Toelichting Beleidskaart Schagen 2022

Door ruilverkavelingen zijn de verschillende droogmakerijen niet meer goed herkenbaar. De ringsloten en kades zijn, voor zover nog aanwezig in het landschap, aangegeven op de cultuurhistorische elementenkaart.

4.5 Geïnventariseerde elementen Uitgangspunt voor de geïnventariseerde elementen zijn bovenstaande kaarten en de bekende waarden uit de beleidskaart archeologie (zie afb. 25). De verkaveling binnen de gemeente Schagen is niet als vlak meegenomen. Op de cultuurhistorische elementenkaart staan de nog aanwezige cultuurhistorische elementen aangegeven. Lijnelementen Het landschap van de gemeente Schagen is vooral gestructureerd door lijnelementen, zoals dijken, historische waterlopen en wegen en tram- en spoorlijnen. Op basis van een kaartvergelijking van de kadastrale minuutplannen uit 1819-1826 en de huidige kaart zijn de historische wegen, dijken en waterlopen begrensd. Op basis van recenter historisch kaartmateriaal is ook het Noord-Hollands Kanaal en het Kanaal Schagen-Kolhorn. De spoorlijn en nog aanwezige tramtracés zijn eveneens toegevoegd. Het oude land van Schagen is in fraai contrast met het aandijkingslandschap van de Zijpe. Vlakken en structuren Veel structuren hebben een directe link met de archeologische waarden binnen de gemeenten. De historische bebouwing, terpen en terpenlinten (bewoning vanaf de Late Middeleeuwen) liggen vaak op logische plekken. De kerk- en kasteelterreinen zijn aangegeven. Vooral ’t Huys te Nuwendore ligt nog zeer herkenbaar in het landschap voor wie het weet. Een nadere 25

Numan 2019.

37 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

waardering van dit fraai stukje Schagen is in de maak. Ook de molenplaatsen, die onlosmakelijk verbonden zijn met de ontwatering van zowel het oude als het nieuwe land, zijn vormend voor grote delen van het grondgebied. In de voormalige gemeente Harenkarspel is als gevolg van de ruilverkavelingen geen goed leesbaar landschap meer aanwezig. Andere

geïnventariseerde

cultuurhistorische

ele-

menten zijn bijvoorbeeld de vele buitenplaatsen, die vanaf de late 16de eeuw in de polder Zijpe zijn verschenen, en de eendenkooien. Langs de grote doorgaande wegen in de Zijpe zijn ensembles aangegeven, omdat hier een zeer grote samenhang is tussen de waterlopen, historische wegen en bewoning. Deze linten tekenen zich nog steeds duidelijk af in het open landschap. Ter hoogte van de kruisingen met de oostwest-wegen ontstonden kleine kernen. Aardkundig

waardevolle

resten

als

nollen

en

meerwallen hebben een direct relatie met het huidige cultuurlandschap. De nollen in de Zijpe liggen vaak op dezelfde locatie als de buitenplaatsen: het stuivende zand werd vastgelegd door het planten van

zogenaamde

plantagies

(boomsingels).

De

meerwallen, gevormd in de Middeleeuwen aan de noordoostzijde van de grote meren zijn relatief hoge delen in het landschap. Sommige van deze meerwallen zijn vanaf de 16de eeuw bewoond.

Afb. 25. Legenda van de cultuurhistorische elementenkaart.

Zones Op de cultuurhistorische elementenkaart zijn zones aangegeven die voor een deel al beschermd zijn. Het betreft de vrijwaringszones van respectievelijk 100 en 400 m om nog bestaande molens en de kwaliteitszone Westfriese Omringdijk. Deze kwaliteitszone is benoemd door de provincie maar niet als werkingsgebied vastgelegd. Gebouwen De rijks-, provinciale en gemeentelijke monumenten zijn als losse kaartlaag aanwezig en kunnen worden weergegeven op de cultuurhistorische elementenkaart. De gebouwde monumenten zijn beschermd via de Erfgoedwet. In de regel zijn ze, anders dan archeologische monumenten of waarden, niet geborgd via het bestemmingsplan, maar via verordeningen.26 Gelijktijdig met het vervaardigen van de inventarisatiekaart is door Mooi Noord-Holland een waardering uitgevoerd naar stolpterreinen en hun omgeving. De gemeente Schagen heeft

26

Ergoedverordening Schagen 2013; Omgevingsverordening NH2020; Rijksmonumentenregister.

38 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

bijna 600 stolpen volgens de boerderijenstichting. Dit puntenbestand vormt het uitgangspunt van het onderzoek van Mooi Noord-Holland. Voor de verwerking op gemeentelijk niveau zijn de punten vertaald naar vlakken (op basis van de Basiskaart Grootschalige Topografie). Zo kunnen de niet beschermde stolpen een dubbelbestemming Waarde Cultuurhistorie krijgen. De niet beschermde stolpen ouder dan 1940 staan aangegeven op de inventarisatiekaart. De resultaten van het onderzoek van Mooi Noord-Holland kan naar verwachting vrij eenvoudig gekoppeld worden aan de kaartlaag stolpen. Dit is nog niet gebeurd.

Afb. 26. Het verschil tussen de bronbestanden met betrekking tot het historisch groen.

Historisch groen Historisch groen is als losse kaartlaag toe te voegen aan de cultuurhistorische elementenkaart. Sinds het voorjaar van 2022 wordt het historisch groen meegenomen in de advisering bij ruimtelijk ontwikkelingen. In de omgevingsverordeining NH2020 staan oude bosgroeiplaatsen aangegeven.27 Deze zijn in kaart gebracht door Alterra op basis van de Chromotopografische kaart schaal 1:25.000.28 Op basis van het HISGIS (schaal 1:2.500), dat binnenkort voor het gehele grondgebied beschikbaar is, kunnen deze oude bosgroeiplaatsen beter begrensd worden. Op afbeelding 26 is het verschil tussen de verschillende bronbestanden goed te zien. De oude bosgroeiplaatsen en de bospercelen, aanwezig op de kadastrale minuut, kunnen als inspiratie dienen voor het toevoegen van bos en/of bomen.

27 28

Provincie Noord-Holland 2020a. Bijlsma & van Dorland 2016.

39 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Afb. 27. De opbouw van de cultuurhistorische elementenkaart op basis van de kadastrale minuut en HISGIS: 1. Uitsnede Kadastrale Minuut uit 1826. Centraal is de buitenplaats Ananas langs De Ruigeweg zichtbaar. 2. Dezelfde uitsnede met daarop het landgebruik in 1826 (bron: HISGIS). 3. De cultuurhistorische elementen op de kadastrale minuut uit 1826. 40 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

5. Vooruitblik De beleidskaart archeologie gemeente Schagen 2022 vormt een uitgangspunt voor het archeologische beleid van de gemeente Schagen. Door deze nieuwe kaart komt er meer duidelijkheid voor de gemeente en de inwoners. In bijlage 7 zijn voorbeeldregels opgenomen die eenduidig zijn en recht doen aan het doel van de dubbelbestemming Waarde-Archeologie. De cultuurhistorische inventarisatiekaart vormt de onderlegger voor een goede inbedding van cultuurhistorische elementen bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. In de Omgevingsvisie Schagen is al een aanzet gemaakt in de bijbehorende waardenkaart. Het borgen van cultuurhistorische elementen kan middels een dubbelbestemming Waarde-Cultuurhistorie. Door het vaststellen van de cultuurhistorische inventarisatiekaart kan deze worden meegenomen in afwegingen bij ruimtelijke plannen. Vervolgstap is om de beleidskaart archeologie en de cultuurhistorische inventarisatiekaart, bijvoorbeeld via een paraplubestemmingsplan, in de bestemmingsplannen te verwerken. Naast deze kaarten zijn er voor de gemeente echter nog andere doelen die kunnen worden nagestreefd om het cultuurhistorische beleid verder te specificeren. Digitaal beschikbaar maken van de kaart voor inwoners De vervolgstap is het digitaal beschikbaar maken van de beleidskaart archeologie voor bewoners en geïnteresseerden.

Op dit moment is de kaart enkel intern te raadplegen door medewerkers van de gemeente Schagen. Indien ook inwoners de kaart kunnen raadplegen, maken we het archeologisch beleid beter inzichtelijk. Er kan dan ook meer draagvlak ontstaan voor archeologische opgravingen en onderzoek. Integrale cultuurhistorische kaart Een tweede vervolgstap is een integrale cultuurhistorische kaart voor de hele gemeente. Deze kaart kan het (pre)historische verhaal van de gemeente vertellen. Op deze manier kan aan een groter verhaal worden gewerkt, zonder dat alle informatie versnipperd blijft in afzonderlijke vakgebieden en basisrapportages. Een integrale cultuurhistorische kaart, waarbij archeologie, bouwhistorie (vooral stolpboerderijen) en landschap29 in samenhang worden gepresenteerd, zal de kwaliteit van het onderzoek binnen de verschillende vakgebieden alleen maar ten goede komen. Voor een breder publiek ontsluiten van archeologische onderzoek Artikel 9 van het Verdrag van Valletta stelt dat een van de doelen van het archeologisch onderzoek de ontsluiting voor een breder publiek moet zijn. Deze ontsluiting kan vele vormen aannemen, zoals educatie op scholen, informatieborden ter plaatse, incorporatie van vondsten/ structuren in het straatbeeld en/of nieuwbouwpanden, etc.

Een ontsluiting van archeologische informatie zal bijdragen aan een grotere bewustwording van de omgeving en de regionale identiteit (afb. 28). Het zal leiden tot een grotere binding van de bevolking met het gebied.

29

Zowel cultuurlandschap als aardkundige waarden.

41 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Afb. 28. Na het onderzoek aan Markt 22 in Schagen is in Hotel Marktstad het resultaat van het onderzoek getoond door middel van een tentoonstelling. Op de foto: Fred Timmer, wethouder Joke Kruit en Jasper Leek (bron: Pieter Mietes).

Afb. 29. Archeologie West-Friesland brengt elke twee jaar publieksbrochures uit over de meest recente onderzoeken. De brochures worden vaak tijdens een open dag of lezingavond gepresenteerd. 42 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

6. Literatuur Alders, G.P. & S. Husken, 2007. Beleidsnota Archeologie 2007 gemeente Zijpe. SCENH-rapport cultuurhistorie 28. Stichting Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland, Wormer. Bijlsma, R.J. & G.J. van Dorland, 2016. Oude bosgroeiplaatsen in Noord-Holland. Een GISbestand van boslocaties aanwezig op de Topografische en Militaire Kaart van 1850. Alterrrarapport 2744. Alterra, Wageningen. De Straat Milieu-adviseurs, 2004. Actualisatie Intentieprogramma Bodembeschermingsgebieden. Bescherming en behoud aardkundig erfgoed van de Provincie Noord-Holland, Rapport B01B0497/tba, Arnhem. Gemeente Schagen, 2013. Erfgoedverordening Schagen 2013 (lokaleregelgeving.overheid.nl) Haakmeester, K.J. & M. Visser-Poldervaart, 2009. Beleidsnota Cultuurhistorie Schagen 2009. SCENH-rapport cultuurhistorie 104. Stichting Cultureel Erfgoed Noord-Holland, Haarlem. Haartsen, A. & J. Lenten, 2001. Cultuurhistorische Waardenkaart Noord-Holland. De cultuurhistorie van West-Friesland. Provincie Noord-Holland, Haarlem. Haartsen, A. & C. ten Oever-van Dijk, 2002. Cultuurhistorische Waardenkaart Noord-Holland. De cultuurhistorie van de Kop van Noord-Holland en Texel. Provincie Noord-Holland, Haarlem. Hameleers, M., 1987. West-Friesland in oude kaarten. Wormer. Komen, H.E., 2004. Cultuurhistorische verkenning Harenkarspel-West. Mooi Noord-Holland, 2021.

Onderzoeksrapport methodiek van de Noord-Hollands stolpenkaart. NOORD-HOLLANDSE WAARDERINGSKAART VOOR STOLPBOERDERIJEN - MOOI Noord-Holland Numan, K.C., 2019. Burghorn, van kwelder tot polder. De eerste bedijking in Hollands Noorderkwartier, 1457-1461. Uitgave Vrienden van de Hondsbossche, Kring voor NoordHollandse waterstaatsgeschiedenis nr. 36. Nyst, C.L., E.J. van Rooijen & J.M. van der Veen, 2010. Beleidsnota Cultuurhistorie Gemeente Harenkarspel. Stichting Cultureel Erfgoed Noord-Holland, Haarlem. Provincie Noord-Holland, 2018. Prachtlandschap Noord-Holland! Leidraad Landschap en Cultuurhistorie 2018. Provincie Noord-Holland, Haarlem. Provincie Noord-Holland, 2020a. Omgevingsverordening NH2020. Vastgesteld door Provinciale Staten op 22 oktober 2020. Provincie Noord-Holland, Haarlem.

43 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Provincie Noord-Holland, 2020b. Bijzonder Provinciaal Landschap - 32 landschappen en kernkwaliteiten. Provincie Noord-Holland, Haarlem. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, 2017. Erfgoed en Ruimte. Kiezen voor karakter! https:// www.cultureelerfgoed.nl/binaries/cultureelerfgoed/documenten/publicaties/2017/01/01/ erfgoed-en-ruimte-kiezen-voor-karakter/rce_erfgoed-en-ruimte_kiezen-voor-karakter.pdf Wink, K., C.M. Soonius & G.H. de Boer, 2013. Verdieping Beleidsnota Cultuurhistorie Gemeente Schagen. Toelichting op de historisch-geografische waardenkaart. RAAP-rapport 2594. RAAP Archeologisch Adviesbureau, Weesp.

44 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Lijst met bijlagen •

Bijlage 1 - Beleidskader

•

Bijlage 2 – Archeologische monumenten (AMK-terreinen) in de gemeente Schagen

•

Bijlage 3 – Bronnen

•

Bijlage 4 – AMZ-cyclus

•

Bijlage 5 – Algemene en bijzondere bepalingen

•

Bijlage 6 - Archeologie-vriendelijk bouwen

•

Bijlage 7 – Voorbeeldregels

Lijst met tabellen •

Tabel 1. Overzicht gebruikte bronnen per categorie.

•

Tabel 2. Een overzicht van de verschillende categorieën bekende en onbekende waarden (verwachtingen) en hoe deze zijn vertaald naar beleidsmatige vrijstellingsgrenzen. 

•

Tabel 3. Een overzicht van de archeologische rijksmonumenten in de gemeente Schagen.

•

Tabel 4.

Stappenplan voor de gemeentelijke overheid voor archeologie bij ruimtelijke

ontwikkelingen en vergunningaanvragen.

Lijst met afbeeldingen •

Afbeelding kaft: Slot Schagen met koetshuis vanuit het zuidwesten door Cornelis Bok in 1824. Achtergrond omslag: kaart van de bedijkte Wieringerwaard uit 1675 (vervaardiger onbekend).

•

Afb. 1. Terp Avendorp (bron: klavermakelaardij.nl).

•

Afb. 2. Het werkgebied van het gemeentelijke samenwerkingsverband Archeologie WestFriesland.

•

Afb. 3. Muntschat uit de derde eeuw na Christus, gevonden ten zuiden van de Witte Paal in Schagen (bron: Huis van Hilde: vindplaatsnummer 0910).

•

Afb. 4. ’t Huys te Nuwedore en het uitzicht vanaf de uitkijktoren.

•

Afb. 5. Een loden pelgrimsinsigne van Maria op de Keins (1519-1573) gevonden tijdens de opgraving aan Markt 22 in Schagen.

•

Afb. 6. De Nationale Archeologiedagen werden in 2022 georganiseerd in de Grote Kerk in Schagen. Hier was een erfgoedmarkt en werden presentaties gegeven over recente onderzoeken.

•

Afb. 7. Onderzoeksmeldingen in de gemeente Schagen.

•

Afb. 8. Een zeer belangrijke bron voor de Westfriese situatie in de 17de eeuw is de topografische kaart

•

van Johannes Dou (1651-1654, collectie Westfries Archief).

•

Afb. 9. De kaart van Zoutman uit 1665 (collectie Zijper Museum).

•

Afb. 10. Een kaartblad van de kadastrale minuut. Alle kaartbladen van de gemeente Schagen zijn in een GIS-programma uitgesneden en aan elkaar gelegd. Op deze manier ontstaat er een integraal overzicht uit de periode 1819-1826 (bron: beeldbank.cultureelerfgoed.nl).

•

Afb. 11. De gemeente Schagen op de paleogeografische kaarten tussen 9000 en 2750 voor Chr. (bron: Vos & van Eerden 2021). 45

Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

•

Afb. 12. De gemeente Schagen op de paleogeografische kaarten tussen 1500 voor en 800 na Chr. De kaarten uit het eerste millennium na Chr. zijn sinds kort aangepast (bron: Vos & van Eerden 2021).

•

Afb. 13. Laat 18de-eeuwse wijnflessen die bij het onderzoek aan Markt 22 in Schagen zijn aangetroffen. 

•

Afb. 14. Midden-IJzertijdaardewerk met Kalenderbergversiering opgegraven in Nes Noord (bron: Leek 2019).

•

Afb. 15. Een vogelplastiek van aardewerk (200-250) afkomstig van de vindplaats Muggenburg III in Schagen (bron: Huis van Hilde: inv. Nr. 4096-09). 

•

Afb. 16. Een kelkpot van aardewerk (100-250) afkomstig van de vindplaats Muggenburg III in Schagen (bron: Huis van Hilde: inv. Nr. 4096-04).

•

Afb. 17. Aan de Kerkbuurt in Tuitjenhorn zijn twee skeletten gedocumenteerd bij het graven van een plantgat op het middeleeuwse kerkterrein.

•

Daarnaast is een bronzen knoop gevonden met een schedel en twee gekruiste beenderen. Dergelijke knopen zaten bevestigd op de handvatten van doodskisten.

•

Afb. 18. De Westfriese Omringdijk vlakbij Eenigenburg. Op deze locatie zijn twee plekken te zien waar de dijk is doorgebroken. Na een dijkbreuk werd de dijk om de wielen (een doorbraak- of kolkgat) heen gelegd, waardoor een slingerende dijk is ontstaan.

•

Afb. 19. Overzicht van de historisch-geografische elementen uit de cultuurhistorische waardenkaart (2001).

•

Afb. 20. Legenda van historisch-geografische elementen (bron: RAAP-rapport 2594, KB2).

•

Afb. 21. Overzicht van de nog aanwezige intacte verkaveling in relatie tot de dijken (bron: CHW 2001).

•

Afb. 22. Een reconstructie van het landschap rond 1350.

•

Afb. 23. De dijken t/m de 17de eeuw. De nieuwe dijk uit de 15de eeuw staat in oranje aangegeven.

•

Afb. 24. Ligging van de droogmakerijen uit de late 16de en 17de eeuw.

•

Afb. 25. Legenda van de cultuurhistorische elementenkaart.

•

Afb. 26. Het verschil tussen de bronbestanden met betrekking tot het historisch groen.

•

Afb. 27. De opbouw van de cultuurhistorische elementenkaart op basis van de kadastrale minuut en HISGIS: 1. Uitsnede Kadastrale Minuut uit 1826. Centraal is de buitenplaats Ananas langs De Ruigeweg zichtbaar. 2. Dezelfde uitsnede met daarop het landgebruik in 1826 (bron: HISGIS). 3. De cultuurhistorische elementen op de kadastrale minuut uit 1826.

•

Afb. 28. Na het onderzoek aan Markt 22 in Schagen is in Hotel Marktstad het resultaat van het onderzoek getoond door middel van een tentoonstelling. Op de foto: Fred Timmer, wethouder Joke Kruit en Jasper Leek (bron: Pieter Mietes).

•

Afb. 29. Archeologie West-Friesland brengt elk jaar publieksbrochures uit over de meest recente onderzoeken. De brochures worden vaak tijdens een open dag of lezingavond gepresenteerd.

46 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Bijlage 1 - Beleidskader 1.1 Het Rijksbeleid 1.1.1 Rijksbeleid archeologie en cultuurhistorie De Monumentenwet 1988 is op 1 juli 2016 overgegaan in de Erfgoedwet. De Erfgoedwet vormt samen met de Omgevingswet het wettelijke fundament voor de cultuurhistorie in Nederland. In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. De Erfgoedwet bundelt bestaande wet- en regelgeving voor behoud en beheer van het cultureel erfgoed in Nederland. Bovendien zijn aan de Erfgoedwet een aantal nieuwe bepalingen toegevoegd. Het beschermingsniveau zoals die in de oude wetten en regelingen golden, blijven gehandhaafd. Onderdelen van de Monumentenwet die de fysieke leefomgeving betreffen, worden overgeheveld naar de Omgevingswet die in 2023 van kracht wordt. Voor deze onderdelen is een overgangsregeling in de Erfgoedwet opgenomen voor de periode 20162023. Het betreft dan: 1.

Vergunningen tot wijziging, sloop of verwijdering van rijksmonumenten

2.

Verordeningen, bestemmingsplannen, vergunningen en ontheffingen op het gebied van archeologie

3.

Bescherming van stads- en dorpsgezichten

Zaken zoals het certificeringsstelsel en de aanwijzing van archeologische rijksmonumenten blijven in de Erfgoedwet. Per 1 januari 2012 is de Modernisering Monumentenwet doorgevoerd via een wijziging van artikel 3.6. lid 2 van Besluit ruimtelijke ordening. In de toelichting van een bestemmingsplan moet voortaan het volgende worden opgenomen: Een beschrijving van de wijze waarop met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden en in de grond aanwezige of te verwachten monumenten rekening is gehouden. Hierdoor dienen cultuurhistorische waarden dus uitdrukkelijk te worden meegewogen bij het vaststellen van bestemmingsplannen. Gemeenten zullen een inventarisatie moeten (laten) maken van alle cultuurhistorische waarden in een bestemmingsplangebied, dus niet alleen de archeologische waarden. Daarnaast moeten ze aangeven welke conclusies ze daaraan verbinden en op welke wijze ze deze waarden borgen in het bestemmingsplan. Dit is één van de pijlers van de Modernisering Monumentenzorg (MoMo). De Rijksdienst helpt gemeenten om hieraan te voldoen met de Handreiking erfgoed en ruimte. Hierin staat hoe gemeenten zo’n inventarisatie en analyse kunnen uitvoeren. Ook wordt in deze handreiking aangegeven op welke wijze gemeenten cultuurhistorische waarden kunnen opnemen in een bestemmingsplan, compleet met voorbeeldbepalingen.

1.1.2 Omgevingswet De Omgevingswet treedt in 2023 in werking. Dit wetsvoorstel vervangt grote delen van de Monumentenwet 1988 en heeft vooral betrekking op de ruimtelijke component die archeologie heeft en de plaats die het heeft in de ruimtelijke ordening. De nieuwe Omgevingswet heeft als doelstellingen: •

De verschillende plannen voor ruimtelijke ordening, milieu en natuur beter op elkaar 47

Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

afstemmen; •

Duurzame projecten (zoals windmolenparken) stimuleren;

•

Gemeenten, provincies en waterschappen meer ruimte geven om hun omgevingsbeleid af te stemmen op hun eigen behoeften en doelstellingen.

Op de website van de Rijksoverheid staat: Het omgevingsrecht bestaat uit tientallen wetten en honderden regelingen voor ruimte. Wonen, infrastructuur, milieu en water. Zijn hebben allemaal hun eigen uitgangspunten, werkwijzen en eisen. De wetgeving is daardoor te ingewikkeld voor de mensen die ermee werken. Daardoor duurt het bijvoorbeeld langer voordat een project kan starten. 1.1.3 KNA/NOaA/WF-OA Vanuit het Rijk bestaan ook specifiek voor archeologie-richtlijnen. Belangrijk om te vermelden zijn ook de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA)1, waarin de vaktechnische normen en werkprocessen beschreven staan, en de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie2, waarmee samenhang in het archeologisch onderzoek in Nederland wordt bewerkstelligd.

1.2 Het provinciaal beleid 1.2.1 Archeologisch en cultuurhistorisch beleid Structuurvisie Noord-Holland 2040 Het ruimtelijk beleid van de Provincie Noord-Holland is vastgelegd in de ‘Structuurvisie Noord-Holland 2040 – Kwaliteit door veelzijdigheid’.3 Archeologie is daarin aangewezen als één van de kernkwaliteiten van het landschap. Daarnaast gaat de Provincie Noord-Holland uit van een ontwikkelingsgerichte benadering, waarbij zorgvuldig wordt omgegaan met de bestaande (historische) kenmerken van het landschap. In de bijbehorende Provinciale Ruimtelijke Verordening Structuurvisie heeft de Provincie regels geformuleerd over de inhoud van en de toelichting in bestemmingsplannen als er sprake is van provinciaal belang. In een bestemmingsplan moet bijvoorbeeld duidelijk omschreven worden hoe er omgegaan wordt met de cultuurhistorische objecten (waaronder archeologische waarden). Archeologische gebieden De provincie Noord-Holland heeft 10 archeologische gebieden van provinciaal belang gedefinieerd. De gemeente Schagen ligt deels in een dergelijk gebied: West-Friesland. Als in gebieden van provinciaal belang het maatschappelijk belang dusdanig groot is dat waardevolle archeologische vindplaatsen aangetast moeten worden, vraagt de provincie aan te geven op welke wijze archeologische waarden door compenserende maatregelen in het plan zijn ondergebracht.

Het gemeentelijk beleid vormt een vertaling van deze provinciale opdracht. De provinciale monumenten zijn middels de Provinciale Omgevingsverordening geborgd binnen de ruimtelijke ordening. Cultuurhistorie Archeologie is onlosmakelijk verbonden met het landschap en de cultuurhistorie van een gebied.

48 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

In de vernieuwde ‘Leidraad Landschap en Cultuurhistorie Noord-Holland’4 (10 april 2018) wordt een provinciale handreiking gegeven voor het inpassen van nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen in het bestaande landschap. Hierover wordt in de toelichting op de cultuurhistorische kaart meer toegelicht. 1.2.2 Bijzondere Provinciale Landschappen (BPL) De provincie Noord-Holland heeft 32 Bijzondere Provinciale Landschappen aangewezen. Ruimtelijke ontwikkelingen zijn mogelijk in BPL, zolang ze de kernkwaliteiten niet aantasten. Denk aan fietspaden, energievoorzieningen, kleinschalige woningbouw (tot 11 woningen) of bouwwerken met een oppervlak van minder dan 500 m2. Plannen voor ontwikkelingen die hierbuiten vallen, tasten het bijzondere landschap aan. Uitvoering van die plannen kan alleen als het van groot openbaar belang is en als er kan worden aangetoond dat er geen andere mogelijkheden zijn. De schade aan het landschap moet dan worden gecompenseerd. Bijzondere Provinciale Landschappen in Schagen In de gemeente Schagen liggen 3 Bijzondere Provinciale Landschappen, te weten: •

Gebied 5. Bijzonder Provinciaal Landschap Callantsoog

•

Gebied 16. Bijzonder Provinciaal Landschap Schagen

•

Gebied 31. Bijzonder Provinciaal Landschap Zijpepolder Noord en Zuid

BPL Callantsoog Ad Gebied 5: Het BPL Callantsoog ligt tegen het jonge duinlandschap aan en omvat het oorspronkelijke eiland Callantsoog en het aandijkingenlandschap eromheen. In het polderlandschap zijn nog steeds enkele nollen aanwezig. De polders hebben een overwegend open en kleinschalig karakter met een blokverkaveling. Polder het Koegras heeft een grotere maatvoering en openheid. Enige beslotenheid concentreert zich in het centrum van het BPL Callantsoog, door de aanwezigheid van de nollen met hun begroeiing in combinatie met woonen recreatiebebouwing en beplanting. De ruimtelijk drager van dit landschap wordt gevormd door de randen van de polders die door hun hoogte een uitgesproken karakter hebben in dit BPL. BPL Schagen Ad gebied 16: Rond de Stad Schagen ligt het Bijzonder Provinciaal Landschap Schagen. De belangrijkste ruimtelijke dragers voor het BPL Schagen zijn de bebouwingsstructuren en de vaarten en dijken. Het BPL Schagen is een oud zeekleilandschap met deels een historische, kleinschalige en onregelmatige blokverkaveling. Het landschap heeft daarbij ook de karakteristiek behouden van de oorspronkelijke veenontginning. Voormalige getijdegeulen zijn in het landschap herkenbaar als relatief hooggelegen kreekruggen. Historische bewoningsconcentraties zijn als lange linten of hoger gelegen terpen zichtbaar in het landschap.

BPL Zijpepolder Noord en Zuid Ad gebied 31: Het BPL Zijpepolder Noord en Zuid omvat drie losse polderdelen van de Zijpepolder. Twee ervan liggen aan de noordkant van de polder en één helemaal aan de zuidkant van de polder. Het noordwestelijke polderdeel (deelgebied 1) ligt tussen de Zijperdijk, 49 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

de Korte Bosweg en de Koning Willem II-weg. Het noordoostelijke polderdeel (deelgebied 2) ligt tussen de spoorlijn, Grote Sloot, het Stolpen-Schagen Kanaal, de Korte Ruigeweg, de Korte Belkmerweg en de Zijperdijk. Het zuidelijke polderdeel (deelgebied 3) wordt omsloten door de Hazeweg en de Hazerdijk, De Burgerweg en de Belkmerweg en wordt ook wel Polder Q genoemd. Een aantal kavels in deze drie delen van de Zijpepolder maken onderdeel uit van het NNN. Het zuidelijke deelgebied is N2000. De twee noordelijke polderdelen, deelgebied 1 en 2, maken onderdeel uit van een bollenconcentratiegebied. De Zijpepolder heeft een rechthoekige opbouw met een rationele verkaveling en contrasteert daarmee met de aangrenzende veen- en zeekleipolders en het duingebied. De Zijpepolder ‘verkleurt’ van west naar oost: dichtbij de kust is de bodem meer zandig en vindt bollenteelt plaats, afgewisseld met recreatieve voorzieningen. Aan de (noord)oostzijde en in het zuiden ligt de polder iets lager, met een overgang naar de zeekleigebieden. Deze delen zijn in gebruik als grasland en akkerland. Het meest noordwestelijke deel van de polder (waarin deelgebied 1 ligt) en het zuidwestelijke deel van de polder (waarin deelgebied 3 ligt), bestaan zelfs bijna volledig uit grasland. De ruimtelijke dragers binnen de Zijpepolder zijn de lange polderlinten die grofweg evenwijdig aan de kust lopen.

Langs deze lange lijnen staat vrijstaande bebouwing aan beide zijden, waartussen doorzichten zijn naar het achterliggende landschap. In de linten zijn vele stolpen te vinden. Met name langs de Grote Sloot is er sprake van een stolpenstructuur. De dijken zijn eveneens belangrijke ruimtelijke dragers en vormen een duidelijke begrenzing van de polder. De bijzondere Provinciale Landschappen zijn opgenomen in de Omgevingsverordening NH2020 (zie § 1.2.4) 1.2.3 Aardkundig erfgoed Aardkundige monumenten Aardkundige monumenten werden tot de invoering van de Omgevingsverordening NH2020 (zie § 1.2.4) extra beschermd via de Provinciale Milieuverordening (PMV). Indien ruimtelijke ontwikkeling in een dergelijk gebied worden beoogd, diende contact te worden opgenomen met de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied. Het Zwanenwater en de duinen van Petten-Den Helder In de gemeente Schagen liggen twee aardkundige monumenten in het duingebied: •

gebied 21a: Duinen Petten-Den Helder

•

gebied 21 b: Zwanenwater

De duinen van Petten tot Den Helder betreffen een smalle duingordel, bestaande uit een gesloten complex van (ex-) zeerepen en stuifdijken en een afwisseling van valleien en smalle duinen, die soms tot paraboolduinen verwaaid zijn. De stuifdijken (Zijperzeedijk en Schinkeldijk) Zijn aangelegd in 1533 en 1572. Later zijn de westelijke zeerepen ontstaan. Ten zuiden van Callantsoog bevinden zich enkele duinmeren, waaronder het Zwanenwater. Dit is het grootste natuurlijke duinmeer van Europa. Beide aardkundige monumenten zijn grotendeels opgenomen in de Natura 2000 gebieden van het ministerie van LNV.

50 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Overzicht van de aardkundige monumenten (donkergeel) en de aardkundige waarden (bron: provincie Noord-Holland).

Oude Veer, Anna Paulowna Gebied 13b: Oude Veer, Anna Paulowna ligt tegen de gemeentegrens aan (zie afbeelding hierboven): een voormalige kwelder- en wadsysteem, dat ontstaan is in de 12de eeuw met nu nog in het reliëf zichtbare kreken, geulen, oeverwallen en oeverlanden. De kwelder is pas in 1826 ingepolderd tot de Anna Paulownapolder. 51 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Aardkundig waardevolle gebieden De provincie Noord-Holland beschermt aardkundig waardevolle gebieden. Aardkundige waarden hebben te maken met de geologische opbouw, de geomorfologie en de bodem van een gebied. De aardkundig waardevolle terreinen zijn niet integraal opgenomen in de beleidskaart archeologie, maar zijn wel geraadpleegd. Veel gebieden hebben in het bestemmingsplan een dubbelbestemming Aardkundig waardevol gebied gekregen. Daar waar de aardkundige waarden een relatie hebben met de aanwezige of te verwachten archeologische of cultuurhistorische waarden, zijn deze opgenomen in de beleidskaart archeologie of de inventarisatiekaart cultuurhistorie. De aardkundig waardevolle gebieden zijn via de bestemmingsplannen beschermd. Vanuit de Provincie zijn deze waarden, die tot voor kort in de Provinciale Ruimtelijke Verordening zaten, niet meer van belang en daardoor niet opgenomen in de Provinciale Omgevingsverordening NH2020 (zie hieronder). Aardkundig waardevolle gebieden in Schagen De gemeente Schagen heeft binnen zijn grondgebied de volgende aardkundig waardevolle terreinen: •

Gebied 17: Polder Schagen en Hooglandspolder: een brede inversiekreekrug (gevormd tussen 4300 en 3800 jaar geleden: voorheen Calais IV-afzetting). De rug is vooral opgebouwd uit zeer fijne kalkrijke zanden en is door differentiele klink hoger komen te liggen dan het omliggende kleigebied. In de Late Middeleeuwen is het gebied doorsneden door zee-erosiegeulen ten gevolge van dijkdoorbraken van de Westfriese Omringdijk.

•

Gebied 18 A: Meerwal: Vennikerlanden, Tolke en gebied 18B Blokhuizen, Zuidewind: meerwallen, gevormd door golfwerking en wind vanuit een voormalig meer.

•

Gebied 19 A t/m E: Wielen, overslaggrond, zee-erosiegeulen en natuurlijke waterlopen. Keinsmerwiel (19A), Dijkstaal (19B), Burgerwielen (19C), Westfriese dijk: Schager Wiel en Valkkoog (19D) en

De Wielen Sint Maarten (19

E). De wielen zijn gevormd door

een doorbraak van de Westfriese zeedijk in de 15de of 16de eeuw, met daarachter een waaiervormige overslaggrond en een zeeerosiegeul met daarin tegenwoordig nog een kronkelend slootje. Een deel van de wielen is teven provinciaal bouwkundig monument (onderdeel van het ensemble Westfriese Omringdijk). •

Gebied 20: antropogeen beïnvloede verstuivingen (nollen) verspreid over delen van de polder Zijpe. Nollen zijn geïsoleerde duinzandkopjes of ruggen binnen een ingepolderd kweldergebied. 20D Korte Ruigeweg, Schagerbrug; 20E: Korte Tuigeweg ’t Buurtje- Ananas, Sint Maartensvlotbrug;

20F:

Het

Wildrijk,

Sint

Maartenszee;

20G:

Ruigeweg,

Sint

Maartensvlotbrug; 20H: Het Nollenland van Abbestede; 20I: Kooibos; 20J: Oosternollen, Callantsoog; 20K: Eureka, Sint Maartenszee. Het Nollenland van Abbestede en het Kooibos zijn restanten van duinen uit de Middeleeuwen, gelegen aan de zuidoostzijde van het voormalige eiland ’t Oghe. Het gebied Kooibos is daarna nog doorbroken door het gelijknamige zeegat. Dit is nog te herkennen aan een moerassige laagte. De Oosternollen bij Callantsoog zijn door verstuiving gevormde duinen aan de voet van de Zijperzeedijk. De overige nollen zijn gevormd langs de wegen in de Zijpe. 52 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

•

Gebied 48: Diepsmeer-Noord (48a) en Diepsmeer-Oost (48b): Meerwallen. Gebieden met welvingen en wallen, die in de Middeleeuwen zijn gevormd door golfwerking in combinatie met wind vanuit een meer. Deze meerwallen zijn nauwelijks nog zichtbaar door egalisatie.

1.2.4 Omgevingsverordening NH2020 In de omgevingsverordening NH 2020 zijn werkingsgebieden aangegeven. De meest relevante voor archeologie en cultuurhistorie betreffen de NNN en/of BPL-gebieden, waar aardkundige waarden zijn opgenomen, het werkingsgebied cultureel erfgoed en de Oude bosgroeiplaatsen. Aardkundige waarden Bescherming richt zich nu niet meer op de 64 aardkundige waarden. Deze komen te vervallen. Daarnaast stapt de Provincie af van de term ‘aardkundige monumenten’ en noemt deze nu ‘aardkundige waarden’. Deze waarden zijn opgenomen in NNN en/of BPLgebieden. Instructieregels hiervoor staan in OVNH2020 (bijlage 5 + 6). Ruimtelijke plannen van gemeenten moeten wezenlijke kenmerken en waarden/kernkwaliteiten beschermen en significante aantasting voorkomen. Afwijken mag bij groot openbaar belang. Beoordeling door gemeente. Provincie reageert op plannen in vooroverleg. Afdeling 4.1 Natuurbeheer In artikel 4.16 Ontheffing voor herbeplanting op andere gronden staat aangegeven dat de digitale verbeelding van de kaart van oude bosgroeiplaatsen is toegevoegd als werkingsgebied in de viewer. Het doel van deze regels is een verdere verschraling van het landschap of ecologische waarden tegen te gaan. Afdeling 4.6 Cultureel erfgoed Hieronder staan de verboden activiteiten benoemd aan provinciale monumenten. De werkingsgebieden zijn gedownload van de provincie.

Door de Westfriese Omringdijk over te nemen in de beleidskaart archeologie is in één oogopslag zichtbaar met welk beschermenswaardig cultureel erfgoed rekening moet worden gehouden. De overige beschermde provinciale monumenten betreffen gebouwen, wielen, bruggen of sluizen die niet via de archeologische beleidskaart worden beschermd. Deze zijn voor het overzicht op de cultuurhistorische elementenkaart zichtbaar gemaakt. De Kwaliteitszone Westfriese Omringdijk is eveneens opgenomen.

1.3 Archeologiebeleid gemeente Schagen 1.3.1 Dubbelbestemming Waarde-Archeologie in vigerende bestemmingsplannen In vigerende bestemmingsplannen is voor grote delen van de gemeente een dubbelbestemming Waarde-Archeologie opgenomen om duurzaam behoud van eventueel aanwezige archeologische waarden te borgen. De bijbehorende vrijstellingsgrenzen voor archeologisch onderzoek zijn overgenomen uit de drie oude beleidskaarten archeologie. In veel bestemmingsplannen binnen de gemeente Schagen is een verkeerde regel opgenomen. Daarin zijn uitzonderingen gemaakt die een duurzaam behoud van archeologische waarden niet borgen (zie onderstaande tabel).

53 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen Overzicht dubbelbestemming Waarde-Archeologie in vigerende bestemmingsplannen.

Dubbelbestemming

Voormalige gemeente Zijpe

Voormalige gemeente Schagen

Voormalige gemeente Harenkarspel

Vrijstellingsgrens (oppervlakte en dieper dan) WaardeArcheologie 1

Geen vrijstellingsgrens

0 m2 en 0,35m

0 m2

50 m2 en 0,35 m

100 m2 en 0,35m

100 m2 en 0,35 m

500 m2 en 0,4 m

500 m2 en 0,5 m

500 m2 en 0,5 m

2.500 m2 en 0,4 m

2.500 m2 en 0,5 m

2.500 m2 en 0,5 m

10.000 m2 en 0,4 m

10.000 m2 en 0,5 m

Bouwregel niet correct!

Bouwregel correct

0 m2 (voor bouwwerken) en WaardeArcheologie 2 WaardeArcheologie 3 WaardeArcheologie 4 WaardeArcheologie 5 WaardeArcheologie 6

0,35m 50 m2 voor aanbrengen verhardingen en 0,35m

10.000 m2 en 0,5 m Bouwregel correct Vrijstellingsgrens bij werkzaamheden ontbreekt

1.3.2 Beleidskaart archeologie voormalige gemeente Zijpe In 2007 is een beleidsnota archeologie voor de voormalige gemeente Zijpe opgesteld, met een bijbehorende beleidskaart archeologie.5 De beleidskaart is vervolgens opgenomen in veel bestemmingsplannen. Vanwege de cultuurhistorische kenmerkendheid van de voormalige gemeente Zijpe is de nadruk gelegd op de volgende archeologische speerpunten: •

De 16de-eeuwse bedijking van de Zijpe met zijn molens en dijken;

•

De archeologische waarden in de ondergrond van de historische dorpskernen in de gemeente;

•

De buitenplaatsen en hun tuinen en landgoederen, die hier in de 17de en 18de eeuw in grote getale aanwezig waren en waar vandaag de dag veelal jongere bebouwing aanwezig is;

•

De stolpboerderijen en hun voorgangers;

•

De oudere vindplaatsen, die ondanks de eroderende werking van de zee in de ondergrond van de polder bewaard zijn gebleven;

•

Het hoogdynamische kustgebied van Petten en Callantsoog met de vroege aan- en bedijkingen.

De voormalige gemeente Zijpe heeft geen provinciale monumenten of archeologische rijksmonumenten. De op de beleidskaart aangegeven archeologiegebieden zijn in vijf gebieden ingedeeld.

5

Alders & Husken 2007.

54 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Overzicht van de bestaande beleidskaarten Archeologie van de voormalige gemeenten Harenkarspel, Schagen en Zijpe. De vrijstellingsgrenzen variëren tussen de 0 m2 en 1 ha.

Eerste categorie Voor alle plangebieden waarin bodemroering gaat gebeuren -ongeacht diepte en omvangmoet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Voorbeelden van deze categorie zijn enkele dijken, bewoning uit de Romeinse tijd langs de Westfriese Omringdijk en de terp Groot Keinse. Deze elementen hebben de hoogste waarde gekregen. Tweede categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 100 m2 en dieper 55 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

dan 35 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Op deze terreinen zijn in de bodem aangetoonde of te verwachten belangwekkende archeologische waarden aanwezig. Hieronder vallen de historische dorpskernen, de (verdwenen) poldermolens, een eendenkooi en buitenplaatsen. Ook de Polder E en polder KP ten oosten van de spoorlijn zijn aangemerkt als gebied van de tweede categorie. In dit gebied zijn sporen uit de perioden van vóór de bedijking te verwachten. Derde categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 500 m2 en dieper dan 40 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Dit is het overige grondgebied in de gemeente Zijpe met hoge verwachtingswaarde. Dit deel van de gemeente kan archeologische waarden bevatten, maar de ligging daarvan is nog onbekend. Er kunnen zowel resten aanwezig zijn van nederzettingen en ontginningen uit de prehistorie, Romeinse tijd of de (vroege) Middeleeuwen, waarvan de positie van tevoren moeilijk te bepalen is. Vierde categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 2.500 m2 en dieper dan 40 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Overig grondgebied en waterbodems zonder hoge verwachtingswaarde behoren ook tot deze categorie.

Hieronder vallen het duingebied, de uitlandse polder en de Polders tussen Noord-Hollands Kanaal en Grote Sloot. Vijfde categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 10.000 m2 en dieper dan 50 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Overig grondgebied en waterbodems zonder hoge verwachtingswaarde behoren ook tot deze categorie. Hieronder vallen de polder ’t Koegras en de polders ten westen van het Noord-Hollands Kanaal. Voor de Ruigeweg en de Belkmerweg is een speciale categorie gemaakt. Bij de aanleg van deze lengtewegen door de Zijpe maakt men gebruik van de tochten van de voorgaande bedijking die door de langdurige inundatie waren dichtgeslibd met zand. De Ruigeweg en Belkmerweg zijn archeologisch relevant vanwege de informatie die zij kunnen leveren over hun structuur en opbouw. Alleen bij bepaalde bodemingrepen kunnen waarnemingen gedaan worden over de structuur en opbouw van de weg. 1.3.3 Beleidskaart archeologie voormalige gemeente Schagen In 2008 is een beleidsnota Cultuurhistorie opgesteld.6 De beleidskaart is vervolgens opgenomen in veel bestemmingsplannen. Naar aanleiding van de nota cultuurhistorie is in 2013 een Toelichting op de historisch-geografische waardenkaart vervaardigd.7 Deze nota is (nog) niet verwerkt in bestemmingsplannen.

6 7

Haakmeester & Visser-Poldervaart 2008. Wink, Soonius & de Boer 2013.

56 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

In de nota cultuurhistorie zijn de volgende speerpunten aangegeven: •

Prehistorische bewoningssporen;

•

Bewoningssporen uit de Romeinse tijd

•

Ontwikkeling van de nederzettingsgeschiedenis vanaf de vroege middeleeuwen

•

Verkavelingspatronen met verschillende geschiedenis (bijv. Polder Neskaag en Polder Burghorn)

•

Microreliëf

•

Dijken en kades, in het bijzonder de Westfriese Omringdijk

•

Terpen

•

Wegen- en waterlooppatronen vanaf de vroege middeleeuwen

De voormalige gemeente Schagen kent twaalf beschermde archeologische rijksmonumenten (allen huisterpen). De Westfriese Omringdijk is een provinciaal monument. De overige archeologisch waardevolle gebieden zijn opgedeeld in vijf categorieën. Eerste categorie Voor alle plangebieden waarin bodemroering gaat gebeuren -ongeacht diepte en omvangmoet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Voorbeelden van deze categorie zijn het kasteelterrein Slot Schagen, (middeleeuwse) kerkterreinen en AMK-terreinen van hoge en zeer hoge archeologische waarde. Tweede categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 50 m2 en dieper dan 35 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Op deze terreinen zijn in de bodem aangetoonde of te verwachten belangwekkende archeologische waarden aanwezig. Hieronder vallen de historische dorpskernen, de (verdwenen) poldermolens, de tuinen van het Slot Schagen, dijken en terpen langs de dijkringen die niet tot de eerste categorie behoren. Derde categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 500 m2 en dieper dan 40 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Dit is zijn de oude polders rond Schagen die nog onbebouwd zijn. Naast de Polder Schagen, polder de Nes, De Hale en Nescaeg westzijde valt een Schagerwiel onder deze categorie.

Vierde categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 2.500 m2 en dieper dan 40 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Dit deel van de gemeente kan archeologische waarden bevatten, maar de aarde en precieze ligging daarvan is (deels) nog onbekend. Indien in deze gebieden nog archeologische resten aanwezig zijn, kunnen deze bestaan uit sporen van bewoning en agrarisch gebruik, die dateren uit de vroege en late middeleeuwen, maar mogelijk ook uit de prehistorie en Romeinse tijd. Deze resten kunnen concreet bestaan uit bijvoorbeeld ophogingen, (afval)kuilen, waterputten, paalsporen slootvullingen en gebruiksvoorwerpen.

57 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Vijfde categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 10.000 m2 en dieper dan 50 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Dit betreft het overige recent bebouwd gebied. Dit deel van de gemeente kan archeologische waarden bevatten, maar de aard en precieze ligging daarvan is (deels) nog onbekend. Op grond van de aanwezige bebouwing bestaat de kans dat de eventueel aanwezige archeologische waarden verstoord zijn geraakt. 1.3.4 Beleidskaart archeologie voormalige gemeente Harenkarspel In 2010 is een beleidsnota cultuurhistorie opgesteld voor de voormalige gemeente Harenkarspel.8 Om de kwaliteit en omvang van het bodemarchief inzichtelijk te maken en de archeologische belangenafweging in het ruimtelijk ordeningsproces zo werkbaar mogelijk te houden heeft de gemeente Harenkarspel de archeologische beleidskaart Harenkarspel vastgesteld. De beleidskaart is als onderlegger voor het opstellen en herzien van bestemmingsplannen opgesteld. In vrijwel alle bestemmingsplannen is een dubbelbestemming Waarde-Archeologie opgenomen op basis van de beleidskaart archeologie. Overzicht hoe met de cultuurhistorische waarden bij ruimtelijke plannen moet worden omgegaan. Rekening houden met archeologie Waarde

Categorie

vanaf planomvang van en diepte vanaf

WR A-1 WR A-2

Monument en zeer hoge trefkans Zeer hoge verwachting

WR A-3

Hoge tot middelhoge trefkans

WR A-4

Middelhoge verwachting

WR A-5

Lage verwachting

N.v.t.

Geen verwachting

Cultuurlandschappelijke waarde

Bij alle grondroerende werkzaamheden Bij plannen groter dan 100 m² en dieper dan 35 cm Bij plannen groter dan 500 m² en dieper dan 50 cm Bij plannen groter dan 2500 m² en dieper dan 50 cm Bij plannen groter dan 10.000 m² en dieper dan 50 cm archeologievrij

Geen archeologieregime: Streven naar behoud

De gebieden van cultuurlandschappelijke waarde en de gebieden zonder verwachting zijn niet begrensd op de beleidskaart archeologie. In de tekst wordt aangegeven dat boezemwaters geen archeologieregime krijgen. De beleidskaart archeologie heeft vijf regimes.

8

Nyst e.a. 2010.

58 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Eerste categorie Voor alle plangebieden waarin bodemroering gaat gebeuren -ongeacht diepte en omvangmoet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Het regime van de eerste categorie geldt bij monumenten en bij terreinen waar een zeer hoge trefkans op archeologie is, zoals religieuze terreinen en ’t Huys te Nuwendore. Bij alle niet-reguliere grondroerende werkzaamheden moet rekening gehouden worden met de aanwezigheid van archeologische resten, ook bij grondroerende werkzaamheden tijdens restauratiewerk. Ook voor de middeleeuwse huisterpen van zeer hoge archeologische waarde geldt dit regime. De Westfriese Omringdijk, die provinciaal monument is, valt hier ook onder. In het buitengebied rond Warmenhuizen tot Sint Maarten staan veel terpen aangegeven. Deze zijn voor een deel niet goed gelokaliseerd. Tweede categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 100 m2 en dieper dan 35 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Op deze terreinen zijn in de bodem aangetoonde of te verwachten belangwekkende archeologische waarden aanwezig. Hieronder vallen de historische dorpskernen, de (verdwenen) poldermolens, dijken en terpen langs de dijkringen die niet tot de eerste categorie behoren. De dorpen in de voormalige gemeente Harenkarspel zijn voor een groot deel gevormd op terpenlinten.

Derde categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 500 m2 en dieper dan 40 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Dit betreft het westelijke deel van de voormalige gemeente Harenkarspel. Voor deze bewoningszone met veel terpen geldt dat bij grondroerende werkzaamheden met een omvang van meer dan 500 m2 rekening moet worden gehouden met de aanwezigheid van archeologische waarden. Onduidelijk is waarop dit gebaseerd is. De ruilverkaveling Geestmerambacht heeft grote schade toegebracht aan het bodemarchief. Vierde categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 2.500 m2 en dieper dan 40 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Het oostelijk deel van de gemeente is sinds de Prehistorie lager en natter en heeft daardoor een lagere kans op bewoningsresten dan het westelijk deel van de gemeente. Toch is er een zeer klein aantal terpen bekend. Dit deel van de gemeente kan archeologische waarden bevatten, maar de aarde en precieze ligging daarvan zijn (deels) nog onbekend. Indien in deze gebieden nog archeologische resten aanwezig zijn, kunnen deze bestaan uit sporen van bewoning en agrarisch gebruik, die dateren uit de vroege en late middeleeuwen, maar mogelijk ook uit de prehistorie en Romeinse tijd.

Deze resten kunnen concreet bestaan uit bijvoorbeeld ophogingen, (afval)kuilen, waterputten, paalsporen slootvullingen en gebruiksvoorwerpen. Vijfde categorie Voor plangebieden (waarin bodemroering gaat gebeuren) die groter zijn dan 10.000 m2 en 59 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

dieper dan 50 cm moet de archeologische waarde van de bodem worden bepaald. Dit betreft de droogmakerijen, die vanaf het einde van de 16de eeuw zijn ingepolderd. De droogmakerijen zijn archeologisch niet heel interessant, op de dijken, wegen en molens na. 1.3.5 Erfgoedverordening 2013 In 2013 is een erfgoedverordening opgesteld. Hierin staat het één en ander opgenomen aangaande de vastgestelde beleidskaarten van de voormalige gemeente Harenkarspel, Zijpe en Schagen. Artikel 16 betreft de Instandhoudingsbepaling. Het is onduidelijk voor welke terreinen een metaaldetectorverbod is aangegeven (via de APV). 1.3.6 Omgevingsvisie Schagen De omgevingsvisie Schagen is op 14 december 2021 vastgesteld. In de inleiding staat: “Onze Omgevingsvisie laat zien wat we belangrijk vinden voor de omgeving waarin we wonen, werken en waarin we onze vrije tijd doorbrengen. Het is een visie op hoofdlijnen gericht op onze toekomst. Met onze Omgevingsvisie nodigen we iedereen uit om bij te dragen aan de ontwikkeling van onze gemeente; aan Schagen als een gastvrije, gezinsvriendelijke Hollandse Kustgemeente. Onze visie bestaat uit 8 speerpunten, een visiekaart en een waardenkaart. Daar kunt u lezen waar de gemeente op in wil zetten en welke waarden we willen behouden. U kunt ook zelf bijdragen aan de toekomst van Schagen. Bij het stappenplan kunt u lezen hoe u met uw plannen aan de slag kunt gaan.

Deze Omgevingsvisie is op hoofdlijnen. Het is goed mogelijk dat er voor deelgebieden of kernen uitwerkingen komen. Ook kijken we om de twee jaar of de Omgevingsvisie op een of meer onderdelen moet worden aangepast en/of aangevuld.” De cultuurhistorische elementenkaart betreft een nadere uitwerking van de landschappelijke en cultuurhistorische elementen die kenmerkend zijn voor de gemeente. Een goede afweging bij ruimtelijke ontwikkeling is zo mogelijk. Ook kunnen de structurende elementen als inspiratie dienen bij de inrichting van een plan.

60 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Bijlage 2 – Archeologische monumenten (AMK-terreinen) in de gemeente Schagen De Rijksdienst houdt de Archeologische Monumentenkaart sinds 2014 niet meer bij. De historische kernen zijn opnieuw begrensd en staan in paragraaf 2.3.1 weergegeven. Voor het provinciaal monument De Westfirese Omringdijk is de begrenzing van de provincie aangehouden. Andere AMK-terreinen zijn, indien noodzakelijk. aangepast. Deze staan cursief aangegeven in het overzicht. In de digitale kaart wordt nog wel verwezen naar de AMK.

Plaats

AMKmonumentnr

Waarde

Complex

Periode

Schagen

1720

Terrein van zeer hoge archeologische waarde

Huisterp

Late Middeleeuwen

Schagen

1722

Terrein van hoge archeologische waarde

Huisterp

Late Middeleeuwen

Schagen

1723

Huisterp

Late Middeleeuwen

Schagen

1724

Huisterp

Late Middeleeuwen

Schagen

1725

Huisterp

Late Middeleeuwen

Schagen

1726

Huisterp

Late Middeleeuwen

Schagen

1727

Huisterp

Late Middeleeuwen

Keinsmerbrug

1728

Huisterp

Romeinse Tijd

Keinsmerbrug

1729

Huisterp

Romeinse Tijd

Keinsmerbrug

1730

Huisterp

Romeinse Tijd

Keinsmerbrug

1731

Huisterp

Romeinse Tijd

Krabbendam

1732

Kasteel

Late Middeleeuwen

Krabbendam

1733

Huisterp

Late Middeleeuwen

Sint Maarten

1739

Kerk

Late Middeleeuwen

Schagen

1740

Kerk

Late Middeleeuwen

Schagen

1742

Huisterp

Late Middeleeuwen

Schagerbrug

1743

Tolke

1747

Oudesluis

1766

Schagen

1773

Schagen

1775

Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van archeologische waarde Terrein van archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde

Terp/wierde

Late IJzertijdRomeinse Tijd Late MiddeleeuwenNieuwe Tijd

Nederzetting

Late Middeleeuwen

Nederzetting

Huisterp Nederzetting

Late Middeleeuwen Romeinse Tijd

61 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen Eenigenburg

1776

Schagen

1778

Schagen

9211

Schagen

9216

Schagen

10559

Keinsmerbrug

10560

Schagen

10571

Schagen

10572

Schagen

10573

Schagen

10574

Schagen

10581

Schagen

10582

Schagen

10583

Schagen

10584

Schagen

10585

Schagen

10586

Schagen

10588

Schagen

10589

Schagen

10591

Schagen

10592

Schagen

10593

Schagen

10596

Schagen

10597

Schagen

10598

Schagen

10599

Schagen

10600

Sint Maarten

10602

Schagen

10604

Schagen

10605

Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van zeer hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van hoge archeologische waarde Terrein van archeologische waarde Terrein van archeologische waarde