Rapport BTV Ruim baan voor Rotterdam
Tekst van het document
Het voorzieningenlint vormt de centrale langzame loper die alle buurten aaneenrijgt. Van Meijersplein tot Noorderplas in het westen.
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Er wordt ingezet op gedeelde mobiliteit door centrale (bebouwde) hubs te integreren in het raamwerk. Deze hubs zijn sociaal veilig en met oog voor de menselijke maat vormgegeven. Men kan via hubs de auto bereiken en stallen. Deze hubs zijn altijd op loopafstand en hebben eveneens functies zoals een fietsenmaker en een pakket-afhaalpunt. Openbaar vervoer De twee bestaande metrohaltes, Melanchtonweg en Meijersplein, worden benut voor de nieuwe stadswijken. De G.K. van Hogendorpweg, de weg waar de twee metrohaltes aan verbonden zijn, krijgt een nieuw profiel. Bij deze herinrichting wordt de straat afgewaardeerd van provinciale weg tot stadsstraat. Op deze manier zijn de metrohaltes veilig en toegankelijk. Sluipverkeer via de snelweg wordt zo veel mogelijk vermeden. De OVpleinen bij de metrohaltes beschikken over deelfietsen, oplaadpunten en kleinere elektrische people movers. In het bijzonder wordt ingezet op nieuwe typen vervoer binnen Stadskwartier Noorderbos. Metrobussen, bussen met een capaciteit voor circa 200 mensen, worden ingezet op de al deels aanwezige randweg en zorgen voor een snelle verbinding met Delft. Er is daardoor geen nieuwe dure infrastructuur nodig voor metro’s of trams. Al het openbaar vervoer is binnen 15 minuten te voet bereikbaar.
Schematische weergave van de mobiliteit in Stadskwartier Noorderbos
Facetkaart van de mobiliteit in Stadskwartier Noorderbos Ziegler | Branderhorst
74
75
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
Fasering De ontwikkeling van Stadskwartier Noorderbos reikt tot 2060, maar is al vanaf de eerste fase compleet. Een slimme fasering zorgt ervoor dat elke wijk en elke plek op zichzelf kan staan, maar ook elkaar versterkt.
De gebiedsontwikkeling start op het luchthaventerrein. De enorme omvang en de publieke eigendomssituatie maken van deze plek de aanjager voor het gehele gebied tussen Overschie en Schiebroek. Na het bereiken van een kritische massa aan woningen, functies en groen zal de aantrekkingskracht voldoende zijn voor de benodigde investeringen om verkeersbarrières in het oosten nabij Schiebroek op te heffen. De onderstaande fasering zal net als het raamwerk sterk aan verandering onderhevig zijn. Nieuwe, nog onbekende vragen en opgaven zullen ruimte vragen binnen het raamwerk van Stadskwartier Noorderbos. Belangrijk is het inzetten op een gemiddeld gezond groeitempo voor de stad van 400 woningen per jaar. We zijn ons bewust dat zo’n grote gebiedsontwikkeling een lange adem vergt. Het voordeel hiervan is dat de uitwerking in de loop der tijd bijgesteld en bijgestuurd kan worden. De voorinvestering in groen, mobiliteit, voorzieningen etc. vraagt wél om een stip op de horizon. En dat is Stadskwartier Noorderbos.
Ziegler | Branderhorst
76
2026 Eerst de tussentijd Bij het sluiten van de luchthaven in 2026 komt een terrein ter grootte van 220 hectare beschikbaar. Dat is een kostbaar goed. In de aanlooptijd die nodig is voor planvorming, is voldoende ruimte voor ‘tijdelijkheid’. Evenementen, creatieven en eerste pioniers zorgen ervoor dat Rotterdammers deze plek herontdekken. Luchtvaarthinder is verleden tijd, daarom zal de wijk Park 16Hoven met een mix van 900 grondgebonden en meergezinswoningen uitbreiden. 2030 Natuurontwikkeling landingsbaan Het landschap vormt de basis voor de herontwikkeling van het voormalige luchthaventerrein. Daarom moet snel gestart worden met de aanplant van het Noorderbos en het herstellen van oude slotenpatronen voor waterberging. Daarnaast zijn nieuwe verbindingen nodig om het isolement van het gebied op te heffen. Met fietspaden over de A13 en ecologische verbindingen is het open landschap tussen Rotterdam en Den Haag weer bereikbaar.
2035 Campus RTHA De terminal en aanliggende functies worden geleidelijk getransformeerd tot een innovatieve kenniscampus. Een plek waar scholen en bedrijven de ruimte krijgen met 40.000 m2 aan werkruimte en 300 studio’s voor studenten en werkenden. De campus biedt tevens plek voor de helikopterlandingsplaats voor nooddiensten. 2040 Aanleg Vliegplas en Detentiekwartier Op het luchthaventerrein, ter hoogte van Detentiecentrum Rotterdam, wordt ingezet op een betaalbare, groene wijk van de toekomst van 2.000 woningen. Op het voormalige luchthaventerrein ontstaat een menging van nieuw en oud. Autovrije straten en modern openbaar vervoer met een metrobus zorgen voor goede bereikbaarheid – zonder investering in een trambaan of extra metro. Het toevoegen van een grote zwemplas zorgt voor droge voeten voor nieuwe bewoners en omwonenden in tijden van hevige regenval. 2045 Volkelkwartier De eerste Luchthavenbuurt en de Kenniscampus vormen het vliegwiel voor verdere ontwikkelingen. HoogZestienhoven – nu nog monofunctioneel werkgebied – zal transformeren naar het Volkelkwartier. Hierdoor kan Rotterdam 1.600 woningen realiseren en ruimte voor bedrijfs- en kantoorruimte invullen.
2055 Stadsstraat en Meijerskwartier II Met de finalisering van het Meijerskwartier en Melanchthonkwartier vindt het plan met 5.000 woningen definitief aansluiting met Schiebroek. De metrostations Meijersplein en Melanchthonweg zijn dan al drukker dan ooit, maar worden nu definitief opgenomen in de stad van de toekomst. Hiermee dient ook een tweede grote infrastructurele ingreep zich aan. De verkeersknoop aan de G.K. van Hoogendorpweg transformeert van verkeersbarrière naar oversteekbare stadsstraat. Op grote schaal ontstaat daardoor een verlenging van de stadsas richting Hofplein. Vanaf 2055 Met duurzame groei ontstaat waarde. In het bos nestelen scholen, welzijnsinstellingen en 200 woningen als bijzondere woonvormen. Het Polderbos biedt welzijn, verkoeling en droge voeten voor omwonenden in natte periodes. In droge periodes houdt het bos water vast voor de nabije agrariër. Daarbij is de 100 hectare voldoende om sporters, bostuiniers, natuurliefhebbers en rustzoekers elk een plek te bieden. Het onderstreept het Noorderbos als een plek voor en van elke Rotterdammer.
2050 Verleggen Fairoaksbaan en Meijerskwartier I Het Meijerskwartier wordt de eerste hoogstedelijke buurt met 1.800 woningen. Daarmee is een eerste grote infrastructurele ingreep mogelijk. De Fairoaksbaan, hoofdaansluiting van de wijk, wordt verlegd om plaats te maken voor het voorzieningenlint. Dit wordt de hoofdader die als langzame route van Metro tot Plas alle buurten aaneenrijgt en de nodige voorzieningen biedt.
77
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
2026 – Ruimte voor tijdelijkheid en de bouw van de laatste 900 woningen van wijk Park 16Hoven | 2026
2030 – Natuurontwikkeling: planten van de eerste bomen en ontwikkeling van de campus
2040 – Aanleg Vliegplas, Detentiekwartier en verbindingen met de stad
2045 – Bouw Volkelkwartier
2050 – Verleggen Fairoaksbaan en bouw Meijerskwartier
Vanaf 2055 – Herprofilering G.K. van Hogendorpweg tot stadsstraat en uitbreiding Meijerskwartier
Ziegler | Branderhorst
78
79
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
4 Wat levert het op?
Ziegler | Branderhorst
80
81
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
Kortom, wat levert het op? Een groot maatschappelijk voordeel waar héél de stad beter wordt, en waar Rotterdammers niet de lasten van dragen, maar de vruchten van plukken
Ziegler | Branderhorst
82
83
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Wat levert het op? Stadskwartier Noorderbos laat een alternatieve invulling zien voor de Rotterdamse Luchthaven. Door verschillende opgaven van de stad aan te grijpen toont het plan de onbenutte potentie van het terrein aan. In de Maatschappelijke Kostenbatenanalyse is ingegaan op, met name, ruimtelijke en landschappelijke aspecten. Het plan is geen eindbeeld en zeker geen utopie. De ruimtelijke en programmatische ingrepen zijn kwantitatief gemaakt en doorgerekend. Door het plan te vergelijken met het voortzetten van de luchthavenactiviteiten kan de balans worden opgemaakt. Het plan toont aan dat de fijnmazigheid, diversiteit en veerkracht van gemengde stedelijke gebieden een hoge waarde vertegenwoordigen. De afbeelding hiernaast bevat een vergelijking van getallen bij het ‘voortzetten van de luchthaven’ en bij de alternatieve invulling ‘Stadskwartier Noorderbos’. Deze getallen komen voort uit de stedenbouwkundige analyse, het ruimtelijk alternatief en de economische onderbouwing. Wilt u meer informatie over de economische onderbouwing? Raadpleeg dan het rapport van de Maatschappelijke Kosten-Batenanalyse.
Ziegler | Branderhorst
84
85
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bronnen Adecs Airinfra & Rotterdam The Hague Airport. (2015). Deelonderzoek Geluid. In Milieueffectrapport Luchthavenbesluit Rotterdam The Hague Airport (pp. 44, 50). Rotterdam The Hague Airport. https://rtha150506.rap/
Schatting van de plancapaciteit binnen 48 Lden contour voor de luchthavens van Lelystad, Rotterdam en Eindhoven
iA/kd Ahn. (2023, 27 maart).
in relatie tot geluidsbelasting [Reactie op “Bestuurlijk overleg 16 oktober 2020 tussen het Rijk BRS, IPO en
AHN Viewer. AHN. https://www.ahn.nl/ahn-viewer Alternatieven voor vliegveld Zestienhoven. (1972, 22 juli). NRC.
VNG”]. Nansenparken, Oslo. (2024). Dreiseit Consulting. Geraadpleegd op 6 maart 2024, van https://www.
Geraadpleegd op 4 januari 2024, van https://archive.ph/2023.02.20-161147/https://www.nrc.nl/nieuws/1972/07/22/
dreiseitlconsulting.com/nansenparken NOS. (2022, 24 september).
rotterdam-alternatieven-voor-vliegveld-zestienhoven-kb_000031871-a2991215#selection-1263.8-1263.20
Veel meer klachten over geluidsoverlast Rotterdam The Hague Airport. NOS. https://nos.nl/artikel/2445837-veel-
Bos en bomenbeleid. (z.d.). Provincie Zuid-Holland. https://www.zuid-holland.nl/onderwerpen/natuur-landschap/
meer-klachten-over-geluidsoverlast-rotterdam-the-hague-airport
natuurrijk-zuid/bos-bomenbeleid/#he522fab5-9d84-4bb3-a9bb-731f4d22c113
Omgangsvormen met een landschap van stand: Gebiedsomschrijving landschap Midden-Delfland. (2017). Gemeente
CBS. (2017). Bodemgebruik [Dataset]. In Statline (29 april 2022).
Midden-Delfland. Geraadpleegd op 10 februari 2024, van https://cuatro.sim-cdn.nl/middendelfland/uploads/
ChatGPT, z.d.
gebiedsbeschrijving_-_omgangsvormen_met_een_landschap_van_stand.pdf?cb=tnaY2JSK Provincie Zuid-Holland.
Copley, C. (2016). Curating Tempelhof: negotiating the multiple histories of Berlin’s ‘symbol of freedom’. Urban History,
(z.d.).
44(4), 698–717. https://doi.org/10.1017/s0963926816000869
Monitor Bedrijventerreinen [Dataset]. Provincie Zuid Holland. https://atlas.zuid-holland.nl/Geoweb56/index.
DCMR Milieudienst Rijnmond, Beukenholdt, E., Zohaib Saleem, Richard Spaans, & Sander Steenhart. (2023).
html?viewer=Monitor_Bedrijventerreinen RET. (2024).
JAARRAPPORT 2022 VLIEGTUIGMELDINGEN RONDOM ROTTERDAM THE HAGUE AIRPORT. https://
RET Vervoerplan 2025. In MRDH.nl. Geraadpleegd op 10 maart 2024, van https://mrdh.nl/sites/default/files/
www.dcmr.nl/sites/default/files/2023-05/Jaarrapport%20meldingen%20RTHA%202022.pdf De Steilrand - OTO
documents/RET%20Vervoerplan%202025%20%207%20maart24.pdf Rijnmond. (2023, 23 februari).
landscape architecture. (2024, 26 februari). OTO Landscape Architecture. https://www.otolandscape.nl/work/de-
Rotterdam loopt achter op eigen bouwplannen, vooral met “betaalbare” woningen die juist nu zo nodig zijn. Rijnmond.
steilrand/#item-14
https://www.rijnmond.nl/nieuws/1619949/rotterdam-loopt-achter-op-eigen-bouwplannen-vooral-met-betaalbare-
Defacto Stedenbouw. (z.d.). Ruimtelijke implicaties water en bodem sturend in de stad: Perspectief leefbare steden en
woningen-die-juist-nu-zo-nodig-zijn
regio’s. In Defacto Stedenbouw. Programma Mooi Nederland. Geraadpleegd op 21 oktober 2023, van https://www.
Sweco. (2024). Een praktische verkenning naar een Nederlandse groennorm: Een vergelijking van tien bestaande
defactourbanism.com/MooiNL_Verslag_lossepagina’s_Defacto_midres.pdf
groennormen en financiële doorrekening van de drie best beoordeelde normen. https://natuurenmilieu.nl/app/uploads/
Gemeente Amsterdam. (2018). Amsterdamse referentienorm: voor maatschappelijke voorzieningen, groen en
Praktische-verkenning-naar-een-Nederlandse-Groennorm-Sweco-2024.pdf
spelen. Geraadpleegd op 8 januari 2024, van https://openresearch.amsterdam/nl/page/100924/amsterdamse-
Twente Airport. (z.d.). Twente-airport.nl. Geraadpleegd op 4 januari 2024, van https://www.twente-airport.nl/
referentienorm
Vliegbasis Twente. (z.d.). vliegbasistwente.info. Geraadpleegd op 4 januari 2024, van http://www.vliegbasistwenthe.
Gemeente Rotterdam. (2020). Rotterdamse Mobiliteits Aanpak. https://www.rotterdam.nl/media/1077 Gemeente
info/
Rotterdam. (2021a). Referentiewaarden maatschappelijke voorzieningen 2021. Geraadpleegd op 8 januari 2024, van
Woonvisie. (z.d.). Gemeente Rotterdam. https://www.rotterdam.nl/woonvisie
https://rotterdam.raadsinformatie.nl/document/9245845/1/ Gemeente Rotterdam. (2021b). Omgevingsvisie Rotterdam: De Veranderstad, werken aan een wereldstad voor iedereen. In Gemeenteraad Rotterdam. Geraadpleegd op 10 november 2023, van https://gemeenteraad.rotterdam.nl/Agenda/Document/3a44829e-e1fd4974-8747-486cffa3b87a?documentId=8b35aeca-627a-49e5-b754-01281f7b56c3&agendaItemId=f61da08ffd66-4d4c-af0a-daafff5ffa85 Gemeente Rotterdam, Rotterdamse Dakendagen, & MVRDV. (2021). Dakencatalogus. In Rotterdamse Dakendagen. Rotterdamse Dakendagen. Geraadpleegd op 7 februari 2024, van https://rotterdamsedakendagen.nl/wp-content/ uploads/2022/12/Rooftop-Catalogue.pdf GroenLinks, PvdA, SP, PvdD, & Christen Unie - SGP. (2021). Van grijs vliegveld naar groene stadswijk: Initiatiefvoorstel voor een groene stadswijk van Zestienhoven. Geraadpleegd op 20 oktober 2023, van https://rotterdam.groenlinks.nl/sites/groenlinks/files/2021-12/2021_Initiatiefvoorstel_GL_ Van%20grijs%20vliegveld%20naar%20groene%20stadswijk_spreads.pdf Harvard University Graduate School of Design & Office for Urbanization. (2017). Airfield Manual: Field Guide to the transformation of Abandoned airports. Harvard Graduate School of Design. https://books.google.nl/books/ about/Airfield_Manual.html?id=lyn2tAEACAAJ&redir_esc=y Kaartviewer - Klimaateffectatlas. (z.d.). https://www. klimaateffectatlas.nl/nl/ M+P & To70.
(2021, 25 november).
Ziegler | Branderhorst
86
87
Bijlage B3
Stadskwartier Noorderbos Een alterntaief voor luchthaven Zestienhoven Datum: Juni 2024 Ziegler|Branderhorst: Ivar Branderhorst Anne van den Berg Hidde van der Grind Lorenzo van Pul Robert Zandjans Maatschappelijke kostenbatenanalyse: Walter Manshanden (neo observatory) Leo Bus (leobus) Artist Impressions Grisha Zotov (Architectural Prescription) Bijdragen van: Studenten Rotterdamse Academie van Bouwkunst In samenwerking met: Stichting Urgenda Opgesteld door: Ziegler | Branderhorst Coolhaven 96a 3024 AG Rotterdam info@zieglerbranderhorst.nl 010 465 20 36
89
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
Rapportage
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein Hoofdrapport Ziegler Leo Bus| &Branderhorst Walter Manshanden 90
1
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
MKBA Herontwikkeling RTHA-terrein: Hoofdrapport
Inhoud
Op verzoek van Bewonersgroep tegen Vliegtuigoverlast en Stichting Urgenda
Samenvatting
5
7 juli 2024
1 1.1 1.2
Introductie: aanleiding en proces Aanleiding MKBA herontwikkeling RTHA-terrein Proces aanvraag Luchthavenbesluit RTHA
13 13 14
2 2.1 2.2 2.3 2.4
De Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse Definitie MKBA ‘Herontwikkeling RTHA-terrein’ en voorschriften Stappen voor de MKBA: probleemanalyse en opstelling alternatieven Grondgebruik plangebied per alternatief Toekomstscenario’s en referentieprognose handelsvluchten RTHA
17 18 20 23 27
Leo Bus, LeoBus.nl, Rotterdam Walter J.J. Manshanden, NEO Observatory, Rotterdam
3 Financiële effecten 3.1 Inleiding 3.2 Residuele grondwaarde 3.3 Vermeden investeringen en exploitatie-effecten luchthaven 3.3.1 Investeringen luchthaveninfrastructuur in de alternatieven 3.3.2 Exploitatie luchtvaart: omzet en havengelden 3.3.3 Saldo investeringen en exploitatie RTHA in de projectalternatieven 3.4 Zon-pv en natuuropbrengsten 3.5 Grondexploitatiekosten 3.6 Financieel saldo projectalternatieven
29 30 31 33 33 35 38 39 40 43
4 4.1 4.2
Bereikbaarheidseffecten Effecten voor de vliegtuigpassagiers Effecten voor het fietsverkeer
45 46 48
5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5
Omgevingseffecten Inleiding Milieukosten gebouwen Geluid en veiligheid Lucht- en natuurkwaliteit Autoverkeer vliegtuigpassagiers
49 50 51 52 55 57
6
Klimaateffecten
59
7 7.1 7.2 7.3 7.4
Indirecte effecten Inleiding Accijnzen en milieubelastingen overheid Werkgelegenheid (banen) op en rond RTHA, 2010 – 2022 Recreatie nabij RTHA
65 66 67 68 71
8
Resultaat MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
73
Literatuur Leo Bus & Walter Manshanden
2
78 3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Management samenvatting Aanleiding In 2025 komt Rotterdam The Hague Airport (RTHA) door de uitbreiding van de A16 binnen de Ruit van Rotterdam te liggen. Naar het oordeel van omwonenden zal dan herontwikkeling van het luchthaventerrein beter tegemoet komen aan maatschappelijke vraagstukken en behoeften dan het huidige gebruik. Dit betreft hoofdzakelijk het gebrek aan woningen, groen, natuur en schone lucht. Het gebrek aan woningen en groen hebben een gemeenschappelijke noemer: te weinig ruimte. Een mogelijke oplossingsrichting is de bestaande ruimte een andere bestemming te geven. De vraag is dan of deze gebiedsontwikkeling financieel en maatschappelijk waarde oplevert.
Bewoners in de nabijheid en onder de geluidscontour van RTHA hebben dit idee verder ontwikkeld en vorm gegeven in ‘Rotterdam Central Park’ (zie www.rotterdamcentralpark.nl). Op initiatief van bewoners in en om Rotterdam is een consortium van drie bureaus – Ziegler | Branderhorst, LeoBus.nl en NEO Observatory – samengesteld om een nieuwe stadswijk te ontwerpen en de maatschappelijke meerwaarde daarvan te onderzoeken ten opzichte van voortzetting van RTHA op het huidige luchthaventerrein. Een probleemanalyse, vast onderdeel van het proces van een MKBA, wees uit dat er inderdaad ruimtelijke knelpunten zijn in Rotterdam. Dat geldt in het bijzonder voor woningen en bos. Herontwikkeling van het RTHA-terrein biedt ruimte voor zulk grondgebruik èn heeft een ruimtelijke multiplier. De ruimtelijke zone met geluidsoverlast, met beperkingen qua gebiedsontwikkeling en waardeverlies, valt weg. Internationaal, maar ook in Nederland (zoals Ypenburg en Soesterberg), zijn er tal van voorbeelden waarbij vliegvelden buiten gebruik zijn gesteld en worden herontwikkeld. Dit hoofdrapport is een verslag van de uitkomsten van de MKBA. De gebruikte kengetallen voor alle grootheden zijn in een afzonderlijke bijlage opgenomen. De opgestelde probleemanalyse is separaat beschikbaar.
Leo Bus & Walter Manshanden
4
5
Bijlage B3
Samenvatting
Toelichting maatschappelijke kostenbatenanalyse In een maatschappelijke kosten-batenanalyse worden de voor- en nadelen van een publiek investeringsproject of beleidsmaatregel tegen elkaar afgewogen. De MKBA brengt de positieve en negatieve effecten van een beleidsvoornemen voor de gehele Nederlandse maatschappij in beeld.
Toekomstige maatschappelijke kosten en baten van het project of maatregel worden geraamd ten opzichte van de autonome ontwikkeling, de meest waarschijnlijke ontwikkeling zonder nieuw beleid. Bij publieke investeringen gaat het om zowel het financieel- als maatschappelijkeconomische rendement in de afweging over de beoogde investering. Meestal gebeurt dat voorafgaand aan de realisatie van project. De MKBA biedt zodoende informatie aan zowel beleidsmakers en politici als omwonenden en belanghebbenden bij het project. De Luchtvaartnota 2020-2050 (Ministerie IenW, 2020, p82) geeft aan dat in het proces voor een luchthavenbesluit (LHB) een MKBA en een MER de kennisbasis voor zo’n besluit leveren. Voor de besluitvorming over de aanvraag van een LHB dient alle relevante informatie in kaart te worden gebracht met betrekking tot de aspecten veiligheid, economie, milieu en leefomgevingskwaliteit, zodat er een goede kennisbasis ligt om de publieke belangen in kaart te brengen. In de Notitie Reikwijdte en Detailniveau voor de aanvraag van een luchthavenbesluit heeft RTHA voorgesteld een luchthaven met een ontwikkelruimte, een beperkte ontwikkelruimte en zonder ontwikkelruimte in het MER te onderzoeken. De Commissie voor de milieueffectrapportage heeft geadviseerd hieraan een krimpalternatief toe te voegen.
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
MKBA ‘herontwikkeling RTHA-terrein’ op initiatief van de bewoners in een kennisleemte. Deze maatschappelijke kosten-batenanalyse naar een herontwikkeling van het RTHA-terrein is uitgevoerd aan de hand van de Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse (Romijn & Renes, 2013) en de aanbevelingen om het brede welvaartsperspectief mee te nemen in een MKBA (Bos & Tijm, 2022), beide opgesteld door het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving. Tevens is gebruik gemaakt van de werkinstructie ‘van GREX naar MKBA’ (Boelman, et al., 2012) en de toelichting van het CPB voor het maken van een MKBA van gecombineerde gebiedsontwikkeling en transportinfrastructuurprojecten (Bos en Verrips, 2019). De scenario’s LAAG en HOOG in de Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving (WLO) van het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving vormen de achtergrond voor het bepalen van de maatschappelijke kosten en baten (CPB/PBL, 2015). De toekomstige vraag naar luchtvaart is ontleend aan de doorrekening van deze scenario’s met het luchtvaartprognosemodel van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (Significance 2023). Voor deze MKBA is geen MER opgesteld. De toekomstige vernieuwing van de vloot op de luchthaven en de daaruit resulterende geluidscontouren en milieueffecten zijn overgenomen van RTHA en waar nodig aangevuld.
Bereikbaarheidseffecten voor de passagiers bij sluiting van de luchthaven (reistijdverlies) zijn eveneens ontleend aan informatie van RTHA en cijfers omtrent de luchthavenexploitatie van RTHA zijn afgeleid uit de jaarverslagen van de Schiphol Group. Er is voor deze MKBA (nog?) geen grondexploitatie opgesteld door de gemeente Rotterdam of de Schiphol Group. Grondkosten en grondopbrengsten van de gebiedsontwikkeling zijn geraamd op basis van kengetallen in Rotterdam en omgeving.
Figuur 1, Referentieprognose aantal handelsvluchten op RTHA
Voor een MKBA naar krimp- en uitbreidingsalternatieven van een luchthaven is de Leidraad luchtvaartspecifieke MKBA’s (Lieshout et al, 2021) opgesteld. Toepassing van deze leidraad aangevuld met recent wetenschappelijke inzichten omtrent de reistijdwaardering van passagiers, de ‘drempelwaarde’ voor de geluidshinder, de geldwaardering van CO2- en non-CO2klimaateffecten en de milieueffecten boven 3.000 voet vlieghoogte duiden er op, dat uitbreiding van een regionale luchthaven vanuit maatschappelijk oogpunt nadelig is voor Nederland. Het extra nut van uitbreiding voor de reizigers weegt niet op tegen de nadelen voor omwonenden, luchtkwaliteit, natuur en klimaat. Gebiedsontwikkeling middels een andere functie van het luchthaventerrein zal echter buiten beschouwing blijven in het MER en de MKBA van RTHA. Bovendien wordt in een luchtvaartMKBA’s het onderdeel ‘effecten voor de ruimtelijke ordening’ doorgaans op pro memorie gesteld. Deze post kan worden ingevuld door naar herontwikkeling te kijken. Daarmee voorziet deze
Leo Bus & Walter Manshanden
6
7
Bijlage B3
Samenvatting
Voor wat betreft schaduwprijzen van alle milieu-indicatoren is gebruik gemaakt van het Handboek Milieuprijzen (De Bruyn, 2023 CE Delft). De waardering van reistijden voor de bereikbaarheidseffecten voor de reizigers bij sluiting van RTHA is geraamd met behulp van de nieuwe waarderingskengetallen van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (Knoope, 2023). De discontovoeten zijn ontleend aan het Rapport Werkgroep discontovoet 2020 Versie 1.0 (Don, 2020).
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
Figuur 2 - Grondgebruik Stadskwartier Noorderbos *
Alternatieven voor RTHA De algemene conclusie van de probleemanalyse voorafgaande aan de MKBA is dat de relatieve en absolute schaarste bij woningen, bos en oppervlaktewater groot is. Uitbreiding daarvan in Rotterdam heeft naar verwachting positieve effecten op de welvaart. De alternatieven zijn derhalve gericht zijn op het verruimen van het aanbod van grond voor woningbouw, bos en oppervlaktewater en het beperken van de overlast door het vliegverkeer. Dit is uitgewerkt in het nulalternatief en drie projectalternatieven: Nulalternatief Het nulalternatief betreft de voortzetting van RTHA conform de uitkomst van het Participatietraject bij de aanvraag voor een nieuw luchthavenbesluit (RTHA, 2022b). Daarin wordt voor het commercieel verkeer in 2025 uitgegaan van het aantal vluchten in gebruiksjaar 2019 plus een ‘ontwikkelruimte’ vanwege vlootvernieuwing, die uit maximaal 8.760 extra handelsvluchten in 2035 bestaat.
* Bebouwing wordt gefaseerd aangelegd. Het deel van Park Zestienhoven dat binnen de geluidscontouren van RTHA ligt, kan in het Pioniersbos ook bebouwd worden met woningen. Bron: Ziegler | Branderhorst
Alternatief Zakenvliegveld Het doel van de gemeente Rotterdam was ooit om ‘Zestienhoven’ te ontwikkelen tot een zakenvliegveld. Dit alternatief daaraan invulling. Er vindt vanaf 2026 geen commerciële luchtvaart meer plaats, maar nog wel taxi- en zakenvluchten, politie- en medisch spoedverkeer, regeringsvluchten, lesvluchten, privévluchten e.d. De startbaan kan daarom worden verkleind en in plaats daarvan gebruikt worden voor de opwek van hernieuwbare energie. Alternatief Pioniersbos In dit alternatief vindt in het geheel geen luchtvaart meer plaats vanaf 2026. Het gehele terrein wordt openbaar gebied. Gebouwen en infrastructuur worden niet gesloopt. De natuur neemt het asfalt over en de gebouwen krijgen een andere functie. Door het ‘verdwijnen’ van de geluidscontour is aangrenzend aan het luchthaventerrein meer woningbouw mogelijk. Alternatief Stadskwartier Noorderbos Dit is het alternatief dat door Ziegler|Branderhorst is ontworpen als gebiedsontwikkeling van het RTHA-terrein. In dit alternatief vindt naast natuurontwikkeling ook nieuwbouw van woningen (30% sociale huur, 40% in het middensegment in de vrije sector), commercieel en maatschappelijk vastgoed plaats. Helikopters met een medische of maatschappelijke functie kunnen gebruik blijven maken van het terrein.
Zodoende ontstaat in de periode 2030 – 2065 een nieuwe woonwijk, die voldoet aan de normen in het wetsvoorstel Versterking regie volkshuisvesting (7 maart 2024) en de Rotterdamse referentiewaarden voor maatschappelijke voorzieningen.
Uitkomsten MKBA In deze MKBA is in de drie projectalternatieven Zakenvliegveld, Pioniersbos en Noorderbos, stopzetting van commerciële handelsvluchten op RTHA voorzien in 2026. De tijdhorizon van de MKBA is 100 jaar: 2026 – 2125. Voor alle posten in de overzichtstabellen is de standaard discontovoet 2,25%, met uitzondering van de financiële kosten en de vermeden luchtvaartinvesteringen waarvoor een verlaagde discontovoet van 1,6% geldt en het fietsverkeer waarvoor de verhoogde discontovoet van 2,9% is gehanteerd (Don, 2020).
Ter bepaling van de residuele grondwaarde is in de scenario’s LAAG en HOOG uitgegaan van een jaarlijkse reële prijsstijging van 1% (van Dijk, Groot, & Möhlmann, 2016). Voor de natuurkwaliteit is eveneens uitgegaan van een jaarlijkse reële prijsstijging van 1% (Koetse, Renes, Ruijs, & de Zeeuw, 2017). De relatieve prijsstijging van de reistijdeffecten verschilt enigszins per scenario en is eveneens circa 1% per jaar (Don, 2020). Voor de klimaateffecten is het prijspad in het Handboek Milieuprijzen overgenomen (de Bruyn et al., 2023).
Alternatief: Stadskwartier Noorderbos Leo Bus & Walter Manshanden
8
9
Samenvatting
Tabel 1 - Financiële kosten en opbrengsten (miljoen €, prijzen 2024) ten opzichte van het nulalternatief, 2026 – 2125, scenario LAAG Zakenvliegveld mln euro, 2024 Financiële opbrengsten Residuele grondwaarde Vermeden luchthaveninvesteringen Gemiste luchthavengelden Zon-pv en natuuropbrengsten
0 48 -211 22
Pioniersbos
Noorderbos
190 183 -279 -19
2.402 183 -279 60
Financiële kosten Verwerving en grondexploitatiekosten 0 -22 Investeringen natuur, sport, infrastructuur, zon-pv -18 -45 Beheer en onderhoud 28 83
-537 -134 -160
In- en uitverdieneffect
279
-24
Saldo van baten minus kosten
-154
17 108
1.814
Tabel 2 - Financiële kosten en opbrengsten (miljoen €, prijzen 2024) ten opzichte van het nulalternatief, 2026 – 2125, scenario HOOG Zakenvliegveld mln euro, 2024 Financiële opbrengsten Residuele grondwaarde Vermeden luchthaveninvesteringen en gemiste luchthavengelden Zon-pv en natuuropbrengsten Financiële kosten Verwerving en grondexploitatiekosten Investeringen natuur, sport, infrastructuur, zon-pv Beheer en onderhoud
Pioniersbos
Noorderbos
0
190
2402
-417 42
-412 -35
-412 115
0 -18 41
-22 -45 357
-537 -134 114
In- en uitverdieneffect financieel saldo
-64
6
282
Saldo van baten minus kosten
-416
38
1.830
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
gevoeligheidsanalyse nog nader onderzocht moeten worden. De welvaartseconomische rentabiliteit van het Pioniersbos is in beide scenario’s zeer hoog.
Het is in beide scenario’s financieel-economisch niet rendabel maar welvaartseconomisch wél rendabel om RTHA te verkleinen tot Zakenvliegveld. De effecten voor de omgeving en het klimaat overtreffen de financiële effecten en de effecten voor de passagiers. Verschillen tussen de scenario’s LAAG en HOOG hangen vooral samen met de geldwaardering voor de klimaateffecten. Het alternatief Pioniersbos is financieel-economisch rendabel, waarbij het financiële saldo in scenario LAAG groter is dan in scenario HOOG. Dit zal middels een
De effecten voor de omgeving en het klimaat zijn bij het Pioniersbos en het Noorderbos nagenoeg even hoog. Financieel-economisch bezien is echter het Stadskwartier Noorderbos aanzienlijk rendabeler dan de andere projectalternatieven of voortzetting van RTHA middels het nulalternatief. Daardoor is investeren in het Stadskwartier Noorderbos welvaartseconomisch ook meest rendabel van de projectalternatieven.
Tabel 3 - Maatschappelijke kosten en baten (miljoen €, prijzen 2024) ten opzichte van het nulalternatief, 2026 – 2125, scenario LAAG Zakenvliegveld Pioniersbos Noorderbos mln euro, 2024 Financieel saldo -154 108 1.814 Bereikbaarheidseffecten Vliegtuigpassagiers -319 -331 -331 Fietsverkeer 0 6 6 Omgevingseffecten Milieuprestatie gebouwen 0 -4 -18 Geluid 461 618 618 Luchtkwaliteit 250 250 250 Natuurkwaliteit 19 19 19 Veiligheid 0 0 0 Autoverkeer vliegtuigpassagiers -16 -17 -17 Klimaat CO2 klimaateffecten 260 260 260 Niet-CO2 klimaateffecten 654 654 654 Indirecte effecten Accijnzen en milieubelastingen overheid 28 30 Agglomeratie- en werkgelegenheidseffecten 0 0 Toerisme en recreatie 0 0 Saldo van baten minus kosten (marktprijzen)
1.182
1.592
Alternatief: Stadskwartier Noorderbos Leo Bus & Walter Manshanden
10
Bijlage B3
11
30 0 0 3.285
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Tabel 4 - Maatschappelijke kosten en baten (miljoen €, prijzen 2024) ten opzichte van het nulalternatief, 2026 – 2125, scenario HOOG Zakenvliegveld Pioniersbos Noorderbos mln euro, 2024 Financieel saldo -154 108 1.814 Bereikbaarheidseffecten Vliegtuigpassagiers -319 -331 -331 Fietsverkeer 0 6 6 Omgevingseffecten Milieuprestatie gebouwen 0 -4 -18 Geluid 461 618 618 Luchtkwaliteit 250 250 250 Natuurkwaliteit 19 19 19 Veiligheid 0 0 0 Autoverkeer vliegtuigpassagiers -16 -17 -17 Klimaat CO2 klimaateffecten 260 260 260 Niet-CO2 klimaateffecten 654 654 654 Indirecte effecten Accijnzen en milieubelastingen overheid 28 30 Agglomeratie- en werkgelegenheidseffecten 0 0 Toerisme en recreatie 0 0 Saldo van baten minus kosten (marktprijzen)
1.182
1.592
30 0 0 3.285
1 Introductie: aanleiding en proces
Alternatief: Stadskwartier Noorderbos Leo Bus & Walter Manshanden
12
13
Bijlage B3
Samenvatting
1.1 Aanleiding MKBA herontwikkeling RTHA-terrein De aanleiding voor deze MKBA is dat naar het oordeel van omwonenden van RTHA gebiedsontwikkeling van het terrein meer tegemoet komt aan maatschappelijke vraagstukken en behoeften dan het huidige gebruik. Dit betreft hoofdzakelijk het gebrek aan woningen, groen, natuur en schone lucht. Het gebrek aan woningen en groen hebben een gemeenschappelijke noemer: te weinig ruimte. Gebiedsontwikkeling door bestaande ruimte een andere bestemming te geven, is dan een mogelijke oplossingsrichting. De vraag is dan of dat financieel en maatschappelijk waarde oplevert.
Op initiatief van bewoners in en om Rotterdam is daarom een consortium van drie bureaus samengesteld om de maatschappelijke meerwaarde van gebiedsontwikkeling gericht op woningbouw, groen en natuur op het RTHA-terrein te onderzoeken. Een probleemanalyse, vast onderdeel van het proces van een MKBA, wees uit dat er inderdaad ruimtelijke knelpunten zijn in Rotterdam. De grondmarkt voor kantoren en bedrijfsterrein kent op termijn, hoewel er kwalitatieve mismatches zijn, geen kwantitatieve structurele tekorten. Er is wel gebrek aan woningen en groen, in het bijzonder bos. Herontwikkeling van het RTHA-terrein biedt ruime voor zulk grondgebruik èn heeft een ruimtelijke multiplier. De ruimtelijke zone met geluidsoverlast, met beperkingen qua gebiedsontwikkeling en waardeverlies, valt weg. Internationaal zijn er tal van van voorbeelden waarbij vliegvelden buiten gebruik zijn gesteld en zijn herontwikkeld. In Nederland hebben we de voormalige
Leo Bus & Walter Manshanden
14
militaire basis Soesterberg en het voormalige vliegveld Ypenburg, inmiddels een woonwijk, als voorbeelden. Bewoners onder de geluidscontour van RTHA hebben dit idee vormgegeven in ´Rotterdam Central Park´ (zie www.rotterdamcentralpark.nl). Bij vliegveld Maastricht Aachen Airport is een soortgelijk idee ontwikkeld (www.pleinairmaastricht.nl).
Stadskwartier Noorderbos
Maatschappelijke kosten-batenanalyses over groei of krimp van de luchtvaart wijzen op basis van wetenschappelijk onderzoek uit dat de groei van de luchtvaart vanuit maatschappelijk oogpunt nadelig is (zie bv. Blom et al, 2021, CE Delft). Het extra nut voor de reizigers weegt niet op tegen de nadelen voor omwonenden, luchtkwaliteit, natuur en klimaat. Luchtvaart heeft door het beslag op ruimte dichtbij grote steden economisch gesproken een ‘opportunity cost’: een alternatieve keuze heeft ook een waarde. Het effect op de ruimtelijke ordening is in veel MKBA’s over de luchtvaart op ‘pro memorie’ gesteld, terwijl onder die post in het geval van krimp van de luchtvaart of sluiting van een luchthaven alternatief ruimtegebruik onderzocht kan worden. Aanzetten tot onderzoek naar alternatief ruimtegebruik in MKBA’s over de luchtvaart zijn ten behoeve van de beleidsvorming rond Maastricht Aachen Airport opgesteld. In het alternatieve ruimtegebruik van een luchthaventerrein en de omliggende ruimte ‘onder de geluidscontour’ ligt een aanzienlijke potentiële waarde in het geval van sluiting. De mogelijke maatschappelijke baten van dat alternatieve gebruik blijven door dit op ‘PM’ te stellen buiten beeld.
MKBA
Bijlage B3
Inmiddels zijn er verschillende grote maatschappelijke vraagstukken die mede voortvloeien uit de beperkte beschikbaarheid van ruimte. Het betreft het grote tekort op de woningmarkt, de behoefte aan bos en ruimte voor water. Dit leidde ertoe dat op verzoek van de initiatiefnemers van Rotterdam Central Park er een alternatief stedenbouwkundig project voor het gebruik van het luchthaventerrein van RTHA is ontworpen. Dit alternatief ‘herontwikkeling RTHA-terrein’ is door Ziegler|Branderhorst ontworpen. De financiële, economische en maatschappelijke waarde van de verschillende alternatieven de herontwikkeling van het terrein is onderzocht door LeoBus en NEO Observatory. Dit rapport ‘MKBA herontwikkeling RTHA terrein’ doet verslag van de uitkomsten van dit onderzoek. De gebruikte kengetallen zijn opgenomen in de afzonderlijk beschikbare bijlage Kengetallen MKBA Herontwikkeling MKBA. Het resultaat van de probleemanalyse is eveneens separaat beschikbaar.
Deze MKBA herontwikkeling RTHA-terrein is opgesteld als ruimtelijk vraagstuk met alternatief ruimtegebruik voor luchtvaart in het perspectief. Juist door het alternatieve ruimtegebruik in plaats van luchtvaart ontstaat zicht op de mogelijke maatschappelijke waarde van dat alternatief ruimtegebruik van luchthaventerrein én de ruimte die een geluidscontour beslaat.
Voor een dergelijke herontwikkeling zijn verschillende argumenten voor beleidskeuzes. Het doel van de gemeente Rotterdam was ooit om de luchthaven te ontwikkelen tot een zakenvliegveld. Inmiddels is de luchthaven in de loop van de tijd ontwikkeld tot een vliegveld voor hoofdzakelijk niet-zakelijk verkeer, namelijk vakantie en bezoek aan familie en vrienden. Daarbij is de luchthaven onderdeel van de Schiphol Group geworden, waarvan de gemeente Rotterdam voor 2,2% eigenaar van de aandelen van deze overheids-NV is.
15
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
1.2 Proces aanvraag Luchthavenbesluit RTHA De Luchtvaartnota 2020-2050 Ministerie IenW, 2020, p82) geeft aan dat in het proces voor een luchthavenbesluit (LHB) een MER, MKBA en een second opinion de kennisbasis voor zo’n besluit leveren. De Luchtvaartnota 2020-2050 geeft aan dat het voor de besluitvorming over de aanvraag van een LHB van belang is dat alle relevante informatie in kaart wordt gebracht met betrekking tot de aspecten veiligheid, economie, milieu en leefomgevingskwaliteit en er daarmee een goede kennisbasis ligt waarmee publieke belangen in kaart worden gebracht. Op 28 juni 2023 is door RTHA voor het laatst een nieuwsbericht over de aanvraag voor een nieuw luchthavenbesluit op de website geplaatst (RTHA, 2023a). De luchthaven verwachtte toen eind 2023 het MER en bijbehorende onderzoeken te hebben afgerond en eind 2023 de aanvraag voor een nieuw luchthavenbesluit te kunnen indienen bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.
Op 18 december 2023 heeft de minister van Infrastructuur en Waterstaat de Tweede Kamer geïnformeerd, dat RTHA vertraging heeft opgelopen bij het milieuonderzoek (Harbers, 2023). Het vaststellen van het luchthavenbesluit zal naar verwachting van de minister dan doorschuiven naar de eerste helft van 2025.
Figuur 1•1 Overzicht besluitvorming RTHA Participatietraject RTHA Afronding 15 november 2022
MER door RTHA Afronding eind 2023 Planning niet gerealiseerd
Notitie Reikwijdte en Detailniveau Adviesaanvraag 10 januari 2023
Advies 24 april 2023
Aanvraag Luchthavenbesluit door RTHA
Vaststellen Luchthavenbesluit door IenW
Indiening eind 2023
Streven 1 januari 2025 Verschoven
Planning niet gerealiseerd
naar 1e helft 2025
Gebiedsontwikkeling blijft buiten beschouwing in de MER en de MKBA van RTHA. Bovendien wordt in luchtvaartMKBA’s het onderdeel ‘effecten voor de ruimtelijke ordening’ doorgaans op pro memorie gesteld. Deze post kan worden
Leo Bus & Walter Manshanden
Advies Commissie mer
16
ingevuld door naar herontwikkeling te kijken. Daarmee voorziet deze MKBA ‘herontwikkeling RTHA-terrein’ op initiatief van de bewoners in een kennisleemte.
2 De Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse 17
Samenvatting
2.1 Definitie MKBA ‘Herontwikkeling RTHA-terrein’ en voorschriften In een maatschappelijke kosten-batenanalyse worden de voor- en nadelen van een investeringsproject tegen elkaar afgewogen. Het is een economisch onderzoek dat informatie geeft om een afweging te maken op basis van toekomstige maatschappelijke kosten en baten van een investeringsproject of maatregel. Private bedrijven maken alleen een financiële analyse van investeringen zonder te kijken naar effecten voor anderen, natuur en klimaat. Dan telt alleen het financiële rendement voor de private eigenaren. Bij publieke investeringen, gericht op maatschappelijk nut, gaat het om beide: zowel het financiële als het maatschappelijke rendement telt in de afweging over de investering. Meestal gebeurt dat voorafgaand aan projecten. De MKBA is een economisch onderzoek om de omvang van het maatschappelijke rendement van een publieke investering te bepalen. De MKBA biedt zodoende informatie aan zowel beleidsmakers en politici als belanghebbenden
Figuur 2•1 - Afweging maatschappelijke kosten en baten
Kosten
Baten Milieu Gezondheid Bereikbaarheid
Financiële kost
en
Financiële opbrengsten
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Een MKBA laat zich als volgt omschrijven: • Het is een kwantitatieve raming van het verschil tussen project- of beleidsalternatieven voor de toekomstige Nederlandse welvaart ten opzichte van een nulalternatief waarin het project niet wordt uitgevoerd. • De toekomstige structurele ontwikkeling van de welvaart in het nulalternatief kunnen we als samenleving niet kiezen. De toekomst is onbekend. Daar bestaan scenario’s voor die deze ontwikkeling in de toekomst beschrijven. Dit zijn de Welvaart en Leefomgeving (WLO) scenario’s Laag en Hoog van het PBL en het CPB. • Het verschil in welvaartsontwikkeling [= effecten] wordt zoveel mogelijk in geld uitgedrukt, zodat effecten onderling vergelijkbaar en optelbaar zijn. • Zowel financiële kosten en baten (uitgaven en inkomsten) als een geldwaardering van maatschappelijke effecten (positief en negatief) komen in de MKBA aan de orde. In een MKBA worden zowel de geprijsde als de niet-geprijsde effecten in geld uitgedrukt. • De ontwikkeling van de waarde van alle effecten in de toekomst (de periode 2026-2125) worden naar het heden teruggerekend aan de hand van de discontovoet. • De MKBA biedt een ordening van wat we weten over een investeringsproject of maatregel en helpt de besluitvorming te verzakelijken. • Uitkomsten zijn niet exact maar kennen een bandbreedte.
Voor de uitvoering van MKBA’s bestaan richtlijnen voor onderzoekers over wat wel en niet geteld kan worden. Dat gaat over de vraag of iets al dan uitmaakt voor de nationale welvaart. Soms treden er een verschuivingen op, zoals een andere luchthaven van vertrek, of treedt er verdringing op, zoals gebeurt op de grondmarkt of arbeidsmarkt in het geval van grote schaarste. Dan telt het effect niet voor de nationale welvaart. In 2013 hebben CPB (Centraal Planbureau) en PBL (Planbureau voor de Leefomgeving) de Algemene leidraad voor maatschappelijke kosten-batenanalyse uitgebracht (Romijn & Renes, 2013). Met deze leidraad is de MKBA toepasbaar gemaakt voor alle beleidsterreinen. Meer recent heeft het CPB aanbevelingen geformuleerd om het brede welvaartsperspectief mee te nemen in een MKBA (Bos & Tijm, 2022). De werkinstructie ‘van GREX naar MKBA’ geeft aan, welke financiële kosten en opbrengsten van de grondexploitatie worden opgenomen in de MKBA (Boelman, et al., 2012). Tevens is gebruik gemaakt van de toelichting van het CPB voor het maken van een MKBA van gecombineerde gebiedsontwikkeling en infrastructuurprojecten (Bos en Verrips, 2019). Naast richtlijnen zijn er kengetallen voor allerlei soorten effecten. Zoveel mogelijk wordt gebruik gemaakt van kengetallen met een wetenschappelijke grondslag.
In 2021 is een werkwijzer voor luchtvaartspecifieke MKBA’s uitgebracht (Lieshout, et al., 2021). Bij deze werkwijzer was een onderzoeksagenda gevoegd, waarvan een deel van het aanbevolen onderzoek inmiddels is uitgevoerd. Dit heeft geleid tot nieuwe waarderingen voor o.a. geluid en reistijd en een schatting van de toekomstige niet-CO2 klimaatimpact per luchthaven. In deze MKBA Herontwikkeling RTHAterrein is gebruik van gemaakt van deze nieuwe waarderingen. De bereikbaarheidseffecten voor de reizigers zijn voor alle vervoerwijzen te ramen met behulp van de nieuwe waarderingskengetallen van het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid (Knoope, 2023). De milieu- en gezondheidseffecten kunnen gewaardeerd worden met de laatste versie van het Handboek Milieuprijzen van CE Delft (de Bruyn, et al., 2023). Deze vier publicaties vormen de grondslag van deze MKBA ‘herontwikkeling RTHA-terrein’.
Leo Bus & Walter Manshanden
18
19
Bijlage B3
Samenvatting
2.2 Stappen voor de MKBA: probleemanalyse en opstelling alternatieven In het proces van deze MKBA zijn drie stappen te onderscheiden: 1 probleemanalyse 2 ontwerp van het project Herontwikkeling RTHA-terrein 3 economisch onderzoek van de alternatieven in het ontwerp: de MKBA In het proces van een MKBA is de probleemanalyse een eerste stap: wat is het probleem en wat draagt bij aan een oplossing? Op basis daarvan is het alternatief ‘herontwikkeling RTHA-terrein’ door Ziegler|Branderhorst ontworpen. Vervolgens is dat door middel van een MKBA onderzocht. Er is een verslag van de probleemanalyse separaat beschikbaar. Het ontwerp ‘Herontwikkeling RTHAterrein’ is door Ziegler|Branderhorst kwantitatief uitgewerkt en vormt de input voor de economen. In een MKBA wordt een situatie waarin het project niet wordt uitgevoerd vergeleken met een situatie waarin het project wel wordt uitgevoerd. Het eerste is het nulalternatief, het tweede wordt het beleidsalternatief genoemd. Er zijn in dit project vervolgens drie verschillende beleidsalternatieven ontwikkeld. Uitkomsten probleemanalyse De probleemanalyse was gericht op het vinden van maatschappelijke behoeften in Rotterdam waar de ruimte van het RTHA-terrein in zou kunnen voorzien. Dan gaat het om behoeften waar de schaarste relatief het grootst is en extra grond daarvoor de welvaart positief beïnvloed.
Met betrekking tot het ruimtegebruik voor wonen, kantoren, bedrijfsterrein en openbaar groen werden de volgende conclusies getrokken: • Op de woningmarkt is er in de regio Rotterdam sprake van zowel krapte (lage leegstand en hoge prijsstijging) als een groot verschil tussen de woningbouw-taakstelling 2030 en de gerealiseerde nieuwbouw 2012-’22. De krapte op de woningmarkt neemt er, evenals elders in Nederland, toe. • Op de kantorenmarkt is er geen sprake van structurele krapte. Kantoren worden getransformeerd en thuiswerken neemt toe. Er is vraag naar duurzame kantoren op centrale lokaties vanwege de bereikbaarheid per openbaar vervoer. • Op de markt voor bedrijfsterrein is er op lange termijn (2030) bij benadering evenwicht. Informatie over prijzen ontbrak evenwel. Aangenomen is dat eventuele krapte wordt opgevangen door efficiënter ruimtegebruik van bedrijfsterrein als gevolg van hogere grondprijzen. • Rotterdammers hebben de laagste hoeveelheid bos per 1000 inwoners ten opzichte van de inwoners van de andere drie grote steden.
Leo Bus & Walter Manshanden
20
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
De algemene conclusie is dat de relatieve en absolute schaarste bij woningen en bos groot is. Uitbreiding daarvan in Rotterdam heeft naar verwachting positieve effecten op de welvaart. Uit aanvullende informatie blijkt dat er op termijn knelpunten ontstaan met betrekking tot de beschikbaarheid van drinkwater en grotere fluctuaties van droge en natte periodes. De alternatieven zullen derhalve gericht zijn op het verruimen van het aanbod van grond voor woningbouw, bos en oppervlaktewater. Dit is uitgewerkt in het nulalternatief en drie beleidsalternatieven.
Figuur 2•2 - Alternatieven in de MKBA Noorderbos
Projectalternatieven
Pioniersbos
Alternatieven in MKBA
Zakenvliegveld
Voortzetting RTHA conform aanvraag luchthavenbesluit
Nulalternatief
0 Nulalternatief Het nulalternatief betreft de voortzetting van RTHA conform de uitkomst van het Participatietraject bij de aanvraag voor een nieuw luchthavenbesluit (RTHA, 2022b). Daarin wordt voor het commercieel verkeer in 2025 uitgegaan van het aantal vluchten in gebruiksjaar 2019 plus een ‘ontwikkelruimte’ vanwege vlootvernieuwing, die bestaat uit maximaal 8.760 extra handelsvluchten in 2035. Zakenvliegveld In dit alternatief vindt vanaf 2026 geen commerciële luchtvaart meer plaats, maar nog wel taxi- en zakenvluchten, politie- en medisch spoedverkeer, regeringsvluchten, lesvluchten, privévluchten e.d. Commercieel groot verkeer (vliegtuigen zwaarder dan > 6 ton) kan niet meer plaatsvinden op RTHA. De startbaan kan daarom worden verkleind en in plaats daarvan gebruikt worden voor de opwek van hernieuwbare energie.
Pioniersbos In dit alternatief vindt in het geheel geen luchtvaart meer plaats vanaf 2026. Het gehele terrein wordt openbaar gebied. Gebouwen en infrastructuur worden niet gesloopt. De natuur neemt het asfalt over en de gebouwen krijgen een andere functie. Voorbeelden daarvan zijn voormalige vliegbasis Soesterberg en het Wonderwoud op voormalig vliegveld Oostakker bij Gent. Door het ‘verdwijnen’ van de geluidscontour is aangrenzend aan het luchthaventerrein meer woningbouw mogelijk. Noorderbos In Stadskwartier Noorderbos vindt naast natuurontwikkeling ook nieuwbouw van een woningen (30% sociale huur, 40% in het middensegment in de vrije sector) en commercieel vastgoed plaats. Het maatschappelijk vastgoed voldoet aan de Rotterdamse referentiewaarden voor maatschappelijke voorzieningen. Helikopters met een medische of maatschappelijke functie kunnen gebruik blijven maken van het terrein. Zodoende ontstaat in de periode 2030 – 2065 een nieuwe woonwijk.
21
Samenvatting
Figuur 2•3 - Stadskwartier Noorderbos
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
2.3 Grondgebruik plangebied per alternatief Voor de MKBA is het grondgebruik van het nulalternatief en de beleidsalternatieven uitgewerkt in hoeveelheden, namelijk het aantal vierkante meter, en vervolgens in prijzen en bijkomende kosten. Daarmee wordt in het volgende hoofdstuk het financiële effect van herontwikkeling in de alternatieven berekend. In het nul-alternatief verandert het huidige grondgebruik niet. De startbaan op RTHA blijft 2200 meter lang en 45 meter breed. Bij het alternatief Zakenvliegveld is het grondgebruik binnen het RTHA-kavel gelijk aan het nulalternatief, behoudens een gedeelte van de startbaan dat gebruikt zal worden voor uitbreiding van het zonnepark. Voor het alternatief Zakenvliegveld volstaat een asfaltbaan van 1275 meter lengte en 30 meter breedte. Deze afmetingen zijn ontleend aan vliegveld De Kooy dat van alle kleine luchthavens in Nederland de grootste startbaan heeft. Ter vergelijking: op Kempen Airport bij Budel (Noord-Brabant) vindt het grootste aantal zakenvluchten van alle kleine luchthavens plaats, waar de startbaan 1199 meter x 23 meter meet.
Bron: Ziegler|Branderhorst
Bij het Pioniersbos en het Noorderbos wordt de startbaan ook voor het zakenverkeer gesloten. De zonnepanelen worden naar de daken van de huidige gebouwen verplaatst, wat door glinstering van de zon (problematisch voor piloten van toestellen voor het handelsverkeer) bij het Nulalternatief in mindere mate mogelijk is. Bij het alternatief Pioniersbos blijft het grondgebruik binnen het RTHA-kavel eveneens gelijk aan het
Leo Bus & Walter Manshanden
22
nulalternatief. De vliegveldverharding wordt bij het Pioniersbos niet gesloopt, maar krijgt natuurlijke vegetatie. De gebouwen op het luchthaventerrein krijgen een andere functie en vanwege het wegvallen van de geluidscontouren worden buiten het RTHA-kavel op de huidige ‘overige’ verhardingen woningen gebouwd. Het grasland van RTHA wordt grotendeels ingericht als bos. Bij het alternatief Noorderbos vindt een transformatie van het RTHA-kavel plaats. Bij het Noorderbos wordt een deel van de huidige gebouwen gesloopt. Daarvoor in de plaats komen woningen, commercieel en maatschappelijk vastgoed. In de herontwikkeling in het alternatief Noorderbos is de bouw van woningen en ander vastgoed zowel geprojecteerd op als buiten het RTHA terrein. Het grasland van RTHA wordt ingericht als bos en daarnaast worden bij het Noorderbos ook sportterreinen en waterplassen aangelegd. Daarnaast wordt bij het Pioniersbos en het Noorderbos ook fietsinfrastructuur aangelegd op de voormalige luchthaven. In bijlage B3 is het grondgebruik per alternatief gesplitst in binnen en buiten het RTHA-kavel.
23
Samenvatting
Tabel 2•1 - Grondgebruik in het nulalternatief en de projectalternatieven Nulalternatief Zakenvliegveld hectare hectare Verhardingen Vliegveldverharding Weg (gemengd verkeer) Bovengrondse spoorbaan Fietsinfrastructuur Zon-pv grondgebonden Gebouwen en overige
39,3 52,4 2,9 0 7,7 99,5
33,3 52,4 2,9 0 13,7 99,5
Pioniersbos hectare
Noorderbos hectare
0 52,4 2,9 4,5 0 99,5
0 47,7 0 9,5 0 55,7
Groen Bos 19,2 19,2 138,1 109,5 Grasland 168 168 52,3 39 Sportterrein 0 0 0 9,3 Tuinen, collectieve tuin 0 0 0 31,5 Vliegveldvegetatie, maaiveld 0 0 39,3 39,8 Water 21,2 21,2 21,2 67,9 TOTAAL
410
410
Bron: Ziegler|Branderhorst
Figuur 2•4 - Bebouwing in het Stadskwartier Noorderbos
410
410
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
Bij het Zakenvliegveld zal vergeleken met het Nulalternatief geen vastgoedontwikkeling plaatsvinden. Door het verdwijnen van de geluidscontouren kan bij het Pioniersbos buiten het RTHA-kavel de wijk Park Zestienhoven voltooid worden tussen 2030 en 2035. Bij het alternatief Noorderbos vindt zowel binnen als buiten het RTHA-kavel gebiedsontwikkeling plaats, waarbij tussen 2030 en 2065 negen verschillende bebouwingstypes worden gerealiseerd (zie bijlage B3).
Tabel 2•2 Vastgoedontwikkeling binnen en buiten RTHA-kavel, uitbreiding bruto vloeroppervlakte (bvo) t.o.v. nulalternatief Zakenvliegveld Pioniersbos Noorderbos Noorderbos binnen RTHA buiten RTHA Woningbouw Rijwoningen Appartementen Studio’s
m2 bvo
m2 bvo
m2 bvo
m2 bvo
0 0 0
133.296 0 0
25.275 260.167 16.324
133.296 939.520 0
Utiliteitsbouw Bedrijfsruimte 0 0 30.460 61.671 Kantoren 0 0 71.073 143.899 Winkels 0 0 41.549 142.238 Maatschappelijk vastgoed 0 0 15.861 53.927 TOTAAL
0
133.296
460.709
1.474.551
Bron: Ziegler|Branderhorst
Bovenstaande tabel geeft de uitbreiding van de bruto vloeroppervlakte van het vastgoed ten opzichte van het Nulalternatief. Bij het Noorderbos worden in totaal 13.326 wooneenheden gebouwd binnen en buiten het RTHA-kavel: • 1.057 rijwoningen (waarvan 889 woningen eveneens bij het Pioniersbos) • 11.997 appartementen • 272 studio’s De gebiedsontwikkeling vindt gefaseerd plaats in de periode 2026 – 2065. Na sluiting van de luchthaven wordt bij het Noorderbos 280.703 m² bruto vloer oppervlakte gesloopt en blijft 234.557 m² bruto vloer oppervlakte van bestaande gebouwen gehandhaafd. De fasering bepaalt wanneer welke kosten en baten vallen in de toekomst.
Bron: Ziegler|Branderhorst
Leo Bus & Walter Manshanden
24
25
Samenvatting
Figuur 2•5 - Fasering gebiedsontwikkeling
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
2.4 Toekomstscenario’s en referentieprognose handelsvluchten RTHA De ontwikkeling van de alternatieven (die verkiesbaar zijn) in de toekomst wordt berekend tegen de achtergrond van de scenario’s Laag en Hoog voor de toekomstige ontwikkeling van de bevolking, de arbeidsmarkt en de economie, die in 2015 door het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving zijn omschreven in de toekomstverkenning Welvaart- en Leefomgeving (WLO). Zolang deze lange termijn scenario’s niet zijn geactualiseerd, blijven zij in Nederlandse MKBA’s de basis vormen voor de raming van de welvaartseffecten (CPB/PBL, 2015).
Bron: Ziegler|Branderhorst
Omdat een MKBA doorgaans een tijdhorizon van 100 jaar heeft, zijn ook de klimaatscenario’s voor de klimaatverandering in Nederland rond 2100 in beschouwing genomen (KNMI, 2023). Bij de invulling van de alternatieven in deze MKBA zijn ook de vier ruimtelijke toekomstscenario’s in beschouwing genomen, die voor de inrichting van Nederland in 2050 zijn ontwikkeld (PBL, 2023).
Figuur 2•2 Overzicht toekomstscenario’s CPB/PBL (2015), Nederland in 2030 en 2050
PBL (2023), Ruimtelijkeverkenning 2023
•W elvaart en leefomgeving (WLO) scenario's Hoog en Laag •W orden door I&W gebruikt in mobiliteitsmodellen en referentieprognoses luchtvaart
•V ier scenario's voor de inrichting van Nederland in 2050
KNMI (2023), Klimaatscenario's voor Nederland in 2050 en 2100 • Ter vervanging van de KNMI '14 klimaatscenario's
Bron: Ziegler|Branderhorst
Leo Bus & Walter Manshanden
26
27
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Het ministerie van IenW laat jaarlijks een zogenoemde referentieprognose opstellen van het passagiers- en vrachtvolume en aantal vliegbewegingen van de commerciële luchtvaart in de WLO scenario's Laag en Hoog (Significance, 2023). In deze MKBA vormt de meest recente referentieprognose het uitgangspunt voor de ontwikkeling van het aantal passagiers en vliegbewegingen bij het Nulalternatief, waarbij tevens rekening gehouden is met de gestelde capaciteitsbeperkingen in de concept Notitie reikwijdte en detailniveau van RTHA ten behoeve van de aanvraag voor een nieuw Luchthavenbesluit (RTHA, 2022b). Dit houdt in, dat het aantal handelsvluchten op RTHA in scenario Hoog na 2035 niet meer zal toenemen. De luchthavencapaciteit wordt begrensd door de rode lijn in onderstaande figuur. Benadrukt wordt dat het aantal passagiers desondanks kan toenemen door een hogere bezetting en de inzet van grotere vliegtuigen.
Figuur 2•7 - Referentieprognose aantal handelsvluchten op RTHA
Financiële effecten
Bron: CBS, Significance 2023, RTHA 2022b
Leo Bus & Walter Manshanden
3
28
29
Bijlage B3
Samenvatting
3.1 Inleiding In een MKBA worden niet alleen financiële kosten en baten geraamd, maar ook maatschappelijke effecten zoals kwaliteit van de leefomgeving, gezondheidseffecten en bereikbaarheidseffecten. Financiële effecten worden in een MKBA middels marktprijzen geraamd. Voor de waardering van de maatschappelijke effecten wordt gebruik gemaakt van schaduwprijzen, de waarschijnlijke marktprijs als er voor de maatschappelijke effecten een markt van vraag en aanbod zou bestaan. Figuur 3•1 - Financiële en maatschappelijke effecten in de MKBA Financieel saldo
Schaduwprijzen
• residuele grondwaarde (vermeden) investeringen luchthaven • (lagere) luchthavengelden • exploitatie-opbrengsten-natuur
• milieuprestatie gebouwen
• verwerving • grondproductiekoslen • aanleg natuur, infrastructur en sportterrein • beheer- en anderhoudskosten
• (minder) geluid • luchtkwaliteit • natuurkwaliteit • klimaat
• bereikbaarheid door de lucht • bereikbaarheid per fiets
Leo Bus & Walter Manshanden
30
De kosten van een projectalternatief kunnen zowel hoger als lager zijn dan van het nulalternatief. De baten kunnen ook positief als negatief zijn. Positieve baten en lagere kosten hebben een plusteken in de MKBA, negatieve baten en hogere koten een minteken. De verdisconteerde bedragen verschijnen in het resultaat van de MKBA in hoofdstuk 8. Financiële kosten en opbrengsten De bepaling van het financiële saldo van de verschillende projectalternatieven in deze MKBA bestaat uit
MKBA
In zowel het financiële als het maatschappelijke blok van de MKBA wordt voor elk effect in twee stappen een monetaire waarde berekend: eerst wordt een nominaal bedrag berekend, dat bestaat uit hoeveelheid (bv. ton CO2) vermenigvuldigd met de prijs per jaar (de prijs van een ton CO2). In een tweede stap wordt het jaarlijkse bedrag over de periode 2026-2125 verdisconteerd naar het heden in marktprijzen (inclusief btw) van 2024.
Bijlage B3
verschillende onderdelen. De alternatieven variëren qua mate van luchthaven- en grondgebruik. Bij de projectalternatieven is ten opzichte van het nulalternatief sprake van vermeden of lagere luchthaveninvesteringen maar ook gemiste luchthavengelden. Stadskwartier Noorderbos zal een hogere grondwaarde hebben dan het Nulalternatief, maar de grondkosten zullen ook hoger zijn. Daar tussen in bevinden zich de alternatieven Zakenvliegveld en Pioniersbos zich. Dat betekent dat luchthaven- en grondexploitatie anders kan uitpakken per alternatief.
3.2 Residuele grondwaarde Grondexploitanten (meestal een overheid) berekenen de grondwaarde veelal aan de hand van de residuele grondwaardemethode. Hierbij worden de grondopbrengsten gebaseerd op de prijs die de projectontwikkelaar bereid is te betalen. Na aftrek van alle kosten is het residu de opbrengst voor de grondexploitant. Indien de totale kosten hoger liggen dan de verkoopwaarde van de grond, ontstaat een negatieve residuele grondwaarde en kost het verkopen van de grond de grondexploitant dus meer dan het oplevert.
• veiligheid [nihil]
Er is sprake van een welvaartseffect, indien er op nationaal niveau sprake is van een prijsverschil tussen een projectalternatief en het nulalternatief. Het linker, blauwe blok geeft aan welke financiële effecten in dit hoofdstuk 3 geraamd worden, terwijl het rechter, groene blok een overzicht geeft van de (overige) maatschappelijke effecten (hoofdstuk 4 t/m 6. Buiten deze effecten treden er ook indirecte effecten op, die in hoofdstuk 7 aan de orde komen.