09 - Biodiversiteit bijlage 2 Agenda herstel biodiversiteit.pdf

Maar ook voor het Programma Natuur (denk aan het extensiveren van overgangszones rond het Natuurnetwerk), het Bodemconvenant en beleid voor het verbeteren van de waterkwaliteit (KRW). 4.2.2 Kennis delen Online platform Er is veel kennis beschikbaar, maar er is ook veel behoefte aan kennis. Vraag en aanbod komen onvoldoende bij elkaar. Het gaat dan om inhoudelijke kennis over landschappen en soorten en om praktische kennis over inrichting, maatregelen, beheer en monitoring. Om de goede dingen op de goede plekken voor de verschillende landschappen en soorten te kunnen doen, moet kennis doelgroepgericht

worden ontsloten. Deze kennis hoeft niet allemaal zelf te worden ontwikkeld. Er zijn al veel netwerken waar veel kennis wordt gedeeld. Zoals het landelijke Groen Kennisnet van de Wageningen Universiteit, Deltaplan Biodiversiteit, Nationaal Natuurnetwerk en de Kennisbank Flora en Fauna en de Friese Hotspotkaart insectennetwerk van Van Hall, het kennisnetwerk Olterterpoverleg gericht op behoud van weidevogels, Kening en Fryslân zoemt. Daarnaast gaat het ook om kennis die in de praktijk wordt opgedaan. Het is belangrijk dat organisaties van elkaar kunnen leren wat goed gaat, maar ook wat niet blijkt te werken. Deze kennis moet niet alleen worden verzameld en goed worden ontsloten, maar dient ook actief te worden gedeeld, zodat iedereen die zich inzet voor herstel van de biodiversiteit in Fryslân steeds kan handelen op basis van de meest actuele inzichten en we gezamenlijk steeds effectiever kunnen werken. Tot slot gaat het ook over het kennen van elkaar.

Wie doet wat bij welke organisatie? Wie heeft welke expertise en ervaring? Over beheer voor soorten, over inrichting, maar bijvoorbeeld ook juridische kennis of ervaring met het opstellen van een biodiversiteitsplan voor een gemeente, met aanbestedingen voor pacht en beheer? Wie zijn de aanspreekpunten bij overheden en verenigingen voor vragen over biodiversiteit? Welke gebiedsprocessen lopen waar, welke deelprojecten, en wie zijn daarvan de trekkers? Al deze kennis en tools zouden moeten worden samengebracht op een online platform, dat actief wordt beheerd en onder de aandacht gebracht en waarvan de gebruikers – op maat – worden geattendeerd op voor hen belangrijke nieuwe informatie. Op locatie Naast een online platform is en blijft het op locatie op maat delen van kennis van grote

27

waarde. Belangrijk is dat dit waar mogelijk bij de start van initiatieven gebeurt. Niet alleen om ervoor te zorgen dat een initiatief een zo effectief mogelijke bijdrage kan leveren aan biodiversiteitsherstel, maar bijvoorbeeld ook om het belang van een goede 0-meting onder de aandacht te brengen om resultaten te kunnen monitoren. Voor deze gesprekken kan gebruik worden gemaakt van bestaande structuren. Denk aan keukentafelgesprekken met agrariërs die op hun erf of in het land iets willen doen voor herstel van biodiversiteit, aan Living Lab Natuurinclusieve Landbouw (net weer voor twee jaar verlengd). Maar ook aan lezingen en excursies voor particuliere initiatieven waarin uitleg wordt gegeven over wat er op een bepaalde locatie mogelijk en wenselijk is op basis van landschap, bodem, hydrologie, voorkomende soorten etc. Dit soort gesprekken moet ook

28

worden gebruikt om vragen op te halen en inzicht te krijgen in welke kennis waar nog ontbreekt. Fries netwerk Om verbindingen te kunnen realiseren en activiteiten en initiatieven goed op elkaar aan te kunnen laten sluiten is het belangrijk om samen te werken in een Fries netwerk voor biodiversiteit. Hierbij zouden alle partijen aangesloten moeten zijn die iets kunnen bijdragen aan herstel van de biodiversiteit. Overheden, maar ook de natuur-, landschaps- en soortenorganisaties, burgerinitiatieven en samenwerkende agrariërs (collectieven, living labs etc.). 4.2.3 Bewustwording en educatie Biodiversiteit is een onderwerp dat leeft, vooral onder jongeren. Tegelijkertijd is er sprake van een vergrijzing van het vrijwilligersbestand bij groene organisaties. Een belangrijke vraag is hoe

jongeren betrokken kunnen worden en talent kan worden gescout en gemotiveerd om actief te worden om de vergrijzing op te vangen. Hiervoor moeten nieuwe middelen worden ontwikkeld en ingezet, zoals het jongerenadviesbureau van IVN of het Ecosystem Restoration Camp van Kening. Bewustwording Daarnaast is het belangrijk om de grote welwillendheid van een breed publiek om iets te doen voor herstel van de biodiversiteit beter te benutten. Omdat vele kleine acties ook een groot verschil kunnen maken, om een bredere voedingsbodem te creëren voor deelname aan initiatieven en omdat het bijdraagt aan acceptatie van maatregelen als verruiging. Maar ook omdat bewustwording een voorwaarde is om andere opgaven als de transitie naar een natuurinclusieve landbouw te realiseren. Wat mensen in hun boodschappenmandje doen, bepaalt mede de kansen voor natuurinclusieve landbouw. Gezondheid kan een belangrijke motor zijn in de bewustwording van de urgentie van de noodzaak voor herstel van biodiversiteit: gezondheid van de mens en van de natuur en het landschap. De activiteiten voor bewustwording moeten gericht zijn op een ‘doorgaande (leer)lijn’ die zo veel mogelijk Friezen inspireert en motiveert om zich in te zetten voor herstel van biodiversiteit. Met de laagdrempelige campagne ‘Watzullenwenoubeleven’ is de interesse gewekt.

Daaraan moet handelingsperspectief worden gekoppeld voor mensen die ‘best iets willen doen’. Bewaking van de kwaliteit is hierbij erg belangrijk, zodat mensen ook direct het goede leren doen. Vandaaruit kun je nieuwsgierigheid prikkelen en mensen inspireren en motiveren om deel te nemen aan een initiatief of zich als vrijwilliger aan te melden. Deze groep dient vervolgens kennis aangereikt te krijgen die de diepte ingaat. Dan gaat het zowel om praktische informatie als om kennis van landschappen en soorten. Educatie Voor scholieren in het basis en voortgezet

onderwijs zouden de lespakketten van de verschillende organisaties en goede voorbeelden beter kunnen worden gedeeld. Belangrijk is dat natuureducatie niet (alleen) in de klas wordt gegeven, maar vooral ook wordt verbonden met buiten. De groene schoolpleinen en Tiny Forests zijn hiervan een goed voorbeeld. Zo draagt natuureducatie ook bij aan bewustwording bij ouders en de buurt. Daarnaast is het belangrijk dat de witte vlekken in het netwerk van NMEcentra worden ingekleurd zodat ieder kind in Fryslân in de basisschooltijd kennis kan maken met de natuur en het belang van een grote soortenrijkdom. Hieraan werkt IVN in opdracht van provincie Fryslân, in samenwerking met gemeenten en NME-centra. Biodiversiteit moet hierin een speerpunt worden. 4.2.4 Verbindingen realiseren Veel maatregelen en initiatieven richten zich op kleine en grotere locaties. De effectiviteit van deze activiteiten verbetert wanneer ze met elkaar worden verbonden. Goede verbindingen zijn voor soorten van levensbelang. Het gaat dan zowel om verbindingen tussen de kleine natuurrijke gebieden om uitwisseling tussen populaties mogen te maken, als om verbindingen tussen de verschillende biotopen die soorten nodig hebben om te foerageren, rusten, nestelen etc. Elke soort vraagt zijn eigen verbindingen, afhankelijk van onder andere mobiliteit en wijze van oriënteren.

Het realiseren van de juiste netwerken en verbindingen kan beter. Overheden kunnen hierin op eigen grond een belangrijk verschil maken door beheerplannen voor lijnvormige elementen als (spoor)bermen, dijken en oevers op elkaar af te stemmen op basis van de kansenkaarten. Een belangrijke afweging hierbij is dat gekozen wordt voor beheer dat lang kan worden volgehouden, want herstel van biodiversiteit vraagt continuïteit. Kennis over ecologisch beheer in de praktijk kan beter worden gedeeld, bijvoorbeeld over de vraag hoe je hier in aanbestedingen mee omgaat.

29

Met beheer van dijken, bermen en oevers gericht op herstel van biodiversiteit geven overheden een goede invulling aan hun voorbeeldfunctie. Belangrijk is om de buitendienst goed mee te nemen in de redenen en werkwijzen. Niet alleen omdat dit bijdraagt aan de kwaliteit, maar ook omdat zij erop kunnen worden aangesproken door burgers. Een goede uitleg aan burgers is van belang voor de acceptatie (verwachtingsmanagement). Wat vanuit het oogpunt van biodiversiteit het meest effectief is, voldoet niet altijd aan het ideaalbeeld. Denk aan verruiging, wat door burgers kan worden gezien als ‘slecht onderhouden’. Verder is het belangrijk dat wordt gekeken naar de kosten van het afvoeren van bermmaaisel. Daar ligt een sleutel tot succes voor meer ecologisch beheer. Gemeenten zouden ook meer kunnen focussen op het buitengebied. In groenbeheer ligt het accent nog te vaak op het stedelijke gebied, terwijl juist in het buitengebied veel winst kan worden behaald. Door beheer bij beleid te betrekken, wordt kennis beter benut en ontstaat er binnen de organisatie draagvlak. Belangrijk is goed af te stemmen met de agrariërs langs te beheren bermen en oevers. Zo kan een plus worden gerealiseerd op kansrijke plekken (combinatie met randenbeheer).

De zorg van agrariërs voor de gevolgen van ecologisch beheer voor hun bedrijfsvoering, moet worden meegenomen, denk aan afstemmen van wanneer het beheer plaatsvindt. Verbindingen kunnen sterker worden door burgers en initiatieven hier actief bij te betrekken en door bestaande initiatieven te laten zien hoe zij kunnen bijdragen. Bijvoorbeeld door citizens science in te zetten voor de monitoring van een deel van een ecologisch beheerde berm, dijk of oever. Of door initiatieven te ondersteunen in het inrichten en beheren van de stepping stones die soorten nodig hebben langs de verbindingen. Goede kennis, afgestemd op de schaal van het initiatief, is een belangrijke voorwaarde. Daarmee kunnen initiatieven

30

bijdragen aan het grotere geheel. Het is ook goed initiatieven hierin beter te ondersteunen. Bijvoorbeeld met veldwerkplaatsen of door met initiatiefnemers op excursie te gaan om te wijzen op locaties waar ze een goede bijdrage kunnen leveren en wat ze daarvoor kunnen doen. Belangrijk is dat hier op provinciaal niveau regie op zit, zodat er een punt is dat het overzicht heeft van wat waar gebeurt. Dan kunnen initiatieven ook gaten dichten en een rol spelen in ontbrekende verbindingen. Belangrijk daarbij is wel dat de regie niet wordt overgenomen, maar dat initiatieven worden gefaciliteerd om hun energie gericht in te zetten. 4.2.5 Natuurinclusieve landbouw en agrarisch natuurbeheer De landbouw kan een belangrijke bijdrage leveren aan herstel van biodiversiteit. Een aantal boeren is hier ook al mee bezig, onder andere via agrarisch natuurbeheer. Het is belangrijk dat de kennis en ervaring die hiermee is opgedaan, goed wordt gebruikt. De doelen van natuurbeheer in de natuurgebieden zijn nog niet altijd goed afgestemd op de doelen van agrarisch natuurbeheer en natuurinclusieve landbouw in hetzelfde gebied. Overleg op basis van streefbeelden en kanskaarten kan de effectiviteit van beide vergroten. Dit geldt ook voor het goed op elkaar afstemmen van particuliere initiatieven en agrarisch natuurbeheer.

Zorg ook voor een goede afstemming over de groenblauwe dooradering, zodat die goed wordt benut, denk aan eenzijdig slootbeheer. Op basis van de streefbeelden kan er meer worden gedaan aan het verbinden van initiatieven in de landbouw onderling en met andere partijen. In de landbouw wordt veel kennis opgedaan door te doen. Die kennis kan beter worden ontsloten en gedeeld. Wat werkt en wat draagt minder of niet bij aan het gezamenlijke doel. Erfbetreders kunnen een rol spelen in het mogelijk maken van natuurinclusieve landbouw, ook met hen moet kennis worden gedeeld. Denk

aan banken, veeartsen en afnemers als Friesland Campina. Er is behoefte aan het meer gezamenlijk uitdragen van de urgentie van herstel biodiversiteit: overheden, natuurorganisaties, onderzoekers, boeren, bedrijven. Zij moeten elkaar vinden om de urgentie onder de aandacht te brengen. Bijvoorbeeld door het verhaal te vertellen bij biologische producten. Als ecologie geen economische waarde krijgt, ontstaat er geen ruimte voor ecologisch beheer. Dit is heel belangrijk. Zorg voor goede verdienmodellen. Financiers en banken spelen een cruciale rol. Het is belangrijk goed gebruik te maken van de mogelijkheden die het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) van Europa biedt. De kennis over deze mogelijkheden moet goed worden vertaald naar wat er in Fryslân kan en worden gedeeld. 4.2.6 Natuurinclusief werken aan opgaven Om natuurinclusief te werken aan opgaven, is meer kennis nodig over de effecten en de kansen van de verschillende opgaven op herstel van biodiversiteit. Denk aan de invloed van een zonnepark op de biodiversiteit. De druk op de ruimte neemt toe. Kennis is nodig om beter onderbouwde keuzes te maken in wat waar prioriteit zou moeten krijgen. Daarvoor is het ook goed om in kaart te brengen welke deskundigen ervaring hebben met deze vraagstukken of waar je die kennis kunt vinden, zodat niet iedereen daar zelf naar op zoek hoeft (zie ook kennisplatform).

In gebiedsprocessen waar meerdere urgente opgaven spelen, zou de overheid de regie moeten nemen wanneer initiatiefnemers hiervoor de expertise, kennis of capaciteit missen. Daarnaast is het belangrijk dat de overheid ook haar eigen doelen kan inbrengen. Overheden kunnen initia-

tiefnemers ondersteunen doordat zij alle noodzakelijke kennis kunnen samenbrengen, een brede ploeg (Ruimtelijke Ordening, ecologen etc.). Bijvoorbeeld aan een ontwerptafel waar goede afwegingen kunnen worden gemaakt. Van belang is ook dat themadeskundigen bij gemeenten weten welke gebiedsprocessen er al spelen. Die kennis is nog niet altijd goed gedeeld. Bij kleinere gemeenten is ook niet altijd de capaciteit om dit soort processen goed op te pakken. Het is belangrijk om herstel van de biodiversiteit aan het begin van een gebiedsproces in te kunnen brengen en niet, zoals in de Wet natuurbescherming, achteraf te moeten beoordelen of iets botst met de doelen voor biodiversiteit. Wanneer themadeskundigen vanaf de start aan tafel zitten, kunnen ze ervoor zorgen dat biodiversiteit een goede plek krijgt en afspraken maken over wie wat doet om initiatieven goed te integreren. Daarvoor is kennis nodig van de eisen die soorten aan hun omgeving stellen. Verschillende soorten kennen verschillende schaalniveaus. Een burgerinitiatief kan zich inzetten voor insectenhotspots, maar voor soorten die eisen stellen aan de waterhuishouding heb je het waterschap nodig. 4.3 Van Analyse naar Agenda De vraag die met het inventariseren, analyseren en ordenen van de activiteiten nog niet is beantwoord, is hoe we dat ook effectief organiseren.

Wie is eigenaar van welke activiteit en hoe richten we het proces zo in dat het beoogde vliegwiel tot stand komt? Uit de sessies kwam een duidelijke voorkeur naar voren om activiteiten gebiedsgericht uit te voeren op basis van landschapstypen. In het volgende hoofdstuk gaan we in op hoe dat kan worden georganiseerd.

31

Afspraken

32

5. Hoe verder? Hoe komen we van de inventarisatie van wat er nodig is en beter kan tot een Agenda herstel biodiversiteit Fryslân? En hoe zorgen we ervoor dat dit een agenda is waar iedereen mee aan de slag wil en waarvoor ook alle partijen hun verantwoordelijkheid willen nemen? Deze vraag heeft zowel een procesmatige als een inhoudelijke component.

werken we de tweede helft van dit jaar en de eerste helft van 2022. De inzet is erop gericht tot een activiteitenlijst te komen waaraan we tenminste de komende vier jaar samenwerken. De provincie neemt de regie op het programma op zich. Per deelonderwerp kan een trekker worden aangewezen. Dit is echter niet per definitie dezelfde partij als de eigenaar van activiteiten.

5.1 Proces tot vaststelling Deze agenda is het resultaat van een interactief proces met een breed samengestelde begeleidingsgroep van Friese overheden en organisaties: vertegenwoordigers van gemeenten, het waterschap en groene organisaties. Ondanks de brede samenstelling kan deze groep natuurlijk niet uit naam van alle belanghebbende organisaties spreken. Het document beoogt een goed onderbouwde start geven aan de samenwerking in Fryslân gericht op het herstel van biodiversiteit. We vragen aan alle mogelijke partners om hun deelname aan de samenwerking bestuurlijk voor te bereiden in de periode tot 1 juli.

Vormgeving van de uitvoering en monitoring Aansluitend op de presentatie van het concept, werken we dit voorjaar (2021) nader uit hoe we de uitvoering van de gezamenlijke agenda inrichten. Daarbij horen bijvoorbeeld afspraken over rapportages, overleg, coördinatie en uitvoering van de afgesproken actiepunten, samenwerking tussen overheden binnen De Friese Aanpak en de wijze waarop we bestuurlijk afspraken maken over komende jaarprogramma’s. Maar ook het betrekken van zo veel mogelijk organisaties, initiatieven en burgers bij de agenda en de doelen waaraan we gezamenlijk moeten werken.

Dynamische agenda en samenwerking In het traject dat we tot 1 juli doorlopen, kunnen suggesties naar voren komen die bijdragen aan verdieping, verrijking en actualisatie van de agenda. Deze kunnen óf worden verwerkt in het document waarvoor we op 1 juli een startsein geven, óf worden meegenomen in een toekomstige bijstelling van de agenda. De agenda is immers een dynamisch document. Dit betekent ook dat er na vaststelling op hoofdlijnen, in de uitvoering een maal per jaar een actualisatie plaatsvindt. Dit gebeurt op basis van de voortgang, monitoring en nieuwe projecten en processen. De acties die nu zijn opgenomen in het activiteitenschema (zie 5.2) worden waar mogelijk na 1 juli in uitvoering genomen. Een aantal activiteiten zal eerst concreter moeten worden gemaakt, voordat ze kunnen worden uitgevoerd. Daaraan

Ook monitoring van de resultaten is hierbij een belangrijk aandachtspunt. Zoals gezegd willen we inzicht in zowel de algemene trend van de biodiversiteit als van die van de kwetsbare soorten. Hoe stellen we vast of we onze gezamenlijke ambities realiseren en welke indicatoren zetten we hiervoor in? Voor de algemene trends sluiten we zoveel mogelijk aan bij de CBS gegevens, maar het is ook zaak dat bijvoorbeeld voor insecten en bodembiodiversiteit meer kritische prestatie indicatoren beschikbaar komen. Voor de soorten van Fries belang stellen we met hulp van FLORON een daarop toegespitste Living Planet Index (LPI) vast. Ook voor de andere activiteiten formuleren we de resultaten voor 1 juli SMART. Waar mogelijk koppelen we deze aan doelen die door het rijk en de EU (Green Deal en GLB) zijn vastgesteld en waaraan Nederland zich heeft gecommitteerd.

33

Ook het opzetten van een Fries netwerk waarbij alle partijen die een bijdrage kunnen leveren aan herstel van de biodiversiteit zijn aangesloten, geven we in deze periode verder vorm. Hierbij gaat het niet alleen om overheden, maar ook om bijvoorbeeld agrarische collectieven en initiatieven, activiteiten van natuur- en landschapsorganisaties, soortenorganisaties en burgerinitia-

tieven. In dit proces nemen we ook mee hoe dit Friese netwerk kan aansluiten op en gebruik kan maken van gebiedsprocessen en landelijke en Europese initiatieven voor biodiversiteitsherstel, zoals het Deltaplan Biodiversiteit en de Green Deal. Startbijeenkomst De bijeenkomsten op 28 januari kunnen worden gezien als een ‘startbijeenkomst’ voor dit proces. We reflecteren met het netwerk op de inhoud en formuleren bestuurlijke aandachtspunten. Bij de deelnemende bestuurders wordt gepeild op welke manier zij kans zien om de gezamenlijke agenda aan de besturen voor te leggen. We gaan met deze conceptagenda op pad om Friese belanghebbende organisaties te vragen om: →

→

→

→

zich achter gezamenlijk acties en de voorgestelde werkwijze voor het proces tot 1 juli te scharen; zich in te spannen voor het organiseren van de benodigde inzet van menskracht en middelen voor de activiteiten waarvoor de eigen organisatie met name is genoemd; actief deel te nemen aan de samenwerking voor de uitvoering met alle betrokken partijen; en daarvoor een vaste contactpersoon aan te wijzen.

5.2 Betrokken partijen Een groot aantal organisaties wordt betrokken bij het verder vormgeven van de Agenda herstel biodiversiteit Fryslân. Ook zorgen we ervoor dat particuliere initiatieven hun inbreng kunnen geven. Dit partijen zijn: Overheden → Provincie Fryslân → Wetterskip Fryslân → Alle Friese gemeenten: Achtkarspelen,­Ameland, Dantumadiel,­ De Fryske Marren, Harlingen, Heerenveen, Leeuwarden, Noardeast Fryslân, Ooststellingwerf, Opsterland, Schiermonnikoog,

34

Smallingerland, Súdwest-Fryslân, Terschelling, Tytsjerksteradiel, Vlieland, Waadhoeke, Weststellingwerf Natuur- en landschapsorganisaties → Friese Milieufederatie (FMF) → IVN → It Fryske Gea (IFG) → Staatsbosbeheer (SBB) → Natuurmonumenten (NM) → Landschapsbeheer Friesland (LBF) → Agrarische collectieven Kennisinstellingen → Nordwin → Rijksuniversiteit Groningen (RUG) → Van Hall Larenstein (VHL) Soortenorganisaties → SOVON Vogelonderzoek Nederland → RAVON Kennisorganisatie voor amfibieën, reptielen en vissen → Vlinderstichting → FLORON (Floristisch Onderzoek Nederland) → Zoogdiervereniging Samenwerkingsverbanden/bewegingen → Kening → Deltaplan Biodiversiteit → Fryse Feriening foar Fjildbiology (FFF) → Olterterpoverleg → Vereniging Dorpsbelangen

Gebiedsgericht werken De verdiepingssessies laten een grote voorkeur zien om gebiedsgericht te werken op basis van landschapstypen. Dat kan specifiek voor de Agenda herstel biodiversiteit Fryslân, maar is ook goed onder te brengen bij bestaande gebiedsprocessen. Duidelijk is dat initiatieven om de biodiversiteit te verhogen het meest kansrijk en vaak ook het meest effectief zijn, als ze aansluiten op de bodem en het landschap en de kenmerken die daar van nature of historisch bij horen. Op die manier dragen de initiatieven serieus bij aan het netwerk van natuurlijke elementen in een landschap en de soorten

die daarbij horen. De Agenda herstel biodiversiteit Fryslân wil biodiversiteit herstellen door vanuit dit systeem te redeneren en landschap als onderlegger te gebruiken voor een gebiedsgerichte aanpak. Ter inspiratie nemen we hieronder een stappenplan op voor een succesvol gebiedsproces: 6 logische stappen in het proces: 1. In kaart brengen van de wettelijke en publieke kaders rond biodiversiteit en de ander opgaven. 2. De partij die de regie op het gebiedsproces heeft, betrekt de relevante lokale actoren die met het proces aan de slag willen. Ook vormt zij een klankbordgroep, bestaande uit een brede groep van mensen die relevante partijen in het gebied vertegenwoordigen. 3. Gezamenlijk een schets van de huidige situatie in het gebied maken, en daarbij de kansen en bedreigingen met oog op de opgave maken (bijvoorbeeld door een landschapsbiografie en/ of een SWOT-analyse). Naast de analyse wordt er ook een nulmeting gedaan. Hier kunnen lokale actoren hun eigen belangen en ambities inbrengen. Daarnaast is een analyse van projecten en processen die al plaatsvinden in het gebied van belang, om te voorkomen dat er overlap is. 4. Gezamenlijk formuleren van het doel van het gebiedsproces op basis van het streefbeeld voor het landschapstype: waar werken we met het gebiedsproces naar toe? Met welk herstel van biodiversiteit ben je tevreden? 5.

Vertalen van het toekomstbeeld naar een visie en een agenda of gebiedsplan: welke (lokale) initiatieven zijn er, welke partij doet wat, wat zijn de kosten, welk tijdpad hoort hierbij, wat ontbreekt nog? De reikwijdte van het gebiedsproces moet voldoende nauwgezet worden geformuleerd. 6. Uitvoering en implementatie van de agenda of het gebiedsplan, in nauwe samenwerking met de klankbordgroep. Regelmatige monitoring en evaluatie van de voortgang van de uitvoering is hierbij gewenst.

35

Acties

36

6. Activiteiten 6.1 Stappen voor creëren voorwaarden Uit de analyse zijn acties naar voren gekomen die door alle betrokken organisaties worden benoemd als voorwaarde voor een succesvolle uitvoering van de Agenda herstel Biodiversiteit Fryslân. Het gaat dan om het vaststellen van een gedeeld beeld en de vertaling van dit beeld die nodig is om met verschillende partijen aan hetzelfde doel te kunnen werken. Voor het uitvoeren van deze activiteiten is breed draagvlak, evenals voor de noodzaak om deze activiteiten naar voren te halen. Deze activiteiten beschrijven we hieronder in stappen. In 5.2 geven we vervolgens aan welke activiteiten we verder binnen de Agenda de komende vier jaar oppakken om de ambitie te verwezenlijken en hoe we die activiteiten hebben gebundeld. Dit hoofdstuk sluit af met een overzicht van alle activiteiten per thema. 6.1.1 Gedeeld beeld Om tot een gedeeld beeld te komen van wat ervoor nodig is om het gezamenlijke doel te bereiken, maken we streefbeelden waarin alle (grotendeels bestaande) kennis wordt samengebracht. Vervolgens verdiepen we die kennis om te kunnen bepalen waar wat het meeste bijdraagt aan het ombuigen van de neergaande lijn in een opgaande lijn en waar we willen uitkomen. Dit vraagt keuzes maken en prioriteiten stellen op basis van kennis van soorten en de eisen die zij stellen aan hun leefomgeving.

De streefbeelden zorgen ervoor dat alle organisaties en initiatieven over de kennis beschikken die zij nodig hebben om het goede op de goede plek te doen. Om tot deze streefbeelden te komen, zijn de volgende stappen nodig: →

per landschapstype in kaart brengen welke natuurlijke potentie er in het landschap aanwezig is op basis van bestaande kennis

→

→

→

(denk aan bestaande landschapsbiografieën, veldgidsen e.d.) bepalen waar de kansen liggen om aan herstel van het landschap te werken en wat hersteld kan/moet worden om de biodiversiteit te beschermen bepalen op welke soorten de focus moet/ kan worden gelegd; gezamenlijk prioriteiten bepalen (denk aan het insectennetwerk en de soorten van Fries belang), bijvoorbeeld een ‘knuffelsoort’ of ‘icoonsoort’ die als ambassadeur kan werken voor het landschapstype en die in de communicatie kan worden gebruikt als herkenbaar beeld beschrijven welke landschapselementen, biotopen, habitats deze soorten nodig hebben.

Al deze informatie samen vormt de basis voor de streefbeelden. Deze moeten vervolgens worden vertaald naar diverse gebruikersgroepen, inclusief handleidingen voor inrichting en beheer. 6.1.2 Kennisplatform Er is breed draagvlak voor een digitaal platform waarop kennis, best practices, tools en contactinformatie makkelijk zijn te vinden. Het platform kan worden ingezet om deze kennis actief te delen. De belangrijkste stappen om tot zo’n platform te komen zijn: → →

→ →

→

opstellen programma van eisen, zowel technisch als inhoudelijk bepalen of er bestaande platformen zijn waar het platform biodiversiteit kan worden ondergebracht aanbesteding voor uitvoerende partij (bouwer en content) organiseren beheer (keuze gedeeld eigenaarschap, onderbrengen bij een organisatie als onderdeel van lopende taak of aanbesteden) Uitvoeren, o.a.: • inventariseren welke kennis er al is, die kan worden opgenomen en/of waarnaar

37

•

• •

kan worden verwezen en of die kennis nog een vertaling nodig heeft om voor alle doelgroepen bruikbaar te zijn inventariseren aan welke instrumenten behoefte is (en of hiervoor van bestaande instrumenten gebruik kan worden gemaakt of dat ontwikkelen nodig is) verzamelen best practices in kaart brengen contactpersonen(en navragen of en hoe gegevens mogen worden opgenomen).

6.2 Activiteiten per thema De verbeterpunten die uit de analyse zijn gekomen, hebben we gerangschikt en gebundeld. Hieruit is een indeling in vijf thema’s gekomen, waarbinnen activiteiten in logische samenhang kunnen worden opgepakt. Deze thema’s lichten we hier kort toe. 6.2.1 Basis op orde Net als het gedeelde beeld, is het ervoor zorgen dat de basis op orde is, een voorwaarde voor het kunnen werken aan herstel van biodiversiteit. Het is daarom van groot belang dat biodiversiteit stevig wordt verankerd in alle beleidsterreinen en opgaven die zich met die basis bezighouden. Met name de resultaten van de landbouwtransitie en de manier waarop het nieuwe GLB daarbij kan worden ingezet voor biodiversiteit, zijn bijzonder bepalend voor herstel van de biodiversiteit. Maar uiteraard ook het Natuurnetwerk (NNN), het Programma Landschap, het Convenant Bodem en de maatregelen voor de Kaderrichtlijn Water (KRW). Om dit te borgen stellen we onder meer een kwartiermaker biodiversiteit aan, die ervoor kan zorgen dat de kennis over wat nodig is vanuit het oogpunt van herstel van de biodiversiteit aan de voorkant in gebiedsprocessen wordt ingebracht. Daarnaast willen we gaan werken met een kennismakelaar of adviesteam biodiversiteit om activiteiten, maatregelen en opgaven aan elkaar te koppelen. Denk aan het bij elkaar brengen van een Agrarisch Collectief en burgerinitia-

38

tieven die elkaar ondersteunen, maar ook aan het op elkaar afstemmen van natuurbeheer en (agrarisch natuur)beheer van het aangrenzende gebied, zodat maatregelen elkaar versterken en met dezelfde focus aan dezelfde prioriteiten kan worden gewerkt. Ook het goed inzetten van mogelijkheden en maatregelen voor blauwgroene diensten en ecologisch sloot- en bermbeheer om de basis te versterken kan door deze kennismakelaar of dit adviesteam worden opgepakt en ingevuld. Daarnaast is ook het werken aan verdienmodellen voor natuurinclusieve landbouw een gezamenlijke opgave van zowel de Agenda Landbouw als de Agenda herstel biodiversiteit Fryslân. Binnen beide moet hieraan vanuit eigen doelstellingen en taken worden gewerkt. Ook hiervoor zijn activiteiten opgenomen in het activiteitenoverzicht. De borging van de inbreng in de landbouwagenda nemen we mee in de afspraken over de uitvoering van de Agenda herstel biodiversiteit Fryslân. Het agenderen en onder de aandacht brengen van het belang en de noodzaak van herstel van biodiversiteit moet terug te zien zijn in beheeren uitwerkingsplannen, inclusief de monitoring op de soorten van Fries belang. Waar nodig wordt een visie ontwikkeld op welke doelstellingen binnen een beleidsterrein gerealiseerd moeten worden en wat dit van plannen en beleidspartners vraagt. Dit geldt bijvoorbeeld voor het beleidskader Bodem.

6.2.2 Kennis ontwikkelen en ontsluiten Binnen het thema kennis ontwikkelen en ontsluiten zijn alle activiteiten samengebracht die nodig zin om op het kennisplatform de juiste en meest actuele kennis te ontsluiten, zodat iedereen met dezelfde focus aan dezelfde doelen kan werken. Dit is een van de eerste stappen voor het uitvoeren van deze agenda. 6.2.3 Kennis delen Onder kennis delen zijn de activiteiten gebundeld die zorgen dat partijen elkaar weten te

vinden en dat het Fries netwerk voor herstel van biodiversiteit wordt ontwikkeld en dat hierbinnen effectief kan worden samengewerkt. Het gaat dan bijvoorbeeld om het aanstellen van een taksforce biodiversiteit bij alle aangesloten partijen die aanspreekpunt is voor partijen in dit netwerk. Maar ook om het organiseren van kennisbijeenkomsten waar deskundigen kennis brengen en ophalen om ervoor te zorgen dat initiatieven de kennis krijgen waaraan ze behoefte hebben om een bijdrage aan het geheel te kunnen leveren. Waar het digitale platform kennis ontsluit, gaat het hier vooral om het actief kennis brengen en het ophalen van de kennisbehoefte. 6.2.4 Bewustwording en educatie Activiteiten binnen het thema bewustwording en educatie richten zich op het vergroten van de kennis en betrokkenheid bij doelgroepen die zich nog niet actief inzetten voor herstel van de biodiversiteit. Het betrekken van deze doelgroepen is belangrijk om draagvlak te creëren, maar ook om te zorgen dat meer mensen nu en in de toekomst gaan bijdragen aan biodiversiteitsherstel en dat het animo om hier bijvoorbeeld als vrijwilliger actiever in te worden, toeneemt.

6.2.5 Verbindingen realiseren De activiteiten die zijn gebundeld in het thema verbindingen realiseren zorgen ervoor dat de leefgebieden van verschillende soorten in de verschillende landschapstypen voldoen aan de eisen die levensvatbare populaties nodig hebben. Het gaat dan bijvoorbeeld om het goed op elkaar afstemmen van prioritaire verbindingen en het komen tot een op elkaar afgestemd netwerk voor ecologisch beheer. Maar ook om het zoeken naar een kostenefficiënte aanpak en verdienmodellen voor ecologisch bermbeheer en het betrekken van particuliere initiatieven voor het versterken van verbindingen met onder meer ontbrekende stepping stones. 6.2.6. Natuurinclusief werken Om biodiversiteit in alle ontwikkelingen aandacht te geven, is het belangrijk dat het als thema ook standaard wordt meegenomen in plannen en visies, maar bijvoorbeeld ook in subsidieregelingen. En dat het onderwerp is aan ontwerptafels en in gebiedsprocessen. De activiteiten die hierover gaan, zijn samengebracht onder het thema natuurinclusief werken.

39

6.3 Activiteitenschema’s Basis op orde Agenderen/doen binnen NNN

Actie

koppeling andere opgaven

eigenaar

in samenwerking met

kosten

mogelijke financiering

Resultaat

Afronden NNN/Natuur mei de Mienskip Maatregelen voor meest Natuurbeheerplan relevante soorten van Fries belang (streefbeelden)

Afgerond in 2027 Provincie / Natuer Mei de Betrokken eigenaren / TBO's € Mienskip

Zichtbare aandacht in uitwerkingsplannen Effect op soorten (provinciale monitoring) Zichtbare aandacht in uitwerkingsplannen

€

N2000

Programma Natuur

Mogelijkheden voor Provincie / Natuer Mei de Mienskip realiseren verbindingen met het brede Friese netwerk (inzetten taskforce biodiversiteit) Realiseren noodzakelijke Provincie grootschalige verbindingen (streefbeelden) Uitvoeren beheerplannen Natura 2000 Maatregelen voor meest Stikstof Provincie / TBO's relevante soorten van Fries belang (streefbeelden) Mogelijkheden voor Provincie / TBO's realiseren verbindingen met het brede Friese netwerk Aanpak verdroging Provincie / gemeente Veenweide onder de Leeuwarden aandacht brengen Herstellen stikstofgevoelige natuur in N2000 en omringende gebieden

Beheerderoverleg

Mogelijkheden realiseren Stikstof verbindingen met Friese netwerk (inzetten aanjager biodiversiteit)

allen

Extensiveren overgangszones rond N2000

NNN / Stikstof / Regiodeal Landbouw

Provincie / TBO's

Provincie

€

TBO's / betrokken eigenaren

aantal verbindingen dat is gerealiseerd

Gebiedspartners

€€

gebiedspartners

€€

Gebiedspartners

€

instandhouding/verbetering Zichtbaar in beheerplannen, inclusief monitoring Zichtbaar in beheerplannen, inclusief monitoring

Vogel- en habitatrichtlijn (VHR) doelbereik 70% €

Zichbare aandacht in uitwerkingsplannen Effect op soorten (provinciale monitoring VHR doelgereik 80%

gebiedspartners

Natuurbeheer

Visie ontwikkelen op verbeteren van de kwaliteit van het bestaand beheertype door gerichte inzet monitoring

Provincie

Beheerdersoverleg / TBO's / € Agrarische Collectieven

Weidevogelbeleid

Budget SNLneutraal

Realiseren natuurambities in de Friese natuurterreinen Bijgestelde ambitie type kaart in natuurbeheerplan

Ondersteunen ontwikkelen KPI's voor bodem en insecten

Provincie

Aansluiten op provinciaal infranetwerk oeverbeheer

Waterschap / provincie

10.000 broedparen grutto en creëren van grote, aaneengesloten weidevogelkerngebieden € Life-IP (EU) Zichtbare aandacht voor bodem en insecten in projectplannen KRW-doelen gerealiseerd in 2027 €

Waterschap / provincie / gemeenten / TBO's

deels onderdeel KRW

Waterkwaliteit Agenda Landbouw / Regiodeal Landbouw / Agrarisch Natuurbeheer Verbeteren ecologische KRW / Regiodeal waterkwaliteit in wateren Landbouw / Agenda die niet zijn aangewezen als Landbouw / Bodembeleid / KRW-waterlichaam. Natuurbeleid Onderscheid in drie verschillende typen wateren: water in bebouwd gebied, natuurwateren en water in landelijk gebied. Inzetten handreikingen Waterkwantiteit Belang van grondwaterpeil Klimaat omhoog brengen voor voldoende water voor natuurterreinen, tegengaan verdroging en inspelen op klimaatverandering

Voldoende water voor natuur, tegengaan verdroging, ook in de toekomst (klimaatadaptatie) Waterschap / provincie

Bossenstrategie

[op volgende pagina vervolgd] Zorgen voor aansluiting

Vastleggen CO2 door aanleg bomen, bos en natuur Provincie

TBO’s

bossenstrategie op Fries netwerk en opnemen doelstellingen biodiversiteit

Bodem Activiteitenschema Agenda herstel biodiversiteit Fryslân, ‘Basis op orde’, deel 1 Transitieprogramma Biodiversiteitsprojecten Agenda Landbouw / Provincie bodem opnemen in Regiodeal Landbouw / transitieprogramma Agrarisch Natuurbeheer / bodem: uitvoeringsacties KRW bodembiodiversiteit 40 (ervaring opdoen) Opgedane kennis vertalen Agenda Landbouw / Provincie in handreikingen Regiodeal Landbouw /

€

€

Provincie, vervolg Bodemindicatoren regeling 2020 in het beleid (KPI's (subsidieplafond worden ontwikkeld instellen) door Deltaplan Biodiversiteit)

Verbeteren ecologische KRW / Regiodeal waterkwaliteit in wateren Landbouw / Agenda die niet zijn aangewezen als Landbouw / Bodembeleid / KRW-waterlichaam. Natuurbeleid Onderscheid in drie verschillende typen wateren: water in bebouwd gebied, natuurwateren en water in landelijk gebied. Inzetten handreikingen Waterkwantiteit

Basis op orde Agenderen/doen binnen Bossenstrategie NNN

Belang van grondwaterpeil Klimaat omhoog brengen voor voldoende water voor natuurterreinen, tegengaan verdroging en inspelen op koppeling andere opgaven Actie klimaatverandering Afronden NNN/Natuur mei de Mienskip Zorgen voor aansluiting Maatregelen voor meest Natuurbeheerplan bossenstrategie opvan Fries relevante soorten Fries netwerk en opnemen belang (streefbeelden) doelstellingen biodiversiteit

Waterschap / provincie / gemeenten / TBO's

deels onderdeel KRW

Voldoende water voor natuur, tegengaan verdroging, ook in de toekomst (klimaatadaptatie) Waterschap / provincie

eigenaar

in samenwerking met

kosten

Provincie / Natuer Mei de TBO’s Betrokken eigenaren / TBO's € Mienskip

mogelijke Resultaat financiering Vastleggen CO2 door aanleg bomen, bosinen natuur Afgerond 2027 Zichtbare aandacht in uitwerkingsplannen Effect op soorten (provinciale Provincie, vervolg monitoring) Bodemindicatoren regeling 2020 in het beleid (KPI's Zichtbare aandacht (subsidieplafond worden ontwikkeld in instellen) door Deltaplan uitwerkingsplannen Biodiversiteit)

€ Bodem Transitieprogramma Biodiversiteitsprojecten Agenda Landbouw / Provincie € bodem opnemen in voor Regiodeal Landbouw / Mogelijkheden Provincie / Natuer Mei de Beheerderoverleg € transitieprogramma realiseren verbindingen met Agrarisch Natuurbeheer / Mienskip bodem: uitvoeringsacties KRW het brede Friese netwerk bodembiodiversiteit (inzetten taskforce (ervaring opdoen) biodiversiteit) Opgedane kennis vertalen Agenda Landbouw / Provincie Realiseren noodzakelijke TBO's / betrokken eigenaren € aantal verbindingen in handreikingen grootschalige verbindingen Regiodeal Landbouw / dat is gerealiseerd Agrarisch Natuurbeheer / (streefbeelden) KRW2000 N2000 Uitvoeren beheerplannen Natura instandhouding/verbetering Geactualiseerd Opnemen doelstellingen Provincie / TBO's Resultaten Maatregelen voor meest Stikstof Gebiedspartners €€ Zichtbaar in beleidskader Bodem voor bodembiodiversiteit uitvoeringsrelevante soorten van Fries beheerplannen, maatregelen belang (streefbeelden) inclusief monitoring benutten Mogelijkheden voor Provincie / TBO's gebiedspartners €€ Zichtbaar van in KPI's Zorgen voor afname met realiseren verbindingen beheerplannen, gebruik het brede Friese netwerk inclusief monitoring bestrijdingsmiddelen Aanpak verdroging en Provincie / gemeente Gebiedspartners € kunstmest, doelstelling Veenweide onder de Leeuwarden daarvoor en aandacht (percentage brengen wanneer)

afspreken. Programma Natuur Herstellen stikstofgevoelige natuur in N2000 en omringende gebieden Vogel- en habitatrichtlijn (VHR) Agenda Landbouw doelbereik 70% In kaart brengenrealiseren gebruik Mogelijkheden Stikstof Provincie / TBO's allen € Zichbare aandacht van bestrijdingsmiddelen en verbindingen met Friese in welke middelen teaanjager vinden netwerk (inzetten uitwerkingsplannen zijn in oppervlaktewater en biodiversiteit) natuurgebieden Effect op soorten Zorgen voor afname € (provinciale gebruik monitoring bestrijdingsmiddelen en Extensiveren NNN / Stikstof / Regiodeal Provincie gebiedspartners VHR doelgereik 80% kunstmest, doelstelling overgangszones rond Landbouw daarvoor (percentage en N2000 wanneer) afspreken.

Natuurbeheer Realiseren Verhogen aandeel Regiodeal (toekennen aan Living Lab natuurambities in de natuurinclusief en in het Agrarisch Collectieven) Friese bijzonder biologische natuurterreinen landbouw Visie ontwikkelen op Provincie Beheerdersoverleg / TBO's / € Budget SNLBijgestelde ambitie Afstemmen en Regiodeal Landbouw Waterschap / Agrarische € verbeteren van de kwaliteit Agrarische Collectieven neutraal type kaart in optimaliseren (eenzijdig) Collectieven van het bestaand natuurbeheerplan slootbeheer beheertype door gerichte Informeren erfbetreders Regiodeal Landbouw Landbouwadviespool Agrarisch Collectieven / LTO €€ inzet monitoring over doelen (provincie) / Living Lab Fryslân Weidevogelbeleid 10.000 broedparen grutto en creëren van grote, aaneengesloten Natuurinclusieve weidevogelkerngebieden Landbouw en biodiversiteit Ondersteunen ontwikkelen Provincie € Life-IP (EU) Zichtbare aandacht Ontwikkelen ieuwe Regiodeal Landbouw / Provincie Gehele keten KPI's voor bodem en voor bodem en verdienmodellen Deltaplan Biodiversiteit insecten insecten in natuurinclusieve landbouw projectplannen Inzetten erfbetreders voor Regiodeal Landbouw Landbouwadviespool Agrarisch Collectieven / LTO Waterkwaliteit KRW-doelen gerealiseerd in 2027 doelen Natuurinclusieve (provincie) / Living Lab Fryslân Cumela Aansluiten en op biodiversiteit provinciaal Agenda Landbouw / Waterschap / provincie €

Landbouw infranetwerk oeverbeheer Regiodeal Landbouw / Kennismakelaar landbouw - Regiodeal Landbouw Regiodeal (toekennen aan Agrarisch Natuurbeheer biodiversiteit inzetten Agrarisch Collectieven) Verbeteren ecologische KRW / Regiodeal Waterschap / provincie / deels onderdeel Bewustwordingscampagne Regiodeal Landbouw Kening / FMF waterkwaliteit in wateren Landbouw / Agenda gemeenten / TBO's KRW koop biodiversbewust die niet zijn aangewezen als Landbouw / Bodembeleid / Agrarisch Natuurbeheer Continuering agrarisch natuurbeheer, ook op percelen KRW-waterlichaam. Natuurbeleid Afstemmen Regiodeal Landbouw / Provincie / Agrarische Onderscheiddoelen in drie agrarisch natuurbeheer en Agenda Landbouw Collectieven verschillende typen natuurbeheer wateren: water(gezamenlijke in bebouwd keuzes afgestemd gebied,maken natuurwateren en op streefbeelden) water in landelijk gebied.

Uitzoeken of AnlB geld Inzetten handreikingen effectiever kan worden Waterkwantiteit Voldoende water voor natuur, tegengaan verdroging, ook in de toekomst (klimaatadaptatie) ingezet in kansrijke Belang van grondwaterpeil Klimaat Waterschap / provincie gebieden voor omhoog brengen voor bronpopulaties en voldoende water voor ecologische verbindingen natuurterreinen, tegengaan Programma landschap verdroging en inspelen op Actief kennisvervolgd] ontwikkelen Provincie LBF / gemeenten Aantal plannen klimaatverandering [op volgende pagina en inbrengen leveren over Bossenstrategie Vastleggen CO2 door aanleg bomen, bos en natuur de ecologische waarden Zorgen voor aansluiting Provincie TBO’s van cultuurlandschappen, bossenstrategie op Fries ambachten, monumentaal netwerk en opnemen groen doelstellingen biodiversiteit Ecologische netwerken Provincie LBF / gemeenten Bodem Activiteitenschema Agenda herstel biodiversiteit Fryslân, ‘Basis op orde’, deel 2 laten aansluiten bij Transitieprogramma Biodiversiteitsprojecten Agenda Landbouw / Provincie € Provincie, vervolg Bodemindicatoren kenmerkende structuren bodem opnemen in dijken, Regiodeal Landbouw / regeling 2020 in het beleid (KPI's zoals bermen, transitieprogramma Agrarisch Natuurbeheer / (subsidieplafond worden ontwikkeld wateren, wegen en bodem: uitvoeringsacties KRW instellen) door Deltaplan andersom.

bodembiodiversiteit Biodiversiteit) onderstrepen borgen en Provincie LBF / gemeenten 41 (ervaring opdoen) herstellen en beheren Opgedane Provincie € bestaande kennis vertalen Agenda Landbouw / in handreikingen Regiodeal Landbouw / landschapselementen

biodiversiteit inzetten Bewustwordingscampagne Regiodeal Landbouw koop biodiversbewust Agrarisch Natuurbeheer

Basis op orde

Afstemmen doelen Regiodeal Landbouw / agrarisch natuurbeheer en Agenda Landbouw natuurbeheer (gezamenlijke keuzes maken afgestemd op streefbeelden) Uitzoeken of AnlB geld effectiever kan worden ingezet in kansrijke gebieden voor bronpopulaties en Actie koppeling andere opgaven ecologische verbindingen

Agrarisch Collectieven) Kening / FMF Continuering agrarisch natuurbeheer, ook op percelen Provincie / Agrarische Collectieven

Agenderen/doen eigenaar binnen Programma landschap Afronden NNN/Natuur mei de Mienskip NNN Actief kennis voor ontwikkelen Provincie / Natuer Mei de Maatregelen meest Natuurbeheerplan en inbrengen leveren relevante soorten vanover Fries Mienskip de ecologische waarden belang (streefbeelden) van cultuurlandschappen, ambachten, monumentaal groen Ecologische netwerken Provincie Mogelijkheden voor Provincie / Natuer Mei de laten aansluiten bij realiseren verbindingen met Mienskip kenmerkende structuren het brede Friese netwerk zoals bermen, dijken, (inzetten taskforce wateren, wegen en biodiversiteit) andersom. Realiseren noodzakelijke Provincie onderstrepen en Provincie grootschalige borgen verbindingen herstellen en beheren (streefbeelden) bestaande N2000 Uitvoeren beheerplannen Natura 2000 landschapselementen Maatregelen voor meest Stikstof Provincie / TBO's Inbrengen ecologische Provincie relevante soorten van Fries elementen in het project belang (streefbeelden) Boerenerf Mogelijkheden voor Provincie / TBO's Actieve bescherming vanmet Provincie realiseren verbindingen monumentaal groen (groen het brede Friese netwerk erfgoed, bomen, heesters Aanpak verdroging Provincie / gemeente etc.

met oude genenpools Veenweide onder de Leeuwarden om brede diversiteit te aandacht brengen behouden) Programma Natuur Herstellen stikstofgevoelige natuur in N2000 en omringende gebieden Invullen activiteiten Greidhoeke Plus / Kening programma landschap in de Mogelijkheden realiserenis Stikstof Provincie / TBO's Greidhoeke (kleiweide), verbindingen met Friese momenteel 'witte vlek'. netwerk (inzetten aanjager Ontwerpkracht landschap Provincie biodiversiteit) biodiversiteit bundelen komen tot een Actieplan Landschap met aandacht voor biodiveriteit Extensiveren NNN / Stikstof / Regiodeal Provincie Actieplan Waddenzee overgangszones rond Landbouw Opstellen actieplan N2000 Waddenzee Natuurbeheer Rood Zwart

agenderen zelf Visieuitvoeren ontwikkelen op

Provincie

verbeteren van de kwaliteit van het bestaand beheertype door gerichte inzet monitoring

in samenwerking met

kosten

mogelijke financiering

Resultaat Afgerond in 2027 Aantal plannen Zichtbare aandacht in uitwerkingsplannen Effect op soorten (provinciale monitoring) Zichtbare aandacht in uitwerkingsplannen

LBF / gemeenten Betrokken eigenaren / TBO's €

€ LBF / gemeenten Beheerderoverleg

€

TBO's / betrokken eigenaren LBF / gemeenten

aantal verbindingen dat is gerealiseerd

Gebiedspartners LBF / gemeenten

€€

gebiedspartners LBF / gemeenten

€€

Gebiedspartners

€

Vogel- en habitatrichtlijn (VHR) doelbereik 70%

Lokale partijen / LBF allen

instandhouding/verbetering Zichtbaar in beheerplannen, inclusief monitoring Zichtbaar in beheerplannen, inclusief monitoring

€

Zichbare aandacht in uitwerkingsplannen Effect op soorten (provinciale monitoring VHR doelgereik 80%

Agrarische Collectieven / TBO's / gemeenten gebiedspartners Provincies / TBO's / Waddenvereniging / RWS / Rijk

Beheerdersoverleg / TBO's / € Agrarische Collectieven

Weidevogelbeleid

Budget SNLneutraal

Realiseren natuurambities in de Friese natuurterreinen Bijgestelde ambitie type kaart in natuurbeheerplan

Ondersteunen ontwikkelen KPI's voor bodem en insecten

Provincie

Aansluiten op provinciaal infranetwerk oeverbeheer

Waterschap / provincie

10.000 broedparen grutto en creëren van grote, aaneengesloten weidevogelkerngebieden € Life-IP (EU) Zichtbare aandacht voor bodem en insecten in projectplannen KRW-doelen gerealiseerd in 2027 €

Waterschap / provincie / gemeenten / TBO's

deels onderdeel KRW

Waterkwaliteit Agenda Landbouw / Regiodeal Landbouw / Agrarisch Natuurbeheer Verbeteren ecologische KRW / Regiodeal waterkwaliteit in wateren Landbouw / Agenda die niet zijn aangewezen als Landbouw / Bodembeleid / KRW-waterlichaam. Natuurbeleid Onderscheid in drie verschillende typen wateren: water in bebouwd gebied, natuurwateren en water in landelijk gebied. Inzetten handreikingen Waterkwantiteit Belang van grondwaterpeil Klimaat omhoog brengen voor voldoende water voor natuurterreinen, tegengaan verdroging en inspelen op klimaatverandering

Voldoende water voor natuur, tegengaan verdroging, ook in de toekomst (klimaatadaptatie) Waterschap / provincie

Bossenstrategie

Vastleggen CO2 door aanleg bomen, bos en natuur

Zorgen voor Agenda aansluitingherstel biodiversiteit Fryslân, Provincie TBO’s Activiteitenschema ‘Basis op orde’, deel 3 bossenstrategie op Fries netwerk en opnemen doelstellingen biodiversiteit

Bodem Transitieprogramma Biodiversiteitsprojecten bodem opnemen in transitieprogramma bodem: uitvoeringsacties bodembiodiversiteit (ervaring opdoen) 42 Opgedane kennis vertalen in handreikingen

Agenda Landbouw / Regiodeal Landbouw / Agrarisch Natuurbeheer / KRW

Provincie

€

Agenda Landbouw / Regiodeal Landbouw / Agrarisch Natuurbeheer / KRW

Provincie

€

Provincie, vervolg Bodemindicatoren regeling 2020 in het beleid (KPI's (subsidieplafond worden ontwikkeld instellen) door Deltaplan Biodiversiteit)

Kennis ontwikkelen en ontsluiten Actie

koppelin eigenaar g andere opgaven

in kosten samenwerkin (eenmalig) g met

Kosten (doorlopend) €€

Realiseren platform biodiversiteit Fryslân (inclusief contactoverzicht en toegankelijk maken bestaande kennis) Ontwikkelen streefbeelden biodiversiteit per landschapstype (geschikt voor alle doelgroepen)

Provincie

allen

€€€

Provincie

TBO's / €€€ soortenorgani saties / kennisinstellin gen / Kening

Vertalen eisen die soorten van Fries belang stellen aan leefgebied/condities naar handreikingen voor verschillende doelgroepen

Provincie

Streefbeelden een plus geven door kennis uit breed en genreoverstijgend netwerk via activiteiten met een multidisciplinaire aanpak (combinatie cultuur/kennis)

Kening

Kennisinstelli €€ ngen / Kening / soortenorgani saties Brede netwerk Kening

Ontwikkelen kansenkaarten (prioriteiten uitwerken)

Soortenorganisaties / kennisinstellingen

Vertalen kansenkaarten naar handreikingen voor verschillende doelgroepen (o.a. insectennetwerk)

Provincie

€€

mogelijke financiering

Resultaat

in

Digitaal kennisplatform (begin 2022) begin 2022 / doorlopend

Life IP (EU)

Streefbeelden per landschapstype (eind 2021)

eind 2021

Handreikingen voor inzet voor soorten voor burgerinitiatieven, agrariërs, overheden, TBO's,

begin 2022

Gevoel van inspraak en betrokkenheid brede doelgroep (bottum-up)

€

Kansenkaarten voor geprioriteerde soorten (eind 2021)

eind 2021

Handreikingen kansen voor burgerinitiatieven, agrariërs, overheden, TBO's

begin 2022

Handreiking bodembiodivesiteit voor relevante doelgroepen, Overzicht lopende initiatieven

begin 2022

Provincie

Kennisinstelli €€ ngen / Kening / soortenorgani saties Kennisinstelli €€ ngen / Kening allen €

€

Ontbrekende kennis voor monitoring in kaart brengen en opstellen plan van aanpak voor ontwikkelen van die kennis Ontbrekende kennis monitoring bodembiodiversiteit in kaart brengen en ontwikkelen aanpak om aan te vullen

Provincie

allen

€€€€

Provincie

Deltaplan €€ Biodiversiteit / Agrarische sector / TBO's

KPI's worden gemonitord

2022

Ontbrekende kennis monitoring insecten in kaart brengen en ontwikkelen aanpak om aan te vullen Handreikingen voor monitoring voor diverse doelgroepen (aansluiten op NEM) Delen kennis uit de concrete projecten insectennetwerk (op basis van handreiking Van Hall)

Provincie

Deltaplan €€ Biodiversiteit

KPI's worden gemonitord

2022

Soortenorganisaties

allen

€€

Handreiking / protocollen monitoring voor burgerinitiateven, agrariërs, overheden

eind 2021

Ontwikkelen toolbox ecologisch beheer

Overheden

allen

€€

Ontwikkelen handreiking voor bodembiodiversiteit Uitbreiden inzicht in lopende initiatieven (wat gebeurt er al)

doorlopend

algemen soorten meenemen in de LPI

€

Activiteitenschema Agenda herstel biodiversiteit Fryslân, ‘Kennis ontwikkelen en ontsluiten’

43

Kennis delen Actie

koppeling andere opgaven

eigenaar

in samenwerking met

Ontwikkelen provinciaal loket / taskforce / biodiversiteitsteam voor advisering natuurinclusief werken (voor gemeenten, burgerinitiatieven e.d.)g natuurinclusief werken (voor gemeenten, burgerinitiatieven e.d.) Opstellen visie op klimaat / prioriteiten energie / transitie landbouw

Provincie

Gemeenten / TBO's / soortenorganisaties / Kening

Provincie

Gemeenten / TBO's / €€ soortenorganisaties / Kening

Inzicht in lopende gebiedsprocessen (waarop kan worden aangesloten)

Provincie

allen

Gemeenten

provincie / FMF / LBF

klimaat / energie / transitie landbouw

Opstellen en afstemmen gemeentelijke biodiveriteitsplannen (gemeentebreed) Kennis delen over mogelijkheden en aansluitingen in het omgevingsplan Stimuleren citizens science voor monitoring (o.a. organiseren inventarisatiedagen) Adviseur/aanspreekpunt biodiversiteit aanstellen Taskforce biodiversiteit Regiodeal / inzetten bij gebiedsprocessen Agenda Landbouw Organiseren kennisbijeenkomsten met diverse doelgroepen Bestaande en nieuwe kennis met multidisciplinaire aanpak (waarin cultuur belangrijke rol speelt) overdragen aan brede en diverse doelgroep, incl. handelingsperspectief Organiseren jaarlijkse biodiversiteitsdag (ook bewustwording & educatie) vrijwilligers/ burgerinitiatieven In kaart brengen doelgroepen met kennisvragen Kennismakelaar landbouw Regiodeal / uitrusten met adviezen Agenda biodiversiteit voor agrariërs Landbouw Informeren en enthousiasmeren groenbeheerders voor netwerk ecologisch beheer Aanhaken bij landelijke Deltaplan Biodiversiteit

Kosten (doorlopend) €€€

€€

€

mogelijke financiering

Resultaat

in

Provinciaal loket biodiversiteit

eind 2021

Provinciebrede eind 2021 visie op prioriteiten voor biodiversiteitshers tel doorlopend

Gemeenten

FMF / FFF

€€

Aantal burgers doorlopend dat deelneemt aan monitoring en tellingen

Allen

€€

FMF

€€

2021 / doorlopend doorlopend

FMF / TBO's / Kennisinstellingen

€€€

doorlopend

LBF / FFF

FMF / Kening / TBO's / overheden

€€

jaarlijkse doorlopend biodiversiteitsdag

LBF / IVN

FMF / TBO's / gemeenten

Provincie

Living Labs Fryslân

Overheden

Vereniging gemeentelijke groenbeheerders (VGG)

FMF / LBF

TBO's / Kening / IVN

Kening

allen

Activiteitenschema Agenda herstel biodiversiteit Fryslân, ‘Kennis delen’

44

kosten (eenmalig)

Bewustwording & educatie Actie koppeling andere opgaven Verbreden en transitie landbouw / verdiepen Regiodeal landbouw bewustwordingscampagnes handelingsperspectief bieden Bewustwordingstransitie landbouw / campagne biodivers Regiodeal landbouw / Boer boodschappen doen tot bord ter ondersteuning natuurinclusieve landbouw en productie Organiseren jaarlijkse biodiversiteitsdag (zie ook netwerk) - breed publiek Inbrengen combinatie kennis en cultuur tijdens biodiversiteitsdag Opzetten provinciedekkend netwerk NMEUitrollenvan projecten voor natuureducatie in de praktijk Betrekken breed publiek bij herstel biodiversiteit (tellingen, citizens science etc.) Vertalen kennis voor platform naar brede doelgroep Stimuleren vergroening en verrommeling tuinen

eigenaar

in samenwerking met

FMF

allen

Kening

allen

FMF / LBF

allen

Kening

allen

IVN

NME-centra

IVN

LBF / FMF / TBO's / Kening

doorlopend

FMF

soortenorganisaties / TBO's

doorlopend

FMF / Kening IVN

kosten Kosten (eenmalig) (doorlopend)

mogelijke Resultaat financiering

in doorlopend

doorlopend

€€

Gemeenten

Activiteitenschema Agenda herstel biodiversiteit Fryslân, ‘Bewustwording en educatie’

45

Verbindingen realiseren Actie

(Ook) koppeling andere agenderen opgaven binnen

eigenaar

in samenwerking met

Prioritaire verbindingen - sloten, dijken, (spoor)bermen in kaart brengen en op elkaar afgestemd ecologisch beheren Realiseren vismigratieroutes Vaststellen van een op elkaar afgestemd intergemeentelijk ecologisch netwerk op basis van streefbeelden/kansenkaarten (soorten van Fries belang)

Overheden

ProRail / agrariërs / burgerinitiatieven

Overheden Overheden

sportvissers Vereniging gemeentelijke groenbeheerders (VGG)

Afstemmen natuurbeheer met Agenda Regiodeal beheer buitengebied, gericht op Landbouw het leggen van verbindingen

TBO's

Provincie / Agrarische Collectieven

Versterken, beter op elkaar aansluiten en benutten groenblauwe dooradering Inzetten burgerinitiatieven bij inrichting en beheer gericht op het leggen van verbindingen

Agenda Regiodeal / Landbouw waterkwaliteit

Waterschap / Agrarische Collectieven Provincie / FMF

Provincie

Afstemmen van (agrarisch) natuurbeheer, natuurinclusieve landbouw en particuliere initiatieven gericht op het leggen van verbindingen

Agenda Regiodeal Landbouw

Provincie

Kening / LTO

Agenda Regiodeal Landbouw

Ontwikkelen concrete projecten insectennetwerk (handreiking Van Hall) Inzetten citizens science voor monitoring netwerken

Provincie / Van Hall

Zoeken naar kostenefficiënte aanpak en verdienmodellen voor bermbeheer en oplossen knelpunten bij verwaarden bermmaaisel

Gemeenten / FMF / LBF / Provincie

Verbindingen leggen en kansenkaarten verwerken in de omgevingsplannen

Gemeenten

kosten

allen

€€€€

Soortenorganis Overheden / ProRail aties Kening (Greidhoeke)

Activiteitenschema Agenda herstel biodiversiteit Fryslân, ‘Verbindingen realiseren’

46

mogelijke financiering

Resultaat

in

Natuurinclusief werken Actie (Ook) agenderen binnen koppeling andere opgaven eigenaar Realiseren verplichte biodiversiteitsOverheden paragraaf in alle RO-plannen en projecten die beslag leggen op de Friese ruimte Kwartiermaker biodiversiteit inzetten Regiodeal Veenweide / Provincie voor gebiedsprocessen Natuurinclusief werken opnemen in Overheden provinciale en gemeentelijke omgevingsvisies en -plannen Natuurinclusief werken opnemen Overheden in aanbestedingen en opdrachtvoorwaarden Inzetten biodiversiteitsteam (flexibel) Provincie van deskundigen bij ontwerptafels, nieuwe projecten/plannen, opgaven, gebiedsprocessen, subsidieregelingen e.d. Integreren biodiversiteit in pachtbeleid Provincie (pachtvoorwaarden) Biodiversiteit inbrengen in IMFProvincie projecten (inzet biodiversiteitsteam) Ecologisch vergroenen bestaand Kllimaat / leefbaarheid / Overheden bebouwd gebied (dorpen en steden, economie waaronder bedrijventerreinen)

in samenwerking met kosten mogelijke financiering Resultaat in

FMF allen

Overheden

TBO's

burgerinitiatieven /

Activiteitenschema Agenda herstel biodiversiteit Fryslân, ‘Natuurinclusief netwerken‘

47

48