Brief Code Groen 4 oktober 2023 Voorgestelde bezuinigingen

Aan de raad van de gemeente Schiedam Stadserf 1 3112DZ Schiedam

Datum Contactpersoon Telefoon Onderwerp

31-8-2023 Mevrouw H. Hoogvliet 010-7650372 voorgestelde bezuiniging

Geachte leden van de raad, Code Groen educatie is een stichting voor natuur-, milieu- en duurzaamheidseducatie. Zij organiseert in opdracht van de gemeente Schiedam excursies op het NME-centrum en verzorgt gastlessen op basisscholen en in het voortgezet onderwijs. Daarnaast coördineert Code Groen educatie het aanbod van NME in Schiedam en ondersteunt scholen bij een vraaggerichte invulling hiervan. Jaarlijks bereiken wij op deze manier ongeveer 5000 kinderen (de nieuwe generatie) in Schiedam. Op 30 augustus 2022 heeft, toen nog Stichting Milieu Dichterbij, een subsidieaanvraag ingediend voor het uitvoeren van de gemeentelijke opdracht NME 2023. Deze subsidie is op 14-12-2022 door de gemeente toegekend. In de beschikking was een alinea opgenomen waarin te lezen valt dat in de zomernota 2022 een jaarlijkse bezuiniging aangekondigd wordt van €50.000,- voor het jaar 2024/2025. Dit is een halvering van de subsidie. Deze bezuinigingsopdracht zal vanaf 2024 consequenties hebben voor het NME in Schiedam. Er is opvolging gegeven aan de voorgenomen motie ‘Wijs met natuur-en milieuonderwijs’ en er is een onderzoek uitgevoerd. Het onderzoeksrapport is als bijlage bijgevoegd. De conclusie van dit onderzoek luidt, dat er uit een nauwere samenwerking tussen Code Groen educatie, Irado, De Groene Raat en KNNV De Boshoek niet de beoogde bezuiniging valt te behalen.

Duurzaamheidseducatie is een manier om de nieuwe generatie in Schiedam te betrekken en te activeren om een bijdrage te leveren aan maatschappelijke urgenties. Het gaat hierbij om thema’s als terugdringen van biodiversiteitsverlies, klimaatadaptatie, energie en energiebesparing, circulaire economie e.d. Onze educatie draagt bij aan het aanleren van een duurzame basishouding bij kinderen. Voor de scholen in Schiedam is Parels van Schiedam hét online platvorm voor kunst en cultuur en natuur- en duurzaamheidseducatie. Hier brengen de afdeling Cultuureducatie van De Bibliotheek Schiedam en Code Groen educatie vraag vanuit scholen en aanbod samen. In

samenwerking met de aanbieders zorgen wij voor een rijke leeromgeving voor de kinderen en jongeren in Schiedam. De voorgenomen bezuiniging zal dus ook consequenties hebben voor de andere aanbieders van NME in Schiedam. Het NME-centrum aan de Harreweg in Schiedam beschikt over twee binnen leslokalen en een buitenruimte/buitenleslokaal waar natuureducatie wordt gegeven. Zowel de leslokalen als de buitenruimte worden na schooltijd gebruikt door Komkids/Greenkids. Er is een bodemdierentuin, insectentuin en een kruidentuin. Ook zijn er kippen en een bijenstal met meerdere bijenvolken. Deze buitenruimte wordt onderhouden door een groep enthousiaste vrijwilligers met groene vingers. Tijdens de excursies maken we dankbaar gebruik van de assistentie van educatievrijwilligers. Momenteel zetten 13 vrijwilligers zich wekelijks in voor het NME in Schiedam. In tegenstelling met wat er in het rapport staat, werken er 4 betaalde krachten op het NMEcentrum (in totaal 2,6 fte). Als de bezuiniging doorgevoerd wordt, betekent dit dat de scholen, die vanaf juni 2023 de lessen van het NME gereserveerd hebben, de natuur- en duurzaamheidslessen zelf moeten bekostigen en andere activiteiten moeten schrappen die zij nu in het kader van duurzaamheid, cultuur of achterstandsbestrijding organiseren om aan de NME lessen te kunnen blijven deelnemen.

Het aanleren van een duurzame basishouding bij de nieuwe generatie uit het stenige leefgebied van Schiedam dreigt voor een groot deel te verdwijnen. De buitenruimte van het NME-centrum gelegen in Park Kethel is een zeldzaam stuk groen waar veel Schiedammers hun eerste natuurervaring opdoen of gedaan hebben. Juist een generatie die opgroeit in een stadse stenige omgeving zou de kans moeten krijgen minimaal 1 keer per jaar en les over natuur, duurzaamheid of gezonde voeding te krijgen. De ervaring leert (gemeente Vlaardingen) dat wanneer een voorziening, zoals het NME in Schiedam, wegbezuinigd wordt het moeilijk is om het op een later moment weer op te starten. Wij willen u vragen het collegebesluit in heroverweging te nemen en het besluit terug te draaien. De schoolbesturen SIKO, Islamitisch college, PRIMO en Un1ek Onderwijs en Opvang, kinderopvangorganisatie KomKids en stichting Vrienden van Park Kethel hebben verklaard het eens te zijn met de inhoud van deze brief. Hoogachtend, Heidi Hoogvliet Directeur/bestuurder

W

IJS MET NATUUR- EN MILIEUONDERWIJS NME-centrum

Harreweg

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

W

IJS MET NATUUR- EN MILIEUONDERWIJS

Colofon Opgesteld door René Munsters | Meedenker van Nature (ReneMunsters.nl) in opdracht van de gemeente Schiedam, in de periode april 2022 tot en met december 2022. Foto’s van René Munsters.

|2

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

I

NHOUDSOPGAVE

1 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

ALGEMEEN Aanleiding ………………………………………………………………………… 4 Opdracht …………………………………………………………………………… 5 Aanpak ……………………………………………………………………………… 5 Leeswijzer …………………………………………………………………………. 5 Definities …………………………………………………………………………… 5

2 2.1 2.2 2.3

WAT VOORAF GING Van uitvoering naar regie …………………………………………………. 7 Regierol gemeente …………………………………………………………… 8 Motie Wijs met natuur- en milieuonderwijs ……………………… 9

3 3.1 3.2 3.3

HUIDIGE ORGANISATIE VAN NME Beschrijving nme-voorzieningen ………………………………………… 11 Beschrijving uitvoeringsorganisaties ………………………………….. 13 Programma’s: 3.3.1 nme-taakstelling …………………………………………………… 16 3.3.2 Parels van Schiedam …………………………………………….. 18 3.3.3 Groen doet goed ………………………………………………….. 19 3.3.4 Schiedam Global Goals gemeente (SDG) ………………. 19

4 4.1 4.2 4.3

4.4

VRAAG 1: KANSEN SAMENWERKING Vraagstelling …………………………………………………………………….… 20 Huidige samenwerking ………………………………………………………. 21 Samenwerkingskansen ………………………………………………………. 22 4.3.1 Kansen in de uitvoering ………………………………………… 22 4.3.2 Werkgroep Groen doet Goed Schiedam i.o. …………. 22 4.3.3 Kansen bij gebouwen en tuinen ……………………………. 23 Conclusies …………………………………………………………………………… 23

5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

VRAAG 2: GEVOLGEN BEZUINIGING Vraagstelling ………………………………………………………………………. 25 Varianten van bezuiniging en de effecten ……………………….….. 25 Impact nme …………………………………………………………………….….. 27 Maatschappelijke ontwikkelingen …………………………………….… 28 Conclusies ……………………………………………………………………….…. 29

6 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5

VRAAG 3: KANSEN UITBREIDING NME Vraagstelling ………………………………………………………………………. 31 Beleidsmatige opgaves Schiedam ………………………………………. 31 Landelijke en regionale ontwikkelingen ……………………….….…. 33 Kansen volgens vertegenwoordigers Groene Driehoek ………. 34 Conclusies ……………………………………………………………………….…. 35

3|

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

HOOFDSTUK

1

ALGEMEEN

Foto 1: NME-centrum Harreweg

1.1

AANLEIDING

In de zomernota van 2021 heeft het college van B&W aan de raad voorgesteld om een structurele bezuiniging op natuur- en milieueducatie (nme) door te voeren. De bezuiniging kan volgens haar worden behaald door nme de komende jaren op een andere wijze vorm te geven. Hierdoor zijn synergievoordelen te behalen. In reactie heeft de gemeenteraad van Schiedam op 9 november 2021 een motie aangenomen. Zie paragraaf 2.2. Zij stelt ‘dat natuur- en milieueducatie van grote waarde is voor met name de jongste generatie Schiedammers. Dat (nauwere) samenwerking tussen het NME-centrum, De Groene Raat en De Boshoek, met financiële voordelen als resultaat, het onderzoeken waard is. Dat dit onderzoek gericht moet zijn op meerwaarde en synergie door samenwerking en niet puur om de beoogde bezuiniging te bereiken’.

|4

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

1.2

OPDRACHT

De gemeente Schiedam voert de motie uit en heeft aan René Munsters de volgende opdracht meegegeven. Onderzoek: 1. de mogelijkheden om de bezuiniging te behalen door een nauwere samenwerking tussen de organisaties in de Groene Driehoek; NME-centrum Harreweg, Natuurcentrum De Boshoek en De Groene Raat, 2. de effecten van de bezuiniging op nme-taakstelling, 3. de mogelijkheden om het NME-centrum breder in te zetten voor de maatschappelijke opgaven van de gemeente Schiedam (Global Goals). 1.3

AANPAK

Onderhavig rapport is tot stand gekomen via een deskresearch, aangevuld met een enkel gesprek met één vertegenwoordiger van het NME-centrum, Irado en De Boshoek. Hierna te noemen: de Groene Driehoek. De informatie voor de deskstudie is aangeleverd door het projectteam. Projectteam Voor deze opdracht is een projectteam samengesteld, bestaande uit Anne Marie van der Veen (beleidsmedewerker leren voor duurzame ontwikkeling), Ed Weeder (senior beleidsadviseur milieu) en Ingrid Gyömörei (beleidsadviseur duurzaamheid en dierenwelzijn).

1.4

LEESWIJZER

In de eerste twee hoofdstukken wordt eerst weergegeven de veranderende rol van de gemeente Schiedam bij de uitvoering van nme en is een schets gemaakt van de huidige wijze waarop nme is vormgegeven. De drie onderzoeksvragen worden daarna ieder in een apart hoofdstuk verkend en beschreven, en op basis daarvan worden conclusies getrokken. 1.5

DEFINITIES

Natuur- en milieueducatie (nme) Betreft alle vormen van (systematische en planmatige) leeractiviteiten met betrekking tot natuur, ecologie, milieu en landschap. Uitgevoerd middels bijvoorbeeld gastlessen, excursies, leskisten, materiaalzendingen of projecten, vanuit het NME-centrum, op school, kinderboerderij of schooltuin, of gewoon buiten. Via het nme-onderwijsaanbod wil de gemeente Schiedam een gezonde en duurzame samenleving bereiken1. Het nme-onderwijsaanbod sluit aan bij de zogenaamde SDG’s (hierna: Sustainable Development Goals). De gemeente Schiedam subsidieert de activiteiten, daardoor zijn veel nmeactiviteiten gratis voor de scholen in Schiedam.

1 Bron: website https://www.parelsvanschiedam.nl/over-de-parels-van-schiedam/

5|

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

Nme-taakstelling Het betreft de nme-werkzaamheden die eerst ambtelijk werden uitgevoerd en waarvan het college eind 2017 heeft besloten deze uit te besteden. Zie voor nadere beschrijving paragraaf 3.3.1. Duurzaamheidseducatie Het is leren over natuur, milieu én duurzaamheid. Het gaat daarbij niet alleen over (vak)inhouden zoals biodiversiteit, water, voedsel, grondstoffen, energie, milieu, maar ook over gezondheid, welzijn, verdelingsvraagstukken, circulaire economie, techniek of (mondiaal) burgerschap. Niet afzonderlijk, maar in een geïntegreerde benadering. De doorlopende leerlijn natuur-, milieu- en duurzaamheidseducatie is gericht op duurzame basisvorming, oftewel leren voor de toekomst. Door kinderen al op jonge leeftijd in aanraking te brengen met natuur- en milieuonderwerpen, ontstaat positief gedrag ten aanzien van natuur en milieu. Leren voor Duurzaamheid/Leren voor Duurzame Ontwikkeling Wordt vaak als synoniem voor duurzaamheidseducatie gebruikt. Het betreft een multidisciplinaire aanpak, waarin de afweging tussen sociaal, ecologisch en economisch perspectief (people, planet en profit/prosperity) centraal staat. Sustainable Development Goals (SDG’s)/Werelddoelen voor duurzame ontwikkeling2 De Sustainable Development Goals (Global goals), opgesteld door de Verenigde Naties (VN), zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030.

Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. Schiedam neemt als enige Nederlandse gemeente deel aan het Europese netwerk Global goals for cities. Elke beleidsnota van de gemeente Schiedam wordt gekoppeld aan specifieke werelddoelen (SDG’s). De Groene Driehoek In het park Kethel liggen drie educatieve voorzieningen; het NME-centrum, De Boshoek en De Groene Raat. Tezamen worden ze wel de Groene Driehoek genoemd. Vereniging GDO (Gemeenten voor Duurzame Ontwikkeling) GDO is een vereniging van 90 gemeenten, waaronder Schiedam, en een netwerk van 140 natuur- en duurzaamheidscentra (NME-centra) die het sociaal instrumentarium inzetten om de duurzame ontwikkeling van hun gemeente te versnellen. De doelstelling van vereniging GDO is het bevorderen van duurzame ontwikkeling op het gebied van natuur en milieu en het werken aan een duurzame samenleving, door ontwikkeling en versterking van de lokale NME-centra, zodat deze centra door middel van met elkaar afgestemde thema’s en programma’s de verbinding leggen met de burger en fungeren als platform voor participatie en samenwerking op het gebied van duurzame ontwikkeling. Sociaal instrumentarium Het betreft de activiteiten educatie, communicatie, participatie en bewustwording.

2 Bron: https://www.sdgnederland.nl/

|6

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

HOOFDSTUK

2

WAT VOORAF GING

In de afgelopen jaren is de uitvoering van natuur- en milieueducatie (nme) door de gemeente Schiedam buiten de deur geplaatst. Het proces dat daaraan voorafging en de veranderende rol van de gemeente is in dit hoofdstuk beschreven. Eveneens wordt de motie ‘wijs met natuur- en milieuonderwijs’, dat de aanleiding is voor dit onderzoek, integraal weergegeven.

Foto 2: NME-centrum Harreweg

2.1

VAN UITVOERING NAAR REGIE

Bij de vaststelling van het programma Duurzaamheid (mei 2016) zijn binnen de gemeente Schiedam afspraken gemaakt dat nme onder schooltijd verbreed wordt tot duurzaamheidseducatie. En niet alleen onder schooltijd, maar ook daarbuiten en voor meer doelgroepen dan alleen het onderwijs. Zo kan ook een verbinding gelegd worden met duurzaamheid in de beleidsvelden van de gemeente3. Daarnaast heeft het college eind 2017 besloten de uitvoering van haar nme werkzaamheden, de nme-taakstelling, uit te besteden. Dit besluit heeft ertoe geleid dat Stichting Milieu Dichterbij (SMD) op basis van een verstrekte subsidie vanaf 1 augustus 2018 de uitvoering verzorgt van het nmeprogramma voor het onderwijs. De opdracht en subsidie is sindsdien jaarlijks geëvalueerd en verlengd. De rol van de gemeente verandert daarmee van uitvoerder naar regisseur, verbinder en facilitator. Deze regierol op ‘leren voor duurzaamheid’ heeft zowel betrekking op het verbinden en afstemmen binnen de gemeentelijke organisatie, als daarbuiten. Hoe de gemeente Schiedam hieraan invulling 3 Bron: schrijven van college aan gemeenteraad, 31 januari 2019. Kenmerk 19UIT00517

7|

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

geeft en deze regietaak organiseert is in een notitie ‘doorontwikkeling NME Schiedam, Leren voor duurzaamheid4’ uitgewerkt. ‘De regie op de uitvoering van duurzaamheidseducatie, dus inclusief nme-onderwijsaanbod, blijft de verantwoordelijkheid van de gemeente Schiedam om een directe koppeling en inhoudelijke sturing vanuit de beleidsdoelstellingen te waarborgen. Voor de uitvoering van de gemeentelijke regietaken door de vakgroep Milieu & Duurzaamheid is 0,8889 fte overgedragen van het team Jeugd en Onderwijs naar het team Ruimtelijke Ontwikkeling en Beleid’. 2.2

REGIOEROL GEMEENTE

Schiedam voert zelf geen educatie (meer) uit5. ‘De gemeente richt zich op regie: zij stelt inhoud, doelen en kaders vast. De gemeente adviseert, faciliteert, netwerkt, en brengt partijen bij elkaar. De gemeente stemt af en coördineert en bewaakt de kwaliteit van de uitvoering. Leren, communicatie over en participatie bij duurzaamheidsvraagstukken wordt een instrument voor relevante beleidsvelden en doelgroepen. Verbreding van doelgroepen is gewenst omdat de huidige ontwikkeling van het ‘leren over duurzaamheid’ vooral op het onderwijs is gericht. Samen met bedrijven, bewoners (initiatieven) en organisaties wil de gemeente duurzaamheidsvraagstukken en het leren hierover aanpakken’. De regierol op het gebied van uitvoering van duurzaamheidseducatie kent drie hoofdtaken: 1. Coördineren en adviseren over duurzaamheidseducatie; 2. Verbindingen leggen in en met de stad; 3. Organiseren van programma’s. Stichting Milieu Dichterbij (SMD) voert sinds 2018 in opdracht van de gemeente Schiedam duurzaamheidseducatie uit. Scholen kunnen via de website Parels van Schiedam inschrijven op de activiteiten. Deze website is het loket voor het culturele- en educatieve aanbod van activiteiten. Op het terrein van integraliteit van de verschillende beleidsdoelen is in de afgelopen periode veel in gang gezet.

In afbeelding 1 wordt een overzicht gegeven van de verschillende beleidsondersteunende activiteiten door SMD. Deze activiteiten sluiten zoveel mogelijk aan op de Sustainable Development Goals (SDG’S). SDG 4.7 gaat expliciet over duurzaamheid in het onderwijs. In de afspraken met SMD is de blik vooral gericht op concrete activiteiten op het gebied van duurzaamheidseducatie.

Afbeelding 1: beleidsondersteunende activiteiten SMD

4 Bron: schrijven van college aan gemeenteraad, 31 januari 2019. Kenmerk 19UIT00517 5 Bron: notitie ‘doorontwikkeling NME Schiedam, Leren voor duurzaamheid’

|8

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

Er zijn verschillende afspraken over de financiering van SMD, De Groene Raat en De Boshoek. SMD ontvangt jaarlijks een subsidie voor de uitvoering van de activiteiten. Jaarlijks worden via de subsidiebeschikking de prestatieverplichtingen vastgelegd. De Groene Raat wordt bekostigd uit de dienstenovereenkomst tussen de gemeente en Irado. Naast deze locatie houdt Irado nog een aantal educatieve objecten in Schiedam in stand. De Boshoek ontvangt geen subsidie van de gemeente. In het verleden heeft de vereniging wel een waarderingssubsidie ontvangen.

2.3

MOTIE WIJS MET NATUUR- EN MILIEUONDERWIJS

In de zomernota van 2021 is voorgesteld om een structurele bezuiniging van € 50.000,- op de nmetaakstelling door te voeren. ‘De komende jaren wordt de inzet op natuur- en milieu-educatie (NME) op een andere wijze vormgegeven, waarbij synergievoordelen vallen te behalen6’. Bij de behandeling van de begroting op 9 november 2021 heeft de gemeenteraad unaniem het college via een motie (zie inzet) verzocht om ‘de samenwerking tussen het NME, Irado en De Boshoek te onderzoeken’ en ‘de conclusies uiterlijk bij de behandeling van de zomernota 2024 voor te leggen aan de raad’. ‘Wanneer de beoogde bezuiniging niet gehaald wordt vanuit de onderzochte samenwerking’, verzoekt zij het college om de voorgestelde bezuiniging ‘opnieuw aan de raad voor te leggen’.

6 Bron: Zomernota 2022

9|

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

| 10

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

HOOFDSTUK

3

HUIDIGE ORGANISATIE VAN NME

De gemeenteraad heeft via de in hoofdstuk 2 beschreven motie aan het college gevraagd om een (nauwere) samenwerking tussen de partijen NME, Irado en De Boshoek te onderzoeken. Om de onderzoeksresultaten helder te kunnen presenteren wordt in dit hoofdstuk eerst de huidige organisatie van nme in Schiedam uitgewerkt. We beschrijven de nme-voorzieningen (locaties), daarna de uitvoeringsorganisaties achter deze locaties en aansluitend hoe deze organisaties de onderlinge samenwerking ervaren. Tevens beschrijven we een aantal nme-programma’s die door organisaties in Schiedam worden uitgevoerd.

Foto: BS De Springplank

3.1

BESCHRIJVING NME-VOORZIENING

In het park Kethel liggen drie educatieve voorzieningen; het NME-centrum, De Boshoek en De Groene Raat. Tezamen worden ze wel de Groene Driehoek genoemd. De meerwaarde van deze voorzieningen is niet alleen de situering bij elkaar, maar ook de gezamenlijke opendagen die daar plaatsvinden. Ze vormen zo de educatieve toegangspoort stad – land. De Schiedamse Poort met Midden-Delfland: een Bijzonder Provinciaal Landschap7. Zo onderscheidt park Kethel zich door de focus op beleving, voorlichting en educatie van natuurwaarden en op aansluiting bij de aanwezige cultuur-historische waarden van het oude lint en dorp Kethel.

7 https://www.landschapsfondshofvandelfland.nl/project/noord-kethel

11 |

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

NME-centrum Harreweg De gemeente Schiedam is eigenaar van het NME-centrum, gelegen aan de Harreweg 12 en een deel van de boerderij op nummer 10. Het voorhuis van de boerderij, nummer 8, is verkocht en het achterhuis, de deel, wordt benut als leslokaal, voor tentoonstellingen en de lente-excursie, en als opslag voor nme-materiaal. Om de gebouwen heen is een buitentuin met bijenstal, hooimijt en kleine moestuin, die gebruikt worden voor buitenonderwijs. Het NME-centrum is rond 1990 gebouwd en heeft enkele leslokalen met educatieve voorzieningen. Op de zolder is kantoorruimte en opslag. Jaarlijks komen duizenden Schiedamse basisschoolleerlingen naar het centrum. De uitvoering van de nme-activiteiten (zie nme-taakstelling paragraaf 3.3.1) op het NME-centrum is via een jaarlijkse subsidierelatie uitbesteed aan Stichting Milieu Dichterbij (SMD). Zij huurt van de gemeente een kantoor in het NMEcentrum voor circa € 10.000,- per jaar. Buitenschoolse opvang (BSO) GreenKids, onderdeel van Komkids, huurt een deel van het gebouw na schooltijd. Ze maken gebruik van alle mogelijkheden en materialen die het NME-centrum en omgeving bieden. Waaronder ook de naastgelegen natuurspeeltuin en beleefpad Boris Bootsmannetje en de speelpolder ’t Wijland. Beheer van de gebouwen en erf van het NME-centrum geschiedt door de team Vastgoed en Grondzaken van de gemeente.

SMD werft en stuurt tuinvrijwilligers aan die de tuin als buitenleslokaal onderhouden voor educatieve activiteiten. Ook hebben ze een vrijwilliger die de kippen verzorgd. De bijen worden verzorgd door de Schiedamse Stadsimkers.

De Boshoek Dit voormalige noodschoolgebouw aan de Bospad 3 is eigendom van de gemeente, maar is lang geleden om niet met een bruikleenovereenkomst aan de stichting KNNV De Boshoek beschikbaar gesteld. Zij doen het gehele onderhoud en een aantal vrijwilligers heeft het gebouw in de loop der | 12

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

jaren vrijwel geheel verduurzaamd. Het centrum wordt door de leden van de KNNV Waterweg Noord (Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging) gebruikt. Naast een aantal zalen met tentoonstellingen en interactieve diorama’s, beschikt het centrum over een winkeltje. Rondom het gebouw is een educatieve tuin. De Boshoek is open voor publiek op zaterdag van 10.00 tot 14.00 uur en op dinsdag van 10.00 tot 12.00 uur. De Groene Raat Het Voorlichtingscentrum de Groene Raat, gehuisvest in een 400 jaar oud boerderijtje aan Harreweg 19, wordt beheerd door N.V. Irado. Het centrum is geopend op werkdagen van 9 tot 15 uur, indien er een medewerker aanwezig is, en op zondagen van 12-15 uur (april tot half oktober). Op het erf liggen verschillende voorbeeldtuinen: een boerentuin, een ecologische moestuin en een plantentuin, en zelfs een insectentuin en een watertuin. In 2021 is met € 29.000,- subsidie van de gemeente (vanuit het Waterklaar-programma) de klimaatadaptieve tuin aangelegd met voorbeelden van klimaatadaptieve maatregelen. De tuinen bieden inspiratie en informatie die de bezoekers kunnen gebruiken om aan de slag te gaan om hun eigen tuin klimaatadaptief te maken. Om het milieuvriendelijk tuinieren te bevorderen heeft de Groene Raat negentig kindertuinen in beheer en kunnen achttien volwassenen er moestuinieren.

In de Kindertuinen maken kinderen tot twaalf jaar na schooltijd spelenderwijs kennis met het kweken van groenten en kruiden onder begeleiding van vrijwilligers. In de ouderentuinen kunnen 55-plussers, alleen of met elkaar, zelfstandig en milieuvriendelijk tuinieren. 3.2

BESCHRIJVING UITVOERINGSORGANISATIES

Op bovenstaande educatieve voorzieningen zijn drie organisaties actief die onderstaand nader toegelicht worden. We beschrijven deze partijen omdat de motie spreekt over NME, Irado en De Boshoek, waardoor er verwarring kan optreden bij het verder lezen van dit rapport. Stichting Milieu Dichterbij De Stichting Milieu Dichterbij (SMD) 8 is sinds 2005 als onafhankelijke stichting een voortzetting van Milieucommunicatie Rijnmond. Zij verzorgen gastlessen en projecten over natuur, milieu en duurzaamheid voor het basis- en voortgezet onderwijs. Ze doen dit in opdracht van gemeenten en andere organisaties. Het werkgebied beslaat heel Zuid-Holland met de focus op de Zuid-Hollandse Eilanden: Goeree-Overflakkee, Hoeksche Waard, de BAR-gemeenten en Voorne-Putten. De opdracht van gemeente Schiedam maakte in 2021 27% van de omzet van SMD uit. Sinds het schooljaar 2018-2019 verzorgt SMD in opdracht van de gemeente Schiedam lessen en excursies op en vanuit het NME-centrum Harreweg. Voor deze nme-taakstelling, zie paragraaf 3.3.1, krijgt ze per jaar een opdracht met daaraan gekoppeld een subsidie van € 96.300,-. Jaarlijks ontvangen zij op het centrum duizenden Schiedamse basisschoolleerlingen. Op hun eigen niveau krijgen deze leerlingen lessen over natuur- en milieu gerelateerde onderwerpen, waarbij een koppeling wordt gelegd met de Duurzame Ontwikkelingsdoelen van de VN (SDG's).

Doel van de 8 Bron: website https://milieudichterbij.nl/de-stichting/

13 |

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

lessen is om leerlingen bewust te maken van hun directe omgeving en het besef te geven dat ze goed om moeten gaan met onze natuur en het milieu. In Schiedam doen 21 van de 23 basisscholen mee, dus 90 procent van de scholen maakt gebruikt van het aanbod. Door leerlingen van het voortgezet onderwijs worden op het NME-centrum technasium9 opdrachten uitgevoerd. Het zijn onderzoek- en ontwerpopdrachten, zoals inrichting natuurlijke speeltuinen. Vrijwilligers helpen bij de excursies (zes personen) en bij beheer tuin (vier personen). SMD krijgt een jaarlijkse subsidie voor het werven, trainen en begeleiden van deze vrijwilligers. Middels de subsidie coördineert SMD in Schiedam het nme-onderwijsaanbod van andere educatieve aanbieders richting de scholen. Via de Parels van Schiedam is er daardoor voor scholen één loket waar scholen lessen kunnen afnemen/boeken. Verder onderhoudt SMD de educatieve, ‘groene’ website www.groendoetgoedschiedam.nl, waarop alle groene en duurzame educatieve informatie is te vinden, en de Facebookpagina Groen en spelen Schiedam (https://www.facebook.com/groenenspeleninschiedam) voor nieuws, leuke weetjes over en mooie foto’s van groen en spelen in Schiedam.

Stichting Natuurcentrum KNNV De Boshoek Stichting Natuurcentrum KNNV de Boshoek10 beheert sinds 1988 het natuur(educatief)centrum De Boshoek. Zij heeft het gebouw in bruikleen van de gemeente. Het centrum wordt geheel gerund door ruim twintig vrijwilligers. Natuurwerkgroepen van KNNV Waterweg Noord maken intensief gebruik van het gebouw.

9 Het technasium is een onderwijsstroom in Nederland voor vwo en havo. Centraal in deze onderwijsvorm staat Onderzoek

en Ontwerpen waarbij leerlingen in teamverband projectmatig werken aan actuele bètatechnische opdrachten uit de praktijk. 10 Bron: website https://natuurcentrumdeboshoek.nl/home | 14

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

De Boshoek is beperkt opengesteld voor publiek. Jaarlijks komen op het centrum rond de tienduizend bezoekers. Tijdens opendagen, tweemaal per jaar, worden rondleidingen voor gezinnen gegeven en er is jaarlijks een evenement met roofvogels. De KNNV Waterweg Noord verzorgt volwasseneneducatie via een aantal cursussen op de locatie. De Boshoek is ook te huur door derden voor bijeenkomsten en vergaderingen (niet voor feesten en partijen). Door inzet van vrijwilligers (geen betaalde krachten) en inkomsten uit verhuur en winkeltje weet KNNV De Boshoek financieel haar eigen broek op te houden. Tot 2020 heeft KNNV De Boshoek structureel subsidie, groot € 3.660,- gekregen. In 2022 hebben medewerkers van de gemeente een deel van hun kerstpakket in de vorm van Proosjemunten, met een waarde van € 2.500,-11, geschonken aan KNNV De Boshoek.

Irado Irado12 is een afvalverwerkingsbedrijf in Zuid-Holland, opgericht in 2000 door een fusie tussen het Schiedamse bedrijf ONS Milieu en Stadreiniging Vlaardingen. Irado verzorgt de huishoudelijke afvalinzameling voor de gemeenten Capelle aan den IJssel, Schiedam, Rozenburg en Vlaardingen. In Schiedam verzorgt ze naast de gescheiden huishoudelijke afvalinzameling ook het onderhoud van de openbare ruimte, zoals groenonderhoud en straatreinigen. Ze helpt inwoners om het afval beter te kunnen scheiden of de hoeveelheid afval te verminderen. Met gemeentelijk beleidsadvies, communicatiecampagnes, voorlichting en educatie. Scholen en (wijk)verenigingen ondersteunt Irado bij opruimacties. Irado beheert De Groene Raat. Naast de vaste beheerder zijn vijfentwintig vrijwilligers actief met het beheren van de (kinder-, ouder- en voorbeeld)tuinen en met het geven van rondleidingen door de voorbeeldtuinen. 11 https://www.deschiedammeronline.nl/artikel/details/natuurcentrum-de-boshoek-ontvangt-donatie-van-2500-euro 12 Bron: website https://www.irado.nl/zakelijk

15 |

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

De jaarlijkse kosten voor de Groene Raat Voorbeeldtuinen (incl. theetuin) bedragen € 26.000,- en bestaan voornamelijk uit arbeid, vrijwilligersbijdrage en wat plantmateriaal. Hiervoor ontvangt Irado een subsidie van de gemeente. De kosten voor de gebouwen (incl. gas/water/licht) worden gedragen door Irado, zij zijn eigenaar van de gebouwen. Voor het onderhoud en beheer van de kindertuinen ontvangt Irado € 72.000,- aan subsidie. Daarmee worden de arbeidskosten, vrijwilligersbijdrage, plantmateriaal, evenementen en klein gereedschap betaald. Speciaal voor het basisonderwijs organiseert Irado regelmatig afvallessen en educatieve projecten. Zo kunnen kinderen een rondleiding krijgen op een milieustraat of een demonstratie van een vuilniswagen. In het kader van Technasium gaat ze enkele keren per jaar naar het voortgezet onderwijs toe. Ze leggen dan vragen voor als: hoe regel je afvalscheiding in de hoogbouw of hoe zorg je voor afvalscheiding op school of wat zou een goede inrichting voor het circulaire ambachtencentrum zijn.

3.3

PROGRAMMA’S

In deze paragraaf lichten we een viertal programma’s toe, omdat er regelmatig naar verwezen wordt. 3.3.1

nme-taakstelling

Voor de uitvoering van de nme-taakstelling van de gemeente Schiedam, zie tabel, is een jaarlijks budget beschikbaar van € 96.300,-. Via een jaarlijkse subsidiebeschikking is deze nme-taakstelling de afgelopen jaren uitbesteed aan SMD.

| 16

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

Het bedrag is als volgt opgebouwd:

Onderstaand wordt een toelichting op de activiteiten13 van de nme-taakstelling gegeven op basis van jaarverslag 2021 van SMD: • Het aanbieden en uitvoeren van lessen op het NME-centrum op het gebied van duurzaamheidseducatie passend in de leerlijn en vraaggericht op het onderwijs. Dit zijn nme-lessen die door SMD gegeven worden voor groepen één tot en met acht basisschool. Het aanbod, van leskisten, excursies en gastlessen is te bekijken op de website Parels van Schiedam. •

Uitvoering geven aan vrijwilligersbeleid door werven en aansturen van nme-vrijwilligers.

Al jaren is een vaste kern van vrijwilligers verbonden aan het NME-centrum. Door middel van voorinstructies, goede begeleiding en het aanbieden van lunches en wat extra’s, wordt gewerkt aan de continuïteit met betrekking tot nieuwe en bestaande vrijwilligers. •

Bijdrage leveren aan de versterking van de educatieve poort als duurzaamheidscentrum.

Samen met KNNV De Boshoek en Irado/De Groene Raat organiseert SMD tweemaal per jaar in de Kethelpoort gezamenlijke activiteiten voor inwoners van Schiedam. Tevens geven ze les over moestuinieren aan kinderen van de kindertuinen op De Groene Raat. Verder leveren ze een bijdrage aan het realiseren van het Groen doet Goed programma in Schiedam, waaronder het programma ‘het Spettert’ en de tentoonstelling ‘Wij en water’. Meerdere buitenschoolse opvang organisaties namen deel aan deze activiteiten. • Mede-uitvoering geven aan jaarlijks terugkerende educatieve programma’s op gebied van duurzaamheidseducatie. Het gaat dan o.a. over het werven van scholen bij de aanplant van tiny forest, het verzorgen van lessen tijdens de buitenlesdag, samenwerking met beweegcoaches bij bijvoorbeeld struintochten en organiseren van voorleesactiviteiten tijdens de Dag van de Duurzaamheid •

Afstemmen met andere aanbieders voor het duurzaamheidsprogramma.

Er zijn nog veel meer nme-aanbieders in Schiedam e.o. zoals vereniging Vockestaert en Schiedamse molens (zie Parels van Schiedam, § 3.3.2) die duurzaamheidseducatie rondom thema’s groen, sport, cultuur en welzijn verzorgen. Deze nme-aanbieders kunnen hun product aanleveren bij SMD en zij plaatsen dit op de website Parels van Schiedam en in de nieuwsbrief.

13 Bron: Aanvraag tot vaststelling van de subsidie kenmerk SUB1900123/19UIT11981

17 |

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

Samen met cultuureducatie heeft SMD de taak om vraag en aanbod met de scholen af te stemmen. Elke school heeft daarom een cultuur- en nme-coördinator als aanspreekpunt. SMD stemt de vragen van scholen af met de gemeentelijke regisseur bij de afdeling ROB. Zij zorgt dat de vragen bij de juiste collega in het gemeentehuis terecht komt en bepaalt wat mogelijk is binnen het gemeentelijk beleid. •

Presenteren en beheren van het nme-onderwijsaanbod Parels van Schiedam.

Jaarlijks neemt SMD deel aan en/of verzorgt zij de informatiemarkt ‘Parels peilen’. Scholen kunnen dan kennis maken met het educatieve aanbod voor het komende schooljaar. Ook ontvangen scholen iedere twee maanden een nieuwsbrief over nme-activiteiten en -projecten. •

Beheer en eindredactie van website Groen Doet Goed Schiedam.

In 2020 is de website groendoetgoedschiedam.nl verder opgetuigd en uitgebouwd. Er zijn kleine uitvouwkaartjes gemaakt die een verwijzing maken naar de diverse groene (speel) plekken in de stad. Tevens is bijgedragen aan de content voor de facebookpagina ‘Groen en spelen in Schiedam’ 3.3.2

Parels van Scheidam

Op Parels van Schiedam14 is het aanbod van instellingen op het gebied van cultuureducatie en natuur- en milieueducatie gebundeld. Scholen kunnen hier informatie krijgen over het aanbod en ook reserveringen plaatsen. Het aanbod richt zich op leerlingen in het primair onderwijs, brede school en voortgezet onderwijs. SMD plaatst het aanbod van het NME-centrum en dat van derden, zie onderstaande organisaties, over nme en duurzaamheidseducatie op deze website.

Stichting Mooi Werk, wiens taken zijn overgenomen door Bibliotheek Schiedam, heeft samen met acht culturele instellingen een leerlijn cultuureducatie samengesteld, genaamd de Cultuurparels. De 14 Bron: https://www.parelsvanschiedam.nl/over-de-parels-van-schiedam/

| 18

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

leerling maakt tijdens de basisschoolcarrière kennis met de culturele instellingen van de stad, met haar geschiedenis en de Brandersgeschiedenis. Het programma is zo opgesteld dat alle instellingen één of twee keer bezocht worden in deze acht jaar, waardoor een compleet beeld ontstaat van wat Schiedam op cultureel-educatief vlak te bieden heeft. Ook vanuit het NME-centrum wordt een gelijksoortige aanpak als bij cultuureducatie uitgevoerd. De groepen één tot en met acht ontvangen één lesprogramma op het NME-centrum en één les op locatie van een van de andere nme-aanbieders. Voor elke groep is dit een ander programma en een andere locatie. 3.3.3

Groen doet Goed

Buiten het groen beleven staat centraal bij ‘Groen doet goed’15 in Schiedam. ‘Groen doet goed’ laat zien hoe fijn het is om buiten te spelen en hoe belangrijk bewegen is, maar ook jong en oud laten ontdekken hoe lekker en gezond eten uit de natuur is. Samen met partijen op gebied van onderwijs, cultuur, welzijn, spelen, gezondheid, voeding en bewegen worden allerlei groene buitenactiviteiten georganiseerd in en om Schiedam. Van Schiedam-Noord tot Schiedam-Zuid bieden verschillende organisaties op het platform ‘Groen doet goed Schiedam’ allerlei groene activiteiten aan op bijzondere plekjes, zoals de Babbersmolen en Maastuin. De verschillende natuurspeeltuinen bieden de kinderen veel uitdagingen om de natuur in hun eigen buurt te ontdekken. Op de website is een plattegrond met alle groene locaties te vinden en een werkboek om schoolpleinen te vergroenen. Betrokken partners: Agrarische Natuurvereniging Vockestaert, Babbersmolen, Buurttuin de Maastuin, Irado “Groene Raat”, IVN, Jong Leren Eten, Kinderopvangorganisatie Komkids, Lentiz College, Schiedamse Stadsimkers, Schoolbestuur Primo, Stichting de Boshoek, Stichting Milieu Dichterbij, Snoepjestuin, Stichting Mooiwerk, Gemeente Schiedam, Stadspromotie Schiedam en Voorlichters Gezondheid Vrienden van het Beatrixpark. 3.3.4

Schiedam Global Goals gemeente (SDG)

De gemeente Schiedam heeft de Global Goals opgenomen in haar beleid en begroting. Deze bijzondere aanpak16, om vanuit de Global Goals te werken, levert afrekenbare en meetbare doelen op. Daarvoor heeft de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) Schiedam genomineerd voor de titel Visionair. Deze prijs gaat naar de gemeente die de Global Goals op de meest visionaire manier in het gemeentelijke beleid heeft verankerd. Daarnaast heeft Schiedam als enige Nederlandse stad de uitnodiging geaccepteerd van URBACT17, samen met achttien andere Europese steden, om deel te nemen aan het kennisnetwerk ‘Global Goals for Cities’ om een monitorsysteem te ontwikkelen om te zien of ze op koers liggen om gezamenlijke klimaat- en milieudoelen te halen.

15 Bron: https://www.groendoetgoedschiedam.nl/ 16 https://vng.nl/praktijkvoorbeelden/schiedam-koppelt-de-global-goals-aan-de-begroting 17 https://urbact.eu/

19 |

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

HOOFDSTUK

4

VRAAG 1: KANSEN SAMENWERKING

In de zomernota van 2021 is voorgesteld om een structurele bezuiniging op natuur- en milieueducatie door te voeren. Verondersteld wordt dat de bezuiniging behaald kan worden door een nauwere samenwerking tussen partijen, zijnde NME, lrado en De Boshoek. In hoofdstuk 3 hebben we een onderscheid aangebracht tussen nme-voorzieningen (de locaties) en de nmeuitvoerders op deze locaties. Omdat locaties niet met elkaar kunnen samenwerken, maar organisaties wel, benoemen we de uitvoerders: Stichting Milieu Dichterbij (SMD), Irado en KNNV De Boshoek. In dit hoofdstuk verkennen we eerst de vraagstelling van de raad, daarna bespreken we de samenwerking en de samenwerkingskansen zoals deze door de uitvoeringsorganisaties beleefd worden, en sluiten af met conclusies.

Foto 3: Schuur bij De Groene Raat

4.1

VRAAGSTELLING

De ondertekenaars van de motie stellen: • •

Dat (nauwere) samenwerking tussen genoemde partijen, met financiële voordelen als resultaat, het onderzoeken waard is; Dat dit onderzoek gericht moet zijn op meerwaarde en synergie door samenwerking en niet puur om de beoogde bezuiniging te bereiken.

Uit de motie kan de volgende vraagstelling gedestilleerd worden: De hoofdvraag is: Leidt een (nauwere) samenwerking tussen de uitvoeringsorganisaties SMD, Irado en KNNV De Boshoek, gericht op meerwaarde en synergie en niet puur om de beoogde bezuiniging te bereiken, tot financiële voordelen op uitvoering nme-taakstelling? | 20

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

De hypothese is: Irado en KNNV De Boshoek kunnen en willen werkzaamheden uitvoeren die opgenomen zijn in de nme-taakstellingen tegen geringere kosten dan SMD, dan wel kunnen en willen een bijdrage leveren aan de nme-taakstellingen waardoor kosten worden bespaard. Onderzoeksvragen: 1. Hoe ziet de huidige samenwerking tussen SMD, Irado en KNNV De Boshoek uit? Wie doet wat? 2. Welke werkzaamheden of bijdrage, die opgenomen zijn in de nme-taakstelling, kunnen en willen Irado en KNNV De Boshoek uitvoeren tegen lagere kosten dan SMD? 4.2

HUIDIGE SAMENWERKING

Uit gesprekken met SMD, Irado en KNNV De Boshoek komt het volgende beeld naar voren: In de groene driehoek stemmen de organisaties onderling af en trekken ze samen op tijdens opendagen. In maart is het lentefeest, in juni is de Midden-Delfland dag en half september Open Monumenten Dag. De organisaties zorgen voor een gezamenlijke uitstraling onder de naam Beleef Kethelpoort. Ieder heeft zo zijn eigen niche. De werkzaamheden en doelgroepen verschillen tussen de organisaties; SMD richt zich met educatie op onderwijs/kinderen, KNNV De Boshoek met hun tuinen en diorama’s op gezinnen en volwassenen en Irado met De Groene Raat richt zich met informatie en (voorbeeld-)tuinen op inwoners (jong en oud).

“Wat ons bindt is natuur, milieu en duurzaamheid. Ieder op zijn eigen manier en met zijn eigen doelgroep”. Quote Heidi Hoogvliet, projectleider SMD De onderlinge samenwerking is op ad hoc basis. Er liggen geen (schriftelijke) afspraken aan ten grondslag. De samenwerking wordt als vanzelfsprekend en prettig ervaren door de goede onderlinge contacten en communicatie. Daarnaast is de regieambtenaar een verbindende persoon. Tussen SMD en KNNV De Boshoek wordt een enkele keer over en weer vrijwilligers uitgewisseld. Zo ondersteunt KNNV De Boshoek de vogelexcursie van SMD met vrijwilligers en haar diorama’s. KNNV De Boshoek maakt eenmaal per jaar weer gebruik van de faciliteiten op het NME-centrum voor haar natuurcursus aan volwassenen. Voor Irado verzorgde SMD als pilot in 2021 gedurende vijf weken dagelijks na 15.00 uur op de kindertuin een moestuinles. Aan het einde van het groeiseizoen helpt ze bij de organisatie en uitvoering van de twee Oogstfeesten. Kinderen maken dan van de eigen gekweekte groenten een maaltijd voor de ouders en vrijwilligers. Daarnaast heeft SMD op verzoek van Irado een educatief project voor scholen in het voortgezet onderwijs georganiseerd. Met een kleine financiële bijdrage van Irado zijn gastlessen gegeven en hebben leerlingen meegedacht over afvalvermindering en afvalscheiding.

Doel van het project is om toe te werken naar Afvalvrije scholen en naar vermindering van zwerfafval. Irado helpt met compost en houtsnippers voor het buitenlokaal bij het NME-centrum en soms komen de kinderen de bijenstal op de Groene Raat bezoeken tijdens de bijenles. De relatie tussen KNNV De Boshoek en Irado is vriendschappelijk. Naast de opendagen zijn er geen gezamenlijke activiteiten.

21 |

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

4.3

SAMENWERKINGSKANSEN 4.3.1

Kansen in de uitvoering

Tijdens de gesprekken met SMD, Irado en KNNV De Boshoek zijn de volgende kansen, wensen en ideeën geuit: SMD zou graag binnen de groene driehoek nog meer samen willen optrekken rondom inzet vrijwilligers of meer zaken gezamenlijk willen organiseren, zoals opschoondagen. Ze wil zich daarbij richten op haar kernkwaliteiten: educatie en verzorgen lessen. Voor de opdracht van de gemeente Schiedam zou ze de communicatiekanalen van Irado beter willen benutten. Er worden geen kansen gemist volgens KNNV De Boshoek. Zij werken met een groep van twintig tot vijfentwintig vrijwilligers. Ieder met zijn eigen taken. Meer samenwerking binnen de groene driehoek kan ongewenste druk op deze vrijwilligers geven. Daarnaast willen de vrijwilligers niet voormalige betaalde arbeid vervangen en ook niet de eindverantwoordelijkheid van werkzaamheden hebben. Zij vinden dat dit bij betaalde medewerkers hoort te liggen.

“Het is jammer dat de spelotheek is verdwenen, ook die was een mooie partner in de groene driehoek”. Quote Roy van Hutten, vrijwilliger KNNV De Boshoek Irado heeft als grote organisatie capaciteit op beleidsontwikkeling, strategie, communicatie, ICT, beheer buitenruimte en bijvoorbeeld boekhouding. Daarnaast heeft zij op De Groene Raat een beheerder en vrijwilligers zitten. Deze kennis, vaardigheden en handjes zouden ingezet kunnen worden voor de verdere professionalisering van het NME-centrum. Irado staat ook open om het NME-centrum over te nemen inclusief de opdracht om de educatieve activiteiten uit te besteden. Zo kan de nme-uitvoerder, in dit geval SMD, zich richten op de inhoud (educatie) en zorgt Irado voor alle organisatorische zaken eromheen, inclusief de samenwerking met de gemeente Schiedam. 4.3.2

Werkgroep Groen doet Goed Schiedam i.o.

‘In Schiedam zijn meerdere actieve en enthousiaste burgers actief op het gebied van nme. Deze mensen zijn aangesloten bij tal van groene verenigingen. Om de lokale structuur te versterken is in 2018 een start gemaakt met het tot stand brengen van een Werkgroep ‘Groen doet Goed Schiedam ‘(GDGS). 18 Doel van de oprichting van de werkgroep is het vormen van een lokaal platform ofwel coalitie op het gebied van nme. Deze organisaties kunnen middels de werkgroep gezamenlijk optrekken in het aantrekken, activeren en professionaliseren van vrijwilligers. De werkgroep kan daarbij een rol spelen in de inzet van vrijwilligers en hun expertise om kinderen kennis te laten maken met de natuur. Hiermee wordt een belangrijke impuls gegeven aan de nme-activiteiten in Schiedam.’ Door het uitbreken van Covid-19 is deze werkgroep nog niet tot stand gekomen. Hierover lopen nog wel contacten.

18 Bron en citaat uit: Notitie Werkgroep Groen doet goed Schiedam, Suzanne Wardenaar, november 2019

| 22

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

4.3.3

Kansen bij gebouwen en tuinen

Alle drie de organisaties beschikken over gebouwen met tuinen. De tuinen zijn inhoudelijk deels overlappend en worden allen educatief ingezet. Tijdens de gesprekken zijn de volgende wensen en kansen genoemd. Bij SMD is er behoefte aan ondersteuning vanuit de gemeente bij onderhoud gebouw, waaronder schoonmaak, beheer tuin en onderhoud lesmaterialen. Al deze activiteiten kosten SMD veel tijd en leiden af van de educatieve opdracht. Hier blijkt een misverstand ontstaan te zijn, omdat de beheer en onderhoudstaken niet bij SMD maar bij de team Vastgoed en Grondzaken van de gemeente liggen. SMD zou het fantastisch vinden als de deel van de boerderij omgebouwd wordt tot een duurzaamheidscentrum, waar inwoners (jong en oud) kennis en inspiratie op doen over verduurzaming, zodat ze dat thuis voor de eigen woning, tuin en leefstijl kunnen toepassen. De deel is 9 bij 14 meter, heeft nog bijruimten met toiletten en een grote zolder, en zou hiervoor zeer geschikt zijn. KNNV De Boshoek wil wel navragen of de vrijwilligers in de ‘HTS-werkgroep’, zij beheren het gebouw en hebben die ook verduurzaamd, hun kennis ter beschikking willen stellen om ook de gebouwen bij het NME-centrum en De Groene Raat te verduurzamen. 4.4

CONCLUSIES

Uit de inventarisatie en de gesprekken komt een beeld naar voren dat de inzet van vrijwilligers cruciaal is voor de uitvoering van de nme-activiteiten in de groene driehoek in Kethelpark. Tussen de drie uitvoeringsorganisaties is echter beperkt tot geen uitwisseling van vrijwilligers19. Beleid voor en werving en opleiding van vrijwilligers organiseert ieder apart. Er lijken kansen te liggen voor het opzetten en uitvoeren van een gezamenlijk vrijwilligersbeleid, mogelijk met steun van Klik Vrijwilligers20, zodat overkoepelende en gelijkluidende werkzaamheden op de nme-voorzieningen gebundeld kunnen worden. Eventueel kunnen ook nieuwe activiteiten opgepakt worden, zoals opschoondagen. Met een gezamenlijke uitvoering van vrijwilligersbeleid ontstaat een robuustere organisatie, zodat de druk op de huidige vrijwilligers afneemt en het uitvallen van vrijwilligers door een gezamenlijke pool beter opgevangen kan worden. Deze beoogde samenwerking zou ook in groter verband opgepakt kunnen worden, door de werkgroep ‘Groen doet Goed Schiedam’ te activeren en een deskundig vrijwillige voorzitter aan te trekken (zie paragraaf 4.3.2). Overweeg bijvoorbeeld om een ambtelijk secretaris voor de werkgroep aan te wijzen bij een van de deelnemende organisaties.

Samenwerken om de gebouwen bij het NME-centrum en De Groene Raat te verduurzamen, met de kennis die bij KNNV De Boshoek is opgedaan, is een interessante optie om nader te onderzoeken. Ook de deel van de boerderij bij het NME-centrum zou als duurzaamheidscentrum ingericht kunnen worden, eventueel in samenwerking met andere organisaties, zoals het gemeentelijke Servicepunt Woningverbetering. Dan zou er een soort duurzaamheidsdriehoek ontstaan die als voorbeeldfunctie en educatie kan dienen richting inwoners van Schiedam. Zij krijgen dan op een laagdrempelige manier de kansen en mogelijkheden voor verduurzamen van hun woning of leefstijl aangereikt.

19 De beperkingen die als gevolg van Covid-19 in 2020 en 2021 golden hebben het vrijwilligers werk en de samenwerking

tussen vrijwilligers in de Groene Driehoek niet bevorderd. Zo zijn de opendagen niet doorgegaan en waren de kindertuinen gesloten. 20 https://klikvrijwilligers.nl/ 23 |

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

Ten aanzien van het beheer van het nme-centrum zijn er naar het aanziet onduidelijke afspraken gemaakt en/of worden deze niet goed uitgevoerd. SMD vraagt om ondersteuning vanuit de gemeente bij onderhoud gebouw, waaronder schoonmaak, en beheer tuin. Deze taken zijn niet opgenomen in de opdracht die de gemeente Schiedam aan SMD verstrekt. SMD zou zich hierover dus ook geen zorgen hoeven te maken, ze is alleen gebruiker van het gebouw en erf voor de uitvoering van nme-activiteiten. Uit het feit dat ze om ondersteuning vraagt lijkt er iets niet goed te gaan. Irado biedt aan om hierin een rol te vervullen, eventueel zelfs in de vorm van het overnemen van het NMEcentrum. De onduidelijkheid bij SMD rondom het beheer dient opgelost te worden en het aanbod van Irado is daarbij het verkennen waard. Ook rondom de communicatie over nme-activiteiten lijken er kansen te liggen om de krachten te bundelen. Daarbij zou de afdeling communicatie van Irado het voortouw kunnen nemen. Ook is onduidelijk bij het opstellen van dit rapport of er met SMD afspraken gemaakt zijn over gebruik van gemeentelijk nme-materiaal, het beheer daarvan en eventuele nieuwe aanschaf. Zo niet, dan is het opstellen van een jaarlijkse bruikleenovereenkomst verstandig. De onderlinge samenwerking tussen de drie uitvoeringsorganisaties is op ad-hocbasis, er liggen nauwelijks (schriftelijke) afspraken aan ten grondslag.

De zaken lopen zoals ze al jaren lopen, waarbij corona alles nog eens bemoeilijkt heeft. Om de nme-voorzieningen beter tot hun recht te laten komen is het verstandig om periodiek overleg op te zetten, de (vrijwilligers)krachten nog meer te bundelen en meer structurele afspraken vast te leggen. De conclusies op de vragen in § 4.1 luiden als volgt: Als we terugkijken naar de vraagstelling, Hoe ziet de huidige samenwerking tussen SMD, Irado en KNNV De Boshoek uit? Wie doet wat?, dan ontstaat het volgende beeld. De samenwerking binnen de groene driehoek wordt door betrokkenen als prettig en vanzelfsprekend ervaren. De contacten zijn goed, ieder heeft zo zijn eigen unieke positie en elke organisatie springt in waar de ander even behoefte aan heeft. Dit gaat (grotendeels) met gesloten beurzen. Er liggen wel allerlei kansen om de samenwerking te versterken, waardoor er meer uit de nme-voorzieningen gehaald wordt. Op de vraagstelling, Welke werkzaamheden of bijdrage, die opgenomen zijn in de nme-taakstelling, kunnen en willen Irado en KNNV De Boshoek uitvoeren tegen lagere kosten dan SMD? is het antwoord van KNNV De Boshoek helder: geen. Zij willen hun vrijwilligers niet verder belasten en ook geen betaalde arbeid verdringen. De samenwerking tussen Irado, gemeente en SMD kan nog eens nader bekeken worden.

Overweeg om een heroriëntatie uit te voeren op de huidige afspraken en wijze van uitbesteding. Hoewel dit waarschijnlijk een efficiency slag is waardoor SMD zich op haar kernkwaliteiten kan richten, zal het geen financiële besparing opleveren. Daarmee is het antwoord nee, op de hoofdvraag: Leidt een (nauwere) samenwerking tot financiële voordelen op uitvoering nme-taakstelling?.

| 24

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

HOOFDSTUK

5

VRAAG 2: GEVOLGEN BEZUINIGING

Uit het onderzoek verwoord in hoofdstuk 4 blijkt dat (nauwere) samenwerking niet tot doelmatigheidswinst leidt. De voorgenomen bezuiniging is wel reeds opgenomen in de meerjarenbegroting van de gemeente Schiedam, met als start 2024. In dit hoofdstuk onderzoeken we de effecten van bezuiniging, beschrijven we de maatschappelijke ontwikkelingen en de impact van nme, en sluiten we af met het trekken van conclusies.

5.1

VRAAGSTELLING

De ondertekenaars van de motie benadrukken dat natuur- en milieueducatie van grote waarde is voor met name de jongste generatie Schiedammers. De gemeente wil daarom weten wat de effecten zijn en de impact is van de beoogde bezuiniging op de nme-taakstelling. 5.2

BEZUINIGINGEN EN DE EFFECTEN

Het college van Schiedam heeft een bezuiniging voorgesteld van 50% op een budget van € 96.300,wat neerkomt op bijna € 50.000,-. Daarmee vervalt nme aan het onderwijs geheel. Gekeken zou kunnen worden naar andere financieringsbronnen. Mogelijk dat het onderwijs kan meebetalen aan uitvoering van nme, maar dat zal naar verwachting hooguit tien tot twintig procent van het huidige budget voor nme-uitvoering zijn (ervaring bij andere NME-centra). Fondsen treden niet op als financier van exploitatielasten. Zij zullen dus geen financiële bijdragen verstrekken voor 25 |

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

uitvoering van reguliere nme-werkzaamheden. Alternatieve financieringsbronnen om de totale kosten van uitvoering nme aan onderwijs op te vangen zijn er niet, zodat deze uitvoering dan vervalt. Het effect is dat het NME-centrum grotendeels leeg komt te staan en de kinderen op jonge leeftijd geen nme meer ontvangen. Zij krijgen niet meer een duurzame basishouding aangeleerd waar ze de rest van hun leven naar zullen handelen. De impact van het wegvallen van nme is groot, zie hiervoor paragraaf 5.3. Wat overblijft is het coördineren en communicatieve werkzaamheden van het nme-aanbod van commerciële nme-aanbieders plus het werving en aansturing vrijwilligers. Het tweede effect is dat de ondersteuning van nme aan het duurzaamheidsbeleid van de gemeente afneemt. Juist in een periode waar de gemeente Schiedam grote taken heeft om verduurzaming van de samenleving te bevorderen, zie hiervoor paragraaf 5.4. 5.3

IMPACT NME

De uitvoering van de nme-taaktelling vanuit het NME-centrum Harreweg heeft, zoals de ondertekenaars stellen, grote impact op de nieuwe generatie van Schiedam. De impact kan als volgt beschreven worden. Meervoudige waardecreatie De nme-activiteiten zijn nauwelijks gericht op financieel-economische waarde, maar expliciet op de realisatie van sociaal-maatschappelijke en ecologische waarden (denk aan biodiversiteit en dierenwelzijn). Door deze activiteiten, zoals lesprogramma’s, te koppelen aan de duurzame ontwikkelingsdoelen (SDG’s)21 kunnen deze waarden voor kinderen in het onderwijs22 als voor de inwoners van Schiedam zichtbaar gemaakt worden. Zo blijven deze waarden en ontwikkelingsdoelen geen abstracte doelen van ver weg, maar komen ze in de levensruimte van de inwoners terecht. Draagvlak voor natuur- en duurzaamheidsbeleid Uit onderzoek blijkt dat volwassenen die op jonge leeftijd nme hebben gehad op latere leeftijd een positievere houding en gedrag ten opzichte van natuur, milieu en landschap vertonen. Zij begrijpen de kringlopen in de natuur en ontwikkelen een groen hart. Dit is een belangrijk gegeven in een periode waarin de realisatie van duurzaamheidsbeleid ook steeds meer de inzet van inwoners vergt.

De transitie naar een groene en circulaire economie heeft mensen met een groen hart nodig, want anders sneuvelt dit streven door gebrek aan herkenning en daarmee aan draagvlak. 23

“Laten we ons allen meer bewust worden van een gezonde omgeving, gezonde voeding en gezonde levensstijl!”. Quote kinderarts en hoogleraar Koen Joosten Gezondere kinderen Voor kinderen zijn regelmatige natuurervaringen belangrijk; wonen en leren in het groen, wandelen in de natuur of buitenspelen. Gebrek hieraan kan zich uiten in minder emotioneel welbevinden,

21 22

https://vng.nl/praktijkvoorbeelden/schiedam-koppelt-de-global-goals-aan-de-begroting https://www.groendoetgoedschiedam.nl/nme-centrum-schiedam/nme-schiedam.html

23 https://bronnen-voor-nme.nl/bronnen-nme/hoe-duurzaam-is-nme-een-explorerend-kwantitatief-onderzoek-naar-

langetermijneffecten-van-natuur-en-milieueducatie-op-basisscholen | 26

Wijs met natuur- en milieuonderwijs |

minder spontaan speelgedrag en beweging, verminderde concentratie, slechtere motorische ontwikkeling en minder binding met de natuur. Groen in de omgeving van mensen heeft dus een positief effect op de gezondheid: meer groen biedt meer kansen voor ontmoeting, bewegen en het tegengaan van overgewicht. Het levert daarmee een bijdrage aan JOGG (Jongeren op Gezond Gewicht). Groen leidt tot ontspanning en herstel van stress. Een natuurlijke omgeving waarin kan worden geravot heeft positieve effecten op het immuunsysteem. NME draagt zo bij aan de preventie van ziekten. 5.4

MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN 5.4.1

Maatschappelijke urgentie

Steeds meer burgers denken wel duurzaam (ze zijn zich bewust van hun rol bij klimaatverandering bijvoorbeeld), maar duurzaam doen is weerbarstiger. Zij hebben op zijn tijd hulp en een zetje nodig op het vlak van consumeren, wonen en reizen. Door ze op een positieve manier een duurzame richting op te helpen en de mogelijkheden van een duurzame leefstijl aan te reiken. NME-centrum Schiedam kan daarbij ondersteunend zijn door de kleine initiatieven ‘gewoon’ te maken; zoals minder vlees eten, op de fiets komen, duurzame energie opwekken, deelauto gebruiken of tweedehands kleding kopen. Nog beter is om op jonge leeftijd middels natuur- en duurzaamheidseducatie een duurzame basishouding aan te leren, waardoor op latere leeftijd mensen automatisch duurzamere keuzes maken. Deze vorm van preventie voorkomt dat gemeente Schiedam steeds maar dient te investeren in het stimuleren van duurzaam gedrag bij volwassenen.

“Duurzaamheidseducatie behoort in de gereedschapskist van het duurzaamheidsbeleid van gemeenten te zitten”. Quote vereniging GDO 5.4.2

Ontwikkelingen onderwijs

Het onderwijs voelt zich steeds meer verantwoordelijk om duurzaamheid in haar curriculum vorm te geven en pakt de uitdaging om te werken aan “de wereld van morgen” steeds meer op24. Gemeente Schiedam kan laten zien hoe haar huidige onderwijsaanbod in de nme-taakstelling bijdraagt aan de duurzaamheidsthema’s en de duurzame ontwikkelingsdoelen. Ook is te overwegen om voortaan de term duurzaamheidseducatie te hanteren omdat de afkorting nme vaak niet begrepen wordt. Duurzaamheidseducatie Het gaat bij duurzaamheidseducatie (leren over natuur, milieu en duurzaamheid) niet alleen over (vak)inhouden zoals biodiversiteit, water, voedsel, grondstoffen, energie, milieu, maar ook over gezondheid, welzijn, verdelingsvraagstukken, circulaire economie, techniek en burgerschap. Beleidsdoelstellingen Schiedam NME als beleidsinstrument levert een bijdrage aan de ambities en doelstellingen van gemeente Schiedam. Zoals aan het Programma Mens en Stad (door beweging meer gezonde Schiedammers) en programma Ruimtelijke Inrichting en samenhang (duurzamer en gezonder leefmilieu). In paragraaf 6.2 is dit verder uitgewerkt. 24 Oberon, onderwijs onderzoeksbureau, landelijke interviews over duurzaamheid in het onderwijs (2015).

27 |

| Wijs met natuur- en milieuonderwijs

Meerwaarde van duurzaamheidseducatie is dat het dus bijdraagt aan het realiseren van lokale beleidsdoelstellingen. Indirect, omdat kinderen een duurzame basishouding aangeleerd krijgen, waardoor ze op latere leeftijd duurzamere keuzes maken. Direct, door specifieke thema-lessen, vaak in opdracht van beleidsafdelingen van de gemeente, zoals over afval, circulaire economie, energie of biodiversiteit. Maar duurzaamheidseducatie leidt ook tot het aangaan van elkaar versterkende relaties met (nieuwe) doelgroepen, voor een vruchtbare samenwerking met bedrijfsleven zowel als non-profit organisaties, voor een groen imago van de gemeente en voor aandacht voor natuur, milieu en duurzaamheid in de gemeentelijke organisatie zelf. NME-centra experimenteren hoe zij hun bijdrage aan de realisatie van SDG’s zichtbaar kunnen maken, zoals de SDG-fotocampagne voor voortgezet onderwijs25. Deze aanpak past Schiedam. Whole School Approach Steeds vaker wordt het principe van de Whole School Approach gehanteerd: een integrale aanpak voor duurzaamheid in het schoolsysteem. Kort gezegd wordt duurzaamheid dan op verschillende vlakken integraal vormgegeven: curriculum, pedagogisch beleid, training leerkrachten, schoolomgeving en bedrijfsvoering. Deze aanpak ligt verankerd in de beleidsvisie van de school (zie afbeelding 2).

Gemeente Schiedam zou de Whole School Approach een plek in de nme-taakstelling kunnen geven en daarmee kunnen groeien van aanbieder van lesmateriaal naar partner en adviseur duurzaamheidseducatie voor het onderwijs. Voortgezet onderwijs Afbeelding 2: De Whole School Approach Het bereiken van jongeren met duurzaamheidsthema’s is over het algemeen lastig voor NME-centra. Deze leeftijdsgroep zit in een levensfase waar de aandacht vaak uitgaat naar andere zaken. Voor het voortgezet onderwijs is het belangrijk dat duurzaamheid voor de studenten gevisualiseerd wordt en tastbaar is. Het voortgezet onderwijs biedt zo een ingang naar deze doelgroep; met gericht project-onderwijs zijn zij te bereiken. 5.5