gewerkt worden dan bij bokashi. Wanneer men alles zou verwerken tot bokashi is het verstandig om een gedeelte van de koolstofrijke stromen (houtsnippers) buiten het proces te houden en elders te gebruiken. Kostprijs De kostprijs voor de verwerking van de reststromen verschilt iets per methode. Zo vraagt de compostering iets meer ruimte voor erfverharding dus meer kosten voor beton etc. Hierbij er vanuit 20

Mulder Agro gaande dat we streven naar een operatie op verharde ondergrond. Dit is praktisch en vergunning technisch het meest gunstig. Daarnaast vergt de compost iets meer arbeid tijdens het proces t.o.v. bokashi. Dit maakt dat kostprijs technisch bokashi iets voordeliger is dan compost. Ruimte behoefte Voor compostering is de hoogte van een ril limiterend waardoor er oppervlakte nodig is om de biomassa te kunnen verwerken. Bij bokashi kan men stapelen en inrijden zodat er meer massa per m2 opgeslagen kan worden. Kennisbehoefte Het composteren en fermenteren vraagt beide een eigen aanpak en kennis. Het composteren is meer onderhevig aan omgevingsfactoren zoals ook het weer en vocht etc. Dus dit moet tijdens het proces gemonitord worden en eventueel bijgestuurd. Bij bokashi kan men alleen bij aanvang de juiste producten onder de juiste condities bij elkaar brengen en dan moet het met rust gelaten worden gedurende minimaal 8 weken. Bokashi is daardoor in uitvoering iets praktischer uit te voeren. CO2 future proof De waardering van processen wordt steeds meer afgewogen o.b.v. de uitstoot van CO2 die bij een proces vrijkomt. Het uiteindelijke doel van deze operatie is het vruchtbaar maken van de landbouwgronden. Koolstof is daarbij een grote sleutel en naar de toekomst toe is het zaak zo efficiënt mogelijk met koolstof om te gaan en dit niet te verliezen.

Als naar de processen van compost en bokashi wordt gekeken gaat er bij het maken van compost meer koolstof verloren dan bij bokashi (bron FIS, onderzoek fermenteren v.s. composteren). Dit is gemeten over het proces van ingaand tot uitgaand product. Na het uitrijden op het veld kan nog een reactie plaatsvinden waarbij bokashi meer verlies geeft. Uiteindelijk moet dit blijken uit de ontwikkeling van de hoeveelheid koolstof die over meerdere jaren in de bodem zit. Uit langdurige onafhankelijke proeven die zijn gedaan bij proefboerderij SPNA Ebelsheerd wordt duidelijk dat bokashi een grotere bijdrage levert aan organische stof dan bij toepassing van compost. De verwachting is dat de uitstoot van CO2 een steeds zwaarder wegende factor gaat worden en daarom is het belangrijk dit mee te nemen in de keuzes voor processen en waarderingen. Op het moment dat uitstoot een prijs gaat krijgen zal bokashi hier gunstig in meetellen en dat maakt dat het advies is om dit zwaar mee te laten tellen in de keuze voor het proces. Het advies is daarom om voor de lange termijn te focussen op bokashi (fermentatie) al kan dit in de aanloop nog vertraging opleveren op het gebied van vergunningen. Wanneer vanuit het project het noodzakelijk is om snel op te starten kan de compostering de snelst te realiseren methode zijn.

Advies is wel om in de vergunningaanvraag de bokashi methode als optie mee te nemen zodat het project toekomstbestendig wordt neergezet. Dit in nauwe samenspraak met circulair terreinbeheer, zie hoofdstuk 4 meer over wet- en regelgeving.

21

Mulder Agro

4. Wet en regelgeving Het feit dat er organische reststromen van A naar B gaan vraagt om extra aandacht m.b.t. wet- en regelgeving. Organische reststromen hebben tot zover de stempel ‘afval’ en kunnen daarmee niet gemakkelijk bij bijv. een agrariër geplaatst worden. Op dit moment worden de organische reststromen in hoofdzaak verwerkt door centrale erkende verwerkingsbedrijven. Maar bij veel partijen heerst de behoefte om dit lokaal te organiseren en de keten zo kort mogelijk te maken tussen de bron en de bestemming, in dit geval is dit Schiermonnikoog. Landelijk zijn er veel initiatieven die aan dezelfde opgave werken en daarmee is ook het beleid een grootschalig onderzoek gestart. Er is erkend dat het lokaal verwerken van organische reststromen t.b.v. bodemvruchtbaarheid een kans verdient. Het nadeel is dat wetgeving nu nog niet zover is dat dit eenvoudig te organiseren is op boerderij schaal. Echter er ontstaan mogelijkheden, nu nog binnen pilotvorm, maar men acht het zeer kansrijk dat dit officieel mogelijk gemaakt gaat worden in de nabije toekomst.

4.1. Kennisprogramma Circulair Terreinbeheer De ministeries van LNV en I&W in samenwerking met RWS hebben samen met de Biomassa Alliantie in het programma Circulair Terreinbeheer een CT Kennisprogramma opgezet, dat wordt uitgevoerd door de WUR. Hierin wordt onderzoek gedaan bij 60 goed gedefinieerde pilots met maaisel en bladafval, dat bewerkt wordt tot bokashi of lokaal geproduceerde compost, zoals CMC compost en Biocompost. Het initiatief op Schiermonnikoog is ook erkend als pilot. Binnen het CT Kennisprogramma maken de pilots afspraken via een door Stichting Milieukeur (SMK) ontwikkelde kwaliteitsborgingschecklist. De WUR doet onder meer onderzoek naar de mogelijke risico’s en baten van toepassing op de bodem. Afstemming vindt plaats met diverse bevoegde gezagen en de omgevingsdiensten. Voor Schiermonnikoog gaat dit om de FUMO. Op basis van de resultaten van het CT Kennisprogramma wordt bekeken of en hoe beleid en regelgeving, zowel binnen het milieurecht als in de meststofregelgeving zou kunnen worden aangepast om toepassing van bokashi of gecomposteerd maaisel of bladafval op duurzame en verantwoorde wijze mogelijk te maken. Dat kan alleen als onderbouwd kan worden dat eventuele risico’s verwaarloosbaar of beheersbaar zijn. Wanneer hierbij bokashi net als compost een erkende meststof wordt, zal dit mogelijk gevolgen krijgen door bijtelling in de mestboekhouding te eisen.

4.2 Wetgeving productie bokashi en compost De invullingen in detail zal in samenspraak zijn met de gemeente, de provincie en het kennisprogramma circulair terreinbeheer. Er zijn in grote lijnen twee mogelijkheden om het traject juridisch gezien te doen slagen. De eerste optie is het loslaten van de afvalstatus bij groene reststromen. Als gemeente Schiermonnikoog en de Provincie Fryslan, het bestuurlijk eens kan worden dat de groene reststromen niet de status van afval, maar die van ‘voorgezet gebruik’ krijgen geeft dit mogelijkheden om de stromen lokaal te verwerken. Hiervoor kan o.a. gekeken worden naar het initiatief van Stichting Agricycling wat ook toegelicht is op Schiermonnikoog. 22

Mulder Agro Dit gaat ook op wanneer men de terreinen waar het groenmateriaal vandaan komt en weer op gebracht wordt door dezelfde partij beheerd laten worden. Als voorbeeld zou de gemeente zelf het bladmateriaal kunnen verzamelen en verwerken en weer toepassen op eigen terreinen. Een andere optie is het verwerken van groenmateriaal onder de ‘vrijstellingsregeling plantenresten’. Hierbij mag alleen onder de hierin beschreven voorwaarden het materiaal naar een derde partij geleverd worden. Ook hierbij is de lokale overheid (gemeente of provincie) het bevoegde gezag. Een knelpunt bij deze regeling is dat het materiaal geen bewerking mag ondergaan en daardoor minder geschikt wordt voor directe toepassing op landbouwgrond. Door de tussenstap van compostering en/of bokashi wordt het materiaal verteerd waardoor het beter opneembaar is voor de bodem.

4.3 Wetgeving aanwending bokashi en compost Voor de aanwending van bokashi en compost is men aangewezen op de meststoffenwetgeving. Daarin staat compost wel opgenomen en daarmee toegestaan. Echter bokashi is als meststof of bodemverbeteraar nog niet opgenomen in de meststofregelgeving. Dit betekent dat de toepassing van bokashi onder de Meststoffenwet nog niet is toegestaan. Het feit dat Schiermonnikoog is aangesloten bij het landelijke kennisprogramma geeft de kans om te onderzoeken hoe dit mogelijk te maken is. Men acht de kans groot dat ook bokashi in de toekomst wel een geregistreerde meststof wordt, maar daar wil men eerst deze jaren aan onderzoek voor gebruiken. Binnen de pilot zijn er nu mogelijkheden, verdere ontwikkelingen zijn vooral afhankelijk van het beleid bij het bevoegde gezag wat wel opschuift richting het toestaan van het hergebruiken van grondstoffen op lokaal niveau. Er zullen op basis van de gekozen verwerkingsmethode lokale specifieke afspraken gemaakt moeten worden m.b.t. kwaliteit, borging en verantwoordelijkheden. Voor de pilotprojecten zoals Schiermonnikoog die zijn aangesloten bij het CT Kennisprogramma dat door de WUR wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van LNV, is een voorbeeldbeschikking en een voorbeeldontheffing beschikbaar.

23

Mulder Agro

5 Organisatie biomassaverwerking 5.1 Kwaliteit Gemeente Zoals genoemd in hoofdstuk 3 verzameld de gemeente het groenmateriaal uit de diverse groenvakken waar bewoners op het eiland hun groenafval brengen. Het is belangrijk dat er tijdig een voorlichtingscampagne onder de bewoners opgezet wordt waarbij uitgelegd wordt wat er met groenafval gebeurd wat zij in de vakken brengen. In de huidige situatie worden ook regelmatig stoeptegels, plastic en andere verontreiniggingen teruggevonden in deze vakken. Het is belangrijk dat de persoon die het materiaal oplaadt goed toeziet op de aanwezigheid van verontreinigingen in het materiaal. Vervolgens zal al het materiaal wat langer is dan 15 cm eerst door een shredder verkleind moeten worden. Natuurmonumenten Het gras van natuurmonumenten wordt momenteel gemaaid zonder kneuzer. Uit gesprekken met de aannemer vd Lee is ook gebleken dat kneuzen niet voor de hand ligt, omdat het materiaal eerst enkele dagen op het veld moet liggen. Dit geeft het zaad van de diverse grassen en kruiden de gelegenheid om uit te zaaien. Het materiaal is dus lang en enigszins droog op het land. Gezien de draagkracht van het land (veel nattere percelen) is de huidige gras opraapwagen het meest geschikt. Wel kunnen hier messen in worden geplaatst. Een deel van het gemaaide gras is erg grof met ook deels lichte houtopstand (jonge boompjes takken e.d.).

Dit belemmerd weer het plaatsen van messen in deze opraapwagen. Er zal dus gezocht moeten worden naar een geschikte methode om toch het materiaal kleiner te krijgen dan ca. 15 cm. Mogelijk deels door het plaatsen van messen en deels door andere partijen door een shredder te halen. Het dient aanbeveling dat hier in 2022 goede afspraken over worden gemaakt, zodat deze meegenomen kunnen worden in het nieuwe bestek wat in 2023 ingaat. Planning /logistiek Materiaal afkomstig van de gemeente, waterschap of natuurbeheer wordt vervolgens bij de boer gebracht die op dat moment het materiaal verwerkt. Wanneer de opslag van deze boer vol is (bij bokashi ca. 190 ton gemengd materiaal, bij compost ca. 70 ton) gaat het materiaal weer naar een volgend adres. Het is belangrijk dat deze coördinatie bij 1 persoon ligt die hier verantwoordelijk voor is. De boeren zijn momenteel verenigd in V.B.S. Er moet uitgezocht worden of de activiteiten passen binnen deze structuur of dat er een nieuwe collectief opgericht moet worden (zie paragraaf Fout! V erwijzingsbron niet gevonden.). Dit collectief stelt vervolgens een kwaliteitsprotocol op voor het te ontvangen materiaal en is verantwoordelijk voor het eindproduct (conform ook coöperatie Agricycling Zuidwest Frylan).

24

Mulder Agro

Gemeente

Natuurmonumenten

Waterschap

V.B.S of op te richten coöperatie

Boer 1

Boer 2

Boer 3

Boer 4

Boer 5

Boer 6 166

Boer 7

Figuur 3: schematische weergave van proces van leveranciers en afnemers van biomassa

Kwaliteitsprotocol Eenmaal gelost op het erf moet het materiaal gecontroleerd worden conform het kwalititeitsprotocol. Indien de partij niet aan de vereisten van het kwaliteitsprotocol voldoet kan het collectief de partij af te keuren en zal het product door de aanbieder geschoond moeten worden. In dit geval wordt dit bij de ontvangende veehouder geregistreerd. Mochten tijdens het verwerkingsproces nog verontreinigingen ontdekt worden dan worden deze door de veehouder (en eventueel samen met de uitvoerder voor het verwerken) geschoond. Er wordt ook in dit geval registratie gedaan van de aard en mate van verontreiniging. Dit zal wel teruggekoppeld worden aan de aanbieder. Er kunnen aanvullend kosten in rekening worden gebracht voor het reinigen van deze partij.

5.2 Financiën Poorttarieven Een belangrijk onderdeel van de uiteindelijke verwerking van reststromen naar meststof zijn de poorttarieven. Op dit moment zijn nog niet alle onderdelen van de kostprijs bekend waardoor het op dit moment nog moeilijk is om poorttarieven te noemen. Wel moet het streven zijn om gezamenlijk met alle partijen de kosten van het proces te dragen. Een groot deel van de kostprijs zal straks afhangen van de locaties. Centraal heeft een iets lagere kostprijs maar heeft veel beperkingen betreft de vergunningen. Bij de veehouders is met name de verharding het belangrijkste onderdeel van de kostprijs, zeker als er voor compost maken gekozen wordt. Het deels gebruik maken van de bestaande verharding, het benutten van een tijdelijke betoncentrale, het beschikt krijgen van GLB subsidie, maar ook de nog niet begrote extra civiele kosten hebben de grootste invloed op deze kostprijs. De gecreëerde meststof heeft voor de veehouders ook een bepaalde waarde. In de huidige markt worden vaak transporttarieven ( ca. € 5,-) betaald voor compost of bokashi. Daarnaast wordt in de huidige situatie ook bokashi gemaakt door enkele veehouders. Het collectief zal dus moeten vaststellen wat zij als waarde toekennen aan bokashi of compost.