24 Brief Rekenkamer Schiedam 10 oktober 2023 Rapport Nieuwe Energie voor Groenoord - fase 1

Aan de gemeenteraad van Schiedam

Betreft: Uw kenmerk: Bijlage(n):

Rekenkamerrapport Rapport Nieuwe Energie voor Groenoord – fase 1

Ons kenmerk: Contact: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum:

RS 2023-008 Claudine Garama 06-4862 9180 rekenkamer@schiedam.nl 10 oktober 2023

Geachte leden van de raad, Hierbij bieden wij u het “Rapport Nieuwe energie voor Groenoord – fase 1” van de Rekenkamer Schiedam aan. De rekenkamer van Schiedam heeft in de afgelopen maanden een tijdlijn opgesteld die een reconstructie bevat van de gebeurtenissen en de informatievoorziening aan de raad en de inwoners met betrekking tot de besluiten ten aanzien van Nieuwe Energie voor Groenoord. De reconstructie betreft de periode april 2017-december 2020. Deze eerste fase van het onderzoek heeft een drietal thema’s opgeleverd die zich lenen voor een nadere analyse in de tweede fase van het onderzoek. Op basis van de reconstructie heeft de rekenkamer de volgende verdiepingsthema’s onderscheiden: 1. De positie van en de aandacht voor het risicomanagement tijdens de besluitvorming; 2. De koppelkansen met en de informatievoorziening aan de inwoners; 3. De informatievoorziening aan en de rol van de raad. De achtergronden en overwegingen bij de keuze voor deze thema’s worden in het rapport toegelicht. U treft ons rapport bij deze brief aan. In afwijking van een gebruikelijk rapport van de rekenkamer bevat dit rapport geen conclusies en aanbevelingen. De feitelijke weergave van de gebeurtenissen en informatievoorziening leent zich daar niet voor. Dat maakt dat de voor rekenkameronderzoeken gebruikelijke procedure van bestuurlijk wederhoor een afwijkend karakter had.

De reactie van het college is integraal in het rapport opgenomen. De rekenkamer gaat graag met u in gesprek over het rapport en de voorgestelde verdiepingsthema’s. Mocht het rapport aanleiding geven tot vragen of opmerkingen, dan kunt u contact opnemen met de secretaris van de rekenkamer mevrouw C. Garama (rekenkamer@schiedam.nl). Wij zien uit naar de verdere behandeling van het onderzoeksrapport in uw raad. Met vriendelijke groet,

Dr. P. Castenmiller Voorzitter Rekenkamer Schiedam

Rekenkamer Schiedam Postbus 1501 3100 EA Schiedam 06 4862 9180 rekenkamer@schiedam.nl

Rekenkamer Schiedam

Rekenkameronderzoek Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1

Lai Tromp-van Beek Roel Lauwerier Guus van Leerdam

14 juli 2023

Inhoud 1. Inleiding ................................................................................................................................................. 3 Achtergrond en aanleiding ..................................................................................................................... 3 Onderzoeksopdracht .............................................................................................................................. 3 Onderzoeksaanpak ................................................................................................................................. 3 Leeswijzer ............................................................................................................................................... 4 2. Context, voorafgaand aan de tijdlijn ..................................................................................................... 5 De transitie van aardgas naar duurzame energie .................................................................................. 5 De wijk Groenoord ................................................................................................................................. 5 Het warmtenet in Groenoord................................................................................................................. 6 3.

Tijdlijn (20 april 2017-15 december 2020) ............................................................................................ 7 2017 | Intentieverklaring GNDW en eerste verkenningen .................................................................... 7 2018 | Haalbaarheidsonderzoeken, marktverkenning, subsidieaanvraag en eerste conceptbusinesscase ........................................................................................................................................... 8 2019 | Gesprekken met de stad en nadere uitwerking businesscase en uitvoeringsplan .................. 13 2020 | Onderhandelingen, doorontwikkeling businesscase en besluitvorming warmtenet ............... 20 4. Doorkijk onderzoeksfase 2 .................................................................................................................. 30 Risicomanagement ............................................................................................................................... 30 Koppelkansen en communicatie met bewoners .................................................................................. 31 Informatievoorziening aan en rol van de raad ..................................................................................... 32 5.

Bestuurlijke reactie ............................................................................................................................. 34

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

2

1. Inleiding Achtergrond en aanleiding Op 15 december 2020 gaat de gemeenteraad van Schiedam akkoord met het voorstel om de wijk Groenoord aardgasvrij te maken. De bedoeling van het project is om de wijk Groenoord in de komende (tientallen) jaren stap voor stap te voorzien van een warmwaternet, waarmee alle woningen in de wijk verwarmd kunnen worden. Met dit besluit kiest de Schiedamse raad als een van de eersten in Nederland voor het aardgasvrij maken van een bestaande wijk. Groenoord heeft daarmee volgens het college een aantal succesfactoren in huis die het mogelijk maken de wijk aan te pakken en van duurzame warmte te voorzien: de nabijheid van de Leiding over Noord, het feit dat er veel hoogbouw is in de wijk, en een woningcorporatie met zo’n 60% woningbezit die bereid is om grootschalig te investeren in haar bezit door nu te renoveren en te verduurzamen.1 De raad heeft een voorstel gedaan om nader onderzoek te doen naar de besluitvorming, de (informatie)positie van de raad, het financiële arrangement en het risicomanagement. Het college heeft in een reactie hierop de raad onder andere de suggestie gedaan om na te gaan of de Schiedamse rekenkamer een bijdrage kan leveren aan de kennisbehoefte van de raad. In de gemeenteraad is steun voor een onderzoek door de Schiedamse rekenkamer.

Met dit onderzoek treedt de Rekenkamer Schiedam niet in de belangenafweging van college en raad. De aanpak is erop gericht de raad te ondersteunen bij zijn taak door middel van onderzoek dat bijdraagt aan inzicht in de totstandkoming van het raadsbesluit in 2020. Onderzoeksopdracht De eerste fase van de onderzoeksopdracht betreft het opstellen van een tijdlijn die een reconstructie geeft van de gebeurtenissen en de informatievoorziening aan de raad en de inwoners in de periode april 2017-december 2020. Deze reconstructie vindt plaats in de vorm van een tijdlijnonderzoek dat inzicht biedt in de tijdigheid, de volledigheid en de kwaliteit van de informatie waarop de raad zich baseerde bij zijn besluiten ten aanzien van Nieuwe Energie voor Groenoord. Dit gaat alleen over de besluitvormingsdocumenten. Het tijdlijnonderzoek legt een basis voor verdiepende onderzoeksactiviteiten, die plaatsvinden in de tweede fase 2 van het onderzoek. Op basis van de tijdlijn stellen we (in hoofdstuk 4) specifieke onderwerpen voor die onderzocht gaan worden in fase 2. Daarbij wordt ook relevantie contextinformatie, bijvoorbeeld informatie openbaar geworden naar aanleiding van Woo-verzoeken, gebruikt. Onderzoeksaanpak Het onderzoek is gestart door middel van startgesprek met de rekenkamer op 19 december 2022.

In dit startgesprek zijn de aanpak en de scope van het onderzoek nader besproken en vastgesteld. Vervolgens vond er in februari 2023 een gesprek plaats met de ambtelijke organisatie, waarin onder andere werkafspraken zijn gemaakt en het proces van hoor en wederhoor is afgestemd. Vervolgens is in februari gestart met het documentenonderzoek. In de periode medio februari tot en met mei 2023 zijn meer dan 650 documenten geanalyseerd. De informatie uit de openbare stukken is 1

Raadsvoorstel Nieuwe Energie voor Groenoord, 17 november 2020.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

3

vervolgens chronologisch uiteengezet in een tijdlijn. Deze tijdlijn is op 16 mei 2023 besproken met de ambtelijke organisatie. Op 30 mei 2023 is het rapport besproken met de rekenkamer. Het rapport is vervolgens in de periode 7 juni tot 7 juli 2023 onderworpen aan een feitencheck door de ambtelijke organisatie. Leeswijzer In hoofdstuk 2 van deze rapportage wordt de context rondom het project geschetst. Daarbij wordt stilgestaan bij de bredere ontwikkelingen in het kader van de energietransitie, wordt een korte schets gegeven van de wijk Groenoord en wordt het warmtenet voor Groenoord toegelicht. In hoofdstuk 3 staat de tijdlijn, waarin de ontwikkelingen rondom het project Nieuwe Energie voor Groenoord en de informatievoorziening over het project aan zowel de raad als aan inwoners, chronologisch uiteen worden gezet. In hoofdstuk 4 van de rapportage vindt op basis van de tijdlijn de doorkijk plaats naar fase 2 van het onderzoek. In dit hoofdstuk worden op basis van de informatie van de tijdlijn tijdlijn specifieke onderwerpen voorgesteld voor verdiepend onderzoek in fase 2.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

4

2. Context, voorafgaand aan de tijdlijn De transitie van aardgas naar duurzame energie Het project Nieuwe Energie voor Groenoord vindt plaats in een tijd waarin op regionaal, nationaal en internationaal niveau wordt gewerkt aan een transitie van aardgas naar duurzame energiebronnen. Dit is een grote maatschappelijke opgave. Op landelijk niveau onderstreept het Kabinet de urgentie van de transitie met de Energieagenda 2016, waarin het een integrale visie geeft op de toekomstige energievoorziening van Nederland. Onder andere wordt de verwachting uitgesproken dat gas in de toekomst vrijwel uitsluitend nog wordt gebruikt in de industrie en voor transport en dat het uit de gebouwde omgeving verdwijnt. De provincie Zuid-Holland sluit hierop aan en streeft naar een aardgasvrije gebouwde omgeving die al in 2035 gerealiseerd zou moeten zijn. In maart 2017 heeft de provincie daarom het Warmteplan vastgesteld, met daarin onder andere een fonds van € 65 miljoen voor investeringen in de warmteinfrastructuur. Korte tijd later heeft de provincie de Warmtealliantie opgericht, samen met het Havenbedrijf Rotterdam, het Warmtebedrijf Rotterdam, Eneco en de Gasunie, met als doel het gezamenlijk realiseren van een hoofdinfrastructuur die warmte moet gaan transporteren naar onder andere particulieren, tuinders en bedrijven in de provincie.

Gemeenten en netbeheerders zijn in de Energieagenda benoemd als regisseurs van de lokale warmtetransitie omdat juist zij de lokale situatie, die sterke invloed heeft op de te volgen strategie, goed kennen. Bovendien kan een gemeente partijen verbinden vanuit een maatschappelijke rol. Het is momenteel nog onduidelijk hoe de regierol exact ingevuld gaat worden en welke instrumenten en bevoegdheden gemeenten en netbeheerders hiervoor krijgen. Dit is onderwerp van verdere uitwerking tussen de lokale, de provinciale en de Rijksoverheid. Schiedam levert hieraan een actieve bijdrage door het ondertekenen van de Green Deal aardgasvrije wijken. Hierdoor kan Schiedam bij het Rijk suggesties doen voor landelijke wetgeving en financiële kaders om de transitie op lokaal niveau vorm te geven. Als overkoepelend uitgangspunt geldt dat de energievoorziening voor Schiedam betaalbaar, betrouwbaar, duurzaam en breed gedragen moet zijn. De wijk Groenoord De gemeente Schiedam heeft samen met een aantal partners de wijken Groenoord en Nieuwland aangewezen als pilotgebieden voor de warmtetransitie. Uit een analyse met de Warmte Transitie Atlas van Schiedam komen deze wijken namelijk als meest kansrijk naar voren als gevolg van het grote aandeel corporatiebezit, het type woningen en de aanwezigheid van een alternatieve warmtebron, de Leiding over Noord van Eneco.

Met het vaststellen van het Klimaatbeleidsplan Schiedam 2016-2020 geeft ook de gemeenteraad opdracht om te onderzoeken of aansluiten op de Leiding over Noord van Eneco mogelijk is. In Groenoord wonen bijna 9.500 mensen in ruim 4.900 woningen. De wijk Groenoord is dichtbebouwd en qua bebouwing relatief homogeen (veel van hetzelfde type woningen). Ongeveer 60% van de woningen is in bezit van Woonplus. De bewoners van de appartementen zijn verdeeld over 40 huurcomplexen van Woonplus en 29 VvE-complexen, waarvan 20 gemengd: 17 met Woonplus als mede eigenaar/verhuurder en 3 met een belegger. 66% van de bewoners van de rijwoningen is huurder van Woonplus; de rest is eigenaar.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

5

Groenoord is een kwetsbare wijk: de bewoners hebben een lager dan gemiddeld inkomen (€ 29.000 ten opzichte van het Schiedamse en het Nederlandse gemiddelde van € 39.000) en er is relatief veel sprake van sociaal-maatschappelijke problemen, waaronder werkloosheid. Ook staat (het gevoel van) veiligheid en leefbaarheid onder druk. Daarnaast kent de wijk problemen met (zwerf)vuil. De gemeente wil met het project Nieuwe Energie voor Groenoord breder inzetten door niet alleen de wijk van het aardgas te halen. Er wordt ook ingezet op koppelkansen op het vlak van bijvoorbeeld werkgelegenheid, opleiding en inrichting van de openbare ruimte. Het warmtenet in Groenoord Een warmtenet is een netwerk van ondergrondse leidingen met warm water uit een of meerdere duurzame bronnen. Dat kan aardwarmte zijn, warmte uit water (aquathermie) of restwarmte uit een elektriciteitscentrale, fabriek of datacenter. In Groenoord wordt restwarmte gebruikt uit het afval en de biomassa van de energiecentrale van AVR en van andere bedrijven in de Rotterdamse haven. Het warme water stroomt door het warmtenet naar de huizen en de gebouwen. In Groenoord gaat dit via de Leiding over Noord, waarbij het warme water naar het Warmtestation voor Groenoord stroomt. Vanaf daar stroomt het op een lagere temperatuur door een aanvoerbuis naar de wijk waar het via een ringnet naar de huizen en de gebouwen gaat.

Gebruikt, afgekoeld water gaat vervolgens door de retourleiding weer het warmtenet in. Via een warmtewisselaar kan de warmte door de bewoners gebruikt worden voor verwarming en warm water. Een eigen cv-ketel, boiler of geiser is daardoor niet meer nodig. Deze manier van verwarmen wordt ook wel stadswarmte of stadsverwarming genoemd.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

6

3. Tijdlijn (20 april 2017-15 december 2020) In dit hoofdstuk worden de gebeurtenissen en de informatievoorziening hierover richting raad en bewoners chronologisch weergegeven. De tijdlijn begint op 20 april 2017, wanneer de intentieverklaring ‘Groenoord en Nieuwland op Duurzame Warmte’ wordt gesloten. Dit moment is voor de gemeente Schiedam, Woonplus, de provincie Zuid-Holland, Eneco en Stedin het startpunt van de oriëntatie op het aardgasvrij maken van de wijk Groenoord (en de wijk Nieuwland). De tijdlijn eindigt op 15 december 2020, wanneer de gemeenteraad van Schiedam besluit tot de aanleg van het warmtenet. 2017 | Intentieverklaring GNDW en eerste verkenningen 20 april 2017 | Intentieverklaring ‘Groenoord en Nieuwland op Duurzame Warmte’ (GNDW) gesloten2 De gemeente Schiedam, Stichting Woonplus Schiedam (hierna: Woonplus), de provincie Zuid-Holland, Eneco Warmte en Koude (hierna: Eneco) en Stedin spreken in de uitwerking van de Green Deal Aardgasvrije Wijken gezamenlijk de ambitie uit om in Schiedam als eerste de wijken Groenoord en Nieuwland te verkennen en op een aardgasvrije toekomst voor te bereiden.

3 Afgesproken wordt om samen het meest passende energieconcept voor deze wijken te bepalen en om te onderzoeken waar, wanneer en op welke wijze de aanpassing in de warmtevoorziening gerealiseerd kan worden met extra energiebesparende maatregelen en verbetering van het binnenklimaat van de woningen. Daarbij wordt gekeken naar de technische mogelijkheden, exploitatietermijnen en financiële mogelijkheden, en consequenties voor partijen en eindgebruikers. De intentieverklaring eindigt volgens de afspraken van rechtswege op 1 mei 2019 (of eerder wanneer partijen een vervolgovereenkomst met elkaar aangaan). 3 oktober 2017 | Over Morgen concludeert dat een warmtenet de voorkeursoplossing is voor Groenoord en Nieuwland4 Adviesbureau Over Morgen heeft een analyse uitgevoerd om te kijken welk energieconcept het meest passend is voor de wijken Groenoord en Nieuwland. Over Morgen concludeert in haar rapport dat een warmtenet de voorkeursoplossing is om tegen de laagst mogelijke maatschappelijke kosten de woningen te voorzien van duurzame warmte. Dit komt onder andere door de nabijgelegen bestaande leiding van Eneco (de Leiding over Noord) en doordat beide wijken voor een groot deel bestaan uit naoorlogse bouw, gebouwd in een hoge dichtheid en met veel gestapelde bouw. Aansluiting op een warmtenet vereist namelijk een hoge schaalgrote vanwege de hoge infrastructuurkosten.

Veel woningen in de wijken zijn eigendom van Woonplus. Door de combinatie van hoge dichtheid, gestapelde bouw en één vastgoedeigenaar, kan relatief gemakkelijk de benodigde schaalgrootte worden bereikt. Vanuit de woningtypologieën bezien heeft de transitie naar een warmtenet in deze wijken daarom volgens Over Morgen maatschappelijk de laagste kosten. Het alternatief, een allelectric oplossing, is volgens Over Morgen minder kansrijk. Daarbij is het namelijk nodig is dat woningen goed geïsoleerd zijn omdat ze anders eenvoudigweg niet warm genoeg worden. Daardoor is het voor de bestaande bouw lastiger om all-electric te verwarmen. Het is moeilijk en vaak kostbaar om bestaande bouw uit te rusten met de hiervoor benodigde verregaande isolatie, een laagtemperatuur (LT) verwarmingssysteem en energiezuinige ventilatie. Voor veel complexen en woningen in Groenoord en Nieuwland is deze oplossing dus niet haalbaar. 2

Intentieverklaring Groenoord en Nieuwland op Duurzame Warmte, 20 april 2017.

3 Raadsvoorstel Nieuwe Energie voor Groenoord (19VR005), 12 februari 2019. 4 Over Morgen, Aardgasvrije wijken Schiedam, Analyse voor de wijken Groenoord en Nieuwland, 3 oktober 2017 (definitieve versie).

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

7

9 oktober 2017 | Bijeenkomst Wijk Energie Groep5 In een bijeenkomst van de Wijk Energie Groep (WEG)6 worden de uitkomsten van het rapport van Over Morgen, dat op 3 oktober is gepresenteerd, besproken. In deze bijeenkomst zijn zestien bewoners aanwezig (acht uit Groenoord en acht uit Nieuwland). De uitkomsten van dit overleg worden op 27 oktober vertaald in een advies richting de stuurgroep (gemeente Schiedam, Woonplus, Stedin, provincie Zuid-Holland en Eneco). 27 oktober 2017 | Advies van de Wijk Energie Groep aan de stuurgroep7 In dit advies zijn de uitkomsten van de bijeenkomst van de WEG op 9 oktober vertaald. De WEG is van mening dat het rapport van Over Morgen nog te veel onduidelijkheden en onzekerheden bevat om daar nu al een richting op te baseren. De WEG adviseert de stuurgroep om eerst de mogelijkheden en de consequenties van all-electric en van aansluiten op stadswarmte concreet te maken. De WEG wil bijvoorbeeld meer inzicht in de kosten voor bewoners (zoals aansluitkosten, ombouwkosten, energiekosten, eventuele huurverhogingen), de mate van overlast die de werkzaamheden met zich meebrengen en de maatregelen die getroffen kunnen worden om die overlast te beperken, en de mogelijkheden om isoleren en aansluiten te combineren.

De WEG adviseert de stuurgroep om hierbij ook naar de lange termijn te kijken, om meer zicht te krijgen op de ontwikkeling van de energiekosten (de ontwikkeling van de gasprijs en de daaraan gekoppelde warmteprijs), en raadt aan om vooraf afspraken te maken over het maximum van de jaarlijkse prijsstijgingen. Ook raadt de WEG aan om de mogelijkheden te verkennen om ook Woudhoek aan te sluiten, ingeval er in Groenoord onvoldoende aansluitingen kunnen worden gerealiseerd. De WEG wil ook graag meer inzicht in de besluitvormingsprocessen op complex- of straatniveau, bijvoorbeeld: hoe gaat Woonplus om met VvE’s met gemengd eigendom. 29 november 2017 | Stuurgroep neemt conclusies rapport Over Morgen over De stuurgroep neemt de conclusies van het onderzoek van Over Morgen over. Tevens wordt besloten dat Eneco zich, als eigenaar van de Leiding over Noord, terugtrekt uit de stuurgroep en uit de projectgroep om belangenverstrengeling te voorkomen. De stuurgroep gaat nader onderzoeken hoe een warmtenet duurzaam, toekomstbestendig, betrouwbaar en betaalbaar kan worden gerealiseerd in de wijk Groenoord. 2018 | Haalbaarheidsonderzoeken, marktverkenning, subsidieaanvraag en eerste conceptbusinesscase 30 maart 2018 | Strategisch communicatieplan Groenoord8 In maart 2018 verschijnt het eerste communicatieplan voor Groenoord.

In dit plan wordt onder andere stilgestaan bij de ambitie van het project, de kernboodschap en het project in de context van bredere ambities en perspectieven. De basisambitie is dat de wijk aardgasvrij is in 2030, er een warmtenet beschikbaar is - met eventueel een all-electric alternatief - en dat de meeste wijkbewoners aangesloten zijn op het warmtenet.

5 Naar deze bijeenkomst wordt verwezen in het advies van de Wijk Energie Groep (WEG) over het rapport Aardgasvrije wijken Schiedam,

analyse voor de wijken Groenoord en Nieuwland’ (1e concept) van Over Morgen, 27 oktober 2017. 6 De WEG is een bewonersgroep uit Groenoord en Nieuwland bestaande uit huurders en kopers, opgericht bij de start van het project. 7 Advies van de Wijk Energie Groep (WEG) over het rapport Aardgasvrije wijken Schiedam, analyse voor de wijken Groenoord en Nieuwland (1e concept) van Over Morgen, 27 oktober 2017. 8 Lopend Vuur Communicatie i.s.m. de werkgroep Communicatie, Strategisch Communicatieplan GNDW, 30 maart 2018.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

8

De communicatiestrategie gaat uit van een basisambitie (het aardgasvrij maken van de wijk) en daaromheen een schil met een bredere ambitie. Bij het project worden namelijk ook koppelkansen gecreëerd op het vlak van werkgelegenheid, onderwijs/educatie, sociale verbindingen en fysieke ruimte, die bijdragen aan de ‘nieuwe energie’ in de wijk. Wel vragen deze koppelkansen om een afweging wat betreft de ambitie. De gemeente richt zich in 2018 op het verkennen en verzamelen van deze initiatieven. Vervolgens volgt er een afweging van de initiatieven door de werkgroep. 25 juni 2018 | Collegebesluit Aanvraag Proeftuin Aardgasvrije Wijken9 Het college besluit het Uitvoeringsplan Nieuwe Energie voor Groenoord (versie 1.0) vast te stellen en een aanvraag in te dienen bij het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (hierna: BZK) voor de wijk Groenoord om in aanmerking te komen als Proeftuin Aardgasvrije Wijken en daartoe een rijksbijdrage van € 5.557.200 te ontvangen. De raad wordt middels een raadsbrief geïnformeerd over de aanvraag. 28 juni 2018 | Aanvraag Proeftuin Aardgasvrije Wijken ingediend10 De gemeente Schiedam dient op 28 juni 2018 de aanvraag Proeftuin Aardgasvrije Wijken in bij BZK. Er wordt verzocht om een bijdrage van € 5.557.200.

27 september 2018 | Definitief verslag marktverkenning voor de aanleg, exploitatie en beheer van een warmtenet11 De gemeente en Woonplus hebben in 2018, met ondersteuning van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en PIANOo12, een marktverkenning gehouden om de interesse bij marktpartijen te peilen voor de exclusieve aanleg, exploitatie en beheer van een warmtenet in de wijk Groenoord. Op basis van het beperkte aantal reacties van marktpartijen en de gevoerde gesprekken is de conclusie dat er op dat moment geen sprake is van een markt voor de aanleg en/of exploitatie van een warmtenet en/of de levering van warmte voor Groenoord (en/of Nieuwland). De positie van Eneco als eigenaar van de Leiding over Noord is uniek en biedt Eneco voordelen ten opzichte van andere warmteleveranciers. Eneco heeft reeds geïnvesteerd in de Leiding over Noord en daarmee een uitgangspositie gecreëerd om in de regio op een betaalbare, betrouwbare en duurzame manier warmte te leveren. De projectorganisatie Nieuwe Energie voor Groenoord wil met Stedin en Eneco onderzoeken of onafhankelijk netbeheer te verkiezen is boven een integrale warmteketen. Leidend is de vraag welke optie de meeste meerwaarde biedt op het gebied van betrouwbaarheid/leveringszekerheid, betaalbaarheid, duurzaamheid en keuzevrijheid voor eindgebruikers.

De uitkomst van dit onderzoek bepaalt welke partij of samenwerkingsvorm beheerder wordt van het warmtenet in Groenoord. 27 september 2018 | Aanvraag Proeftuin Aardgasvrije Wijken (PAW) in Groenoord niet gehonoreerd Op 27 september 2018 wordt de gemeente geïnformeerd dat de aanvraag voor een Proeftuin Aardgasvrije Wijken (PAW) in Groenoord niet is gehonoreerd. De kwaliteit van de aanvraag is als zeer goed beoordeeld, maar de aanvraag is niet toegekend omdat bij de selectie een goede regionale spreiding van gemeenten en variatie in technieken en aanpak doorslaggevend waren.

9 Collegebesluit aanvraag Proeftuin Aardgasvrije Wijken (BPR1800232), 25 juni 2018. 10 Aanvraag Proeftuin Aardgasvrije Wijken, 28 juni 2018. 11

Werkgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van de gemeente Schiedam, Stichting Woonplus, Verslag marktverkenning t.b.v. aanleg en/of exploitatie van een warmtenet in Groenoord, Schiedam, 27 september 2018 (openbaar). 12 PIANOo is het expertisecentrum Aanbesteden van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

9

Met name vanuit Zuid-Holland is een groot aantal, kwalitatief goede aanvragen ingediend, waardoor meerdere goede aanvragen niet zijn gehonoreerd. 27 september 2018 | Raadsbrief over PAW-subsidie en marktverkenning warmtenet13 Het college deelt de raad per brief mee dat de aanvraag voor de Proeftuin Aardgasvrije Wijken niet is gehonoreerd. Het college geeft aan zeer teleurgesteld te zijn over dit besluit omdat de gevraagde Rijksbijdrage een belangrijke stimulans was om een duurzame én betaalbare warmtevoorziening in Groenoord mogelijk te maken. Het college treedt op korte termijn in overleg met de minister over hoe de gewenste samenwerking toch kan worden vormgegeven. De komende maanden wordt het uitvoeringsprogramma Nieuwe Energie voor Groenoord geactualiseerd. Hierbij worden o.a. de definitieve uitkomsten van de haalbaarheidsonderzoeken voor de referentiewoningen, de resultaten uit de businesscase en de marktverkenning meegenomen. Het geactualiseerde uitvoeringsprogramma wordt eerst voorgelegd aan de stuurgroep14, waarna er (indien er instemming is van de stuurgroep) een gesprek met de stad wordt gevoerd over het realiseren van de ambities voor Groenoord. Dit gesprek met de stad start met een informatieavond voor raadsleden (eind november).

Vervolgens vinden er gesprekken plaats met diverse groepen belanghebbenden en een informatiebijeenkomst voor alle belangstellenden (begin 2019). Het college verwacht in het tweede kwartaal van 2019 een raadsvoorstel te kunnen presenteren. Daarnaast meldt het college dat de marktverkenning ‘warmtenet Schiedam’ is afgerond. De conclusie is dat er op dit moment geen sprake is van een markt voor de aanleg en exploitatie van een warmtenet en warmtelevering voor Groenoord. De positie van Eneco, als eigenaar van de Leiding over Noord, is uniek en biedt Eneco voordelen ten opzichte van andere warmteleveranciers. Tot slot geeft het college aan dat de komende maanden met Stedin en Eneco wordt onderzocht of onafhankelijk netbeheer te verkiezen is boven een integrale warmteketen. De uitkomst van dit onderzoek bepaalt welke partij of samenwerkingsvorm beoogd beheerder wordt van het mogelijke warmtenet in Groenoord. 18 oktober 2018 | DWA Haalbaarheidsonderzoek referentiecomplexen aansluiten op stadsverwarming in Groenoord (wordt later op enkele punten aangepast tot eindversie 26 november 2018)15 In dit onderzoek wordt gekeken naar de haalbaarheid van het aansluiten van het vastgoed van Woonplus op stadsverwarming. Daarbij wordt uitgegaan van een aansluiting op de bestaande distributieleiding van Eneco (Leiding over Noord).

In het onderzoek zijn vier scenario’s onderzocht: - Scenario A: een minimale aanpak, met minimale investeringen om aan te kunnen sluiten op stadsverwarming. - Scenario B: een standaardaanpak. Dit scenario beperkt zich zoveel als mogelijk tot installatietechnische aanpassingen en houdt rekening met ‘no regret’ naar scenario C (zo kunnen, op natuurlijke vervangingsmomenten, later in de tijd verdere aanpassingen worden gedaan om richting scenario C te groeien). - Scenario B+: dit scenario is grotendeels gelijk aan scenario B, met aanvulling van bouwkundige maatregelen, gericht op verbetering van het comfort in de woningen. Niet per definitie ‘no regret’ met scenario C.

13

Collegebrief aan de gemeenteraad van Schiedam, Proeftuin Aardgasvrije Wijken, 27 september 2018 (kenmerk 18UIT12888).

14 De stuurgroep bestaat op dat moment uit de gemeente Schiedam, Woonplus en de provincie Zuid-Holland. 15 DWA Haalbaarheidsonderzoek referentiecomplexen aansluiten op stadsverwarming in Groenoord, 26 november 2018 (definitieve versie).

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

10

- Scenario C: een vergaande aanpak. Dit scenario is gericht op maximale CO2-reductie, een lage warmtevraag en ruimteverwarming op basis van laagtemperatuurverwarming. Belangrijke uitgangspunten bij deze scenario’s zijn het aansluiten op stadsverwarming met een aanvoertemperatuur van 70°C, het uitfaseren van eventuele open verbrandingstoestellen (zoals keukengeisers) en de overstap naar elektrisch koken. In het onderzoek is gekeken naar drie referentiecomplexen: - Galerijflat, bouwperiode 1964-1975. Dit is het meest voorkomende type woning in Groenoord. DWA geeft aan dat, afhankelijk van het exploitatieperspectief en de huidige staat van het complex, de afweging tussen de scenario’s kan worden gemaakt. Scenario A is daarbij een kortetermijnscenario, sterk gericht op lage investeringen, dat uiteindelijk een hogere exploitatielast tot gevolg heeft. Scenario B kan gezien worden als stapsgewijze aanpak naar scenario C. De scenario’s B en C leiden beide tot lagere exploitatielasten dan in de huidige situatie, waarbij de investeringskosten van scenario C een stuk hoger zijn dan die van scenario B. DWA benoemt als belangrijk nadeel dat scenario B+ niet ‘no regret’ is met scenario C. - Rijwoning, bouwperiode na 2005.

De afweging tussen all-electric en stadsverwarming pakt voor dit type woning op alle onderdelen uit in het voordeel van stadsverwarming, behalve ten aanzien van de bewonerslasten. Voor dit woningtype is all-electric daarom nog redelijk concurrerend met stadsverwarming. Bij veel andere woningtypes (oudere woningen en hoogbouw) scoort all-electric gunstig ten opzichte van stadsverwarming. - Flatwoning, bouwperiode na 2005. Scenario B met een collectieve stadsverwarmingsaansluiting en warmte-units blijkt wat betreft jaarlijkse lasten de meest gunstige variant voor een aardgasloze energievoorziening. Dit rechtvaardigt de iets hogere investering voor dit concept. Daarnaast levert dit concept relatief gezien het grootste voordeel op als het gaat om CO2-reductie. 21 november 2018 | Uitvoeringsplan 2.1 Nieuwe Energie voor Groenoord16 In het uitvoeringsplan wordt toegelicht hoe de komende periode wordt ingevuld om zo goed mogelijk te voldoen aan de doelstellingen van het project voor wat betreft de betaalbaarheid, de toekomstbestendigheid, de duurzaamheid en de betrouwbaarheid van warmte.

Er zijn werkgroepen gevormd die het komende half jaar aan de slag gaan met onder meer: onderzoek naar de invulling van de rol van distributeur en onderhandelen over de prijs van warmte, onderzoek naar welke partij het beste aanbod kan doen voor het aanpassen van de woningen en het begeleiden van particuliere eigenaren tot een aankoopbeslissing, onderzoek naar de financierbaarheid voor bewoners, onderzoek naar informatie aan en participatie van bewoners en onderzoek naar koppelkansen/maatschappelijke doelen. Een aantal van deze punten wordt hierna nader toegelicht.

16 Nieuwe Energie voor Groenoord Uitvoeringsplan 2.1, vastgesteld door de stuurgroep Nieuwe Energie voor Groenoord op 21 november

2018. Vastgesteld door het college van BenW van de gemeente Schiedam op 12 februari 2019.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

11

Warmteprijs De prijs van warmte is van groot belang voor het slagen van het project, zeker gezien de kleine beurs van de bewoners van Groenoord. Er wordt daarom gewerkt aan een definitief en goed aanbod van Eneco voor de levering van warmte voor de wijk Groenoord (inclusief indexatie-afspraken), duidelijkheid over de wijze waarop gezorgd kan worden voor blijvende verduurzaming van de bron, het vormgeven - met de vijf partners uit de Green Deal - van de voorwaarden die zorgen voor afdekking van het vollooprisico (zodat de prijzen laag kunnen blijven), conclusies over samenwerkingsvormen tussen Stedin en Eneco die meerwaarde bieden voor bewoners en eigenaren in de wijk. Er zijn diverse afhankelijkheden waar vanuit het project maar ten dele invloed op uitgeoefend kan worden. De grootste onzekerheid in de huidige wettelijke tariefstructuur van warmte, de koppeling van warmte aan de gasprijzen. Daarnaast is de ambitie van de gemeente, en het verkrijgen van doorzettingsmacht voor het aanwijzen van wijken die aardgasvrij worden, van doorslaggevend belang voor het verkleinen van het vollooprisico. Tevens heeft de keuze voor het tracé uiteraard impact op de openbare ruimte en vice versa. Financierbaarheid Veel bewoners van Groenoord hebben een kleine beurs en zullen de transitiekosten moeizaam zelf kunnen betalen.

Woonplus neemt haar verantwoordelijkheid in haar kerntaak - betaalbaar wonen serieus en doet een forse investering in de wijk: zij neemt de kosten voor haar huurders voor eigen rekening; slechts een deel van de lagere energiekosten wordt omgezet in een huurverhoging. Ook zet Woonplus zich met haar massa in voor een goede warmteprijs voor de hele wijk. De aanvraag voor een Proeftuin Aardgasvrije Wijken is in 2018 niet gehonoreerd en daarmee vervalt de meest voor de hand liggende subsidie. Er zijn diverse regelingen vanuit o.a. de gemeente die particulieren en VvE’s in staat stellen om in hun woning te investeren. De werkgroep onderzoekt welke mogelijkheden er verder zijn en of hiermee alle bewoners desgewenst financiering kunnen krijgen. Er zijn drie opties geïdentificeerd: 1. Een revolverend fonds voor particuliere woningverbetering. De gemeente is voornemens dit fonds in te zetten om de transitie te versnellen en onderzoekt de haalbaarheid hiervan. Tevens is de gemeente met de uitvoerder van de regeling, het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting SVN, in gesprek over andere passende regelingen voor de wijk. 2. De Lang zult u leven-regeling. Via deze regeling kunnen ouderen in de wijk extra ondersteuning krijgen bij aanpassingen aan hun woning door middel van een financiële bijdrage, maar ook in de vorm van heldere, op deze doelgroep toegespitste, communicatie. 3.

Vroeg inzetten op (grote) VvE’s in het proces en hen ondersteunen. Zij worden op tijd in staat gesteld de transitie naar aardgasvrij integraal mee te nemen in hun meerjarenonderhoudsplan. Maatschappelijke doelen In het uitvoeringsplan wordt benoemd dat het project kansen biedt om de enorme investeringen, nodig voor de aanleg van een warmtenet, meerdere doelen te laten dienen en andere opgaven die spelen in de wijk mee te nemen. Deze ‘meekoppelkansen’ kunnen o.a. het wooncomfort, de gezondheid, de veiligheid en de verbondenheid van mensen in de wijk verbeteren. Daarmee dragen ze bij aan het vergroten van het draagvlak voor de aanleg van het warmtenet. Het inventariseren van deze kansen gebeurt op landelijk en lokaal niveau. Zo neemt het projectteam deel aan het experimentenprogramma Kansen van energietransitie voor duurzame wijken van Platform31.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

12

Na inventarisatie van de onderzochte kansen wordt zorgvuldig afgewogen welke kansen voor Groenoord relevant zijn, hoe ze de transitie naar aardgasvrij beïnvloeden, en op welke wijze ze het best binnen of naast het project gerealiseerd kunnen worden. 21 november 2018 | Stuurgroep stelt uitvoeringsplan en concept businesscase vast17 Op 21 november heeft de stuurgroep (bestaande uit de gemeente Schiedam, Woonplus en de provincie Zuid-Holland) als eerste een besluit genomen over het uitvoeringsplan en de concept businesscase, die op dat moment nog uitgaat van 100% aansluiting op het warmtenet. Naar het oordeel van de stuurgroep toont de concept businesscase aan dat het mogelijk is om een duurzame én betaalbare warmtevoorziening in Groenoord te realiseren, ook voor individuele woningeneigenaren en bewoners. De directeur/bestuurder van Woonplus deelt mee dat de RvC van Woonplus instemt met de concept businesscase als kader voor de verdere planvoorbereiding. De provincie heeft de intentie om een financiële bijdrage voor de aanleg van het warmtenet te verstrekken.

2019 | Gesprekken met de stad en nadere uitwerking businesscase en uitvoeringsplan 6 februari 2019 | Adviesnota college18 Het college wordt gevraagd om de concept businesscase Warmtenet Groenoord (versie 14 december 2018) en het uitvoeringsplan vrij te geven als basis voor het ‘gesprek met de stad’ en voor het raadsvoorstel dat naar verwachting in mei 2019 aan de gemeenteraad wordt voorgelegd. Tot slot wordt het college gevraagd om de raad voor te stellen om - conform het raadsvoorstel (behandeling maart 2019) - een voorbereidingsbudget van € 305.000 beschikbaar te stellen, waarvan € 50.000 uit de reserve economisch ontwikkelfonds en € 255.000 uit de algemene reserve. In de adviesnota worden een aantal kanttekeningen en risico’s benoemd. Een daarvan is de stijging van de gas-prijs. In het ontwerp van het Klimaatakkoord (december 2018) is een stijging van de energiebelasting op gas met € 0,10 in zes tot tien jaar voorzien. Als het Kabinet onverhoopt niet tot een dergelijke maat-regel besluit, is een aanzienlijke overheidsbijdrage (in de investeringskosten) noodzakelijk om iedereen een aantrekkelijk aanbod te kunnen doen. Ook is een nieuwe warmtewet in voorbereiding. Hierin wordt de koppeling van de warmteprijs aan de gasprijs naar verwachting veranderd in een andere vorm van prijsregulering.

Daardoor leidt een verhoging van de energieheffing op aardgas niet tot een prijsstijging van warmte. Een ander risico is de bijdrage van derden. Om de aanleg van een warmtenet voor alle betrokkenen (dus woningtypen anders dan de referentiewoningen Urlusplein) betaalbaar te maken en iedereen een aantrekkelijk aanbod te kunnen doen, lijkten een bijdrage van de provincie Zuid-Holland en een bij-drage van het Rijk (in de vorm van een decentralisatie-uitkering Proeftuin Aardgasvrije Wijken) nood-zakelijk. Ook wijst de nota op het vollooprisico. Om dit te ondervangen, is het van belang dat de gemeenteraad besluit dat heel Groenoord in 2030 aardgasvrij moet zijn. Dit moet volgens de nota allereerst gereali-seerd worden door alle bewoners een aantrekkelijk aanbod te doen. Maar een succesvolle transitie lijkt niet mogelijk, aldus de nota, zonder bevoegdheden om een bestaand gasnet buiten gebruik te stellen. Op dit moment heeft de gemeente deze bevoegdheid nog niet.

17 Hier wordt naar verwezen in het raadsvoorstel Nieuwe Energie voor Groenoord (19VR005), 12 februari 2019. 18 Adviesnota aan het college, Nieuwe Energie voor Groenoord, 6 februari 2019, openbaar (BPR1800418 / 18INT00452).

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

13

De bevoegdheid is wel opgenomen in het ontwerp van het Klimaatakkoord. De verwachting is dat de minister van EZK het komend voorjaar een wetgevingsagenda bekendmaakt waar dit voorstel deel van uit maakt. De gemeenteraad zal moeten aankondigen dat hij deze bevoegdheid, zodra deze in wetgeving is vastgelegd, gaat gebruiken. Daarnaast zijn er verschillende vormen van keuzevrijheid (warmtenet versus all-electric en keuzevrijheid voor warmteleverancier). In de nota wordt echter aangemerkt dat all-electric voor een beperkt aantal woningen een financieel aantrekkelijk alternatief is en dat uit de marktverkenning blijkt dat concurrentie op kleinschalige warmtenetten vooralsnog niet mogelijk is. Ook is gebleken dat Eneco, doordat zij de Leiding over Noord heeft aangelegd en de warmte langjarig heeft gecontracteerd, een dusdanig voordeel heeft ten opzichte van andere warmteleveranciers, dat concurrentie om het warmtenet niet realistisch is. De uitdaging is daarom om op basis van de concept businesscase tot afspraken met Eneco te komen die voor alle betrokkenen resulteren in een aantrekkelijk aanbod. De concept businesscase die er op dat moment ligt is gebaseerd op tal van aannames.

De onderhandelingen met Eneco over aansluitkosten en warmtetarieven en een marktconsultatie/aanbesteding door Woonplus van woningpakketten zullen uitwijzen of de resultaten passen binnen de kaders van de concept businesscase. In de loop van 2019 ontstaat op alle bovenstaande punten duidelijkheid en moet blijken of Nieuwe Energie voor Groenoord op basis van de voorliggende concept businesscase kan worden gerealiseerd. Daarnaast is de besluitvorming binnen Woonplus zeer van invloed op de besluitvorming binnen de gemeente. De RvC van Woonplus heeft ingestemd met de concept businesscase als financieel kader voor verdere planuitwerking. Indien Woonplus op enig moment tot de conclusie komt dat de onderhandelingen met Eneco en de aanbesteding van woningpakketten geen basis bieden voor de aanleg van een warmtenet en de bijbehorende verduurzaming van haar woningbezit, dan vervalt de basis voor de plannen om de wijk Groenoord aardgasvrij te maken. 12 februari 2019 | Vaststelling uitvoeringsplan 2.1 door college Het college stelt het uitvoeringsplan 2.1 Nieuwe Energie voor Groenoord vast. 12 februari 2019 | Collegebesluit n.a.v.

onderzoeken en concept businesscase BPR180041819 Het college besluit de concept businesscase Warmtenet Groenoord (versie 14 december 2018) en het uitvoeringsplan grotendeels20 vrij te geven als basis voor het gesprek met de stad en het raadsvoorstel (verwachte behandeling mei 2019). Ook stelt het college de opzet voor het ‘gesprek met de stad’ vast. Verder besluit het college om de raad voor te stellen een voorbereidingsbudget van € 305.000 beschikbaar te stellen: € 50.000 uit de reserve economisch ontwikkelfonds en € 255.000 uit de algemene reserve. 12 februari 2019 | Raadsvoorstel Nieuwe Energie voor Groenoord21 Op 12 februari 2019 oordeelt het college, op basis van de uitgevoerde onderzoeken en de concept businesscase, dat het mogelijk lijkt om een betaalbare en duurzame warmtevoorziening te realiseren in Groenoord. De concept businesscase heeft nog wel een aantal uitgangspunten die nader moeten worden ingevuld. Daarom wordt de raad gevraagd een voorbereidingskrediet voor de eerste helft van

19 Nieuwe Energie voor Groenoord STO poststukken 18BIJ01519,18BIJ01520,18BIJ01521,18BIJ01522,18BIJ01523, 18BIJ01524, 18BIJ01525,

18BIJ01526, 18BIJ01527, 18BIJ01528, 18BIJ01529, 18BIJ01530, 18BIJ01531, 18BIJ01532, 18BIJ01533, 18INT00452, 19VR005. 20 Op grond van artikel 55, eerste lid van de Gemeentewet wordt een klein deel van het uitvoeringsplan en enkele bijlagen geheimhouding opgelegd, gelet op de economische en financiële belangen van de gemeente Schiedam en Stichting Woonplus Schiedam. 21 Raadsvoorstel Nieuwe Energie voor Groenoord, 12 februari 2019, 19VR005.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

14

2019 beschikbaar te stellen voor de opgave Nieuwe Energie voor Groenoord: € 50.000 uit de reserve economisch ontwikkelfonds en € 255.000 uit de algemene reserve. Het voorbereidingsbudget zal in het eerste halfjaar van 2019 worden aangewend voor externe proceskosten en ambtelijke inzet ten behoeve van de voorbereiding van het raadsbesluit en gesprekken en onderhandelingen met marktpartijen. Daarnaast worden in deze periode ook andere zaken duidelijk: in de loop van 2019 geeft het Rijk naar verwachting - met een Klimaatakkoord, het wetsvoorstel voor een nieuwe Warmtewet en een tweede (en laatste) subsidieronde Proeftuin Aardgasvrije Wijken - de gewenste duidelijkheid met betrekking tot een aantal uitgangspunten. Gelijktijdig moeten de gemeente en Woonplus de komende periode gebruiken om andere uitgangspunten uit de concept businesscase nader te toetsten. Hiertoe worden de onderhandelingen met Eneco over aansluitkosten en warmtetarieven gestart. Ook zal de verkenning woningpakketten bij marktpartijen en bewoners nader inzicht geven over de gehanteerde kosten voor de woninggebonden maatregelen. De energietransitie vergt een aanzienlijke investering van alle betrokken vastgoedeigenaren.

Om alle particuliere woningeigenaren in staat te stellen de investeringen te financieren, wordt in samenwerking met onder andere het Stimuleringsfonds Huis-vesting (SVn), de provincie Zuid-Holland en VVE-Belang, een financieringsmodel ontwikkeld. Periode februari-april 2019 | Bijeenkomst gemeenteraad en gesprekken met de stad De verkennende onderzoeken rondom NEvG zijn begin 2019 afgerond en het besluitvormingstraject kan worden gestart. Het college van BenW organiseert, voordat zij een voorstel voorlegt aan de raad, een gesprek met de stad om breed maatschappelijk draagvlak te verkrijgen. Er wordt gestart met een bijeenkomst voor de gemeenteraad waarin de raad op hoofdlijnen is geïnformeerd over de uitkomsten van diverse onderzoeken en over het vervolgproces. In de maanden februari-april zijn in totaal twintig gesprekken met de stad gevoerd over Nieuwe Energie voor Groenoord. Uit deze gesprekken komt volgens de gemeente naar voren dat er veel nieuwsgierigheid bestaat naar de verrichte onderzoeken en dat er veel vragen zijn over de praktische (technische) uitvoering van maatregelen en over de kosten en de betaalbaarheid van de maatregelen.22 20 februari 2019 | Vergadering auditcommissie In deze vergadering van de auditcommissie is, naast drie andere raadsvoorstellen, het raadsvoorstel NEvG behandeld.

De auditcommissie stelt in haar vergadering vragen over de raadsvoorstellen en die zijn voor het overgrote deel naar tevredenheid van de commissie beantwoord. De commissie constateert dat de voorstellen financieel-technisch geen belemmeringen opleveren om tot inhoudelijke behandeling over te gaan.23 12 maart 2019 | Raadsbesluit voorbereidingskrediet24 In de raadsvergadering op 12 maart 2019 besluit de gemeenteraad conform het raadsvoorstel van 12 februari 2019 tot het beschikbaar stellen van een voorbereidingsbudget van € 305.000 voor de opgave Nieuwe Energie voor Groenoord: € 50.000 uit de reserve economisch ontwikkelfonds en € 255.000 uit de algemene reserve.

22

Adviesnota aan het college, Nieuwe energie voor Groenoord, 29 april 2019 openbaar (PR1900096/19INT00096).

23 Advies auditcommissie 20 februari 2019, document/7389347/2, 5 maart 2019. 24 Raadsbesluit Nieuwe Energie voor Groenoord, 12 maart 2019.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

15

12 maart 2019 | Collegebesluit Volmacht t.b.v. provinciale subsidieaanvraag Nieuwe Energie voor Groenoord BPR1900066 Het college besluit subsidie aan te vragen bij de provincie Zuid-Holland onder het programma Kansen voor West 2 ten behoeve van Nieuwe Energie voor Groenoord. Kansen voor West is het samenwerkingsverband van de vier Randstadprovincies (Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht en Flevoland) en de vier grote steden Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht. Deze acht partijen hebben voor de tweede keer gezamenlijk een programma gemaakt om de regionale economie in de Randstad een innovatieve impuls te geven. Dit gebeurt door het verstrekken van subsidies aan het bedrijfsleven in de regio. In het collegebesluit is te lezen dat de gemeentesecretaris aangewezen wordt om de subsidieaanvraag in te dienen bij de provincie. Maart-april 2019 | Actualisatie businesscase en uitvoeringsplan In maart-april 2019 voert Fakton een tussentijdse actualisatie uit op de businesscase van 2018 uit om van een aantal belangrijke componenten een zo actueel mogelijk beeld te kunnen geven. Deze actualisatie vindt voor alleen woningpakket scenario B plaats. Dit scenario beperkt zich zoveel als mogelijk tot installatietechnische aanpassingen en houdt rekening met ‘no regret’ naar scenario C middels geplande onderhoudsmaatregelen op natuurlijke momenten.

De twee belangrijkste componenten van de actualisatie zijn: hogere kosten voor asbestsaneringen in de galerijflats (referentie Urlusplein) en de gestegen gasprijs. Als gevolg van bovenstaande uitgangspunten stijgen de gemiddelde investeringskosten voor de particuliere woningeigenaar van € 13.600 naar € 15.650. Door de geactualiseerde energietarieven wordt het verschil tussen gas en warmte voor alle woningtypen echter positiever. In de actualisatie wordt de netto contante waarde (NCW) van het verschil tussen de huidige woonlasten en woonlasten na aansluiten bepaald. De contante waarde is berekend over een periode van dertig jaar omdat de investeringen na deze periode zijn afgeschreven.25 Uit de businesscase blijkt dat de hogere initiële investering slechts beperkt effect heeft op de NCW en dat de NCW bij invoering van een extra energieheffing op aardgas marginaal verbetert ten opzichte van de uitkomsten eind 2018. In dit uitvoeringsplan worden zijn vier scenario’s (die overeenkomen met de eerdere scenario’s van het onderzoek van DWA) doorgerekend. De scenario’s voor woningaanpassingen zijn als volgt: - Scenario A, minimale aanpak. Dit scenario geeft inzicht in de minimale investeringen die gedaan moeten worden om te kunnen aansluiten op het warmtenet. - Scenario B, standaardaanpak.

Dit scenario beperkt zich zoveel als mogelijk tot installatietechnische aanpassingen en houdt rekening met ‘no regret’ naar scenario C middels geplande onderhoudsmaatregelen op natuurlijke momenten. - Scenario B+. Scenario B+ is gelijk aan scenario B, aangevuld met bouwkundige maatregelen, gericht op verbetering van het comfort in de woningen. Niet alle bouwkundige maatregelen voor comfortverhoging zijn ‘no regret’ met scenario C.

25 In de berekening is rekening gehouden met de gewijzigde energiekosten, onderhoudskosten en financieringskosten voor de investering.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

16

- Scenario C, vergaande aanpak. Dit scenario is gericht op maximale CO2-reductie, een lage warmtevraag en ruimteverwarming op basis van laagtemperatuurverwarming. Om de investeringen en de jaarlijkse lasten van de aanpassingen te bepalen, is de demarcatie van belang. Het onderzoek gaat uit van een collectieve aansluiting; de gebouweigenaar blijft verantwoordelijk voor de afrekening van warmte aan de individuele gebruikers (eigenaren of huurders). - Daarnaast worden de scenario’s vergeleken met een all-electricoplossing. In het uitvoeringsplan wordt de verhouding tussen CO2-besparing en investeringskosten beoordeeld. Voor het meest voorkomende woningentype in de wijk (85% gestapelde bouw uit 1965-1974) levert dat de volgende uitkomsten op: - Scenario A en all-electric hebben een beperkte CO2-reductie (13% en 18% reductie). Dit komt doordat de landelijke productie van elektriciteit slechts voor een klein deel duurzaam is; in scenario A vraagt de boiler voor warm tapwater veel elektriciteit. De boiler blijkt slecht voor de portemonnee van de huurder en is ook een grootverbruiker van energie. - Scenario B levert 49% CO2-reductie op. - In scenario B+ (54% reductie) en in scenario C (58% reductie) is de warmtevraag ondanks de isolatie maar beperkt lager. Hierdoor is de extra CO2-reductie van beide scenario’s maar beperkt hoger, 5 à 9%.

Het rendement op CO2-reductie van de extra te investeren euro’s ten opzichte van de standaardaanpak (B) is dan ook zeer minimaal. In het uitvoeringsplan wordt vermeld dat verwacht wordt dat de meeste particuliere eigenaren voor scenario B zullen kiezen op basis van de berekende maandelijkse kosten. Daarnaast wordt benoemd dat, afhankelijk van de situatie of het complex, dit aangevuld kan worden met maatregelen van de scenario’s B + en/of C. Het idee is dat bij natuurlijke vervangingsmomenten, de maatregelen uit scenario C (zoals triple glas) worden toegepast. 7 mei 2019 | Collegebesluit businesscase en uitvoeringsplan Nieuwe Energie voor Groenoord26 Hoewel het college bij de behandeling van het raadsvoorstel voor het voorbereidingsbudget voor het project toezegt om in mei 2019 een raadsvoorstel aan de raad te presenteren, besluit het college in deze vergadering om het raadsvoorstel aan te houden, in afwachting van onder andere nadere besluitvorming vanuit het Rijk. Daarom besluit het college de raad een raadsinformatiebrief te sturen met de laatste stand van zaken en de bouwstenen die nodig zijn voor de besluitvorming. Deze brief wordt geagendeerd ter bespreking in de commissievergadering op 25 juni 2019.

7 juni 2019 | Collegebrief aan de raad over bouwstenen Het college deelt (conform het collegebesluit van 7 mei) in een brief aan de raad mee dat het eerder toegezegde raadsvoorstel van het college (dat in mei 2019 had moeten komen) nog in afwachting is van uitsluitsel over de volgende zes onderdelen, ook wel bouwstenen genoemd: 1. Nationaal beleids- en wetgevingskader. Het college is nog in afwachting van een Kabinetsreactie op het Ontwerp Klimaatakkoord (voorzien in het tweede kwartaal van 2019) en de daaropvolgende behandeling in de Tweede Kamer.

26 Collegebesluit businesscase en uitvoeringsplan Nieuwe Energie voor Groenoord (BPR1900096), 7 mei 2019. Tevens benoemd in de

collegebrief aan de raad Nieuwe Energie voor Groenoord (19UIT06092), 7 juni 2019.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

17

Daarnaast wordt de Warmtewet herzien, waarin een nieuwe vorm van prijsregulatie voor warmte wordt opgenomen (met de bedoeling af te stappen van de koppeling aan de prijs voor aardgas, het NMDA-principe). Naar verwachting wordt de Nieuwe Warmtewet in de tweede helft van 2019 gepresenteerd. 2. Bijdragen derden. De in het uitvoeringsplan genoemde bedragen voor het aansluiten op het warmtenet zijn nog exclusief een mogelijke bijdrage vanuit de provincie Zuid-Holland (subsidie uit het programma Kansen voor West) en een bijdrage van het Rijk (bijvoorbeeld decentralisatieuitkering Proeftuin Aardgasvrije Wijken). Om de aanleg van een warmtenet voor alle betrokkenen betaalbaar te maken, lijkt een dergelijke bijdrage noodzakelijk volgens het college. 3. Financieringsmogelijkheden voor particuliere woningeigenaren. De gemiddelde investering die particuliere woningeigenaren moeten doen om aan te sluiten op het warmtenet bedraagt € 15.650 per woning. Om iedereen in staat te stellen om mee te doen, is het volgens het college noodzakelijk dat zij financieel ondersteund worden door middel van subsidiëring en/of aantrekkelijke financieringsmogelijkheden.

In het vervolgtraject worden twee varianten van financieringsmogelijkheden uitgewerkt: 1) een revolverend fonds openstellen voor maatregelen voor de energietransitie in Groenoord en 2) een subsidie, in aanvulling op het Nationaal Energiebespaar Fonds. In het definitieve raadsvoorstel worden deze varianten opgenomen. 4. Onderhandelingen met Eneco. Er zijn gesprekken gestart met Eneco over de uitgangspunten bij de aansluitkosten op het warmtenet en de tarieven voor warmte die benoemd staan in het uitvoeringsplan, en of die daadwerkelijk gerealiseerd kunnen worden. 5. Woningpakketten. Er is een marktbenadering gestart, gericht op het verkrijgen van een zo goed mogelijk aanbod uit de markt voor het voorbereiden van de woningen van Woonplus op de aansluiting op het warmtenet. Deze marktpartij moet ook haar diensten aanbieden aan particuliere woningeigenaren zodat ook zij een goed aanbod krijgen. Daarnaast worden de marktpartijen uitgedaagd om in te spelen op de problematiek in de wijk door middel van een aanbod aan de VvE’s. De VvE’s zijn niet verplicht om van dit aanbod gebruik te maken. 6. Brede aanpak, impuls voor Groenoord. Er wordt gezocht naar koppelkansen met andere opgaven voor de wijk, zoals het verbeteren van wooncomfort, duurzaamheid in brede zin, verbondenheid in de wijk, economie en werkgelegenheid, opleiding en gezondheid.

Met Woonplus is afgesproken dat er een lijst van kansen wordt opgesteld die beoordeeld wordt op maatschappelijke kosten en baten. Het college verwacht dat er op deze onderdelen begin 2020 voldoende duidelijkheid bestaat om tot een definitief oordeel te komen en tot besluitvorming over te kunnen gaan. Het uitvoeringsplan is als bijlage toegevoegd. 2 juli 2019 | Collegebesluit Opleggen geheimhouding op de documenten Nieuwe Energie voor Groenoord27 Het college vraagt de gemeenteraad de door het college van BenW aan de gemeenteraad opgelegde verplichting tot geheimhouding (ingevolge artikel 25, lid 2 van de Gemeentewet juncto artikel 10 lid 2 sub b en g van de Wet Openbaarheid van Bestuur) te bekrachtigen met betrekking tot de documenten ‘Businesscase Energie voor Groenoord’ d.d. 8 april 2019’ en ‘Haalbaarheidsonderzoek referentiecomplexen aansluiten op stadsverwarming in Groenoord’, definitief versie 2 d.d. 26 november 2018.

27 Collegebesluit Opleggen geheimhouding op de documenten Nieuwe Energie voor Groenoord, 2 juli 2019, BPR1900211.

Rekenkamer Schiedam

Nieuwe Energie voor Groenoord fase 1, juli 2023

18

De inhoudelijke grond voor geheimhouding is gelegen in de bescherming van economische en financiële belangen (artikel 10, tweede lid sub b en g Wet openbaarheid van bestuur). 2 juli 2019 | Vergadering gemeenteraad over de zomernota In de vergadering van de gemeenteraad rondom de zomernota worden er twee moties ingediend die betrekking hebben op het project Nieuwe Energie voor Groenoord, waarvan een aangenomen en een verworpen motie (zie hierna). 2 juli 2019 | M8 verschillende scenario’s Nieuwe energie voor Groenoord (DENK / VVD / AOV / D66 / GroenLinks) 28 In de raadsvergadering op 2 juli 2019 is de motie ‘verschillende scenario’s Nieuwe energie voor Groenoord’ aangenomen. In deze motie wordt het college verzocht wordt om 1) (kosten)scenario’s voor Nieuwe Energie voor Groenoord uit te werken, waarbij er wordt gerekend met 80% aansluitingspercentage en 2) de raad, bij voorkeur bij de eerstvolgende behandeling van het onderwerp, te informeren over de scenario’s. Het college wordt hiertoe verzocht omdat de gemeenteraad van Schiedam een zorgvuldig en weloverwogen besluit wenst en dient te nemen omtrent Nieuwe Energie voor Groenoord en de kosteneffecten van verschillende scenario’s relevant vindt voor de besluitvorming.

De gemeente Schiedam heeft geen dwingende bevoegdheid om particuliere woningeigenaren aan te laten sluiten bij Nieuwe Energie voor Groenoord en daardoor wordt de verwachting dat 100% van alle woningen (inclusief particuliere woningeigenaren) aan zullen sluiten bij Nieuwe Energie voor Groenoord niet realistisch wordt geacht. 2 juli 2019 | M27 Motie Stop met Groenoord van gas los (OuderenPartij Schiedam/Lokaal Onafhankelijk Schiedam29 In de raadsvergadering op 2 juli 2019 is de motie ‘Stop met Groenoord van gas los’ van de OuderenPartij Schiedam en Lokaal Onafhankelijk Schiedam, waarin het college verzocht wordt te stoppen met het project Nieuwe Energie voor Groenoord/Groenoord van gas los, verworpen. 5 augustus 2019 | Collegebrief uitvoering aangenomen moties Zomernota 2020 Het college deelt in een brief aan de raad de reactie inzake zestien moties mee die bij de vaststelling van de Zomernota 2020 door de raad zijn aangenomen. Een daarvan is de op 2 juli 2019 aangenomen motie ‘Verschillende scenario’s NEvG’. In de collegebrief wordt benoemd dat het kostenscenario, waarbij wordt gerekend met een aansluitingspercentage van 80%, de komende tijd verder wordt uitgewerkt. Dit scenario zal deel uit maken van het definitieve raadsvoorstel dat het college in het tweede kwartaal van 2020 aan de raad wil voorleggen.