Bijlage Erfgoed- en Monumentenbeleid

Erfgoed- en monumentenbeleid benutten, beleven, behouden

Inhoudsopgave Voorwoord

3

Inleiding

4

1 Het verhaal van Schiedam 1.1 Samen maken we het verhaal 1.2 De verhaallijnen van Schiedam 1.3 Meervoudige perspectieven op erfgoed

6 6 7 9

2 Benutten 2.1 Herbestemming en hergebruik bevorderen 2.2 Erfgoedwaarden benutten in gebiedsontwikkeling 2.3 Duurzaamheid en monumenten- en erfgoedzorg 2.4 Financieringsinstrumenten

11 11 13 13 14

3 Beleven 3.1 Authentiek, levendig en vernieuwend 3.2 Open Monumentendagen 3.3 Kennisontwikkeling

15 15 17 17

4 Behouden 4.1 Eigenaar centraal 4.2 Omgevingswet 4.3 Erfgoed inventariseren en selecteren 4.4 Beschermingsregimes 4.5 Vergunningen voor wijzigingen aan monumenten 4.6 Toezicht op monumenten 4.7 Beheren en onderhouden van monumenten

18 18 18 19 20 21 23 24

Bijlage 1 Beleidscontext

25

Bijlage 2 Financiën

29

Bijlage 3 Uitvoering 2021 - 2025

30

Bijlage 4 Schiedammers over erfgoed en monumenten

33

Versiebeheer Datum: 21 september Versie: vastgesteld door college 21 september 2021 Auteurs: Hanneke Bleijs, Arjan Douma, Geert Medema, Gerben Roodbol

Voorwoord Iedereen heeft bewust of onbewust affiniteit met erfgoed. Erfgoed is deel van ons eigen verhaal. Als je vroeger door de weilanden van de dorpskerk naar de Sint-Jacobuskerk fietste, had je weidse vergezichten op de monumenten van het dorp Kethel. Ook ik ben opgegroeid tussen die gebouwen. Naast onze grootse monumenten van het Sint Jacobsgasthuis tot de molens, zijn er ook vele parels die in particulier bezit worden beheerd. De eigenaren zijn immers onze ­hoeders van het erfgoed. Schiedam is een historische en levendige stad, de stad is nog niet af. Waar de vergezichten in Kethel inmiddels minder weids zijn, vinden er ook op vele andere plekken nieuwe ontwikkelingen plaats. Er worden nieuwe woonbuurten gebouwd, er vestigen zich innovatieve en ambachtelijke ondernemers en onze stad wordt door steeds meer bezoekers ontdekt. De historische binnenstad, de talrijke monumenten in onze stad en het historische Kethel geven Schiedam een heel eigen karakter en oefenen sterkte aantrekkingskracht uit. Monumenten geven bovendien iden­ titeit aan nieuwe gebiedsontwikkeling als ze goed ­worden ingepast. Schiedam heeft wat dat betreft volop kansen. Deze beleidsnota is vormgegeven rond de verhalen die van belang zijn voor de geschiedenis van Schiedam.

Een monument is meer dan een verzameling gestapelde stenen, zij zijn de fysieke verbeelding van de verhalen van het verleden van onze stad. De vele ­branderijen, statige woonhuizen en pakhuizen in de binnenstad herinneren aan Schiedam als grootste producent en exporteur van jenever in de 18e eeuw. In Kethel zijn de oude contouren van het historische polderlandschap nog aanwezig. En de imposante kerken in Schiedam tonen het rijke religieuze verleden.

Dit zijn maar een paar verhalen. Samen met de stad zijn deze verhalen uitgekozen en uitgewerkt. De gebouwen en landschapsstructuren die onderdeel zijn van deze verhalen krijgen extra aandacht en verdienen goede bescherming. Ook op allerlei andere aspecten van erfgoed hebben wij Schiedammers bevraagd. Bijvoorbeeld naar hun favoriete monument, maar ook naar hun mening over verduurzaming van monumenten en subsidies voor onderhoud en herstel van erfgoed. Dit was belangrijke input en is zo veel mogelijk verwerkt in het beleid en het uitvoeringsplan. Het beleid is opgebouwd uit drie belangrijke pijlers: benutten, beleven en behouden. We willen ons erfgoed zo veel mogelijk op een goede manier gebruiken en toegankelijk maken. Dat kan bijvoorbeeld door her­ bestemming zoals de vestiging van de bibliotheek in de Korenbeurs. Verder willen we dat zo veel mogelijk mensen kunnen genieten van de mooie monumenten. En we willen dit alles ook doorgeven aan de generaties na ons. Daarom is het van belang om zorgvuldig om te gaan met ons erfgoed. Wethouder erfgoed en monumenten Duncan Ruseler

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

3

Inleiding In 2008 stelde de gemeenteraad Schiedam voor het eerst Monumentenbeleid met een bijbehorend uitvoerings­ programma vast. Dit vormde een ambitieus kader gericht op het behoud van monumenten in de gemeente. Deze ambitie was passend. Schiedam is namelijk met meer dan 200 rijksmonumenten en meer dan 300 gemeentelijke monumenten één van de grote monumentengemeenten in Nederland. In 2012 stelde de raad de Ontwikkelingsvisie voor de Binnenstad vast. Ook hier was de historische identiteit van de binnenstad met de bijzondere (jenever) monumenten belangrijk. Diverse projecten waren gericht op her­bestemming en restauratie van monumenten. De visie werd een belangrijk instrument om doelen van monumenten- en erfgoedbeleid te behartigen. Deze inzet vanuit beleid en programma kreeg waardering. In 2012 kregen wij de BNG-erfgoedprijs.

Nieuw beleid gewenst De beleidsuitgangspunten uit 2008 zijn nog steeds belangrijk, maar in 12 jaar tijd veranderde er veel. Een hernieuwd kader met nieuwe doelstellingen voor de omgang met monumenten en erfgoed is wenselijk. De wettelijke kaders veranderen de komende jaren door de komst van de Omgevingswet sterk. De inzet ligt nog nadrukkelijker op de integrale benadering van ruimtelijke afwegingen en belangen. Met dit nieuwe beleid maken wij duidelijk hoe de gemeente Schiedam met het erfgoed- en monumentenbelang zal omgaan. We geven ook invulling aan de beleidsvrijheid van de gemeente binnen de wettelijke kaders. We hebben tot 2024 om een nieuwe Omgevingsvisie te maken. Het beleid geeft zo richting aan ons handelen binnen het thema erfgoed in de komende jaren. Nieuw beleid opent ook de mogelijkheid tot hernieuwde aansluiting bij belangrijke thema’s en ­opgaven, zoals herbestemming en transformatie van

monumentale gebouwen en bijzondere gebieden, marketing, maar ook duurzaamheid. We willen ­voortbouwen op de bereikte resultaten en nieuwe uitdagingen aangaan.

Startnotitie Op 29 oktober 2019 werd de startnotitie voor het nieuwe monumenten- en erfgoedbeleid door de gemeenteraad vastgesteld. Deze startnotitie vormt de opdracht voor de voorbereiding van deze nieuwe nota en heeft de structuur van deze nota bepaald. We gaven uitvoering aan de kaders en uitgangspunten uit deze notitie en verwerkten deze in nieuw beleid. De start­ notitie kende bijzondere thema’s, zoals 750 jaar Schiedam, duurzaamheid en de komst van de Omgevingswet. Deze thema’s zijn geïntegreerd in de totale nota. Een aantal onderwerpen kwam nadrukkelijk aan de orde tijdens de raadsbehandeling.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

4

De raad stond stil bij de wens om gebouwd erfgoed, dat onvoldoende waarde heeft om als beschermd monument te worden aangemerkt, toch enige ­bescherming te geven. Aanleiding vormde de voor­ genomen sloop van een schoolgebouw achter het rijks­monumentale Blauwhuis. Gevraagd is of een categorie beeldbepalende panden een oplossing was. In de uitwerking in deze nota is dit onderdeel geworden van onze ambitie om rond de zogenaamde verhaallijnen het bijbehorende erfgoed op alle schaalniveaus en van alle waardes te inventariseren en hier consequenties aan te verbinden. Dit heeft eenzelfde effect als een categorie beeldbepalende panden, ­zonder die term te gebruiken.

Op basis van de eerste uitkomsten van de brede participatie, hebben we de Schiedammers verdiepende vragen gesteld over diverse thema’s. De uitkomsten hiervan hebben we in het beleid verwerkt. Het document Schiedammers over erfgoed en monumenten geeft een weergave van de uitkomsten.

De raad vroeg of er niet meer mogelijk zou moeten worden gemaakt op het gebied van zichtbare energieopwekking op en rond monumenten. Aanleiding was een negatief advies vanuit monumentenzorg voor de toepassing van moderne dakpannen met zonnecellen op de monumentale Stadsarmenschool. Wij hebben Schiedammers over dit onderwerp bevraagd. De brede consensus in de stad is dat energieopwekking die verstorend is in het historische beeld of gepaard gaat met verlies aan historische waarden, niet de voorkeur heeft. Tegelijkertijd is er ook brede consensus dat de gemeente eigenaren van monumenten moet helpen met verduurzaming en alternatieven moet onder­ steunen. Dat krijgt in het nieuwe beleid nu vorm en inhoud.

Erfgoed in deze nota gaat dus om erfgoed met een fysieke component dat deel uitmaakt van de geschiedenis van Schiedam. Erfgoed blijft desondanks een breed begrip. Om die reden is het wenselijk focus aan te brengen. Focus ontstaat door de historische ­identiteit van onze gemeente scherp te definiëren. De nota start daarom met de verhalen van Schiedam. Deze verhalen zijn, net als Schiedam, veelzijdig en pluriform.

Participatie met de stad Voor dit nieuwe beleid hebben we gesproken met en ­vragen gesteld aan Schiedammers. Deze participatie kreeg vorm binnen het bredere traject rond de visie voor onze stad.1 Schiedammers vinden erfgoed en monumenten belangrijk. Schiedam wordt door hen omschreven als ‘historische stad’. Trots op het ver­ leden en de toekomst van onze stad is belangrijk thema binnen de bouwstenen identiteit en stedelijke ontwikkeling van het toekomstbeeld. Het erfgoed- en monumentenbeleid geeft hier verder vorm en inhoud aan. Het beleid bouwt dus voort op wat Schiedammers belangrijk vinden.

1

Uitgangspunten en opbouw nota Deze nota verstaat onder erfgoed dat deel van de fysieke leefomgeving dat door toedoen van de mens tot stand is gekomen en geschiedenis heeft. Dit erfgoed heeft een algemeen belang vanwege hoge ­cultuurhistorische waarden, die we willen behouden en doorgeven aan volgende generaties.

Vervolgens gaan we in op de ambities van onze gemeente met ons erfgoed. Dit doen we aan de hand van drie doelen: benutten, beleven en behouden. Deze doelen hangen met elkaar samen. Zij ondersteunen het uitgangspunt dat erfgoed en monumenten voortdurend in ontwikkeling zijn en telkens opnieuw meerwaarde bieden aan bewoners, bedrijven en bezoekers. Tot slot wordt in een bijlage de brede beleidscontext beschreven.

Uitvoeringsplan Bij deze beleidsnota behoort het Uitvoeringsplan Erfgoed en Monumenten 2021-2025.

Initieel vast dit de nieuwe Stadsvisie als opmaat voor, onder andere, de Omgevingsvisie. Op het moment van schrijven van deze nota krijgt deze visie op de stad vorm binnen de Agenda Schiedam 2030 die in samenhang met de Omgevingsvisie wordt opgesteld.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

5

1 Het verhaal van Schiedam Gemeenten hebben brede taken op het gebied van monumenten- en erfgoedzorg. Nieuwe wetgeving en beleidsambities breiden deze verder taken uit. De invoering van de omgevingswet vraagt veel inzet en een nieuwe werkwijze. Dat alles is een grote opgave en vraagt om focus en het stellen van prioriteiten bij de inzet van beschikbare middelen (menskracht en financiën). Onze focus vinden we in de verhalen die de stad belangrijk vindt. Deze verhalen dragen de identiteit van Schiedam.

1.1 Samen maken we het verhaal We hebben Schiedammers gevraagd mee te denken over welke verhalen relevant zijn voor onze stad en ons beleid. Wij hanteren als uitgangspunt dat deze verhaallijnen zichtbaar moeten zijn in de bebouwde omgeving van onze stad. Op basis van de reactie uit de stad, valt het verhaal van Schiedam uiteindelijk uiteen in vijf verhaallijnen: • Verbonden door water • Jeneverstad van de wereld • Havens en scheepsbouw als motor voor de stad • Een boerendorp in stedelijke context • Sporen van religie en geloof Deze verhaallijnen drukken zich uit in geografische eenheden of groepen en/of ensembles van monu­ menten met een gemeenschappelijke achtergrond of ­functie. Het zijn niet de enige thema’s die de geschiedenis van Schiedam oplevert, maar wel ruimtelijk en fysiek de meest omvattende. Voor Schiedammers is de verhaallijn rond de jenever het meest herkenbaar. Vaak gaven zij aan dat alle verhalen of een combinatie van de verhaallijnen belangrijk zijn. Deelnemers wezen ook op andere

verhaallijnen, zoals: ‘Stad van molens’, ‘Stad van armoede’, ‘Stad van arbeiders en immigranten’ en ‘Stad van schrijvers, kunstenaars en muziek’. De ­eerste drie thema’s kunnen worden meegenomen in de geselecteerde verhaallijnen en vormen een speci­ ficatie. Het laatste thema is belangrijk, maar heeft onvoldoende ruimtelijke dimensie voor dit specifieke beleid. Bij bescherming van individuele monumenten kan dit aspect wel worden gewogen en meegenomen. Doelstelling is om deze verhaallijnen van Schiedam zichtbaar, herkenbaar en beleefbaar te maken, te ­houden en de kwaliteit ervan zo mogelijk te versterken.

Reacties uit de stad “Alle verhalen zijn herkenbaar. Zeker bij de wat oudere Schiedammers. Kijk naar het Jenervermuseum, zakken­ dragershuisje en de verhalen hierachter. Ook de rol van de diverse molens die Schiedam rijk zijn en waren. De scheepsbouw daarna van Wilton en Gusto.”. “Mijn” verhaal over Schiedam is een samensmelting van de al genoemde verhalen - alle elementen zijn belangrijk.”.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

6

Reacties uit de stad “Historische binnenstad, molens en jenever. Ik mis in de verhaallijnen de molens!”. “Armoede, drankzucht, uitputting en uitbuiting horen ook bij Schiedam. De meeste armoedige huisjes zijn gesloopt, maar in de binnenstad (achterzijde Broersveld en Broersveld zelf ) kun je nog wel iets daarvan terugvinden.”. “Alle elementen zijn belangrijk. Wat ik nog miste was de betekenis van de immigratie en de grote bijdrage die immigranten al vroeg hebben geleverd.”. “Het verhaal van de kunstenaars. o.a. de schrijvers (Piet Paaltjes, Bordewijk), de beeldend kunstenaars (zie de vele galerieën en Stedelijk Museum), de musici (zie de verschillende studio’s de kerk Orgels en de in Schiedam woonachtige musici).”.

Zij vormen dus de rode draad bij de uitvoering van al het hierna geformuleerde beleid. De verhaallijnen worden de komende periode verder uitgewerkt en vormen de basis voor onze omgang met erfgoed en het belang dat wij daar aan hechten. We maken cultuurhistorische waardenkaarten maken rond deze thema’s. Daarbij zoeken we – waar mogelijk – de samenwerking met de stad en direct betrokkenen. We verbinden vervolgens consequenties aan die geïnventariseerde waarden. Dat betekent dat we voor de stad belangrijke erfgoedwaarden zwaar(der) laten meewegen bij ruimtelijke afwegingen. Het erfgoed­ beleid zal worden verankerd in de omgevingsvisie en het omgevingsplan.

1.2 De verhaallijnen van Schiedam

De historische vaar- en waterwegen zijn belangrijke structurerende elementen in de stedenbouwkundige en landschappelijke structuur van onze gemeente. Naast de Schie is ook de ligging nabij de Nieuwe Maas van groot belang. Schiedam had daardoor de beschikking over een vrij directe verbinding met de zee. Deze bepaalden het fortuin van de stad in nog grotere mate: eerst als havens voor de Schiedamse haringvloot, vervolgens als overslaghaven van de grondstoffen voor de jeneverindustrie en daarna als vestigingslocatie van scheepswerven. Naast transport dienden de waterlopen ook voor het afvoer van overtollig water, met name uit de polders. De Poldervaart, gegraven rond 1280 is hier een bijzonder restant van. De vaart diende voor de afvoer van water uit vijf ambachten van het Hoogheemraadschap van Delfland.

Verbonden door water Schiedam dankt zijn bestaan aan de gunstige ligging aan natuurlijke waterlopen. In de loop der tijd werden natuurlijke waterlopen aangepast, gekanaliseerd en uitgebreid. De dam in de Schie werd aangelegd om de achterliggende polders tegen overstroming te beschermen. Hier ontstond de stad Schiedam, die in 1275 stadsrechten kreeg. De vaarweg naar het achterland was zo belangrijk dat het Huis Te Riviere werd gebouwd voor de bescherming ervan. Rotterdam en Delft creëerden in de veertiende eeuw eigen vaar­ wegen door het graven van een eigen Schie. De Schiedamse Schie had hierna vooral voor de plaatselijke economie betekenis. Dit was de trekvaart­ verbinding richting Delft en personen- en goederen verplaatsten zich eeuwenlang via deze route. De komst van het spoor en de autowegen verminderden de ­betekenis van de Schie als verkeersroute.

Zicht op de binnenstad liggend aan de Schie

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

7

De inzet van de gemeente is om waar mogelijk de kwaliteit en de verbinding tussen stad, land en water te versterken en te verbeteren.

Jeneverstad van de wereld Schiedam is sinds de achttiende eeuw dé brandersstad van Nederland en eigenlijk ook van de wereld. Het product heeft wereldfaam en de productie van moutwijnjenever is nationaal erkend als immaterieel erfgoed. Jenever zit nog steeds in het DNA van de historische binnenstad: molens, branderijen, distilleerderijen en woonhuizen van welvarende branders ­bepalen het aanzicht van de stad. Bijzonder is dat producenten ook tegenwoordig nog in de Schiedamse binnenstad hun gedistilleerde dranken produceren. Zij ontlenen economische waarde aan die verbondenheid met Schiedam, dat staat voor kwaliteit, traditie, ambacht én vernieuwing. De monocultuur van ­jeneverprodcutie was uniek in Nederland en ook op mondiaal niveau onderscheidend. Het heeft gedurende lange de tijd de stedelijke ontwikkeling bepaald. Voor Schiedam is het jenevererfgoed daarom cultuurhistorisch en economisch waardevol. De jeneverindustrie bracht Schiedam veel rijkdom. Er was echter ook een schaduwzijde. De productie was zeer vervuilend – één verklaring voor de bijnaam Zwart Nazareth voor Schiedam – en bracht barre ­werkomstandigheden voor de arbeiders met zich mee. Zij leefden in armoede in slechte arbeiderswoningen. Van deze kant van de geschiedenis bleef door sloop en sanering weinig tot niets over.

Inzet is om het overgebleven jenevererfgoed te her­ stellen, te benutten en wanneer mogelijk beleefbaar te maken. Dit is complementair aan de inzet vanuit stadsmarketing, om Schiedam te profileren als Dutch Distillers District.

Loodsen De Nieuwe Waterweg

Havens en scheepsbouw als motor voor de stad In de twintigste eeuw vestigden diverse scheeps­ werven zich op Schiedams grondgebied langs de Nieuwe Maas. De stad groef en ontwikkelde nieuwe havens. De werven Gusto, Wilton Fijenoord en de Nieuwe Waterweg domineerden lange tijd de Schiedamse economie. Het faillissement en de sluiting van deze werven dreunden nog lange tijd na in de stad. Nu zijn er in de Schiedamse havens weer offshore bedrijven van wereldformaat gevestigd. Door grootschalige sanering op het terrein van Gusto verdween een stuk van de identiteit van Schiedam. Dit verlies wordt nog steeds gevoeld in de stad. Het maakt duidelijk dat de gemeente met het nog over­ gebleven erfgoed, zoals de Wiltonvilla of het complex van De Nieuwe Waterweg, in het havengebied zorg­ vuldig moet omgaan. De inzet van de gemeente is hier zorgvuldig mee om te gaan, zonder uit het oog te verliezen dat het nog steeds een bedrijfsmatige omgeving betreft waar bedrijven ruimte moeten hebben voor ontwikkeling.

Kethel: een boerendorp in stedelijke context Het dorp Kethel kent een geheel eigen en andere ontwikkeling dat de stad Schiedam. Kethel wordt eerder vermeld in historische bronnen en al in 1225 wordt hier een kerk gebouwd. Het dorp heeft zich ontwikkeld als onderdeel van de polders van Midden Delfland en is daar historisch mee verbonden.

Interieur van voormalige branderij op Dirkzwagerterrein

Pas met de annexatie door Schiedam in 1941 ontstond ruimtelijk verbondenheid met de stad Schiedam. Kethel zou in de naoorlogse jaren onherkenbaar

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

8

veranderen van een boerendorp in een groene uitloop van Delfland naar een historische dorpskern te midden van uitbreidingswijken. Het dorpse karakter van Kethel bleef bewaard en op plekken zijn nog steeds elementen herkenbaar van het oorspronkelijke slagenlandschap van de oude polders, zoals in Park Kethel, maar ook het gebied rond de Polderwetering. De komende periode onderzoeken we of de dorpskern van Kethel als gemeentelijk beschermd dorpsgezicht aangewezen kan worden. Inzet is om de dorpskern Kethel en de kern rond Kerkbuurt als bijzondere samenhangende gebieden te behouden. Het nog aanwezige agrarische erfgoed, in de vorm van boeren­ erven met bebouwing, wordt waar nodig beschermd. Ook het landschappelijk aspect vraagt aandacht. Hierbij is aansluiting bij de cultuurhistorische hoofdstructuren van de provincie aan de orde, evenals samenwerking met de gemeente Midden-Delfland.

De Havenkerk aan de Lange Haven

Vrijwel uniek in Nederland is dat Schiedam een eigen heilige heeft: Liduina. Een val op het ijs maakte haar bedlegerig. Zij kreeg visioenen en in haar nabijheid vonden wonderen plaats. Al tijdens haar leven en ook daarna, ontstond een wijdverbreide Liduina-verering. In 1890 werd haar heiligheid door de paus erkend. Inzet is om specifiek beleid te ontwikkelen rond het religieus erfgoed in onze gemeente. Een kerkenvisie, waartoe het rijk onze gemeente financieel in staat stelt, helpt ons om te anticiperen op toekomstige op­gaven rond deze bijzondere gebouwen, omdat deze meestal ook beeldbepalend zijn voor de plaatselijke omgeving.

De dorpskern van het historische Kethel

Sporen van religie en geloof Schiedam kent veel imposante religieuze gebouwen, zoals de Grote Kerk, de Havenkerk en de Liduina­ basiliek. Met de aanwijzing tot Basiliek door de paus in 1990 bevindt die laatste zich op een korte Neder­ landse erelijst. Deze statige monumenten staan op prominente plekken en bepalen het aanzien van de stad en de wijken. Midden in de historische kern van Kethel staat de Dorpskerk en aan de rand van het voormalige dorp, in de Kerkbuurt, staat de Jacobus­ kerk. Deze kerk is één van de pleisterplaatsen op de pelgrimsroute naar Santiago de Compostella. De gemeente heeft als eigenaar bijzondere betrokkenheid bij de voormalige Rooms Katholieke begraafplaats aan de Vlaardingerdijk.

1.3 Meervoudige perspectieven op erfgoed Samen met de stad hebben we de verhaallijnen voor nu bepaald. We realiseren ons dat verhalen aan ver­ andering onderhevig zijn, ook als je dit vanuit verschillend perspectief benaderd. Wij willen graag dat onze erfgoedverhalen aansprekend zijn voor alle Schiedammers. Wat we samen belangrijk vinden kan op termijn veranderen of we kunnen gezamenlijk nieuw erfgoed ontwikkelen. We willen open oor en oog houden voor deze ontwikkeling. Op termijn kan dit leiden tot aanvullingen of aanpassingen binnen de verhaallijnen of zelfs tot nieuwe verhaallijnen.

Stedelijk Museum Schiedam: een bijzondere partner Binnen onze stad hebben wij diverse instellingen die zich ook bezig houden met het verhaal van de stad,

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

9

zoals het gemeentearchief. De afgelopen tijd is met name het Stedelijk Museum Schiedam succesvol in het ophalen van Schiedamse verhalen vanwege de hernieuwde aandacht voor de eigen historische ­collectie. Zij nodigen Schiedammers uit hun verhaal te doen. Die hernieuwde kennis krijgt een plek in een

vaste historische presentatie. Daarbij probeert het museum de iconische Schiedamse verhalen zo meerstemmig en verrassend mogelijk te brengen. Vanuit ons monumenten- en erfgoedbeleid willen hier bij aansluiten en kennis meenemen in onze uitwerking van verhaallijnen.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

10

2 Benutten De Atlas voor de Gemeenten uit 2018 beschrijft dat gemeenten met een historisch profiel economisch een betere uitgangspositie hebben. Erfgoed geeft kwaliteit aan de stad en vertegenwoordigt economische waarde. Met een sterke eigen identiteit profileert de gemeente zich binnen en buiten de regio als unieke vestigingslocatie voor bedrijven en bewoners. Herbestemming van monumenten en gebruik van erfgoedwaarden creëren maatschappelijk en economisch meerwaarde. De uitkomsten uit het participatietraject tonen aan dat Schiedammers daar in meerderheid ook zo over denken. De gemeente wil, in aansluiting op dit inzicht, herbestemming van monumenten en ander historisch vastgoed stimuleren en faciliteren en zo deze ontwikkelkracht benutten. De gemeente trekt hierbij op met ontwikkelaars en eigenaren. In de afgelopen beleidsperiode is hier al veel ervaring mee op gedaan.

2.1 Herbestemming en hergebruik bevorderen Herbestemming van monumenten is en blijft een belangrijk thema binnen monumentenzorg.2 Verlies van een functie betekent verlies van de economische drager en dan dreigt verwaarlozing en verval. Een goede nieuwe bestemming maakt behoud van het monument mogelijk.

2

Met herbestemming bedoelen we binnen monumentenzorg niet zozeer een wijziging van het bestemmingsplan, maar het geven van een functie aan een gebouw die afwijkt van de oorspronkelijke functie waarvoor het gebouw is ontworpen. Voorbeelden zijn het gebruik van een kerkgebouw als evenementenlocatie of het indelen van een groot herenhuis in appartementen. Hiervoor kan natuurlijk ook een wijziging in het bestemmingsplan noodzakelijk zijn.

De gemeente ziet er vanuit de wettelijke taak rond vergunningverlening op toe dat een bestemmings­ wijziging niet leidt tot te zware aantasting van ­monumentale waarden. Tegelijkertijd wil de gemeente herbestemming van monumenten stimuleren en eigenaren helpen bij hun opgaven. We willen natuurlijk het liefst het juiste gebruik bij het juiste gebouw. Dat vraagt om een proactieve houding om ontwikkelingen mogelijk te maken, bijvoorbeeld in bestemmings- en omgevingsplannen of in beleid over gebruiksmogelijkheden, zoals horecabeleid. Iedere herbestemming vereist maatwerk. Herbestemming van gebouwen die behoren tot de verhaallijnen van onze stad krijgen daarbij bijzondere aandacht. Gemeentelijk beleid is complementair aan het rijksbeleid en provinciaal beleid voor herbestemming.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

11

De komst van de Omgevingswet biedt de kans om in de totale afweging van belangen, het belang van een goede herbestemming extra gewicht te geven.

Visie op religieus erfgoed De toenemende ontkerkelijking heeft grote gevolgen voor de toekomst van monumentale kerkgebouwen. Voor deze gebouwen - bakens in het stedelijk landschap - is het door hun specifieke vorm en opzet vaak lastig een nieuwe bestemming te vinden. Kosten voor onderhoud vormen een struikelblok, zeker als er onderhoudsachterstanden zijn ontstaan. De omvang van de opgave is voor Schiedam op dit moment ­on­voldoende in beeld. Het rijk biedt de mogelijkheid om van deze opgave werk te maken door het beschikbaar stellen van een bijdrage. Wij stellen met deze rijksbijdrage een zogenaamde kerkenvisie op. Hierin bepalen we, samen met eigenaren en kerkgenootschappen, welke maatregelen in Schiedam passend zijn om mogelijke leegstandsproblematiek voor te zijn.

Kader bij verkoop monumentaal vastgoed door gemeente De gemeente is een belangrijke eigenaar van beschermde monumenten. Het vastgoedbeleid voorziet in de verkoop van dat gedeelte van het vastgoed

dat niet nodig is voor de uitoefening van gemeentelijke taken. Hier horen ook beschermde monumenten bij. In het belang van goede erfgoedzorg moet de gemeente op voorhand aan potentiële kopers duidelijk maken welke kaders gelden bij herontwikkeling en noodzakelijke restauraties.

Stadsherstel Maassteden BV: een bijzondere partner In 2016 is Stadsherstel Maassteden BV opgericht. De gemeente Schiedam is sinds 2018 aandeelhouder in deze BV. Stadsherstel Maassteden heeft als doelstelling om in de gemeente Maassluis, Vlaardingen en Schiedam monumentaal vastgoed aan te kopen, te herbestemmen en duurzaam in exploitatie te nemen. De BV streeft hierbij een maatschappelijk doel na en wordt hierin gesteund door zijn aandeelhouders: gemeenten en met name lokale fondsen. Voordeel is dat Stadsherstel op een andere wijze met rendement om kan gaan en toegang heeft tot andere financieringsmogelijkheden, waardoor het belang van het monument beter kan worden bediend. We zetten in op het continueren van de samenwerking en het inzetten van specifieke expertise van Stadsherstel bij monumentale opgaven in onze stad.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

12

2.2 Erfgoedwaarden benutten in gebiedsontwikkeling Net als bij individuele monumenten, leidt het strategisch gebruik van bestaande erfgoedwaarden bij gebiedsontwikkeling tot meerwaarde. Erfgoed geeft identiteit aan het gebied en is een middel om betrokkenheid bij een gebied te organiseren. Om die reden is het van belang om bij gebiedsontwikkelingen op voorhand deze erfgoedwaarden in beeld te brengen en hier gewicht aan toe te kennen. In gebieden die behoren tot de verhaallijnen is dit gewicht groter. Een goed voorbeeld is de ontwikkeling rond NieuwMathenesse waarbij de geschiedenis van de glas­ fabriek kansen biedt als uitgangspunt voor herontwikkeling. Gemeente en ontwikkelaar trekken hier bij voorkeur samen in op, waarbij de gemeente zijn ­ambitie duidelijk maakt. De aanpak leidt enerzijds tot behoud en inzet van monumentale historische bebouwing en anderzijds tot economische meerwaarde, vanwege een aansprekend verhaal waar (toekomstige) bewoners identiteit aan kunnen ontlenen. De binnenstad kent een aantal ontwikkellocaties. Ook hier is de inzet om een goede balans te vinden tussen

de aanwezige erfgoedwaarden en monumenten in het gebied en de moderne toevoegingen. Uitgangspunt is om de herontwikkeling aan te sluiten bij de historische structuur en karakteristiek van het gebied en de binnenstad, zowel bij grote als kleine locaties. In een aantal beperkte gevallen, in gebieden waar veel gesloopt is, is het van belang om de historische steden­bouwkundige verbanden te reconstrueren om samenhang in de stad terug te brengen. We streven daarbij niet naar reconstructies van verdwenen ­historische gebouwen.

2.3 Duurzaamheid en monumenten- en erfgoedzorg Onze beleidsambities rond het duurzaamheid plaatsen wij bewust in het hoofdstuk benutten. Verduurzaming is onderdeel van de opgave voor goede en, toekombestendig gebruik van monumenten en monumentale gebieden. Verduurzaming betreft zowel energiegebruik, als meer klimatologische opgaven als waterberging en verdroging. Erfgoed vraagt om een eigen aanpak. Met haar klimaatdoelstellingen heeft de gemeente duidelijke doelen voor ogen op het gebied

De oude silo’s van de Glasfabriek in Nieuw-Mathenesse

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

13

van duurzaamheid. Het beleid voor monumenten en erfgoed draagt hier in de komende periode zo veel mogelijk aan bij. Duurzaamheid op het gebied van energiegebruik en monumentenzorg vragen om maatwerk: standaard­ oplossingen voor moderne huizen kunnen vaak niet worden toegepast. Verkeerde isolatie kan bijvoorbeeld ernstige vochtschade veroorzaken en de plaatsing van zonnepanelen op daken van monumenten, zichtbaar of niet, is niet altijd mogelijk. De Schiedammers geven ons in grote meerderheid aan dat zichtbare energie­ opwekking op en aan monumenten niet gewenst is. Om die reden kunnen collectieve oplossingen voor energieopwekking op moderne daken buiten het zicht in een monumentale omgeving een oplossing zijn. De gemeente wil duurzaamheidsmaatregelen aan monumenten stimuleren door gerichte informatie beschikbaar te stellen over mogelijkheden, door zelf met voorbeeldprojecten het goede voorbeeld te geven en door heldere kaders te stellen over de toelaatbaarheid van ingrepen in het kader van vergunning­ verlening. Voor een gedegen beleid voor duurzaamheid bij monumenten en historisch belangrijke gebieden zoals de binnenstad en dorpskern Kethel dienen we heldere kaders te hanteren over de toelaatbaarheid van ingrepen. Deze algemene kaders moeten zo veel mogelijk vastgelegd worden in het gemeentelijk welstandsbeleid (gaat op in omgevingsplan).

Bij beschermde monumenten hanteert de advies­ commissie monumenten ook de beoordelingskaders van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

2.4 Financieringsinstrumenten Ons doel is om eigenaren van panden zo veel mogelijk te helpen met hun opgaven rond behoud en her­ bestemming. Financiering is hierbij een belangrijk onderwerp. Met name voor rijksmonumenten geldt een uitgebreid stelsel van financieringsmogelijkheden en subsidies vanuit het rijk en de provincie. Naast subsidies is het systeem voor financiering van rijksmonumenten ook gericht op laagrentende hypothecaire leningen door het Nationaal Restauratiefonds (NRF). Het NRF heeft de afgelopen periode zijn missie geëvalueerd en heeft zijn werkgebied verbreed naar aspecten van publieksparticipatie en duurzaamheid.

Schiedams Monumentenfonds De gemeente beschikt met het Schiedams Monumentenfonds over een eigen revolverend fonds, van waaruit laagrentende hypothecaire leningen ­worden verstrekt aan eigenaren van gemeentelijke monumenten voor onderhoud aan en restauratie van hun panden. Dit betreft een subsidie. Met name bij de aankoop van een gemeentelijk monument blijkt financiering van onderhoud en restauratie interessant. De aanvraag voor de lening loopt dan direct mee in de totale financiering. In lijn met het NRF heeft de gemeente de doelstelling van het Monumentenfonds verbreed van enkel restauratie naar restauratie én verduurzaming. De gemeente zet in op goede communicatie over mogelijkheden van financiering vanuit het fonds.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

14

3 Beleven Schiedam profileert zich in haar stadsmarketing langs de kernwaarden authentiek, vernieuwend en levendig. De belofte van authenticiteit wordt voor een belangrijk deel ingelost door de monumentale omgeving in de binnenstad. Beleving vraagt om toegankelijkheid van die monumenten. We maken daarmee bedrijven enthousiast over Schiedam als vestigingsplaats, verrijken het woon- en leefmilieu voor onze bewoners en zijn aantrekkelijk voor recreatieve bezoekers. Daarmee heeft erfgoed een directe econo­ mische waarde. Met dit beleid willen we inzetten op het beleefbaar en toegankelijk maken van dit erfgoed om de potentie van onze bijzondere historische identiteit uit te dragen.

3.1 Authentiek, levendig en vernieuwend Ons monumenten- en erfgoedbeleid creëert rand­ voorwaarden voor onze marketingstrategie door het creëren van plekken die verrassend en aansprekend zijn: plekken waar mensen graag verblijven.

Herbestemming en gebiedsontwikkeling lenen zich hiervoor. We hebben ervaring opgedaan over de rol daarbij van monumentenzorg, bijvoorbeeld met de bestemming van de Korenbeurs tot aansprekende en groene bibliotheek en de verbouwing van de Waag. Dit zijn altijd processen waarin samenwerking voorop staat: met de eigenaren, initiatiefnemers en gebruikers van de monumenten. We willen blijven investering in die samenwerking. We zetten in op dat belangrijke monumenten op een of andere wijze toegankelijk zijn of worden. Veel van onze culturele instellingen zijn gevestigd in bijzondere monumentale gebouwen. Eigenaren van monumentale kerkgebouwen zetten steeds meer in op nevenfuncties, vaak met een cultureel karakter. We willen hen graag hierbij ondersteunen en dit nemen we mee in de op te stellen kerkenvisie.

Dutch Distillers District

De bibliotheek in de herbestemde Korenbeurs

De door Schiedammers meest herkende verhaallijn is die van Schiedam als jeneverstad. Het hoeft dan ook niet de verbazen dat Schiedam, binnen de stads­ arketing, de binnenstad en Nieuw-Mathenesse

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

15

profileert als Dutch Distillers District. De aanwezigheid van wereldspelers op het vlak van gedistilleerd en de aanwezigheid van bijzonder en specifiek erfgoed is de basis voor het verder uitwerken van deze verhaallijn. Daar hoort ook bij het verhaal van de Schiedamse molens, van de Brandersbuurt en andere aspecten die nu nog verborgen zijn in de stad. Het verhaal van de jeneverstad wordt in de komende maanden/periode verder uitgewerkt. Dit vraagt om zorgvuldige omgang met dat unieke erfgoed. Inzet is om deze identiteit verder te versterken en het jenevererfgoed als wereld­erfgoed te positioneren en beter beleefbaar te maken.

750 jaar Schiedam In 2025 viert Schiedam dat de stad 750 jaar stads­ rechten bezit. Dit vraagt om zorgvuldige voorbereiding en niet alleen voor de inhoud van festiviteiten. Schiedam wil het evenement mede gebruiken om zich definitief en onbetwistbaar te profileren als een historische stad van betekenis met uniek erfgoed. We werken samen met bewoners, ondernemers en instellingen. De gemeente werkt voortdurend aan coalitievorming. Vanuit het beleidsveld monumenten en erfgoed zet de gemeente in op versterking van het erfgoed, door het wegwerken van restauratie- en

onderhoudsachterstanden en door het versterken van de kennis van ons gebouwde erfgoed.

Inrichting openbare ruimte en aankleding van de stad De openbare ruimte is ook bepalend voor de ervaring en beleving van de historische omgeving. De inrichting en het beheer van de openbare ruimte is een belangrijke taak van onze gemeente. Binnen het beschermde stadsgezicht en in de historische dorpskern Kethel streeft de gemeente naar een consequente inrichting van de straten, waarbij wordt aangesloten bij de functie binnen het stedelijk netwerk. Hierbij maken we dus onderscheid tussen hoofdroutes, secundaire straten en stegen en met de historische inrichting daarvan. We passen natuurlijke en gebakken materialen toe, met het behoud van historische klinkers en natuurstenen k ­ inderkoppen als uitgangspunt. Historisch straat­meubilair wordt behouden, zoals verlichtingsarmaturen die passen bij de histo­ rische omgeving. Moderne toevoegingen zoals verkeersborden, reclame en informatieborden beperken we zo veel mogelijk. Om routes aantrekkelijk te maken, zetten we in op verlevendiging door passende kunstuitingen en/of aanbrengen van historische gevelreclames.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

16

3.2 Open Monumentendagen Open Monumentendagen is een landelijk evenement, dat al meer dan 25 jaar bestaat. Het stelt zich tot doel om het draagvlak en de kennis over monumenten te vergroten door het openstellen van zo veel mogelijk monumenten rond een thema. Schiedam doet al sinds de start van de Open Monumentendagen mee. Het comité Open Monumentendagen bestaat uit vrij­ willigers met ondersteuning door monumentenzorg Schiedam. De gemeente verzorgt de uitgave van het Open Monumentendagenboekje en de coördinatie van openstelling van de panden. Open Monumentendagen behoort tot de top-10 van meest belangrijke evenementen voor Schiedam. De gemeente zet in op behoud van dit aansprekende evenement.

3.3 Kennisontwikkeling Met het oog op kennisontwikkeling hebben wij behoefte aan een meer fundamenteel onderzoeks­ programma naar de monumenten van Schiedam. Hierbij zijn de gebouwen zelf ook nadrukkelijk een informatiedrager en bron van kennis: de bouwmaterialen en bouwmethoden vertellen het verhaal over de ouderdom en de totstandkoming van het gebouw. Samen met het gemeentearchief en de Historische Vereniging Schiedam werken we aan een onderzoeksagenda. Samenwerking met universiteiten of hogescholen, door onderzoeksstages, is daarbij uitgangspunt.

Het is van belang om de aanwezige kennis zo veel mogelijk toegankelijk te maken voor een breed publiek. Dit kan via informatieborden bij monumenten, historische wandelroutes vanuit het I-punt maar ook door publicatie van onderzoek in bijvoorbeeld het tijdschrift van de Historische Vereniging Schiedam, het toegankelijk maken van de resultaten van dit onderzoek in de bibliotheek van het gemeentearchief. De gemeente zet actief in op het openbaar maken van beschikbare kennis, zodat iedereen dit kan gebruiken. Vanzelfsprekend respecteren wij hierbij regels met betrekking tot auteursrecht.

Historische Vereniging Schiedam: een bijzondere partner De Historische Vereniging Schiedam behartigt het schiedams erfgoed van de stadsregio Schiedam in de breedste zin van het woord en heeft belang bij goede monumentenzorg in Schiedam. De vereniging publiceert over de historie en historische panden in hun blad Scyedam en doet dit door het onderzoeken, vastleggen en documenteren van informatie en door het volgen van ontwikkelingen rond Schiedams erfgoed. De vereniging stimuleert aanpak van beeldbepalende historische panden die nu nog in verwaarloosde staat verkeren. Hiervoor heeft de vereniging bijzondere werkgroepen, zoals de werkgroep historische bebouwing (gebouwd erfgoed) en de werkgroep Kethel. Bij de voormalige Rooms Katholieke begraafplaats – eigendom van de gemeente - zet een nieuw opgerichte werkgroep zich in voor herstel en goed onderhoud. De werkgroep wenst de begraafplaats toegankelijk te maken door informatiedeling, publicaties en tentoonstellingen.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

17

4 Behouden Uit de enquête met de stad blijkt dat Schiedammers het behoud van erfgoed en monumenten erg belangrijk vinden. Dat heeft ook te maken met het breed gedeelde gevoel dat er al veel waardevols is verdwenen. Monumentenzorg heeft bij uitstek als doel om belangrijke historische bouwwerken en gebieden te behouden en te beschermen. Monumentenzorg is er op gericht erfgoed en monumenten te behouden. Dit is een belangrijke taak van de overheid, waarbij de gemeente een centrale rol inneemt. De gemeente beschikt over een omvangrijk wettelijk instrumentarium, met verschillende beschermingsregimes. Dit hoofdstuk gaat over de wijze waarop wij dit instrumentarium inzetten voor het behoud.

4.1 Eigenaar centraal Het succes van monumentenzorg is het succes van eigenaren die zich inzetten voor het behoud van hun pand. De gemeente stelt zich, naast de behartiging van haar wettelijke (beleids)taken, vooral tot doel de eigenaren hierin zo veel mogelijk te ondersteunen en hun inzet te waarderen. Voor de uitvoering van het beleid is goed contact met eigenaren cruciaal. Om invulling te geven aan de wens om eigenaren te ondersteunen, is kennis vereist van hun uitdagingen bij het beheer van hun bezit. De gemeente wil eigenaren goed informeren over alle aspecten rond monumentenzorg. De gemeente geeft laagdrempelig informatie over belangrijke zaken, als onderhoud, financiering en vergunningprocedures.

4.2 Omgevingswet Het wettelijke kader van de erfgoed- en monumentenzorg staat op het punt ingrijpend te veranderen door de komst van de Omgevingswet. Ons erfgoedbeleid geeft vorm en richting aan de wijze waarop onze gemeente met het onderdeel erfgoed binnen dit nieuwe stelsel wil omgaan. Naast wettelijke vereisten

kent de wet namelijk ook beleidsvrijheid toe. De Omgevingswet verplicht de gemeente tot het opstellen van een Omgevingsvisie voor het hele grondgebied van de gemeente én een Omgevingsplan. De gemeente heeft tot 2024 de tijd om een Omgevingsvisie vast te stellen.

Omgevingsvisie In de Omgevingsvisie legt de gemeente een brede visie vast op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad. Uit de gesprekken met de stad blijkt dat erfgoed een belangrijke waarde vertegenwoordigt. Dit vertaalt zich vooralsnog in: ‘Schiedammers zijn trots op de historie en de toekomst van de stad’.3 Dit raakt de identiteit van de stad en vertaalt zich ruimtelijk in de inzet van historische kwaliteit voor toekomstige ontwikkelingen. De input vanuit het erfgoedbeleid voor de omgevingsvisie laat zich vertalen in enerzijds de ­concretisering van de trots in de verhaallijnen en anderzijds in de ambities met dat erfgoed: benutten, beleven en behouden. De verhaallijnen en de ambities zullen worden verankerd in de Omgevingsvisie.

3

Agenda Schiedam 2030

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

18

Reacties uit de stad “Er zijn wel historische gebouwen en straatjes gesloopt in het verleden, wat jammer is. Nu zouden deze panden worden gerestaureerd en behouden blijven, maar destijds werd dat anders gezien helaas.” “Schiedam heeft nog behoorlijk wat Erfgoed. Er is echter ook heel onzorgvuldig gesloopt in het verleden en veel lelijks teruggebouwd wat de waardevolle plekken soms neerhaalt.” “Schiedam zo laten en geen historische gebouwen meer slopen. Liever opknappen en eventueel ­woningen van maken...”

Omgevingsplan De visie vraagt om precieze uitwerking en vertaling naar ruimtelijke consequenties, regels en rand­ voorwaarden. Deze worden neergelegd in het Omgevingsplan. Dit vraagt om zorgvuldige inventa­ risatie en identificatie van ruimtelijk erfgoed. Vervolgens moet worden bepaald welke consequenties we aan de geïnventariseerde waarden willen ver­ binden en hoe we invulling geven aan onze wettelijke taken rond beschermde monumenten. Dit leggen we in het Omgevingsplan vast.

4.3 Erfgoed inventariseren en selecteren Monumentenlijsten De gemeente Schiedam kent 236 rijksmonumenten en 356 gemeentelijke monumenten. De historische binnenstad is door het rijk aangewezen als beschermd stadsgezicht. De bescherming ervan vormt de basis van ons gevoerde monumentenbeleid. De grondslag voor de aanwijzing verschilt. Aanwijzingen van rijksmonumenten zijn gebaseerd op de Erfgoedwet en die van gemeentelijke monumenten op de Erfgoed­ verordening. De aanwijzing als beschermd stads­ gezicht is gebaseerd op de Erfgoedwet, maar zal na invoering van de Omgevingswet daar worden geregeld. Aanwijzingen van monumenten of beschermde gezichten op rijksniveau worden de komende periode niet verwacht, omdat het rijk daar zeer terughoudend is. De gemeente wijst gemeentelijke monumenten aan op grond van de gemeentelijke Erfgoedverordening. Hierbij streven wij naar een betrouwbare, goed afgewogen monumentenlijst. In de afgelopen jaren hebben wij een inventarisatie uitgevoerd, die de basis vormt voor aanvullingen op de monumentenlijst. Het betreft

individuele panden, die met name zijn aangewezen vanwege bijzondere kwaliteiten. Selectie en beoordeling vindt plaats op basis van de criteria: architecto­ nische waarde, stedenbouwkundige waarde, cultuurhistorische waarde, gaafheid en herkenbaarheid. De lijst vormt in zekere een afspiegeling van de gemeentelijke geschiedenis en met name van de voor die geschiedenis belangrijke gebouwtypen in de gemeente. Het betreffen overwegend aan de jeneverproductie gerelateerde industriepanden en woonhuizen. Op grond van de Erfgoedverordening houdt de gemeente een erfgoedregister bij. In dit register ­worden alle aangewezen monumenten en beschermde stadsgezichten opgenomen. In dit register worden in ieder geval de plaatselijke aanduidingen vermeld en een omschrijving van het object. Het register is voor iedereen toegankelijk en de vereiste informatie is in het register aanwezig. In kader van het digitaal stelsel omgevingswet, dat de digitale ontsluiting van relevante beschikbare gegevens ondersteunt, zullen we voor erfgoed beoordelen welke informatie kan worden ontsloten, waarbij we minimaal aan de wettelijke vereisten zullen voldoen.

Cultuurhistorische waardenkaarten De in dit beleid benoemde verhaallijnen zullen worden uitgewerkt in cultuurhistorische waardenkaarten. Hierbij wordt gebruik gemaakt van beschikbare ­gegevens. De relevante monumenten, de landschappelijke en stedelijke structuren worden opgenomen op deze waardenkaart. Deze hebben in eerste instantie een beschrijvend, inventariserend en waarderend karakter. In tegenstelling tot de individuele monumenten gaat het hier om de ruimtelijke samenhang tussen de verschillende componenten. De cultuurhistorische waardenkaarten worden ingebracht in de omgevingsvisie en het omgevingsplan.

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

19

Beeldbepalende panden? Gemeenten hanteren soms de categorie beeldbepalende panden als een derde categorie naast rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten. Deze term is soms verwarrend, omdat juist de beschermde monumenten het beeld bepalen. Om die reden kiezen wij er voor deze term niet te gebruiken. Wel worden op de cultuurhistorische waardenkaarten panden en structuren benoemd die ondersteunend zijn aan de te beschermen karakteristiek, zodat ook hun cultuurhistorische waarde kan worden meegewogen bij ontwikkeling. Bij toekomstige ontwikkelingen kan het belang voor behoud van deze historische panden, als onderdeel van een verhaallijn, beter onderbouwd en daarmee passend beschermd worden. Dit krijgt vorm binnen de cultuurhistorische waardenkaarten.

Stadskarakteristieken Naast de brede verhaallijnen, die het aandachtsgebied vanuit het vakgebied van ruimtelijke erfgoedzorg bepalen, zijn overal in de stad waardevolle en interessante stedenbouwkundige structuren aanwezig. Vaak hebben deze een geschiedenis Vanuit de vakgroep stedenbouw en landschap zijn deze structuren in kaart gebracht. Zij laten kwaliteiten zien die aanwezig zijn, versterkt kunnen worden en benut bij ruimtelijke opgaven. De stadskarakteristieken hebben een stadsbrede dekking (in tegenstelling tot de cultuurhistorische waardenkaarten) en worden ook verankerd in de omgevingsvisie en het omgevingsplan.

4.4 Beschermingsregimes

Soms bestaat onzekerheid over de reikwijdte van de bescherming. Voor rijks- en gemeentelijke monumenten geldt dat het gehele pand in principe bescherming geniet (exterieur, interieur, bouwkundige structuur), maar dat evident moderne toevoegingen buiten die bescherming vallen. Eigenaren die zekerheid zoeken, kunnen altijd contact opnemen met de gemeente. Voor gemeentelijke monumenten is bij de recente aanwijzingen, indien mogelijk, in de redengevende omschrijving aangegeven wat niet tot het beschermde gedeelte behoort, bijvoorbeeld als het interieur sterk is gewijzigd. De reikwijdte van de bescherming bepaalt immers mede de vergunningplicht. Voor de onder­ delen die expliciet niet tot het beschermde gedeelte behoren, geldt geen vergunningsplicht. Over het algemeen is de redengevende omschrijving echter vooral een beschrijving van het monument gericht op identificatie. Het is dan ook niet geschikt om de reikwijdte van de monumentale bescherming alleen hier van af te leiden. De beschrijving en de waardering betreffen bovendien niet een limitatieve opsomming van beschermde onderdelen. Dat is ook niet mogelijk, omdat de kennis over monumenten nooit volledig is. Monumentale- en erfgoedwaarden komen vaak pas bij wijzigingen aan monumenten aan het licht. Deze ­kennis ontsluiten we zo veel mogelijk.

Voor rijksmonumenten geldt dat geen vergunning hoeft te worden aangevraagd voor wijzigingen aan niet-monumentale onderdelen en voor normaal onderhoudswerk. In de Erfgoedverordening is dit gevolgd voor gemeentelijke monumenten. De ambtenaren monumentenzorg helpen eigenaren bij het beoordelen hiervan, juist omdat eigenaren niet altijd kunnen beoordelen of er monumentale waarden in het geding zijn. Bij de beoordeling van eventuele vergunningplicht voor rijksmonumenten hanteert de gemeente de richtlijnen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De gemeente hanteert dezelfde uitgangs­ punten voor gemeentelijke monumenten.

Monumentale bescherming Hoewel de aandacht in de erfgoedzorg zich verbreed van object naar omgeving, is de monumentenzorg in veel opzichten nog steeds objectgericht. De rijksen gemeentelijke monumenten zijn individueel beschermd door middel van vergunningstelsels. Eigenaren van beschermde monumenten moeten voor bepaalde ingrepen, die de instandhouding van het monument kunnen raken, vergunningen aanvragen. De gemeente is bij de vergunningprocedure van zowel rijks- als gemeentelijke monumenten het bevoegd gezag. Over onze inzet bij de vergunningsprocedure, wordt in paragraaf 5.5. uitgebreid stilgestaan. Bij de overgang naar de Omgevingswet wordt uitgegaan dat de bescherming gelijkwaardig zal blijven.

Nieuw in de omgevingswet is dat voor beschermde rijksmonumenten gekeken moet worden of de reikwijdte van de bescherming zich ook uitstrekt naar de directe omgeving. Bij de voorbereidingen voor het nieuwe stelsel wil de gemeente aan deze mogelijkheid vorm en inhoud geven, in lijn met de landelijke ontwikkelingen.

Planologische bescherming – beschermd stadsgezicht In 2005 is de historische binnenstad van Schiedam door het rijk aangewezen als beschermd stadsgezicht. Deze aanwijzing geeft aan dat de binnenstad bijzondere kwaliteiten heeft, die nationaal van belang

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

20

worden geacht. In het beschermde stadsgezicht ­vormen de oorspronkelijke structuur en de nog aan­ wezige historische bebouwing een belangrijk uitgangspunt bij ontwikkelingen. De gemeente behartigt in zijn ruimtelijke ordening dit belang bij behoud. De oorspronkelijke structuur in combinatie met het aanzien van historische bebouwing worden beschermd via een conserverend bestemmingsplan en uitwerking in welstandskaders. Er is onderscheid tussen gebieden die relatief gaaf zijn versus gebieden die sterk gewijzigd zijn. In de relatief gave gebieden ligt in ­principe de bebouwingsmassa vast. Bij sloop en toevoegingen van nieuwbouw moet worden onderbouwd dat dit de erfgoedwaarden hersteld of versterkt. Deze afwegingen worden gemaakt in het omgevings­ vergunningstraject. Voor grotere herontwikkellocaties worden telkens afzonderlijke beeldkwaliteitsplannen opgesteld waarbij specifiek wordt vastgelegd hoe (verloren) waarden worden hersteld en stedenbouwkundig weefsel aangeheeld.

Planologische bescherming – erfgoedwaarden in ruimtelijke plannen Erfgoedwaarden moeten sinds 2012 verplicht in ­ruimtelijke plannen worden opgenomen, zowel in de structuurvisie als het bestemmingsplan. Zo wordt de objectgerichte erfgoedzorg veranderd in een omgevingsgerichte erfgoedzorg. Met de komst van de Omgevingswet wordt deze ontwikkeling naar om­gevingsgerichte erfgoedzorg nogmaals versterkt. De verankering vindt dan plaats via de omgevings­ visie en het omgevingsplan. Verankering van erfgoed in de ruimtelijke ordening is gericht op een zorgvuldige omgang met het erfgoed binnen de snelle en omvangrijke veranderingen in de inrichting van stad en land. Het belang van het cultureel erfgoed dient volwaardig te worden meegenomen in de integrale afweging van belangen die plaatsvindt ten behoeve van het goed functioneren van de ruimte. Planologische bescherming vraagt dus op voorhand om een weging van het belang van behoud van deze geïnventariseerde waarde. Objecten die alleen via de ruimtelijke ordening worden benoemd als cultuurhistorisch waardevol, zijn altijd onderdeel van een beschermingswaardige structuur en maken deze mede afleesbaar. Het behoud is gericht op het afleesbaar houden van die structuur. Het meewegen van in bestemmingsplannen en straks omgevingsplannen benoemde erfgoedwaarde is niet eenvoudig en zal zo concreet mogelijk moeten worden gemaakt.

Hierbij hanteert de gemeente het uitgangspunt dat behoud en versterking van erfgoed dat behoort tot de verhaallijnen zwaarder wordt gewogen

binnen de totale ruimtelijke opgave. Ook is het mogelijk dat advisering door de commissie ruimtelijke kwaliteit wordt vereist als een project erfgoedwaarden van de verhaallijnen raakt. De waarde van stadskarakteristieken buiten de verhaallijnen, worden op grond van erfgoedbelang minder zwaar meegewogen. Dat laat onverlet dat er andere belangen samenhangen met die karakteristiek die zorgen voor een zwaardere weging. In het omgevingsplan zal dit per geval verder worden uitgewerkt, zodat initiatiefnemers kennis ­kunnen nemen van de gemeentelijke ambities en dit in hun project kunnen opnemen.

4.5 Vergunningen voor wijzigingen aan monumenten Sinds 2009 geldt het decentraal stelsel in de rijks­ monumentenzorg, waarbij de gemeente een belangrijk deel van de taken op het gebied van vergunningen voor wijzigingen aan rijksmonumenten heeft over­ genomen. De gemeente dient de expertise te hebben om de aanvragen te kunnen beoordelen en te behandelen. Dit vraagt om ambtelijke deskundigheid op het gebied van restauratie, bouwtechniek en architectuurgeschiedenis. De gemeente wil deze expertise op peil houden. De ambtenaren belast met monumentenzorg coördi­ neren de afhandeling van de aan monumentenzorg gerelateerde onderdelen van omgevingsvergunning. Het vergunningdeel voor monumenten wordt door de betrokken ambtenaren opgesteld. Hieraan kunnen voorwaarden worden gesteld. De grondslag voor de vergunningsprocedure ligt in wetgeving en in de gemeentelijke Erfgoedverordening. In het kader van goede communicatie met eigenaren willen we de procedure en stappen zo goed mogelijk inzichtelijk maken. De gemeente streeft naar eenvoudige en toegankelijke toetsing van initiatieven. We bieden eigenaren de mogelijkheid om in een vroeg stadium vooroverleg te plegen rond bouw- of restauratieplannen van gemeentelijke en rijksmonumenten. Op deze wijze krijgen eigenaren zo eenvoudig en tijdig mogelijk informatie over de (on)mogelijkheden van voorgenomen wijzi­ gingen en over de procedure.

Er wordt gestreefd naar een plan waar op hoofdlijnen overeenstemming over is. Aan overleg met de ambtenaren zijn geen kosten verbonden.

Indieningsvereisten Voor de beoordeling van de ontvankelijkheid van een vergunningaanvraag hanteert de gemeente ­indieningsvereisten. De indieningsvereisten voor

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

21

rijks­monumenten en gemeentelijke monumenten zijn gelijk.4 Ieder plan is uniek en telkens zal bepaald ­moeten worden welke gegevens essentieel zijn voor de planbeoordeling.

Bouwhistorisch onderzoek en waardestelling Voor een beoordeling van de toelaatbaarheid hiervan is kennis over het monument en het monumentale belang van zijn onderdelen gewenst. Een belangrijk instrument om de cultuurhistorische en monumentale waarden in beeld te brengen is een bouwhistorisch onderzoek en een bijbehorende waardestelling. Voor het uitvoeren van een bouwhistorisch onderzoek verwijzen wij naar de landelijke richtlijnen.5 Niet voor iedere ingreep aan een monument is een volledig bouwhistorisch onderzoek nodig. Er wordt afgewogen of op basis van de andere beschikbare gegevens de monumentale waarden afdoende in beeld zijn om tot een inhoudelijk oordeel te komen. Het staat monu­ mentenzorg altijd vrij om een dergelijk onderzoek te 4

Dit is geregeld in hoofdstuk 7 van de Ministeriele regeling Omgevingsrecht (Mor).

5

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed e.a., Richtlijnen Bouwhistorisch Onderzoek, Amersfoort 2009.

vragen, ook als dat enkel is gericht op de documen­ tatie van de bestaande toestand.

Kleurwijziging en kleuronderzoek Kleurwijziging is vergunningplichtig. Kleuronderzoek bij het pand kan een voorgestelde kleurwijziging onderbouwen en heeft altijd de voorkeur. In tegen­ stelling tot andere gemeenten, is er in Schiedam geen fundamenteel onderzoek gedaan naar historische kleurafwerkingen op monumenten. Kleuronderzoeken uit omringende gemeenten (Dordrecht, Delft en Vlaardingen) mogen als inspiratie voor eigenaren dienen. Uitgangspunt is dat de kleurcombinaties, zoals in deze onderzoeken beschreven, toepasbaar zijn bij de architectuur van het beschermde monument. We streven er naar voor de Schiedamse binnenstad uiteindelijk een eigen kleurenwaaier te maken, op basis van de resultaten van kleuronderzoek aan Schiedamse monumenten, zoals Huis Nolet, het Blauwhuis en het Oude Stadhuis. Anders dan de kleur die wordt verkregen uit verf is ook het door roetaanslag zwart verkleurde metselwerk in de binnenstad typerend. Deze roet was ­afkomstig van de uitstoot van branderijen. Het is

Erfgoed- en Monumentenbeleid Schiedam – benutten, beleven, behouden 

22

veelvoor­komend misverstand bij eigenaren dat deze aanslag verwijderd moet worden bij onderhoud of restauratie. Iedere aanpak van de gevel is vergunningplichtig en omdat het patina van “zwart Nazareth” van waarde is voor de historie van de stad, wordt geen medewerking verleend aan het schoonmaken van gevels van beschermde monumenten en wordt binnen het beschermde stadsgezicht zo veel mogelijk ingezet op het behoud van het beeld. Inboetwerk in gepatineerde gevels wordt bij voorkeur op kleur gebracht en bij de uitvoering van voegherstel wordt hier ook rekening mee gehouden.

Advisering Voor het uitvoeren van de taken op het gebied van monumentenzorg is de gemeente verplicht een onafhankelijke en deskundige monumentencommissie te hebben die het college adviseert over voorgenomen bouwplannen. Met de invoering van de Omgevingswet dienen de welstands- en monumentencommissies te worden geïntegreerd tot een commissie ruimtelijke kwaliteit. Hoewel de advisering wordt geïntegreerd, verschilt de (wettelijke) grondslag en het toetsings­ kader van de advisering vanuit welstand en monumentenzorg. Het toetsingskader voor welstand is vastgelegd in de welstandsnota. Deze kaders zullen uiteindelijk in het omgevingsplan worden opgenomen. Monumentenadvisering kent een eigen toetsings­ kader, dat is toegespitst op het behoud van monumentale waarden. De kennis over goede monumentenzorg wordt in vakliteratuur en in informatiebladen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed vastgelegd en uitgewerkt in kaders. Deze kaders vormen de basis voor de advisering rond monumentenzorg. De gemeente wil onderzoeken of het – in het verlengde van de uitvoeringsvoorschriften – ook haalbaar is om voor veelvoorkomende ingrepen vaste criteria vast te stellen. Dit versterkt de voorspelbaarheid en de eenduidigheid van de advisering. In een aantal gevallen adviseert bij wijzigingen aan rijksmonumenten ook de Rijksdienst, namens de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.