Rapport BTV Ruim baan voor Rotterdam
Tekst van het document
Stadskwartier Noorderbos: de beste (her)-bestemming voor Rotterdam Airport
Ziegler | Branderhorst
Leo Bus & Walter Manshanden
Urgenda
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling MKBA RTHA-terrein
Voorwoord Samenvatting Alternatieven voor vliegveld RTHA Veel extra baten bij een groen-blauwe woon-werkwijk als alternatief Urgenda??
Rapportage A Stadskwartier Noorderbos
Een alternatief voor luchthaven Zestienhoven Ziegler | Branderhorst
Rapportage B MKBA herontwikkeling RTHA-terrein Hoofdrapport Leo Bus & Walter Manshanden
Bijlage B3 Rapport??? grondgebruik per alternatief gesplitst in binnen en buiten het RTHA-kavel Lorem ipsum
3
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling MKBA RTHA-terrein
Ruim baan voor Rotterdam Wie een keertje vanaf Rotterdam Centraal de fiets heeft gepakt naar de Erasmusbrug en de Kop van Zuid, kan het niet ontkennen: Rotterdam wil vooruit. Maar wie diezelfde afstand precies de andere kant op aflegt, krijgt het omgekeerde idee. Opgesloten tussen woonwijken en de stadsring ligt daar Rotterdam The Hague Airport.
Als Bewonersgroep Tegen Vliegoverlast (ook wel BTV-Rotterdam Airport) kaarten we al jaren bij de verschillende overheden aan dat het vliegverkeer van Rotterdam The Hague Airport ernstige gezondheidsschade en hinder veroorzaakt voor meer dan 100.000 omwonenden. En dit terwijl Schiphol binnen een half uur te bereiken is. Als bewonersinitiatief zijn we actief op zoek gegaan naar een alternatief waarmee we de overlast wegnemen en tegelijkertijd de belangrijkste problemen oplossen waar de stad Rotterdam mee te maken heeft. Problemen als waterveiligheid bij hoog water, het laagste percentage groen per inwoner van de grote steden in Nederland en het gebrek aan plek voor nieuwbouw. Dat alternatief hebben we gevonden. Onder de werktitel ‘Stadskwartier Noorderbos’ lossen we vele problemen op van de verschillende overheden en geven we Rotterdam een geweldige nieuwe wijk met 12.500 woningen voor zeker 25.000 mensen, 10.000 nieuwe banen en een enorm waterbergingsgebied. We vullen een deel van de bossenstrategie in met een groot extra bos en we verlagen de uitstoot van fijnstof en CO2 in het gebied. De verbindingen met andere wijken en met Delft en Den Haag worden vele malen beter en er komt meer ruimte voor natuur en recreatie. Bovenal maken we een eind aan die verschrikkelijke geluidsoverlast.
In de kosten-batenanalyse laten we zien dat het een cijfermatig onderbouwde rationele keuze zou zijn, als deze nieuwe wijk gebouwd wordt op de plek van het vliegveld. In het uitgewerkte plan van Ziegler|Branderhorst worden de cijfers en ideeën omgezet in concrete en voorstelbare plannen. Kortom: Stadskwartier Noorderbos biedt ruim baan voor Rotterdam en haar inwoners. Als plek om te wonen, werken, leren en recreëren. Graag overhandigen we deze visie hierbij aan de gemeente Rotterdam, de provincie en het Rijk. Wij zijn er enthousiast over, en hopen dat veel Rotterdammers er net zo warm voor lopen als wij. Laten we er samen werkelijkheid van maken! Alfred Blokhuizen Voorzitter en oprichter
Ziegler | Branderhorst
4
5
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Samenvatting
Alternatieven voor vliegveld RTHA Veel extra baten bij een groen-blauwe woon-werkwijk als alternatief Lorem ipsum afzender 6
7
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Samenvatting
Alternatieven voor vliegveld RTHA Veel extra baten bij een groen-blauwe woon-werkwijk als alternatief Lorem ipsum afzender Urgenda
8
9
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
Aanleiding Op verzoek van Rotterdamse bewonersgroepen rondom het vliegveld is er gekeken of een andere invulling van het hele gebied op en rond Rotterdam The Hague Airport (RTHA) meerwaarde zou kunnen hebben voor Rotterdam en omgeving ten opzichte van het huidige vakantievliegveld. Er zijn veel verschillende redenen om het gebied anders in te vullen, want Rotterdam kent op dit moment veel opgaven waar nu nog geen oplossingen voor zijn, zoals: • oplopend woningtekort. Het doel van Rotterdam is 50.000 extra woningen tot 2035; • een prangende wateropgave: er is veel extra waterberging noodzakelijk; • gebrek aan groen. Rotterdam heeft het kleinste bosoppervlak per inwoner van alle grote steden in Nederland. Aan de noordrand wordt een natuurverbindingszone onderbroken door het vliegveld; • gezondheidsschade bij omwonenden door uitstoot en geluidshinder veroorzaakt door het vliegveld. 154.000 huishoudens hebben last van 40 dB geluidsoverlast of meer; • een klimaat- en natuuropgave die nog meer uitwerking behoeft.
Urgenda
10
11
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
Opzet van dit rapport Deze bundel bevat twee rapportages over de toekomst van het luchthaventerrein van Rotterdam The Hague Airport (RTHA), ooit vliegveld Zestienhoven: 1 een maatschappelijke kostenbatenanalyse (MKBA), waarin de financiële, economische en maatschappelijke waarden van drie alternatieven voor de (her)ontwikkeling van RTHA zijn onderzocht; en 2 een stedenbouwkundig rapport, met een uitgewerkt alternatief voor de invulling van het terrein, onder de naam ‘Stadskwartier Noorderbos’. Het is een ruimtelijk voorstel voor een toekomstbestendig Rotterdams stadsdeel, met veel ruimte voor woningen, bedrijvigheid, water, bos en natuur.
Huidige situatie van de Rotterdamse luchthaven Urgenda
12
13
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Conclusies MKBA Het alternatief Stadskwartier Noorderbos komt ondubbelzinnig als beste uit de maatschappelijke kosten- en batenanalyse, zowel op het gebied van gezondheid, milieu en klimaat, als financieel. Op basis van die uitkomst is het ontwerpbureau voor stedenbouw en architectuur Ziegler|Branderhorst een alternatief gaan uitwerken, wat we hier Stadskwartier Noorderbos hebben gedoopt. Zij deden dit aan de hand van vijf thema’s: waterberging, natuur, wonen, werken en mobiliteit. Samenvattend wordt het volgende gerealiseerd in dit toekomstplan:
Maatschappelijke kosten en baten In de MKBA zijn drie alternatieven doorgerekend naast doorgaan op de oude voet (nulalternatief): 1. een zakenvliegveld: geen vakantievluchten, wel zakenvluchten; 2. pioniersbos: stop luchtvaart en natuur krijgt de vrije hand; 3. Stadskwartier Noorderbos: geen luchtvaart (alleen medische helikopters), wel stadsontwikkeling met een nieuwe woon-werkwijk, meer bos, water en natuur.
Uitkomsten MKBA Nulalternatief Zakenvliegveld Pioniersbos Stadskwartier N-bos
Urgenda
Financieel-economisch
Welvaart-economisch
Nauwelijks rendabel Niet rendabel Rendabel Zeer rendabel
Ongunstig Gunstig Zeer hoog Zeer hoog
14
1. 12.500 nieuwe woningen voor 25.000 bewoners. Na sluiting van de luchthaven wordt eerst Park16Hoven afgebouwd (900 woningen) en daarna komen er per jaar ongeveer 400 woningen bij, duurzaam en betaalbaar. 2. 10.000 nieuwe werkplekken, vele op de nieuwe kennis- en leercampus bij de oude terminal. Hier is ruimte voor een MBO en een afdeling van de Erasmus Universiteit of de TU Delft. Een deel van de oude landingsbaan wordt ingericht als atletiekbaan om te voorzien in een gezonde werk- en leefbalans. Voor de 150 mensen in de directe banen op de luchthaven die verdwijnen, wordt nieuw werk gezocht. 3. Waterberging van 270.000 kuub: er komt een grote waterbuffer met fluctuerend waterpeil in de vorm van de Noorderplas. Het oorspronkelijke slotenpatroon komt terug in de wijk. De Noorderplas wordt ook een zwemplas voor recreatie, inclusief een strand met zicht op de oude terminal. 4. Natuur: het Noorderbos vult de keten op die nu werd doorbroken door het vliegveld. Daardoor ontstaat 1 grote groene rand, inclusief fietspaden, van het Maasland tot aan Gouda en van Rotterdam Centrum tot Midden-Delfland. De extra bomen hebben veel functies en zorgen ook dat de landelijke bossen-opgave sneller gehaald wordt. Naast recreatie en ontspanning biedt het Noorderbos ook ruimte aan stadslandbouw, zoals voedselbossen.
5. Mobiliteit: in deze nieuwe stadswijk krijgen wandelen, de fiets en het OV de voorkeur. Het wordt een autoluw, maar zeer goed bereikbaar gebied. Er komen nieuwe fietsroutes naar Den Haag, metrobussen en er komen allerlei vormen van deelmobiliteit.
15
Bijlage B3
Samenvatting
Klimaatschade
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
Conclusie: de beste (her)-bestemming voor Rotterdam Airport
0,13/kg CO
2
Fijnstof & geluid Makkelijk op va
kantie
WOZ 155.000 won
Werkgelegenh eid
Beperking won
n, 2000 totaal
s
ligt er een uitgewerkt en gekwantificeerd voorstel met filmen beeldmateriaal. Alles om de verbeelding aan te zetten en te gaan dromen over een waterrijke, groene nieuwe stadswijk voor alle Rotterdammers. Wat houdt ons nog tegen om het ook echt te realiseren? Het kan!
ingen
ingbouw
– 7650 woninge
Voordelen
Urgenda
en
Daling woningp rij
16.530 vluchten
150 directe bane
soverlast
156.435 melding
De alternatieve invulling van het RTHA terrein levert de stad meer woningen, banen, gezondheid, waterberging en natuur op. De baten van dit alternatief zijn vele malen hoger dan de huidige invulling van het grote gebied. Met het geschetste voorstel voor een Stadskwartier Noorderbos
n
Bekijk de video
Nadelen
16
Neem een kijkje in heden, verleden en mogelijke toekomst van het poldergebied waar nu Rotterdam Airport ligt.
17
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA
Bijlage B3
Rapportage
Stadskwartier Noorderbos Een alternatief voor luchthaven Zestienhoven Ziegler Ziegler| Branderhorst | Branderhorst 18
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Dit document toont de stedenbouwkundige onderbouwing voor het alternatief voor Luchthaven Rotterdam The Hague Airport. Kijk op Alternatiefvoordeluchthaven.nl voor de video en MKBA. Alle beelden zijn gemaakt door Ziegler | Branderhorst, tenzij anders vermeld.
We lopen de toren van de oude Terminal op en zien de skyline van Rotterdam. Ik zie boomkronen en in de verte een groep ganzen overvliegen. Het geluid van de vleugels komt dichterbij. Delen asfalt zien we door ons Noorderbos heen. Aangelegd als opstijg- en landingsbaan van vliegveld Zestienhoven. Ze herinneren me aan de luchthaven die hier in de stad lag.
Ziegler | Branderhorst
3
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
Inhoud
Ziegler | Branderhorst
Inleiding Begrippen
7 9
1. Waarom een alternatief? Aanleiding
11 12
2. Welke claim legt de luchthaven op de omgeving? Historie van de plek Het luchthaventerrein en omgeving Een luchthaven binnen de ring
17 18 24 28
3. Kan het ook anders? Introductie Stadskwartier Noorderbos Droge voeten voor de Rotterdammer Een Noorderbos voor iedereen Wonen in biobased gebouwen Slim gebruikmaken van mobiliteit Werken aan een stad in balans Fasering
35 36 42 50 58 64 70 76
4. Wat levert het op? Overzicht MKBA
81 83
Bronnen
86
5
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Inleiding Stadskwartier Noorderbos biedt een stedenbouwkundig alternatief voor de luchthaven RTHA in Rotterdam. De luchthaven drukt op de ontwikkeling van de stad en de bouw van woningen, en zorgt voor ernstige hinder en gezondheidsschade bij omwonenden. Daarnaast ligt de luchthaven tegenwoordig zelfs binnen de ring van Rotterdam. Moet zo’n groot gebied wel gebruikt worden voor een luchthaven, terwijl er zoveel andere vraagstukken in de stad en regio liggen? Met het alternatief voor de luchthaven ontstaat een unieke kans: een gebied ter grootte van Rotterdam-Centrum komt vrij voor herontwikkeling. Het uitgewerkte alternatief voor de luchthaven in dit rapport biedt ruimte voor betaalbare duurzame woningen, een innovatieve campus, snelle fietsverbindingen richting Den Haag en een plas om te recreëren, die tegelijkertijd dient als waterbuffer voor de stad. Een heus nieuw stadsbos zorgt voor heel veel ademruimte. Deze stedenbouwkundige invulling is onderbouwd door middel van een Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse.
Ziegler | Branderhorst
6
7
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Begrippen Leeswijzer De stedenbouwkundige onderbouwing is verdeeld in verschillende hoofdstukken: • Waarom een alternatief? Het eerste hoofdstuk gaat in op de aanleiding voor het ontwerpen van een alternatief. • Welke claim legt de luchthaven op de omgeving? In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de context. Hierbij wordt de geschiedenis van de luchthaven, de positie van de luchthaven in de stad en de ontwikkeling van de omgeving beschreven. Ten slotte wordt kort ingegaan op luchthavens die eerder getransformeerd zijn. • Kan het ook anders? Dit hoofdstuk bevat de planuitleg van Stadskwartier Noorderbos aan de hand van verschillende ruimtelijke opgaven. Deze thema’s zijn: water, groen, wonen en energie, werken en programma en mobiliteit. Ten slotte wordt ingegaan op de fasering. • Wat levert het op? Dit laatste hoofdstuk bevat een kort overzicht van de belangrijkste uitkomsten van de MKBA.
De onderstaande verklarende begrippenlijst is samengesteld om de lezer te helpen met de gebruikte terminologie. Deze begrippen worden veel gebruikt in deze rapportage. MKBA Een MKBA staat voor Maatschappelijke Kosten-Batenanalyse. Dit is een analysemethode om alle maatschappelijke kosten en baten voor Nederland in kaart te brengen. Voor dit onderzoek zijn verschillende alternatieven doorgerekend. Dit geeft inzicht in het identificeren en kwantificeren van alle relevante posten geplaatst over tijd en waardering ten opzichte van de huidige situatie. De luchthaven van Rotterdam Dit rapport gaat over een alternatief voor de luchthaven in Rotterdam. De officiële naam is Rotterdam The Hague Airport (RTHA). Deze naam werd geïntroduceerd in 2010 en verwijst naar de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag. In de volksmond wordt de luchthaven ook wel Vliegveld Zestienhoven genoemd. Zestienhoven is de naam van de polder waarin de luchthaven ligt. Om ruis van benamingen te voorkomen wordt in dit rapport ‘de luchthaven van Rotterdam’ of ‘de Rotterdamse luchthaven’ gebruikt. Alternatief voor de luchthaven In dit rapport is één alternatief stedenbouwkundig uitgewerkt: Stadskwartier Noorderbos. ‘Noorderbos’ verwijst naar het grote bos dat aanwezig is in het plan. Dit alternatief gaat in op volledige sluiting van de luchthaven én gebiedsontwikkeling.
De traumahelikopter blijft in dit alternatief bestaan. Naast dit alternatief zijn ook de volgende alternatieven doorgerekend in de MKBA: handhaven van de huidige luchthaven(functies), gedeeltelijke sluiting en volledige sluiting met natuurontwikkeling.
Alternatief: Stadskwartier Noorderbos Ziegler | Branderhorst
8
9
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
1 Waarom een alternatief?
Ziegler | Branderhorst
10
11
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Aanleiding De aanleiding voor een alternatieve invulling van de luchthaven van Rotterdam komt voort uit meerdere bronnen. In 2021 hebben een aantal partijen uit de Rotterdamse gemeenteraad een initiatiefvoorstel ingediend voor ‘een nieuwe toekomst van Zestienhoven’. Dit voorstel onderstreept de problemen die de huidige luchthaven met zich meebrengt. De opstellers lieten in hun voorstel zien dat de ruimte die de luchthaven inneemt voor andere doeleinden kan worden benut. Het alternatief dat wij voorstellen, bouwt voort op dit voorstel. Het is stedenbouwkundig uitgewerkt en onderbouwd met een Maatschappelijke Kosten-Batenanalyse. Deze onderbouwing is noodzakelijk om een goede afweging te kunnen maken. Het idee voor een andere invulling van de Rotterdamse luchthaven, is echter niet nieuw. Het concept van ‘Rotterdam Central Park’, plannen uit de jaren 70, en afwegingen van kosten en baten van andere luchthavens vormen allen een inspiratiebron voor dit multidisciplinaire project. Het voorliggende alternatief en de bijbehorende MKBA kunnen bestuurders helpen bij de afweging om de luchthaven op termijn anders in te vullen en de vrijkomende locatie optimaal te benutten.
Studentplannen Studio Intense Stad (Rotterdamse Academie van Bouwkunst) Ziegler | Branderhorst
12
13
Bijlage B3
Samenvatting
Verkennen van een alternatief Met een multidisciplinair team zijn alternatieven voor de luchthaven verkend. Het team bestaat uit stedenbouwkundigen, economen, bewoners, een duurzaamheidsorganisatie en grafisch vormgevers. Daarnaast hebben ook studenten van de Rotterdamse Academie van Bouwkunst een bijdrage geleverd. We geven in dit document antwoord op de vraag wat een alternatieve invulling oplevert en wat het potentieel is van de ruimte die vrijkomt. Daarbij zijn verschillende voor- en nadelen afgewogen van het voortbestaan of sluiten van de luchthaven. In een Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse zijn drie alternatieve invullingen voor de luchthaven doorgerekend. De Maatschappelijke KostenBatenanalyse (MKBA) bestaat uit: • Probleemanalyse van de luchthaven • Nulscenario: Doorrekening voortzetten exploitatie van de luchthaven • Verkenning en doorrekening van alternatieven: 1. Sluiting commerciële luchtvaart: Opheffen vakantievluchten maar hulpdiensten en zakenvluchten behouden. 2. Pioniersbos Zestienhoven: Volledige sluiting en natuurontwikkeling op het luchthaventerrein 3. Stadskwartier Noorderbos: Multifunctioneel bos met gebiedsontwikkeling
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Stadskwartier Noorderbos Het rapport dat voor u ligt gaat in op het derde alternatief. Een ruimtelijk voorstel dat een breed scala aan stedelijke, ecologische en culturele opgaven op verschillende schaalniveaus inpast en over de grenzen van het luchthaventerrein kijkt. Het alternatief illustreert hoe het terrein het beste kan bijdragen aan de noden en wensen van de stad. Het resultaat is een agenderend ontwerpend onderzoek, met een wenkend perspectief op de toekomst van regionale luchthavens. Met dit ontwerp willen wij een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat omtrent het voortbestaan van Luchthaven ‘Zestienhoven’. Ideeënschets Zestienhoven (Van den Broek en Bakema, 1976)
Voedingsbodem voor een alternatief Meer weten over het initiatief uit 2021? Kijk dan naar ‘van grijs vliegveld naar groene stadswijk. Initiatiefvoorstel voor een nieuwe toekomst van Zestienhoven’. Kijk ook eens naar ‘Rotterdam Central Park’. Dit was het idee van bewonersvereniging BTV (Bewoners Tegen Vliegtuigoverlast). Initiatiefvoorstel Zestienhoven (Matthijs de Boer, 2021) Ziegler | Branderhorst
14
15
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
2 Welke claim legt de luchthaven op de omgeving?
Ziegler | Branderhorst
16
17
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Historie van de plek Polder Zestienhoven ontleent zijn naam aan de zestien boerderijen of ‘hoven’ afkomstig uit de tijd van de inpoldering van het gebied. Dit uitgestrekte gebied kende een strak grid van poldersloten, ontworpen ten behoeve van landbouwactiviteiten. Van de haven naar de polder In 1956 werd hier Vliegveld Zestienhoven geopend als een bescheiden zakenvliegveld in de polder, toen nog ver van bewoners en de stedelijkheid. Cultuurhistorische lintwegen en fijnmazige slotenpatronen maakten plaats voor een lange asfaltbaan en bijhorende logistiek. Een havenstad verdiende immers een zakenluchthaven. Vliegveld Zestienhoven diende als de vervanging voor Vliegveld Waalhaven, dat voornamelijk diende als militair vliegveld en tijdens de Tweede Wereldoorlog volledig werd verwoest. De bulderbaan Vanaf de jaren 70 ontstond weerstand tegen de vliegactiviteiten vanuit de politiek en de maatschappij. Het bescheiden zakenvliegveld was uitgegroeid tot een commerciële luchthaven met meer vliegverkeer en zwaardere, overlastgevende motoren. Bewoners verenigden zich in het Anti-Bulderbaan Comité.
Ook de stad breidde uit met de ontwikkeling van woningen, bedrijven en voorzieningen. Schiebroek, Overschie en recentelijk Park 16hoven groeiden naar de luchthaven toe. Zo kwamen stad en luchthaven wel heel dicht bij elkaar te liggen en groeide ook het aantal mensen dat dagelijks ernstig blootgesteld werden aan de overlast van vliegverkeer. Een andere invulling van de plek Ook vanuit de politiek werden in de decennia daarna diverse pogingen ondernomen om de luchthaven te sluiten. Er zijn alternatieven ontworpen door onder andere architectenbureau Van den Broek en Bakema. Zij maakten in de jaren 70 al een plan waarin ruimte was voor 11.500 woningen, een campus voor hoger onderwijs en een wereldtentoonstelling. In de jaren 80 is onderzocht of de luchthaven verplaatst kon worden, waarbij 20 alternatieve locaties werden verkend. Toen in de jaren 90 de luchthaven onderdeel werd van de Schiphol Group, leek sluiting voorlopig afgewend en werd de Rotterdamse luchthaven voornamelijk ingezet voor vakantievluchten. (Alternatieven Voor Vliegveld Zestienhove, 1972. Afbeelding op bladzijde 15).
Opening luchthaven Zestienhoven (Fototechnische Dienst Rotterdam, 1948)
Comité Anti-Bulderbaan (A. Groeneveld, 1972)
Luchtfoto van Vliegveld Zestienhoven (Fototechnische Dienst Rotterdam, 1960) Ziegler | Branderhorst
18
19
Bijlage B3
Samenvatting
Druk op de ruimte, claim op de stad De toenemende vraag naar een leefbare stad legt druk op ruimte, terwijl de luchthaven juist een claim legt op haar omgeving en een rem is op ontwikkeling. Meer dan 154.000 woningen vallen binnen de 40 dB geluidscontour en ervaren dagelijks ernstige overlast van het vliegtuiglawaai. De Vereniging Bewoners Tegen Vliegtuigoverlast (BTV), opgericht in 1985, zet zich in voor de leefkwaliteit rondom de luchthaven. Een coalitie van politieke partijen stelde in 2021 de luchthaven opnieuw ter discussie. In tegenstelling tot voorgaande plannen pleitten zij voor vervolgstappen, waaronder het uitwerken van een stedenbouwkundig plan en het uitvoeren van een MKBA. Deze twee punten staan rechts geciteerd en zijn aanleiding geweest voor het uitwerken van een alternatief (GroenLinks et al., 2021).
Overlast van geluid
Ziegler | Branderhorst
‘Stel een team samen van deskundigen, bewoners, wijkraadsleden en betrokkenen bij Rotterdam The Hague Airport om een plan te maken voor het realiseren van een wijk op de plaats van het vliegveld’.
Er bevinden zich meer dan 154.000 woningen binnen de 40dB contour afkomstig van het vliegverkeer. Elke dag ondervinden deze huishoudens sterke overlast van het vliegtuiglawaai. Binnen de geluidscontour van 48dB zijn er nieuwbouwplannen voor circa 3.000 woningen. Daar net buiten zijn er verschillende plannen voor 7.650 woningen. Een continue blootstelling van meer dan 40dB is schadelijk voor een mens, zoals een hogere kans op hart- en vaatziekten. (Adecs Airinfra & Rotterdam The Hague Airport, 2015) (M+P & To70, 2021)
20
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
‘Voer een eerlijke maatschappelijke kosten- en batenanalyse uit naar de sluiting van Rotterdam The Hague Airport en de ontwikkeling van een nieuwe groene wijk met 10.000 woningen en innovatieve bedrijven’.
Woningen binnen de geluidscontour
In 2023 waren er meer dan 150.000 meldingen van overlast van vliegverkeer van en naar de luchthaven. In de afgelopen jaren neemt dit aantal fors toe. Deze waren voornamelijk afkomstig uit Rotterdam, Schiedam, Vlaardingen en Berkel en Rodenrijs. (Adecs Airinfra & Rotterdam The Hague Airport, 2015) (NOS, 2022) (DCMR Milieudienst Rijnmond et al., 2023)
Stadskwartier Noorderbos
Geluidscontouren en meldingen (Adecs Airinfra & Rotterdam The Hague Airport, 2015) (M+P & To70, 2021)
21
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
Impressie van de plek Luchthaven
Omgeving
Terminal burgerluchtvaart
Kantoor- en logiesfuncties bij de luchthaven
Polderpad naar Midden-Delfland
Overschiese plassen
Zicht op de landingsbaan vanaf het noorden
Ziegler | Branderhorst
22
Volkstuinen, sportvelden nabij de luchthaven
23
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Het luchthaventerrein en omgeving Het plangebied voor de alternatieve invulling is groter dan alleen het terrein van de luchthaven. Met het wegvallen van de milieucontouren ontstaan namelijk ook kansen voor herontwikkeling van de directe omgeving van de luchthaven. Het projectgebied bedraagt daardoor in totaal 400 hectare. Deze enorme omvang is ruwweg vergelijkbaar met het centrum van Rotterdam. Het huidige luchthaventerrein heeft een oppervlakte van 220 hectare. Op het terrein staan terminalgebouwen en een geasfalteerde landingsbaan ter grootte van zo’n 39 hectare. Verder bevinden zich er hotels, kantoren en een helikopterlandingsplaats voor hulpdiensten. Naast de luchthavengerelateerde werkgelegenheid bevinden zich in dit gebied hoofdzakelijk bedrijven die gebruik kunnen maken van goedkope grond en goede autobereikbaarheid.
Een vliegveld op steenworp afstand van de stad. Is dat echt een voordeel? Huidige situatie van de Rotterdamse luchthaven Ziegler | Branderhorst
24
25
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Versnipperd landschap De directe omgeving van de luchthaven beslaat een gebied van circa 180 hectare. Dit gebied is versnipperd, met perifere functies als volkstuinen, een manege, een detentiecentrum, diverse kantoren en loodsen. Wonen is op deze locatie wegens luchtvaartgeluid beperkt tot Park16Hoven, Skaeve Huse en Nooddorp Landzicht. De Steilrand Ten westen en zuiden van Polder Zestienhoven ligt De Steilrand, een kilometerslange strook land die gekenmerkt wordt door hoogteverschillen. De Steilrand heeft cultuurhistorische waarde. Door het afgraven van veen ontstonden grote veenplassen, die later werden drooggemalen. De Steilrand was van oorsprong de oever van de lager gelegen veenplassen. Momenteel wordt de Steilrand herontwikkeld als groene verbindingszone in het noorden van Rotterdam (De Steilrand - OTO Landscape Architecture, 2024). Bundeling van barrières Ten oosten van de luchthaven worden de randen van het gebied gedefinieerd door een bundeling van infrastructuur. Het treinspoor, de randstadrail en de N471 scheiden het gebied van de naastgelegen naoorlogse woonwijk Schiebroek. Met de fiets is het gebied vanuit alle richtingen slecht bereikbaar. De fietstunnels onder de snelweg, het spoor en langs het Noorderkanaal voelen sociaal onveilig. Lange lijnen zijn veelal opgeknipt in korte, soms doodlopende wegen.
De bestaande metrostations vormen een potentieel goede verbinding, maar zijn op dit moment onderbenut. De link naar de stad is voor de kenner vindbaar, maar klaar voor opwaardering.
Huidige situatie van de Rotterdamse luchthaven Ziegler | Branderhorst
26
27
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
Een luchthaven binnen de ring De link met de stad lijkt in de toekomst dichtbij. Tot 2030 worden grote infrastructurele projecten in en rond Rotterdam gerealiseerd. Ten noorden van de luchthaven vormt de recente verlegging van de A16 een harde grens tussen de stad en het open polderlandschap tussen Rotterdam en Delft. Met deze verlegging komt de luchthaven binnen de ringweg van Rotterdam te liggen. De huidige snelwegen, A13 en A20, gelegen ten zuiden van de luchthaven, krijgen op termijn een ander karakter met minder doorgaand regionaal verkeer (Gemeente Rotterdam, 2020). Vergelijking met andere luchthavens in Nederland Het huidige Rotterdamse vliegveld is vergeleken met andere Nederlandse luchthavens in mate van impact op haar omliggend (stedelijk) gebied. Hieruit bleek dat de invloed van de luchthaven op de nabije planvorming van woningen in Rotterdam veel hoger ligt dan bij andere luchthavens.
Zo hebben de geluidscontouren van de luchthavens Eindhoven en Lelystad, invloed op respectievelijk 400 en 680 geplande woningen, tegenover 3.000 woningen van de Rotterdamse Luchthaven tot 2030 (M+P & To70, 2021). De heroverweging van de luchthaven Dit betekent dat er opnieuw gekeken moet worden naar de impact van de luchthaven op de stad en naar de wenselijkheid om een grootschalig monofunctioneel afgesloten werkterrein binnen de stad te houden. Veel binnenstedelijke havengebieden, zoals de stadshavens, zijn al verkleurd naar stedelijke gemengde gebieden. De Merwe-Vierhavens zijn momenteel in transitie. Juist op die plekken is in de omgeving vaak al waardevolle infrastructuur, metrostations en fietsverbindingen waar op aangehaakt kan worden.
Rotterdam
Eindhoven
Amsterdam
Groningen
Maastricht
Schaalvergelijkingen van de nabijheden tussen luchthavens en stad in Nederland Ziegler | Branderhorst
28
29
Lelystad
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Het sluiten van een luchthaven is niet ongebruikelijk In de afgelopen decennia zijn meerdere luchthavens getransformeerd naar landschappen, evenemententerreinen of complete stadswijken. Hier zijn de volgende lessen uit te leren: Landschapspark als waardecreatie Ontwikkeling van landschap en groene verbindingen kunnen meer waarde creëren voor de stad en omgeving dan een luchthaven. Zo was de doorstart in 2003 van militaire vliegbasis Twenthe naar een civiele luchthaven geen succes. Het terrein werd vervolgens opgedeeld in verschillende functies en natuur werd tot hoofdmotief verheven. Sinds 2016 is 130 hectare opengesteld als natuur- en recreatiegebied. Daarmee vormt het een groene verbinding naar oude landgoederen in de omgeving. 220 hectare is nog in gebruik voor zakenen privévluchten en 50 hectare is beschikbaar voor evenementen (Vliegbasis Twente, z.d.) (Twente Airport, z.d.).
Nabijheid als voorwaarde voor stadsontwikkeling Nieuwe stedelijkheid met menging van functies leidt tot een robuust zelfvoorzienend stuk stad. Kijkend naar de transformatie van de voormalige luchthaven Fornebu in Oslo, zijn nabijheid en verbondenheid met het stadscentrum bepalend voor het succes. In 2008 startte een grootschalige stadsontwikkeling bestaande uit 6.000 appartementen en 15.000 werkplekken in de technologiesector, omgeven door een landschapspark van 47 hectare. Het terrein ligt, net als de Rotterdamse luchthaven, op een steenworp afstand (6 tot 8 km) van het stadscentrum. Het plan kent een balans tussen groen, wonen en werken en kwam tot stand in een dialoog met ontwikkelende partijen, overheden en omwonenden (Nansenparken, Oslo, 2024).
Landschapspark | Vliegbasis Twente (vliegbasistwente)
Ruimte voor stadsevenementen Tempelhof te Berlijn kent een veelbewogen geschiedenis als militaire luchtbasis, burgerluchthaven en vluchtelingenopvang. Sinds 2010 staat Tempelhof Berlijn wereldwijd bekend als plek voor lucht, ruimte en recreatie voor stedelingen. De voormalige luchthaven meet zichzelf een sterke identiteit aan, juist door het onbestemde karakter van de plek. Het is een plek waar opgaven voor de stad kunnen landen (Copley, 2016). Stadsontwikkeling | Fornebu Oslo (Atelier Dreiseitl)
Stadsevenementen | Tempelhoff Berlin (Atelier Dreiseitl) Ziegler | Branderhorst
30
31
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
In de voorgaande paragrafen is kort ingegaan op de context van de luchthaven. Het debat over de positie en het voortbestaan van de luchthaven leidt al langer tot discussie. Daarbij gaat het met name over de overlast van de luchthaven voor direct omwonenden en de regio. Daarnaast is ingegaan op de ligging, die buurten op wijkniveau van elkaar scheidt en groenstructuren op regionaal schaalniveau. Met de verplaatsing van de Ring van Rotterdam, komt de luchthaven nu in de stad te liggen. In Nederland komt dat in geen andere stad voor. Ten slotte laat ook de vergelijking met andere getransformeerde luchthavens zien dat een alternatieve invulling goed mogelijk is. In het volgende hoofdstuk laten we zien hoe dit voor de locatie van de Rotterdamse luchthaven ingevuld zou kunnen worden.
Europese Voormalige luchthavens als voedingsbodem voor nieuwe stedelijkheid
Voormalig referentieluchthaven die herontwikkeld zijn (Data aangepast overgenomen van Harvard University Graduate School of Design & Office for Urbanization, 2017) Ziegler | Branderhorst
32
33
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
3 Kan het ook anders?
Ziegler | Branderhorst
34
35
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Stadskwartier Noorderbos
Een alternatief voor de luchthaven
Alternatief: Stadskwartier Noorderbos Ziegler | Branderhorst
36
37
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
Visie op vijf thema’s Het uitgewerkte alternatief, Stadskwartier Noorderbos, wordt beschreven aan de hand van 5 thema’s. Deze thema’s zijn toegespitst op urgente ruimtelijke vraagstukken. Waar vind je nog zo’n grootschalig binnenstedelijk gebied om te kunnen herontwikkelen? Juist door de grootte en ligging van dit gebied kunnen deze vraagstukken integraal aangepakt worden en ontstaat meerwaarde. Dat is een unieke kans om iets terug te geven aan alle Rotterdammers.
Droge voeten voor de Rotterdammer Regionale waterbuffer van 86 ha water met 3 miljoen volle badkuipen aan waterberging. Incl. 17 ha zwemplas voor recreatief gebruik
Noorderbos als groene schakel in de noordrand van Rotterdam 118 ha bos | 120.000 Iepen, Elzen en Essen; bomen die het goed doen in natte kleigronden en een hoge grondwaterstand
Wonen in bio-based gebouwen Vervolgens wordt ingegaan op wonen. Hierbij wordt ingegaan op de stadskwartieren waar nieuwe typen woningen worden beschreven en ingegaan wordt op duurzaamheid, zoals bio-based bouwen.
Op de volgende pagina’s wordt ingegaan op dit alternatief. De thema’s zijn geordend op de condities van de locaties. De ondergrond is leidend voor wat mogelijk is op deze locatie en is daarmee een voorwaarde voor eventuele ontwikkeling (water en groen). Vervolgens wordt ingegaan op de invulling van het gebied zelf (wonen, programma en werken). Ten slotte is de aansluiting met omliggend gebied beschreven (mobiliteit).
Werken aan een stad in balans Vervolgens wordt de stad in balans uitgelegd. Dit gedeelte gaat over onderdelen als programma en werken. Een nieuw stadsdeel kan namelijk niet functioneren zonder nieuwe en passende functies.
Droge voeten voor de Rotterdammer Allereerst wordt er ingegaan op water. Door de ligging van het gebied speelt water, en met name waterveiligheid, een cruciale rol in het plan. Noorderbos als groene schakel in de Noordrand van Rotterdam Vervolgens wordt het thema ‘groen’ behandeld. In Stadskwartier Noorderbos speelt groen een verbindende factor op meerdere schaalniveaus.
Wonen in biobased gebouwen 12.500 woningen en 25.000 inwoners. Bouwen met hernieuwbare materialen zoals hout nieuwe energiesystemen als autarkische boswonigen en hergebruik van regenwater
Slim gebruikmaken van mobiliteit Ten slotte komt het thema mobiliteit aan bod. Hier worden zowel de infrastructuur en typen vervoer in het gebied besproken als de verbindingen met haar omgeving.
Slim gebruikmaken van mobiliteit Alles binnen 15 minuten met 2 bestaande metro’s, een metrobus, shuttlebusjes, parkeerhubs en heel veel langzaamverkeer verbindingen
Werken aan een stad in balans 70.000 m2 voorzieningen, 9 ha sport, 10.000 werkplekken en 300.000 m2 duurzame kantoren en bedrijven , MBO leer-en kenniscampus en een WO dependance
Ziegler | Branderhorst
38
39
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Plankaart Alternatief: Stadskwartier Noorderbos Ziegler | Branderhorst
40
41
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
1. Droge voeten voor de Rotterdammer
Stadskwartier Noorderbos biedt de Rotterdammers regionale waterberging en een zwemplas voor recreatie
Ziegler | Branderhorst
42
43
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
Wateropgave Rotterdam staat voor een grote wateropgave. De stad moet rekening houden met het stijgend waterpeil van rivieren, maar ook met een toename van regenval en droogteperioden. Tegelijkertijd daalt de bodem en ligt Rotterdam onder zeeniveau. Dat maakt de stad kwetsbaar voor de gevolgen van klimaatverandering. De stad zet daarom in op “water opvangen, water vertragen en water bergen”.
Huidige situatie Momenteel ligt de luchthaven gemiddeld 5 meter onder NAP en is daarmee een van de laagst gelegen gebieden in Rotterdam. Daardoor stroomt regenval boven omliggende gebieden richting de luchthaven waar het vervolgens lastig wegkomt (Ahn, 2023). De oorzaak is tweeledig. Zo is de huidige inrichting ondanks de uitgestrektheid niet klimaatadaptief. De 39 hectare aan asfalt is fors en de 123 hectare aan grasland heeft weinig tot geen vermogen om als spons water op te nemen. Dit is enerzijds te verklaren door de hoge grondwaterstand en anderzijds omdat het een droogmakerij met als subtype meerbodem betreft. Dit zijn drooggemalen veenplassen die door grootschalige vervening zijn ontstaan. Deze veenmeren werden drooggelegd omdat zij een bedreiging vormden voor de steden in het omliggende veenland. Elke drooglegging leverde nieuw areaal vruchtbare landbouwgrond op. De opbouw van een toplaag zand met klei maakt dat de bodem als spons snel vol zit.
Dit resulteert in klimaatdreigingen zoals wateroverlast bij langdurige neerslag, bodemzetting en verzilting door zoute en brakke kwel, zoals beschreven in de klimaateffectatlas. Oftewel een prangend watervraagstuk voor de omgeving. Voor garantie op droge voeten van de Rotterdammer in de toekomst, is het noodzakelijk dat een alternatief voor de luchthaven bijdraagt aan het regionale watervraagstuk. Dit vraagt om inzicht in het poldersysteem van dit gebied. Bouwen kan alleen onder slimme condities die eerst ontworpen moeten worden (Defacto Stedenbouw, z.d.) (Kaartviewer - Klimaateffectatlas, z.d.).
De laagstgelegen gebieden van het onbebouwde gebied tussen Rotterdam en Delft
Luchthaven Zestienhaven
Nee
Principe afwatering naar de Maas (huidige situatie) Ziegler | Branderhorst
44
Nee, tenzij Ja, mits (S) Ja, mits (M) Ja, mits (L) Ja
Wel of niet bouwen o.b.v. water- en bodemsysteem (Ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving, 2024) 45
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos Regionale waterbuffer De laaggelegen positie en het bodemtype van het plangebied bieden adaptatiekansen zoals het creëren van inundatievelden, het vergroten van oppervlaktewater en aangepaste vegetatie en natuur. Het scheppen van een noodzakelijke regionale waterbuffer is hierbij een belangrijke voorwaarde. Op deze manier wordt de lage ligging van het gebied omgezet in een voordeel. In Stadskwartier Noorderbos is een gigantische waterbuffer gerealiseerd in de vorm van ‘De Noorderplas’. Deze is verbonden met het water in Park16Hoven. Daarnaast wordt ook het oorspronkelijke slotenpatroon teruggebracht in het ‘Noorderbos’. Watercompensatie is niet nodig omdat het aantal vierkante meters verharde oppervlakte bijna wordt gehalveerd ten opzichte van de bestaande situatie (100 tov 190 hectare). Daarbij is er ruimte voor regionale waterberging, van meer dan 270.000 kuub. Dit staat gelijk aan 3 miljoen volle badkuipen of 160 keer de opvangcapaciteit van het waterplein op het Benthemplein. Fluctuerend waterpeil | Het Noorderbos In het ontwerp voor Stadskwartier Noorderbos heeft het poldersysteem verschillende waterpeilen en wordt afgewaterd op de Schie. Een fluctuerend peil is gunstig voor de opvang en berging van water. Het waterpeil kan in geval van extreme neerslag op tijd worden verhoogd.
Zo ontstaat een buffer voor droge periodes en een zoetwaterbron voor boeren in de omgeving. In het Noorderbos is het oorspronkelijke slotenpatroon teruggebracht. Dit is een fijnmazig systeem waardoor bos en water naast elkaar kunnen bestaan. In het nieuwe bos kan hierdoor 100.000 kuub water worden opgevangen.
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
waterbergingscapaciteit. Er wordt uitgegaan van 50 cm per m2 en een fluctuerend waterpeil. Dat staat gelijk aan 170.000 kuub waterberging. De waterberging heeft niet alleen een functie voor de waterveiligheid voor Rotterdammers, maar biedt ook kansen voor recreatief gebruik, zoals zwemmen en kleinschalige watersport. In de plas kan worden gezwommen en gevaren, op het strand is plek voor sport, ontspanning en horeca. Vanaf het strand heb je zicht op de voormalige Terminal. Waterbestendige stadskwartieren Met de afgegraven grond uit de plas en het bos kunnen andere delen van Stadskwartier Noorderbos worden opgehoogd; deze locaties zijn geschikt voor bewoning. Vanwege de lage ligging van het gebied, is ervoor gekozen om woningen en zorgfuncties niet op de begane grond te vestigen. Bij hevige overstromingen zijn mensen ook in de toekomst veilig. In de plinten (begane grond) van de gebouwen is ruimte voor bedrijvigheid en andere functies. In het ontwerp is rekening gehouden met een gemiddelde bodemdaling van 10 tot 25 cm tot 2050 en de verwachte toename van 10% watercompensatie voor 2100 (Defacto Stedenbouw, z.d.). Tevens zijn de daken van alle nieuwe gebouwen ingericht ten behoeve van wateropvang of vertraagde afwatering naar de buitenruimte. Dit gebeurt per woning of collectief in het bouwblok. Zo heeft het water langer de tijd om in de grond opgenomen te worden.
Schematische weergave van water in Stadskwartier Noorderbos
Waterbergende zwemplas Naast de wateropvang in het Noorderbos worden kanalen en een zwemplas gegraven: De Noorderplas. Met name de plas heeft een enorme Facetkaart van water in Stadskwartier Noorderbos Ziegler | Branderhorst
46
47
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Doorsnede imbedding alternatief in de stad noord-zuid (y-as is verschaald)
Waterberging type 1 Fluctuerend waterpeil in wadi’s
Ziegler | Branderhorst
Waterberging type 2 Berging in sloot
48
Waterberging type 3 Berging in plas
Watersysteem nieuwe situatie Principe afwatering naar de Maas
49
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
2. Noorderbos als groene schakel in de noordrand van Rotterdam
Stadskwartier Noorderbos verbindt de groene noordrand van Rotterdam door de aanplant van een groot bos. Dat geeft rust, schone lucht en verkoeling
Ziegler | Branderhorst
50
51
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bosopgave In 2020 werd de ‘Bossenstrategie’ vastgesteld met als doel om de kwaliteit van bestaande bossen te verbeteren en 37.000 ha extra bos aan te planten in Nederland. Met name in Zuid-Holland is de aanplant van bos hard nodig. In deze provincie bestaat slechts 3% van het landschap uit bos. (Bos en Bomenbeleid, z.d.)
Huidige situatie Ten noorden van het stedelijk gebied ligt een keten van recreatiebossen tussen polder en stad. Deze reikt vanaf de Nieuwe Waterweg nabij Vlaardingen tot aan het Lage Bergse Bos bij de Rotte. Deze keten typeert zich door een variëteit aan landschappen, zoals de Ackerdijkse Plassen, de Schieveense Polder, het Wilgenplaspark, De Steilrand en Park 16Hoven. De aanleg van meer dan 1.000 hectare bos- en recreatiegebied is vanaf de jaren 70 door overheidsprogramma’s gefinancierd. Voor het beheer zijn ook agrariërs betrokken. De groene keten heeft een hoge ‘opvangcapaciteit’ en biedt ruimte voor recreatie. Ter hoogte van Vlaardingen en Schiedam bevindt zich een hecht recreatief netwerk met horeca, streekproducten en overpad op agrarisch land.
Ziegler | Branderhorst
52
Ten noorden van Rotterdam is de landschappelijke keten momenteel onderbroken door het ruimtebeslag van de luchthaven. Daardoor is er geen mogelijke aaneenschakeling van bossen tot aan de Rotte. (Omgangsvormen met een Landschap van Stand, 2017)
De Rotterdamse luchthaven als ontbrekende schakel in de Noordrand van Rotterdam
53
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos Het plangebied functioneert als belangrijke schakel tussen verschillende natuurgebieden. In het ontwerp van Stadskwartier Noorderbos verbindt het aan te leggen nieuwe Noorderbos de noordrand van Rotterdam met omliggend groen. Zo ontstaat één groot groen landschap met verschillende karakteristieken. Dit reikt van het Maasland tot aan Gouda en van de binnenstad van Rotterdam tot Midden-Delfland. Nieuwe recreatieve routes door het bos zorgen voor een betere verbinding tussen Den Haag en Rotterdam. Zo fiets je via het Polderpad binnen een uur van stad naar stad. Een tweede Kralingse Bos Bij het ontwerpen van Stadskwartier Noorderbos was de aanplant van bomen een belangrijk uitgangspunt. Binnen het plangebied is volop ruimte voor een nieuw stadsbos voor alle Rotterdammers: het Noorderbos. Het bos haalt recreatiedruk weg uit andere stadsparken en bossen in Rotterdam. Op warme zomerse dagen kan iedereen een boom vinden om in de schaduw te zitten en een bos van 118 ha, vergelijkbaar met Kralingse Bos.
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Een bos voor rustzoekers In het bos is ruimte voor ongeveer 120.000 Iepen, Elzen en Essen; bomen die het goed doen in natte kleigronden en een hoge grondwaterstand. Dat zijn circa 1000 bomen per ha. In het bos zijn verschillende functies gepositioneerd, die zich voornamelijk richten op natuur. Een voorbeeld daarvan is stadslandbouw. Ook zijn er verschillende locaties opgenomen voor sport en ontspanning. Op de plas bruist het van waterpret, in het bos is ruimte om tot rust te komen. Groenstedelijk wonen Voor alle bewoners van Stadskwartier Noorderbos begint meteen bij de voordeur een gelaagde looproute van buurtgroen naar bos. Daarnaast is ‘groen’ alom aanwezig: tegen gevels, op straten, op pleinen en langs kades en oevers. Voor de openbare ruimte binnen steden in Nederland geldt ‘groen tenzij’, waarbij maximaal 40% verharding haalbaar is vanwege het autovrije karakter. Elke bewoner staat binnen 5 minuten wandelen bij een groene buurtkern, binnen 10 minuten lopen in een groenblauwe parkstrook en binnen een kwartiertje lopen in het Noorderbos. Voor omwonenden in Schiebroek, Park 16Hoven en Overschie is het Noorderbos bereikbaar binnen 15 minuten fietsen via de verbeterde fietsverbindingen. Liever uitwaaien? Dan is de Polder Midden-Delfland over het polderpad bereikbaar via 2 nieuwe fietsbruggen over de A16.
Richting de stad ontstaat een logische verbinding via een fietsbrug richting de Heemraadssingel.
Schematische weergave van groen in Stadskwartier Noorderbos
Een tweede Kralingse Bos Het bosdeel van het Kralingse Bos/Plas is circa 100 ha. Dit is vergelijkbaar met de 118 ha bos die wordt aangelegd in Stadskwartier Noorderbos. Facetkaart van groen in Stadskwartier Noorderbos Ziegler | Branderhorst
54
55
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
50 m2 groen voor iedere inwoner Er wordt ruimschoots voldaan aan 50 m2 groen per inwoner. Dit loopt op vooruit streefwaarden op de groennorm, zoals onderzocht door Sweco in opdracht van Natuur & Milieu, Vogelbescherming Nederland, ANWB, Staatsbosbeheer (Sweco, 2024).
Stadskwartier Noorderbos als verbindende schakel in de Noordrand van Rotterdam Ziegler | Branderhorst
56
57
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
3. Wonen in bio-based gebouwen Stadskwartier Noorderbos wordt een internationaal voorbeeld voor bio-based bouwen, ook voor Rotterdammers met een minder grote portemonnee
Ziegler | Branderhorst
58
59
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Bijlage B3
Woonopgave Steden hebben behoefte aan extra woningen. Rotterdam heeft als doel om minstens 50.000 woningen toe te voegen tot 2035. Dat kan niet in een keer. In de Rotterdamse woonvisie (2021) wordt voor de komende 5 jaar een ambitieus bouwtempo van 3.500 tot 4.000 woningen per jaar beoogd, waarvan 65% in het betaalbare segment.
Het huidige bouwtempo voldoet niet. Zo is in 2022 begonnen met de bouw van 3.005 woningen. Hiervan valt slechts 35% in het betaalbare segment. Er moeten dus niet alleen méér woningen komen, maar ook andere typen woningen en vooral betaalbare woningen. De geplande binnenstedelijke verdichting binnen bestaande wijken, al dan niet met hoogbouw, is nodig om de stad levensvatbaar te houden. Echter, de bijkomende complexiteit hiervan is tijdrovend. (Gemeente Rotterdam, 2021) (Woonvisie, 2024) (Rijnmond, 2023). Huidige situatie Op dit moment is het niet of beperkt mogelijk om woningen te bouwen in het plangebied. De luchthaven neemt een groot deel van het gebied in beslag. Daaromheen is bovendien een groot gebied waarin niet mag worden gebouwd vanwege ernstige geluidsoverlast. Ook met het oog op bereikbaarheid is het plangebied op dit moment niet aantrekkelijk voor woningbouwontwikkeling. De omgeving is sterk versnipperd. Er is geen duidelijke aansluiting bij omliggende wijken als Overschie en Schiebroek.
Bestaande bebouwing wordt vooral getypeerd door de woningen in Park 16Hoven. Dit zijn met name tweekappers en dure koopwoningen. Opvallend is dat in deze wijk vrijwel geen functies aanwezig zijn, zoals een supermarkt. Het oorspronkelijk beoogde noordelijk deel van Park 16Hoven is nooit afgemaakt.
Kaart grote schaal woningopgave (ontwikkelingen in de stad)
Stadskwartier Noorderbos Deze grote aaneengesloten locatie biedt kansen om een significante bijdrage te leveren aan de woningbouwopgave van Rotterdam. Het raamwerk van Stadskwartier Noorderbos biedt ruimte voor 12.500 woningen en 25.000 inwoners. Dit gaat niet op één dag. In een gestaag bouwtempo van gemiddeld 400 woningen per jaar vanaf 2030, betekent dit een flinke bijdrage aan de totale bouwopgave van Rotterdam.
Ontwikkeling inwoners Rotterdam tot 2040 (Aangepast overgenomen van OBI, 2022) Ziegler | Branderhorst
60
Samenstelling woningvoorraad naar woningtype (Aangepast overgenomen van OBI, 2021) 61
Samenvatting
Betaalbare woningen De duurzaamheid van woningen hangt niet af van het prijskaartje van een koop- of huurwoning. Met een segment van 70% betaalbare woningen, waarvan 30% sociale woningbouw, loopt Stadskwartier Noorderbos in de pas met het gemeentelijke woonbeleid. Er ontstaan diverse gemeenschappen en de wijk kan zich spiegelen aan de opbouw van gangbare stadswijken in het noorden van Rotterdam met een hoger aandeel sociaal. Denk hierbij aan het levendige Oude Noorden (40% sociaal). Bouwen aan buurten Allereerst kan de bestaande buurt Park16Hoven afgebouwd worden als er geen geluidsoverlast meer is. Dit gaat om 900 woningen. Maar ook plannen van omliggende gemeenten zoals Lansingerland en Schiedam worden ontheven van beperkingen door luchtvaartgeluid. Hierna is het de beurt aan de nieuwe stadskwartieren, de campus en de boswoningen. De beoogde fasering staat nader beschreven in paragraaf ‘fasering’. De woningen in Stadskwartier Noorderbos zijn diverser, adaptiever, maar vooral betaalbaar. Adaptieve en diverse woningen Stadskwartier Noorderbos kan een internationaal voorbeeld worden voor biobased bouwen. Dit houdt in dat woningen worden gebouwd met natuurlijke en hernieuwbare biobased bouwmaterialen. Om houtbouw mogelijk te maken zullen de meeste woongebouwen niet hoger worden dan 6 bouwlagen. Het groenstedelijke open bouwblok vormt de basis.
Dit is een bouwblok waarbij één of meerdere zijden open zijn. De binnenhoven zijn veelal (collectief) groen ingericht.
De ensembles zijn opgebouwd uit individuele woongebouwen met een menselijke maat. Er is ruimte voor gezinsappartementen, portiekwoningen en collectieve tuinen die openbaar toegankelijk en doorwaadbaar zijn. De hoogstedelijke buurten nabij de metrohaltes zijn logischerwijs op hogere bouwhoogten ontworpen om de OV-punten optimaal te benutten. Naast duurzaam gebruik van materiaal wordt nagedacht over duurzaam gebruik, zoals nieuwe energiesystemen en het recyclen van regenwater voor douchen en drinken. De luwe woonmilieus in het bos zijn geschikt voor pioniers in experimentele bouwmethoden, materialen of autarkische woningen. Ophoging van het maaiveld wordt zo veel mogelijk vermeden. In plaats daarvan krijgt het water ruimte in het Polderbos. Zeer gevoelige functies, zoals zorg op de begane grond, worden zo veel mogelijk vermeden ten behoeve van waterveiligheid en levendigheid.
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Schematische weergave van duurzaam wonen in Stadskwartier Noorderbos
Adaptieve daken Met ruim 370.000 m2 aan dakoppervlak is genoeg ruimte voor duurzaamheid. Daken zijn, uiteraard, groen. Met name mos, vetplanten en kruiden worden toegepast. Deze extensieve planten kunnen langere droogte goed doorstaan. Zij hebben echter geen verkoelend effect in de zomer. Intensieve planten hebben een hoger verkoelend effect, maar hebben een dikkere substraat en bewatering nodig. Ook waterdaken, dakakkers of UV-panelen zijn mogelijk. De Daken Catalogus van Rotterdam (2021) is hiervoor goed te gebruiken.
Facetkaart van duurzaam wonen in Stadskwartier Noorderbos Ziegler | Branderhorst
62
63
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
4. Werken aan een stad in balans In Stadskwartier Noorderbos steken we onze handen uit de mouwen. Hier is plek om te spelen, te leren en te werken, van MBO tot WO, voor jong tot oud. Alle voorzieningen zijn altijd om de hoek.
Ziegler | Branderhorst
64
65
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
(Werk)voorzieningsopgave Een stad kan niet functioneren zonder voorzieningen. Naast nieuwe woningen, zijn ook scholen, sportvelden, winkels en andere functies nodig. Binnen de gemeente Rotterdam worden hiervoor verschillende referentiewaarden gehanteerd. Dit is om een inschatting te kunnen maken van het benodigde aantal m2 voorzieningen.
Huidige situatie De huidige werkgelegenheid in het gebied telt circa 2.000 banen. Hiervan is slechts een kleine hoeveelheid, circa 150 banen, direct verbonden aan de luchthaven. Voorzieningen in en om het gebied zijn nauwelijks aanwezig. Zo is de nieuwe woonwijk Park 16Hoven opgezet als suburbane woonwijk. Bewoners zijn voor voorzieningen vooral aangewezen op het centrum; zelfs een supermarkt is uit het bestemmingsplan geschrapt.
Ter hoogte van de Schieveense polder, net buiten de nieuwe ring, ligt een oude claim voor een nieuw bedrijventerrein midden in de polder. Deze ontwikkeling is in de koelkast gezet omdat deze een bedreiging vormt voor het open landschap. De reservering voor dit bedrijventerrein komt neer op 80 ha. inclusief wegen en toebehoren. De omvang van het gebouwde deel van het bedrijventerrein wordt geschat op 40 ha. (Provincie Zuid-Holland, z.d.). In stadskwartier Noorderbos is deze claim opgenomen, om zo het open landschap te beschermen en te behouden.
Kaart huidige (werkgerelateerde) functies
Schematische weergave van de benodigde voorzieningen in Stadskwartier Noorderbos Ziegler | Branderhorst
66
67
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos In het plangebied is straks ruimte voor in totaal 10.000 werkplekken. Bestaande werkplekken blijven behouden. Alleen de 150 banen die rechtstreeks gerelateerd zijn aan de luchthaven worden elders voorzien. In vergelijking met de huidige 2.000 banen, is de uitbreiding met 10.000 werkplekken een verVIJFvoudiging! Nieuwe voorzieningen worden opgenomen in de plint (begane grond) van de gebouwen, en komen vooral rond de ontsluitingswegen van het gebied. Een kennis- en leercampus Het gebied ten noorden van de luchthaven wordt bos. Dit blijft vrij van bebouwing. Daarom wordt de behoefte aan nieuwe bedrijvigheid opgelost binnen de contouren van Stadskwartier Noorderbos, met name rondom een nieuwe kennis- en leercampus. Idealiter vindt een uitruil plaats tussen de bedrijvenclaim op de Schieveense Polder met Bedrijvenpark Rotterdam Noordwest / Spaansepolder. We verruilen ‘vieze jongens voor schone jongens’. Zo blijft de polderidentiteit behouden en komt er ruimte vrij op bestaande bedrijventerreinen; een winwin situatie De campus wordt gerealiseerd rondom de oude terminal. Hier zit in de huidige situatie ook veel bedrijvigheid. Binnen deze leer- en kenniscampus is ruimte voor een MBO en een dependance van de Erasmus Universiteit of de TU Delft, naar voorbeeld van de Hightech Campus in Eindhoven.
Duurzame voorzieningen Sport- en spelvoorzieningen bevinden zich met name op het terrein van de campus en in het Noorderbos. De voormalige landingsbaan wordt gedeeltelijk behouden en gebruikt als atletiekbaan. Ook de bestaande wielerbaan aan de noordzijde van het gebied blijft behouden en wordt opgenomen in het bos. Speelvoorzieningen zijn verspreid over de stadskwartieren en altijd in de buurt van de nieuwe woningen. Daarnaast is er ruimte voor lokale buurtboeren. Mensen kunnen op deze manier rechtstreeks eten kopen bij de boer of meewerken aan duurzame stadslandbouw. Dit concept noemen we ook wel ‘farm to fork’.
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Schematische weergave van de voorzieningen in Stadskwartier Noorderbos
Referentienormen De ‘Referentiewaarden maatschappelijke voorzieningen’ is in 2021 samengesteld en onderdeel van de Omgevingsvisie van Rotterdam. Deze waarden zijn een inschatting naar de behoefte aan maatschappelijke voorzieningen en bieden handvatten voor de benodigde ruimte die nodig is bij gebiedsontwikkeling. Naast de referentiewaarden van Rotterdam is ook de ‘Amsterdamse referentienorm voor maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen’ (2018) geraadpleegd. Deze referentienorm gaat specifiek in op de behoefte aan groen in de stad.
Facetkaart van de voorzieningen in Stadskwartier Noorderbos Ziegler | Branderhorst
68
69
Bijlage B3
Samenvatting
5. Slim gebruikmaken van mobiliteit
Ziegler | Branderhorst
70
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Nieuw vervoer over bestaande wegen. Een metrobus brengt je tot aan de voordeur, de auto tot aan de hub.
71
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos
MKBA herontwikkeling RTHA-terrein
Mobiliteitsopgave Met meer dan 12.500 woningen en veel werkfuncties staat de wijk voor een grote mobiliteitsopgave. Het ontwerpen van een wijk op maximaal autobezit is niet meer van deze tijd, en sluit niet aan op de betaalbare woningbouwopgave en nieuwe eisen aan verkeersveiligheid en gezondheid. Het creëren van toekomstige vervoersarmoede moet worden vermeden bij de ontwikkeling van Stadskwartier Noorderbos, waar de focus ligt op betaalbare woningen.
De bewoners en werknemers van de nieuwe wijk moeten betaalbaar van A naar B kunnen. De ontwikkeling moet bijdragen aan het verbeteren van langzaamverkeersverbindingen voor alle Rotterdammers, maar ook aan de bewustwording van alternatieve mobiliteit. Denk hierbij aan alternatief openbaar vervoer en fiets- en deelvervoer binnen Rotterdam. Dit vergt een andere mobiliteitsaanpak: de focus op de fietser en het beter benutten van bestaande infrastructuur.
Het resultaat is een versnippering van allerhande functies, ingelijst door wegen, spoor en de luchthaven. Dit wordt versterkt door harde afgebakende lijnen, zoals de A13, de G.K. van Hogendorpweg en de Overschiese Plassen. De bestaande metrohaltes zijn kansrijk maar worden onvoldoende benut en zijn moeilijk bereikbaar. Aansluitend openbaar vervoer ontbreekt.
Huidige fietsverbinding van Rotterdam Centraal naar Den Haag Centraal
Het gebruik van de metro Huidige situatie Op dit moment vormt de luchthaven een grote barrière tussen de stad en het ommeland. De verbinding naar het open polderlandschap van Midden-Delfland kan alleen via een flinke omweg. Daarnaast is het gebied gebrekkig verbonden met omliggende wijken, sportvelden, volkstuinen en bedrijventerreinen. Door de claim van de luchthaven is nauwelijks geïnvesteerd in lange lijnen voor fietsers en voetgangers.
Gemiddeld stappen er op een gemiddelde werkdag 2.200 mensen in bij metrohalte Meijersplein en 3.300 bij metrohalte Melanchtonweg. Ter vergelijking: per dag zijn dit bij metrohalte Dijkzicht circa 11.500 mensen, bij metrohalte Kralingse Zoom 12.400 en bij Rotterdam centraal 23.000 (RET, 2024). Huidig Openbaar Vervoer systeem met mobiliteitsvisie Gemeente Rotterdam
Ziegler | Branderhorst
72
73
Bijlage B3
Samenvatting
Stadskwartier Noorderbos In Stadskwartier Noorderbos wordt het concept van de ‘15-minutenstad’ aangehouden. Alle voorzieningen moeten binnen fietsafstand bereikbaar zijn. De hoofdopzet leidt drukke verkeersstromen om de buurten heen en biedt ruimte voor het langzaam verkeer binnen de buurten. Autoverkeer wordt bij binnenkomst van de buurten afgevangen in mobiliteitshubs (STOMP-principe). Fietser voor de auto In het alternatief staat de fietser voorop. Via nieuwe oost-west verbindingen wordt Stadskwartier Noorderbos verbonden met de aangrenzende wijken. Via nieuwe noord-zuid verbindingen ontstaan nieuwe lange lijnen tussen het centrum van Rotterdam en het centrum van Delft en Den Haag, dwars door het poldergebied. Op deze manier kan men binnen 60 minuten fietsen in Den Haag zijn. Om deze aansluiting (sociaal) veilig en overzichtelijker te maken zijn ook ingrepen nodig ter hoogte van de Noorderbocht - Paadje van duizend Treê bij de A20. Het gebied is zo veel mogelijk autoluw ingericht. Er wordt een maximumsnelheid gehanteerd van 30 km/u en de materialisatie en inrichting van de openbare ruimte worden afgestemd op langzaam verkeer. Alleen voor hulp- en pakketdiensten wordt een uitzondering gemaakt. Autoluwe zones veroorzaken minder geluidshinder, creëren minder warmte door het ontbreken van uitlaatgassen en dragen daarmee bij aan een betere luchtkwaliteit.