Toelichting Beleidskaart Schagen 2022

West-Friese Archeologische Notities 68

Toelichting Beleidskaart Archeologie en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

C.M. Soonius, A.S. de Groot & F.C. Schinning

Afbeelding kaft: Slot Schagen met koetshuis vanuit het zuidwesten door Cornelis Bok in 1824. Achtergrond: kaart van de bedijkte Wieringerwaard uit 1675 (vervaardiger onbekend).

West-Friese Archeologische Notities 68

Toelichting Beleidskaart Archeologie en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

C.M. Soonius, A.S. de Groot & F.C. Schinning Redactie: M.H. Bartels

Hoorn 2022

Colofon West-Friese Archeologische Notities 68 Titel

Toelichting Beleidskaart Archeologie en Cultuurhistorische

Elementenkaart gemeente Schagen Opdrachtgever

Gemeente Schagen

Auteur

C.M. Soonius (senior KNA archeoloog, Archeologie West-Friesland)

A.S. de Groot (KNA archeoloog MA, Archeologie West-Friesland)

F.C. Schinning (KNA archeoloog MA, Archeologie West-Friesland)

Redactie

M.H. Bartels (senior KNA archeoloog, Archeologie West-Friesland)

Coördinatie & redactie

S. Olivierse (Adviseur Erfgoed, gemeente Schagen)

Opmaak F.C. Schinning Datum 14 september 2022

Afb. 1. Terp Avendorp (bron: klavermakelaardij.nl).

© Archeologie West-Friesland 2022 Niets van deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, film, fotokopie, digitaal of geautomatiseerd systeem zonder voorafgaande toestemming van de copyrighthouders en de auteur. De uitgever heeft de inhoud met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Ondanks deze zorgvuldigheid kunnen gegevens zijn veranderd of onjuist zijn weergegeven.

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Inhoudsopgave Samenvatting7 1. Aanleiding

8

2. Actualisering beleidskaart archeologie

12

2.1 Inleiding

12

2.2 Verantwoording bronnen

13

2.3 Geraadpleegde bronnen

13

2.4 Bekende waarden

24

2.5 Te verwachten waarden (verwachtingen)

26

3. Toepassing beleidskaart archeologie

28

3.1 Uitvoering beleid

28

3.2 Raadplegen beleidskaart archeologie

30

3.3 Gebruik beleidskaart binnen AMZ-cyclus

30

4. Cultuurhistorische inventarisatie

31

4.1 Inleiding

31

4.2 Cultuurhistorische waardenkaart van de provincie Noord-Holland (2001) 

33

4.3 Verdiepingsnota Cultuurhistorie voormalige gemeente Schagen (2013)

33

4.4 De opbouw van het cultuurlandschap

35

4.5 Geïnventariseerde elementen

37

5. Vooruitblik

41

6. Literatuur

43

Lijst met bijlagen, tabellen en afbeeldingen

45

Bijlagen Bijlage 1 - Beleidskader

47

Bijlage 2 – Archeologische monumenten (AMK-terreinen) in de gemeente Schagen

61

Bijlage 3 – Bronnen

65

Bijlage 4 – AMZ-cyclus

99

Bijlage 5 – Algemene en bijzondere bepalingen

101

Bijlage 6 - Archeologie-vriendelijk bouwen

103

Bijlage 7 – Voorbeeldregels

104

Kaartbijlage 1 – Beleidskaart Archeologie Schagen Kaartbijlage 2 – Cultuurhistorische Elementenkaart Schagen

5 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Afb. 2. Het werkgebied van het gemeentelijke samenwerkingsverband Archeologie West-Friesland.

6 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Samenvatting De gemeente Schagen heeft een rijk bodemarchief en cultuurlandschap. Dit erfgoed dient beschermd te worden als bron van gemeenschappelijk geheugen, als middel voor geschiedkundige en wetenschappelijke studies en als inspiratie voor (bouw)projecten en educatie. Deze verantwoordelijkheid ligt bij de gemeente. Door middel van bestemmingsplannen kan dit worden geborgd, met de beleidskaart archeologie als instrument. Op basis van historische, bodemkundige en archeologische bronnen kan de onderbouwing worden gemaakt welke archeologische gebieden beschermd dienen te worden en op welke wijze. De gemeente Schagen heeft de archeologische beleidskaart en onderbouwing geactualiseerd, waardoor deze verantwoordelijkheid nagekomen wordt. De kaart vervangt de oude beleidskaarten archeologie. De oude kaarten van de voormalige gemeenten zijn geborgd in bestemmingsplannen en vormen samen met het provinciaal beleid de onderlegger voor het geactualiseerde beleid. De vigerende bestemmingsplannen hebben zeer uiteenlopende regels en geven in sommige gevallen onvoldoende bescherming voor het archeologisch erfgoed. De nieuwe beleidskaart kan door middel van een paraplu-bestemmingsplan zorgen voor een integrale en eenduidige omgang met het bodemarchief. De kaart is Omgevingswetproof en voldoet daarmee aan de Omgevingswet.

Met behulp van de nieuwe archeologische beleidskaart wordt de advisering voor ruimtelijke ontwikkelingen vereenvoudigd, versoepeld of gepreciseerd. Kort gezegd zal het nieuwe beleid leiden tot: •

Duidelijkheid voor burgers, bedrijven en overheden;

•

Een meer precieze advisering bij bodemingrepen;

•

Meer vrijstellingen voor archeologie;

•

Het voorkomen van zinloos onderzoek;

•

Meer behoud van archeologisch resten in situ (in de bodem, op de plaats zelf);

•

Een snellere doorlooptijd van de advisering;

•

De beperkingen tot alleen het strikt noodzakelijke limiteren;

•

Meer informatie over de historische situatie en vormt daarmee ook een inspiratiebron.

Cultuurhistorische elementen Gelijktijdig met de update van de beleidskaart archeologie zijn de cultuurhistorische elementen geïnventariseerd. Op basis van de nieuwe cultuurhistorische elementenkaart ontstaat een overzicht van de zichtbare en structurende cultuurhistorische elementen van het grondgebied en kan een eerste afweging gemaakt worden met betrekking tot de omgang met cultuurhistorie.

7 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

1. Aanleiding Dit is de toelichting op de beleidskaart archeologie van de gemeente Schagen 2022 en de cultuurhistorische elementenkaart. De gemeente Schagen heeft van 2018 tot en met 2022 aan de beleidskaart gewerkt en een cultuurhistorische elementenkaart gemaakt. De komst van de Omgevingswet vormt de aanleiding. De beleidskaart is de basis voor het werken met de bekende en te verwachten archeologische waarden in het omgevingsplan. In deze toelichting staat hoe de gemeente Schagen om wil gaan met archeologie in het kader van het ruimtelijk beleid en ruimtelijke ontwikkeling. Het betreft een update van de drie bestaande beleidskaarten van de voormalige gemeenten Zijpe, Schagen en Harenkarspel uit respectievelijk 2007, 2009 en 2010. Drie oude beleidskaarten Sinds 1 januari 2013 zijn de voormalige gemeenten Zijpe, Harenkarspel en Schagen gefuseerd tot de nieuwe gemeente Schagen. De voormalige gemeenten hadden elk een vastgestelde beleidskaart archeologie. Na de fusie tot de nieuwe gemeente Schagen zijn de oude kaarten van de afzonderlijke voormalige gemeenten samengevoegd, maar niet geactualiseerd. De kaarten zijn circa 10 jaar oud en vormen geen integraal beeld – de regelgeving was verschillend per voormalige gemeente. Onder andere om deze reden is in 2018 een start gemaakt met de nieuwe beleidskaart.

Archeologie in de bestemmingsplannen In vrijwel alle vigerende bestemmingsplannen in de gemeente Schagen is een dubbelbestemming Waarde-Archeologie opgenomen. De regels behorende bij de dubbelbestemmingen verschillen echter per bestemmingsplan en geven in sommige gevallen onvoldoende bescherming voor het archeologisch erfgoed. De update van de kaart kan in een paraplu-bestemmingsplan zorgen voor een integrale en eenduidige omgang met het bodemarchief. Cultuurhistorische elementenkaart Gelijktijdig met de update van de beleidskaart archeologie zijn de cultuurhistorische elementen geïnventariseerd. Hierbij is gebaseerd op een historisch-geografische kaart van de provincie uit 2001 en het beleidskader Landschap en Cultuurhistorie. In de eerder opgestelde nota’s archeologie en de verdiepingsnota cultuurhistorie is wel aandacht voor de zichtbare en structurende elementen van het grondgebied, maar in de hele gemeente was er nog onvoldoende overzicht. Bij de inventarisatie stond de volgende vraag centraal: welke ruimtelijke dragers verdienen aandacht vanuit cultuurhistorisch perspectief? De nadruk ligt op dijken, historische wegen en waterlopen, terpen, buitenplaatsen, eendenkooien en molenplaatsen. Op basis van de cultuurhistorische elementenkaart kan vrij eenvoudig een eerste afweging gemaakt worden met betrekking tot de omgang met cultuurhistorie.

8 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Een aparte vermelding vormen de stolpen binnen de gemeente Schagen. De Boerderijenstichting heeft een inventarisatie gemaakt van stolpboerderijen in Noord-Holland en deze verwerkt in een database. De punten in de database zijn omgezet naar ‘vlakkenbestanden’. Zo kunnen de niet beschermde stolpen een dubbelbestemming Waarde Cultuurhistorie krijgen. Participatie Om aan te sluiten bij de doelstelling van het Verdrag van Faro (2005)1 is ook het publiek betrokken geweest bij het opstellen van de kaarten. De cultuurhistorische elementenkaart is voorgelegd aan diverse historische verenigingen, waar verschillende aanvullingen op de kaart uit zijn gekomen.2 Voor de update van de beleidskaart is overlegd met de Archeologische Werkgroep Schagen. Voor deze waardevolle inbreng willen wij de verschillende partijen bedanken.

Afb. 3. Muntschat uit de derde eeuw na Christus, gevonden ten zuiden van de Witte Paal in Schagen (bron: Huis van Hilde: vindplaatsnummer 0910).

Archeologie West-Friesland De beleidskaart archeologie gemeente Schagen 2022 is een product van Archeologie WestFriesland, de intergemeentelijke organisatie voor archeologie van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel.

1 2

Het Europese Verdrag van Faro benadrukt de maatschappelijke en verbindende waarde van cultureel erfgoed en het belang van deelname door de samenleving. Het Zijper Landschap, Historische Vereniging Zijpe/Zijper museum, Historische Vereniging Schagen e.o., Historische Vereniging Callantsoog en Historische Vereniging Waarland van Toen.

9 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Periodes in de archeologie De gemeente Schagen kent verschillende belangrijke periodes in de archeologie. •

De oudste resten binnen de gemeente Schagen dateren uit het laatste deel van de Steentijd: het Laat Neolithicum (ca. 2.850-2.000 voor Chr.). Deze bevinden zich onder het Hollandveen. In de polder E van de Zijpepolder is een kleine nederzetting opgegraven. De vindplaats staat bekend onder de naam Keinsmerbrug en ligt ca. 100 meter ten noorden van de Westfriese Omringdijk (ten noorden van de Keinsmerweg).

•

Gedurende de Bronstijd (ca. 2.000-800 voor Chr.) lag het gebied in een relatief dun bevolkt deel van West-Friesland. Dit wordt deels veroorzaakt door het nog actief functioneren van het voormalige zeegat van Bergen en deels doordat een deel van dit landschap is afgedekt of geërodeerd. Sporen uit deze periode zijn o.a. aangetroffen ter hoogte van het Regioplein in Schagen.

•

In de IJzertijd (800-12 voor Chr.) en de Romeinse Tijd (12 voor Chr.- 450 na Chr.) bevindt Schagen zich in een deel van West-Friesland dat bewoond werd. Door zijn ligging nabij de Noordzee is het landschap rondom de stad Schagen totaal anders dan de rest van West-Friesland. De meeste sporen uit deze periode zijn aangetroffen op het veen of kwelders. Duidelijke huisplattegronden uit deze perioden zijn nog niet gevonden. Dit komt waarschijnlijk doordat de bewoning plaatsvond in een zeer dynamisch gebied, onderhavig aan erosie door de zee.

•

Uit de Vroege Middeleeuwen zijn vlaknederzettingen in het Geestmerambacht aanwezig. Ook de opgraving Waldervaart laat resten uit deze relatief onbekende periode zien. De ligging van bewoning uit de Vroege Middeleeuwen is, evenals de periode ervoor (IJzertijdRomeinse Tijd) grotendeels gesitueerd nabij veenriviertjes die bewoning op het veen mogelijk maakte.

•

In de Late Middeleeuwen vanaf ongeveer 1050 na Chr., nam de kolonisatie en ontginning van het woeste veengebied grootschalige vormen aan. De huidige verkavelingsstructuur en de karakteristieke dorpslinten stammen uit deze periode. Aan het eind van de Middeleeuwen komen de dorpslinten op de huidige locatie terecht. Doordat het veen erodeerde kreeg het landschap steeds meer ‘vat’ op het land. Om zich te beschermen tegen de zee werden terpen en dijken opgeworpen. Deze structuren zijn nog steeds goed leesbaar in het landschap.

•

In de vroegmoderne periode, ook wel de Gouden Eeuw genoemd, kende het gebied een toename in welvaart. De Zijpe werd ingepolderd en in dit nieuwe landschap ontstond een duidelijke verkavelingsstructuur met dijken, wegen, waterlopen en molens. De bebouwing was tot in de 19de eeuw geconcentreerd langs de kruisingen van de wegen. Langs de noordzuidwegen ontstond verspreide bewoning. Een opvallend fenomeen betrof het grote aantal buitenplaatsen. Vanaf de late 16de eeuw werden de grote binnenmeren ingepolderd. De meeste houten huizen werden in deze periode vervangen door baksteen, de karakteristieke stolpboerderij raakte overal in gebruik en is nog steeds markant in het landschap aanwezig. 10

Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Afb. 4. ’t Huys te Nuwedore en het uitzicht vanaf de uitkijktoren.

11 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

2. Actualisering beleidskaart archeologie 2.1 Inleiding Oude beleidskaarten De gemeente Schagen beschikte over drie beleidskaarten archeologie. Een beleidsnota archeologie van de voormalige gemeente Zijpe (2007), de beleidsnota cultuurhistorie van

de

voormalige

gemeente

Schagen

(2008), een de beleidsnota cultuurhistorie van de voormalige gemeente Harenkarspel (2010). Alle kaarten van de voormalige gemeenten zijn geborgd in bestemmingsplannen en vormen samen met het provinciaal beleid

Afb. 5. Een loden pelgrimsinsigne van Maria op de Keins (1519-1573) gevonden tijdens de opgraving aan Markt 22 in Schagen.

de onderlegger voor het geactualiseerde beleid.3 De oude beleidskaarten voldeden niet aan de eisen die de Omgevingswet stelt aan het digitaal opnemen van gegevens in een omgevingsplan. In deze kaarten waren reeds onderzochte (en dus vrijgegeven) terreinen niet opgenomen. Dat betekent dat bij verschillende gebieden waar geen archeologische vondsten meer aanwezig zijn, toch onderzoek gedaan moest worden. Wat is er veranderd? De geüpdatet beleidskaart archeologie 2022 is op een aantal onderdelen aangepast ten opzichte van de oude beleidskaarten. Allereerst zijn de bekende waarden, de plekken waarvan we weten dat er archeologische vindplaatsen zijn, geheel vernieuwd door deze nader te begrenzen. Hiervoor is gebruik gemaakt van historische, archeologische en bodemkundige bronnen. Alle gebieden waar geen archeologische waarden meer te verwachten valt, zijn verwerkt.4 Deze gebieden zijn vrijgegeven, hier geldt geen onderzoeksverplichting meer voor. De archeologische rapportages die binnen de gemeente Schagen vallen, staan in bijlage 3 aangegeven.5 Onderdeel van de archeologische beleidskaart is het bepalen van de vrijstellingsgrenzen (oppervlakte en diepte). Deze vrijstellingsgrenzen moeten zich op een zinvolle wijze verhouden tot de bekende en de te verwachten archeologische waarden. In de beleidskaart archeologie 2022 zijn de vrijstellingsoppervlakten aangepast.

Vrijstellingsgrenzen zijn gebaseerd op verschillende factoren, zoals uitgestrektheid van de archeologische vindplaats en latere verstoringen.

3 4 5

Zie bijlage 1, paragraaf 1.3. Hier is ook een kaartbeeld van de vigerende beleidskaarten opgenomen. De gegevens zijn bijgewerkt tot en met mei 2022. De rapporten van Archeologie West-Friesland zijn te downloaden via de website (www. archeologiewestfriesland.nl).

12 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen Tabel 1. Overzicht gebruikte bronnen per categorie. Monumenten-

Archis,

Liter-

Historisch

Bodemkaart

register

incl.

atuur

kaartmateriaal

en Dinoloket

AHN

AMK Categorie: 1a – Rijksmonumenten

x

x

x

x

1b – Provinciale monumenten

x

x

x

x

x

x

x

x

x

3 – Hoge waarde (100 m2)

x

x

x

x

4 – Zeer hoge verwachting en

x

x

x

x

x

x

x

x

x

x

1c – Zeer hoge archeolo-

x

gische waarde 2 – Stadskern Schagen (30

x

m2) x

hoge verwachting waterbodem (500 m2) 5 – Hoge verwachting (1.000 m2) 6 – Middelhoge verwachting (2.500 m2) 7 – Lage verwachting alle

x

x

x

perioden (10.000 m ) 2

8 – Vrijgegeven terreinen

x

x

x

x

2.2 Verantwoording bronnen De archeologische beleidskaart is een eindproduct van een multidisciplinair onderzoek naar de aanwezigheid van archeologische vondsten en vindplaatsen in de gemeente Schagen. In de beleidskaart zijn de meest recente gegevens opgenomen (tabel 1). In bijlage 3 staan alle geraadpleegde bronnen weergegeven. Aangezien archeologische waarden in hogere rangorde staan dan de te verwachten waarden (“verwachtingen”), wordt bij overlap het beleid altijd afgesteld op de aanwezige waarden. Het resultaat van deze samenvoeging van de waardenkaart en de verwachtingenkaart is de archeologische beleidskaart, waarbij direct een beleidsadvies (vrijstellingsgrens) wordt geïncorporeerd (tabel 2).

2.3 Geraadpleegde bronnen 2.3.1 Archeologische bronnen Het rijke bodemarchief van de gemeente Schagen trekt al decennialang de aandacht van de archeologische wereld. Dit heeft een rijkdom aan archeologische gegevens opgeleverd, die samen het fundament van de beleidskaart vormen. Veel opgravingen zijn nog niet volledig uitgewerkt. Studenten archeologie werkten onder leiding van Archeologie West-Friesland enkele oude opgravingen uit.6 Deze informatie geeft een beter beeld van de ‘voorraad’ archeologie die nog in de bodem aanwezig is.

6

Leek 2019; Smit 2022.

13 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

Categorie 8

Geen archeologische waarden

Categorie 6

Categorie 7

Middelhoge archeologische verwachting

Lage archeologische verwachting

2500 m2

10.000 m2

vrijgegeven

Categorie 5

500 m2

Hoge archeologische waarde

Categorie 3

Hoge archeologische verwachting

100 m2

Historische stadskern Schagen

Categorie 2

1000 m2

Categorie 4

Hoge archeologische verwachting: waterbodem

30 m2

Zeer hoge archeologische waarde

Categorie 1c

500 m2

Categorie 4

Zeer hoge archeologische verwachting

0 m2

Provinciaal Monument

Categorie 1b

Onbekende archeologische waarden (verwachtingen)

Rijksmonument

Beleid

vrijstellingsgrenzen

Categorie 1a

Bekende archeologische waarden

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Tabel 2. Een overzicht van de verschillende categorieën bekende en onbekende waarden (verwachtingen) en hoe deze zijn vertaald naar beleidsmatige vrijstellingsgrenzen.

14

Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Monumenten (AMK-terreinen) Een AMK-terrein is een gebied van archeologische waarde aangegeven op de Archeologische Monumentenkaart (AMK). Deze monumentenkaart is downloadbaar via de RCE-website. De Archeologische monumentenkaart wordt echter sinds 2001 niet meer bijgehouden. In totaal zijn in de gemeente Schagen 152 AMK-terreinen aanwezig (bijlage 2). Hieronder bevinden zich 12 archeologische rijksmonumenten (tabel 3) en 17 historische dorpskernen. Tabel 3. Een overzicht van de archeologische rijksmonumenten in de gemeente Schagen. Plaats Schagen

Naam Hemkewerf

Rijks-monu-

AMK-monu-

mentnr

mentnr

45928

1294

Periode

Typering

Late Middeleeuwen (mo-

Terp

gelijk Romeinse Tijd) Schagen

De Hale

45929

1295

Late Middeleeuwen-

Terp

Nieuwe Tijd Schagen

Cornelissenwerf

45930

1296

Late Middeleeuwen

Terp

Schagen

Avendorp,

45931

1297

Late Middeleeuwen

Terp

Tjadeterp Schagen

Tjallewal

45932

1298

Late Middeleeuwen

Terp

Schagen

De Nes I

45933

1299

Late Middeleeuwen

Terp

Schagen

De Nes II

45934

1300

Late Middeleeuwen

Terp

Schagen

Snevert

45935

1301

Late Middeleeuwen

Terp

Schagen

Miederlaan I

45936

1302

Late Middeleeuwen

Terp

Schagen

De Miede,

45937

1303

Late Middeleeuwen-

Terp

Lutjewallerweg I

Nieuwe Tijd

Schagen

Lutjerwallerweg II

45938

1304

Late Middeleeuwen

Terp

Eenigenburg

Surmerhuizerweg

45926

1390

Late Middeleeuwen

Terp

Schagen

De Schol

45099

1411

Late Middeleeuwen

Terp

Historische dorpskernen De meeste oude dorpskernen zijn in 2001 toegevoegd aan de Archeologische Monumentenkaart. De begrenzing van deze historische kern is destijds bepaald op grond van de historische kaart uit 1849-1859, schaal 1:25.000. De archeologische waarde van historische kernen bestaat uit de reeds aangetroffen of te verwachten aanwezigheid, boven of onder de grond, van bouwhistorische resten en archeologische sporen en voorwerpen. Samen bevatten zij een veelheid aan historische informatie over ouderdom en ruimtelijke ontwikkeling van de kern. In het kader van de update van de beleidskaart archeologie zijn de dorpskernen nader begrensd op basis van de kadastrale minuutplans (schaal 1:2.500) en de huidige topografie. Tevens zijn andere bronnen gebruikt, zoals aanvullende historische kaarten en het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN4). Dit betekent dat vrijwel alle historische dorpskernen een andere begrenzing hebben dan die de Rijksdienst ter beschikking stelt.

15 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Afb. 6. De Nationale Archeologiedagen werden in 2022 georganiseerd in de Grote Kerk in Schagen. Hier was een erfgoedmarkt en werden presentaties gegeven over recente onderzoeken.

Begrenzing dorpskernen Aangezien de Rijksdienst de Archeologische Monumentenkaart niet meer bijhoudt, is ervoor gekozen om de historische kernen opnieuw te begrenzen. Argumentatie wordt voor elke kern aangegeven. Veelal is de begrenzing uit 2001 te globaal en daardoor niet geschikt voor een goede onderbouwing. Het monumentnummer staat wel vermeld, aangezien dit ook een bron is. Het

betreft

de

volgende

historische

dorpskernen

(in

alfabetische

volgorde,

met

monumentnummer): •

Burgerbrug (14943)

•

Petten (14942)

•

Callantsoog (14982)

•

Schagen (14800)

•

Dirkshorn (14793)

•

Schagerbrug (14941)

•

Eenigenburg (10748 en 10749)

•

Sint Maarten (14799)

•

Groenveld (14794)

•

Sint Maartensbrug (14944)

•

Kalverdijk (14797)

•

Tuitjenhorn (14795)

•

Kerkbuurt (14796)

•

Valkkoog (10732)

•

Krabbendam (1733)

•

Warmenhuizen (14798)

•

Oudesluis (14981)

Overige AMK-terreinen De Westfriese Omringdijk, de Oude dijk en de Valkkogerdijk zijn begrensd op basis van het Provinciaal Monument de Westfriese Omringdijk. Deze AMK-terreinen zijn daarom vervallen of aangepast. Voor de kerkterreinen met begraving geldt dat deze naar categorie 1c (terreinen van zeer hoge archeologische waarde) zijn gegaan. 16 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Daarnaast zijn enkele AMK-terreinen aangepast, omdat een deel van een terrein is onderzocht, of omdat het terrein bijvoorbeeld is opgenomen in een middeleeuws terpenlint langs een dijk. Uitgevoerd archeologisch onderzoek Registratie van archeologische onderzoeken Een belangrijke bron voor vindplaatsen en archeologische waarnemingen is Archis. Dit is een landelijk Archeologisch Informatiesysteem (Archis) dat door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) wordt onderhouden, waarin diverse gegevens over archeologische onderzoeken, waarnemingen, vindplaatsen en terreinen in Nederland zijn opgeslagen. Sinds de intrede van de Wet op de archeologische monumentenzorg (WAMZ) in 2007 is het verplicht archeologische onderzoeken aan te melden in Archis. Dit is duidelijk zichtbaar in afbeelding 7. In totaal staan ruim 300 onderzoeken geregistreerd.

Afb. 7. Onderzoeksmeldingen in de gemeente Schagen.

Regionale database De onderzoeksmeldingen uit Archis zijn geëxporteerd naar een regionale database, waardoor de koppeling met andere kaartlagen mogelijk wordt. Hierbij zijn enkele onderzoeken die dateren van voor 2007 op de juiste locatie gezet. In Archis was slechts een administratieve onderzoeksmelding aanwezig, die vaak verkeerd stond aangegeven. In deze database staan ook archeologische onderzoeken die niet geregistreerd zijn in Archis. Inventarisatie en verwerking Door Archeologie West-Friesland zijn de resultaten en de begrenzingen van alle bekende onderzochte gebieden geïnventariseerd en verwerkt. De begrenzing van de opgravingen en andere onderzoeken die niet in Archis zijn opgenomen is gelokaliseerd in samenwerking met 17 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

de Archeologische Werkgroep Schagen. Dit betrof in totaal 21 locaties binnen de gemeente Schagen. Vrijgave van gebieden De onderzoeksgegevens leveren in de eerste plaats informatie op over de aan- of afwezigheid van archeologische vindplaatsen. Op basis hiervan konden de archeologische waarden worden bevestigd of bijgesteld. In de tweede plaats leveren de grenzen van de onderzoekslocaties, waarbij alle archeologische resten tot op de natuurlijke bodem zijn onderzocht, de begrenzingen van vrijgegeven gebieden. Deze plekken bevatten geen archeologische waarden meer.

Afb. 8. Een zeer belangrijke bron voor de Westfriese situatie in de 17de eeuw is de topografische kaart van Johannes Dou (1651-1654, collectie Westfries Archief).

2.3.2 Historische bronnen De lokalisatie van archeologische vindplaatsen kan op meerdere wijzen worden bereikt. Naast archeologische gegevens zijn historische documenten en kaarten de belangrijkste bron voor informatie over vindplaatsen. De vroegste vermeldingen van plaatsnamen geven vaak een goede indicatie voor de ouderdom van een stad of dorp. Op basis van diverse historische kaarten kunnen uitspraken over de aanwezigheid van archeologische resten op bepaalde locaties worden gedaan. De historische kaarten zijn vooral waardevol voor informatie uit de Nieuwe Tijd. 17de eeuwse kaarten Kaart van Johannes Dou Een belangrijke bron voor de Westfriese situatie in de 17de eeuw is de kaart van Johannes Dou (afb. 8). Deze kaart werd gemaakt in het kader van het ‘Groot Proces’ naar aanleiding van een slepend meningsverschil over de verdeling van de kosten voor het onderhoud van de Westfriese Omringdijk. Tussen 1651 en 1654 werden de landmetingen verricht. Deze gegevens werden bij elkaar gebracht in een gedetailleerde kaart van heel West-Friesland. Voor een kaart uit de 17de eeuw zijn de karteringen uiterst nauwkeurig en de informatiewaarde is zeer hoog. 18 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Naast zeedijken, binnenkades en waterwegen zijn ook de huizen, kerken en andere bebouwing nauwgezet weergegeven. Kaarten van de Zijpe Voor de Zijpe zijn tal van 17de-eeuwse kaarten beschikbaar. De meest accurate betreft de kaart van Zoutman uit 1665 (afb. 9). De kaarten van de uitwaterende Sluizen uit 1682 en 1745 zijn ook geraadpleegd. De kaart van de Zijpe uit 1600 is bekeken, maar geeft op sommige locaties een iets te rooskleurig beeld. Een deel van de ‘huisplaatsen’ die daar op aanwezig is, kan niet met zekerheid gelokaliseerd worden.

Afb. 9. De kaart van Zoutman uit 1665 (collectie Zijper Museum).

Overig kaartmateriaal Voor het noordelijke deel van de gemeente Schagen is ook gebruik gemaakt van de kaart van de Wieringerwaard (1675). Voor de historische kern van Schagen is nog gedetailleerder kaartmateriaal aanwezig. Kadastrale Minuutplan (1819 tot en met 1826) Een tweede belangrijke bron vormen de uiterst nauwkeurige kadastrale minuutplans uit de periode 1819-1826. Deze kaarten zijn zo nauwkeurig dat zelfs op perceelsniveau kan worden aangegeven of er in het begin van de 19de eeuw bebouwing aanwezig was en om wat voor gebouwen het gaat (afb. 10). Bijvoorbeeld langhuizen, stolpboerderijen en sluizen kunnen worden onderscheiden.7 Bovendien is op de kadastrale minuutkaart de oude percelering 7

Dit is niet direct relevant voor de beleidskaart. De kadastrale kaart is wel een van de onderliggende kaarten en kan worden geraadpleegd bij een archeologische quickscan wanneer voor een plangebied aanvullende informatie moet worden verkregen.

19 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Afb. 10. Een kaartblad van de kadastrale minuut. Alle kaartbladen van de gemeente Schagen zijn in een GIS-programma uitgesneden en aan elkaar gelegd. Op deze manier ontstaat er een integraal overzicht uit de periode 1819-1826 (bron: beeldbank.cultureelerfgoed.nl). 20 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

zichtbaar. De oude percelerling is soms te herleiden op oudere historische kaarten en/of middeleeuwse bewoningsstructuren. Gedigitaliseerde kadastrale minuutkaarten (HISGIS) Archeologie West-Friesland heeft de kadastrale minuutkaarten als onderliggende kaart aan de beleidskaart toegevoegd. Voor een deel van het grondgebied van de gemeente Schagen is ook de gedigitaliseerde versie van de kadastrale minuutkaarten beschikbaar (HISGIS). Dat betekent dat de afzonderlijke vlakken in de kaart ook aan te klikken zijn. Begrenzingen aangepast Door terug te gaan naar deze nauwkeurige kaarten, kon op een veel gedetailleerder schaalniveau de begrenzing van de linten worden aangepast.8 Daarnaast zijn de locaties van losse huisplaatsen, mogelijke huisplaatsen, kerkterreinen en kerkhoven en molenplaatsen met behulp van de kaart van Johannes Dou en de kadastrale minuut bepaald. In veel gevallen waren de genoemde historische locaties weergegeven op de – minder nauwkeurige – kaart van Johannes Dou en kon de exacte locatie bepaald worden door de aanwezigheid op de kadastrale minuut of aan de hand van de aanwezigheid van een afwijkende percelering ter hoogte van de locatie. 2.3.3 Paleogeografische, geo(morfo)logische en bodemkundige bronnen De vigerende beleidskaarten zijn destijds niet voorzien van een verwachtingsmodel (bijlage 1).

Voor de gemeente Schagen is een bodemkaart en geomorfologische kaart, schaal 1:50.000 beschikbaar.9 Een geologische kaart, schaal 1:50.000, is alleen voor het oostelijke deel aanwezig (kaartblad 19). Ten behoeve van de ruilverkaveling Schagerkogge is destijds een bodemkaart, schaal 1:15.000 vervaardigd.10 Deze is gedigitaliseerd en kan als bron worden gebruikt bij het vervaardigen van een archeologische quickscan. De paleogeografische kaarten (afb. 11 en 12), schaal 1:100.000, tonen de complexiteit van het landschap binnen de gemeente Schagen. Deze kaarten geven een globaal beeld van mogelijkheden voor bewoning in het verleden. Omdat grote delen van het landschap in de Middeleeuwen zijn afgedekt of geërodeerd, dient bij een ruimtelijke ontwikkeling altijd maatwerk te worden geleverd. Het raadplegen van bovengenoemde kaarten, maar ook het Dinoloket, kan inzicht verlenen in de diepteligging van de archeologische resten. Actueel Hoogtebestand Nederland Met behulp van het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) kan een zeer gedetailleerd beeld worden verkregen van de maaiveldhoogte van de gemeente Schagen. Met behulp van deze beelden konden dorpskernen op basis van de ophogingen aan het lint nader begrensd worden.

8 9 10

De kaarten van de historische atlas zijn op schaal 1:25.000, de kadastrale minuut is doorgaans op schaal 1:2.500. Rosing 1995; Stiboka/RGD 1981. Kleinsman e.a. 1975.

21 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Afb. 11. De gemeente Schagen op de paleogeografische kaarten tussen 9000 en 2750 voor Chr. (bron: Vos & van Eerden 2021).

22 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Afb. 12. De gemeente Schagen op de paleogeografische kaarten tussen 1500 voor en 800 na Chr. De kaarten uit het eerste millennium na Chr. zijn sinds kort aangepast (bron: Vos & van Eerden 2021).

23 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

2.4 Bekende waarden11 Aan de hand van alle hierboven genoemde bronnen zijn voor de beleidskaart verschillende categorieën bepaald. De categorieën kunnen worden onderverdeeld in twee hoofdgroepen: bekende archeologische waarden en te verwachten archeologische waarden. Hieronder staan de categorieën van de bekende waarden, een korte omschrijving, beschrijving van de gebruikte bronnen en wanneer er rekening moet worden gehouden met archeologie. Elke categorie heeft een andere archeologische waarde, van geen archeologische waarde (vrijgegeven) tot zeer hoog. •

Categorie 1a: Terreinen van zeer hoge archeologische waarden – geen bodemingrepen Het gaat hier om wettelijk beschermde archeologische rijksmonumenten (zie tabel 3). De vergunning wordt verleend door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).12 De begrenzing is overgenomen uit het Monumentenregister van de RCE.

•

Categorie

1b:

Terreinen

van

zeer

hoge

archeologische

waarde

–

geen

bodemingrepen Het betreft de Westfriese Omringdijk, een provinciaal monument. De vergunning wordt verleend door de provincie Noord-Holland.13 De begrenzingen van het provinciaal monument zijn overgenomen van de provincie. De bijbehorende wielen zijn niet meegenomen op de beleidskaart archeologie. Ten aanzien van de omgeving van de Westfriese Omringdijk zijn nadere regels gesteld door de provincie.14 De kwaliteitszone Westfriese Omringdijk is globaal aangegeven en heeft te maken met landschappelijke inrichting.15 De kwaliteitszone is opgenomen in de cultuurhistorische elementenkaart. •

Categorie

1c:

Terreinen

van

zeer

hoge

archeologische

waarde

–

geen

bodemingrepen, anders dan het reguliere gebruik Het gaat hier om AMK-terreinen van zeer hoge archeologische waarde (niet rijksbeschermd), waaronder het Slot Schagen, ’t Huys te Nuwedore en de locaties van oude kerken, kloosters en kerkhoven. Deze laatste categorie, waar begravingen aanwezig kunnen zijn, zijn direct overgenomen van historisch kaartmateriaal (waaronder de kadastrale minuutplans). In sommige gevallen stond een deel van het kerkterrein al op de AMK. Dit AMK-terrein is vervolgens aangepast.

11 12 13 14 15

Zie tabel 2. Rijksmonumentenregister. Omgevingsverordening NH2020, 112. Beeldkwaliteitsplan Westfriese Omringdijk 2009. Paragraaf 4.4.

24 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

•

Categorie 2: Terreinen van hoge archeologische waarde – rekening houden met archeologie bij bodemingrepen vanaf 30 m2 Deze categorie betreft de binnenstad van Schagen. De binnenstad is begrensd op basis van historisch kaartmateriaal, in combinatie met het voorkomen van terpen.

•

Categorie 3: Terreinen met een hoge archeologische waarde – rekening houden met archeologie bij bodemingrepen vanaf 100 m2 Het betreft hier historische linten (veelal anders begrensd dan op de AMK aangegeven), kleine groepjes huizen, losse huizen, dijken, molenplaatsen, buitenplaatsen en andere gebouwen op de historische kaarten weergegeven. De omgeving van het kasteelterrein ‘t Huys te Nuwendore is ook van hoge archeologische waarde. De overige AMK-terreinen van hoge archeologische waarde en archeologische waarde vallen eveneens in deze categorie.

•

Categorie 8: Geen archeologische waarden – vrijgesteld van archeologisch onderzoek Binnen deze gebieden hoeft men geen rekening te houden met archeologie, ongeacht de omvang van de bodemingrepen. Dit betreft terreinen die zijn opgegraven of na archeologisch vooronderzoek zijn vrijgesteld van de verplichting tot verder onderzoek, omdat er geen archeologische waarden (meer) aanwezig zijn.

Afb. 13. Laat 18de-eeuwse wijnflessen die bij het onderzoek aan Markt 22 in Schagen zijn aangetroffen.

25 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

2.5 Te verwachten waarden (verwachtingen) Voor de beleidskaart archeologie 2022 is uitgegaan van de bestaande vrijstellingsgrenzen van het buitengebied in de gemeente Schagen. De vrijstellingsgrenzen die aan de zones van zeer hoge, hoge, middelhoge en lage verwachting gekoppeld zijn, hebben inmiddels hun vertaling in de bestemmingsplannen gekregen. Voor enkele gebieden in de voormalige gemeente Zijpe, waar een vrijstellingsgrens van 100 m2 was toebedeeld, geldt dat deze zijn verhoogd naar een vrijstellingsgrens van 500 m2. Daarnaast is de vrijstellingsgrens voor grote delen van het buitengebied van de voormalige gemeente Harenkarspel naar boven bijgesteld (was 500 m2, wordt 1.000 m2). •

Categorie 4: terreinen met een zeer hoge verwachting land en hoge verwachting waterbodem: rekening houden met archeologie bij bodemingrepen vanaf 500 m2 en dieper dan 40 cm Een deel van deze terreinen heeft op de oude beleidskaarten een vrijstellingsgrens van 100 m2. Binnen deze categorie vallen onder andere: •

De onbebouwde polders binnen de kogen van Schagen en binnen de Zijpepolder polder E en omgeving. Hier geldt een zeer hoge verwachting voor afgedekte vindplaatsen uit de periode Laat Neolithicum tot en met de Vroege Middeleeuwen. De vrijstellingsdiepte voor archeologisch onderzoek is niet eenduidig vast te stellen, maar is ten minste 60 cm;

•

De tuinen en omgrachting van het Slot Schagen;

•

Enkele gevlakte terpen in het buitengebied hebben een zeer hoge verwachting voor Late Middeleeuwen en Nieuwe tijd;

•

De historische linten langs de wegen in de Zijpe en wat onzekere buitenplaatsen hebben een zeer hoge verwachting voor de Nieuwe tijd.

•

Categorie 5: terreinen met een hoge archeologische verwachting: rekening houden met archeologie bij bodemingrepen vanaf 1.000 m2 en dieper dan 40 cm Grote delen van het buitengebied liggen binnen deze zone. Vanwege het meer regionaal gelijktrekken van de vrijstellingsgrenzen voor archeologisch onderzoek, zijn delen met een vrijstellingsgrens van 500 m2 in deze categorie terecht gekomen. Het vervaardigen van een gedetailleerder verwachtingsmodel is op basis van geo(morfo)logische, bodemkundige en archeologische gegevens niet goed mogelijk. Bij beoogde ingrepen zal in eerste instantie een quickscan vervaardigd worden, waarbij de archeologische verwachting nader wordt gespecificeerd voor een specifiek plangebied.

•

Categorie 6: terreinen met een middelhoge archeologische verwachting: rekening houden met archeologie bij bodemingrepen vanaf 2.500 m2 en dieper dan 40 cm Het vervaardigen van een gedetailleerder verwachtingsmodel is op basis van geo(morfo) logische, bodemkundige en archeologische gegevens niet goed mogelijk. Bij beoogde ingrepen zal in eerste instantie een quickscan vervaardigd worden, waarbij de archeologische verwachting nader wordt gespecificeerd voor een specifiek plangebied. 26

Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

•

Categorie 7: terreinen met een lage archeologische verwachting: rekening houden met archeologie bij bodemingrepen vanaf 10.000 m2 Het vervaardigen van een gedetailleerder verwachtingsmodel is op basis van geo(morfo) logische, bodemkundige en archeologische gegevens niet goed mogelijk. Bij beoogde ingrepen zal in eerste instantie een quickscan vervaardigd worden, waarbij de archeologische verwachting nader wordt gespecificeerd voor een specifiek plangebied.

Afb. 14. Midden-IJzertijdaardewerk met Kalenderbergversiering opgegraven in Nes Noord (bron: Leek 2019).

27 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

3. Toepassing beleidskaart archeologie 3.1 Uitvoering beleid Sinds de invoering van de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz) in 2007 ligt de verantwoordelijkheid voor het archeologisch erfgoed bij de gemeenten. De gemeenten dienen zelf te bepalen hoe met de archeologische waarden om te gaan en op welke wijze dit in het ruimtelijke beleid wordt ingepast. Per 1 januari 2012 is de Modernisering Monumentenwet doorgevoerd via een wijziging van artikel 3.6 lid 2 van Besluit ruimtelijke ordening. Naast archeologische waarden zal er in bestemmingsplannen ook moeten worden aangegeven hoe rekening is gehouden met de aanwezige cultuurhistorische waarden in een bestemmingsplan. Gemeenten zullen een inventarisatie moeten (laten) maken van alle cultuurhistorische waarden in een bestemmingsplangebied, dus niet alleen de archeologische waarden. Archeologie West-Friesland Vanaf

juni

2018

neemt

de

gemeente

Schagen (evenals gemeente Texel) deel aan

de

Gemeenschappelijke

Regeling

Archeologie West-Friese Gemeenten. Dit is

een

samenwerkingsverband

tussen

de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Koggenland, Hoorn, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel. Deze gemeenten hebben zelf geen archeoloog in dienst. Archeologie West-Friesland geeft archeologisch advies aan deze gemeenten.

Afb. 15. Een vogelplastiek van aardewerk (200250) afkomstig van de vindplaats Muggenburg III in Schagen (bron: Huis van Hilde: inv. Nr. 4096-09).

Zij richt zich op het adviseren van de gemeenten bij archeologische vraagstukken. Dit gebeurt in de eerste plaats door middel van archeologische quickscans, waarbij op niveau van een plangebied de ruimtelijke ontwikkelingen worden afgezet tegen de aanwezige of te verwachten archeologische waarden en waarbij wordt geadviseerd hoe daar mee om te gaan. De volgende belangrijke taak van de organisatie is het opstellen en/of verbeteren van de archeologische gemeenten.

beleidskaarten

Omdat

de

van

de

samenwerkende

Westfriese gemeenten zijn gecertificeerd volgens de BRL 4000 Archeologie van de SIKB, kan Archeologie West-Friesland ook

Afb. 16. Een kelkpot van aardewerk (100-250) afkomstig van de vindplaats Muggenburg III in Schagen (bron: Huis van Hilde: inv. Nr. 4096-04).

zelf onderzoek uitvoeren.16 16

Zie de jaarverslagen voor een overzicht van de werkzaamheden van Archeologie West-Friesland.

28 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen Tabel 4. Stappenplan voor de gemeentelijke overheid voor archeologie bij ruimtelijke ontwikkelingen en vergunningaanvragen.

Stappenplan Gemeentelijke Overheid Archeologie en ruimtelijke ontwikkelingen

Principeverzoek ruimtelijke ontwikkeling

Principeverzoek: licht aanvrager in over mogelijke archeologie indien vrijstellingsgrens wordt overschreden door geplande bodemingreep

Vergunningaanvraag ruimtelijke ontwikkeling

Vergunningaanvraag: vergunning verlenen indien vrijstellingsgrens door gehele bodemingreep niet wordt overschreden

Gemeentelijke toetsing archeologische beleidskaart / bestemmingsplan

Archeologisch advies / archeologische quickscan aanvragen indien vrijstellingsgrens wordt overschreden door geplande bodemingreep

Vervolg: - Fase 1-3: nader archeologisch onderzoek - Fase 4: vrijgave ontwikkeling, indien archeologische waarden zo min mogelijk worden aangetast - Fase 5: behoud in situ, indien een bouwplan als archeologie-vriendelijk kan worden beschouwd

Bovenstaande werkzaamheden vallen binnen de adviesuren van de gemeenschappelijke regeling.

Nadere fases in het kader van de Archeologische Monumentenzorg * Fase

Document(en)

1

Bureauonderzoek en IVO (in de vorm van een verkennend booronderzoek)

Plan van Aanpak (PvA): laten beoordelen door AWF

Uitvoeren en rapporteren. Vervolgens: - Vervolgonderzoek (fase 2 of 3) - Of vrijgeven (fase 4) - Of planaanpassing (fase 5)

2

Inventariserend veldonderzoek (in de vorm van proefsleuven)

Programma van Eisen (PvE): laten beoordelen door AWF en BG

Uitvoeren en rapporteren. Vervolgens: - Vervolgonderzoek (fase 2 of 3) - Of vrijgeven (fase 4) - Of planaanpassing (fase 5)

3

Opgraving

PvE (en indien nodig PvA): laten beoordelen door veroorzaker, BG en archeoadviseur op tijd, geld en kwaliteit

4

Vrijgeven ontwikkeling

Vrijgavedocument

-

5

Planaanpassing

Toetsingsdocument

- Monitoren

Gevolg

Uitvoeren en rapporteren. Handhaving PvA en PvE door directievoerder en BG. Vervolgens: - Vrijgeven (fase 4)

Onbeperkt bouwen Of onder voorwaarde bouw uitvoeren

* Kosten zijn voor de initiatiefnemer volgens de Erfgoedwet 2016. Archeologisch onderzoek dient te worden uitgevoerd door een gecertificeerd(e) bedrijf of instelling.

Archeologie West-Friesland, versie 3, 18 mei 2022.

AWF = Archeologie West-Friesland BG = Bevoegd Gezag IVO = Inventariserend Veldonderzoek

29 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

3.2 Raadplegen beleidskaart archeologie De beleidskaart archeologie Schagen 2022 is een hulpmiddel bij de afweging voor archeologisch onderzoek bij ruimtelijke ontwikkelingen. Doordat deze digitaal beschikbaar wordt in de gemeentelijke digitale omgeving, kan in een zeer vroeg stadium het aspect archeologie worden afgewogen/meegewogen. Door de kaart middels een parapluplan op te nemen, worden eenduidige regels verbonden aan de aanwezige of te verwachten archeologische waarden. Hierdoor ontstaat meer duidelijkheid voor de gemeente en de burger.

3.3 Gebruik beleidskaart binnen AMZ-cyclus17 Het verdient de aanbeveling om bij ontwikkelingen in een archeologisch waardevol (verwachtings)gebied van tevoren een quickscan te laten uitvoeren door Archeologie WestFriesland (zie tabel 4). De ruimtelijke ontwikkelingen worden dan afgezet tegen de aanwezige en te verwachten waarden. Vooral voor de afgedekte landschappen is een nadere duiding van diepteligging noodzakelijk. Indien op basis van de quickscan een gespecificeerde archeologische verwachting kan worden geformuleerd, is het niet noodzakelijk de gehele cyclus van de AMZ te doorlopen. Op basis van de bevindingen in de quickscan kan voor een archeologie-vriendelijke planaanpassing worden gekozen.18 Op deze wijze blijven de archeologische waarden in de bodem bewaard.

Afb. 17. Aan de Kerkbuurt in Tuitjenhorn zijn twee skeletten gedocumenteerd bij het graven van een plantgat op het middeleeuwse kerkterrein. Daarnaast is een bronzen knoop gevonden met een schedel en twee gekruiste beenderen. Dergelijke knopen zaten bevestigd op de handvatten van doodskisten. 17 18

Zie bijlage 4. Zie bijlage 6.

30 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

4. Cultuurhistorische inventarisatie 4.1 Inleiding Per 1 januari 2012 is de Modernisering Monumentenwet doorgevoerd via een wijziging van artikel 3.6 lid 2 van Besluit ruimtelijke ordening. In de toelichting van een bestemmingsplan moet voortaan het volgende worden opgenomen: een beschrijving van de wijze waarop met de in het gebied aanwezige cultuurhistorische waarden en in de grond aanwezige of te verwachten monumenten rekening is gehouden. Hierdoor dienen cultuurhistorische waarden dus uitdrukkelijk te worden meegewogen bij het vaststellen van bestemmingsplannen. Gemeenten zullen een inventarisatie moeten (laten) maken van alle cultuurhistorische waarden in een bestemmingsplangebied, dus niet alleen de archeologische waarden. Daarnaast moeten ze aangeven welke conclusies ze daaraan verbinden en op welke wijze ze deze waarden borgen in het bestemmingsplan. Dit is één van de pijlers van de Modernisering Monumentenzorg (MoMo). De Rijksdienst helpt gemeenten om hieraan te voldoen met de Handreiking erfgoed en ruimte.19 Hierin staat hoe gemeenten zo’n inventarisatie en analyse kunnen uitvoeren. Ook wordt in deze handreiking aangegeven op welke wijze gemeenten cultuurhistorische waarden kunnen opnemen in een bestemmingsplan, compleet met voorbeeldbepalingen.

Afb. 18. De Westfriese Omringdijk vlakbij Eenigenburg. Op deze locatie zijn twee plekken te zien waar de dijk is doorgebroken. Na een dijkbreuk werd de dijk om de wielen (een doorbraak- of kolkgat) heen gelegd, waardoor een slingerende dijk is ontstaan.

19

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2017.

31 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Gelijktijdig met de update van de beleidskaart archeologie is een cultuurhistorische inventarisatiekaart vervaardigd. Deze inventarisatiekaart is te vertalen naar gebieden met een dubbelbestemming ‘Waarde-Cultuurhistorie’ of kunnen in de toekomst in het Omgevingsplan als werkingsgebied worden opgenomen. Momenteel zijn de cultuurhistorische waarden voor een deel op verschillende wijzen geborgd in bestemmingsplannen. In de oude bestemmingsplannen hadden waardevolle gebieden de bestemming ‘Agrarisch met waarden’. Deze term zorgde voor onduidelijkheid over de mate van bescherming. Ook de enkelbestemming ‘Water’ werd soms gehanteerd om de cultuurhistorie van het landschap te beschermen. Omgevingsvisie In de omgevingsvisie van Schagen is cultuurhistorie als één van de dragers de openbare ruimte aangegeven.20 De cultuurhistorische elementenkaart kan een nader invulling geven aan de omgevingsvisie. Hieronder worden de bronnen genoemd die als basis zijn gebruikt voor de cultuurhistorische elementenkaart.

Afb. 19. Overzicht van de historisch-geografische elementen uit de cultuurhistorische waardenkaart (2001).

20

Gemeente Schagen 2021: paragraaf 4.10.1 en 4.10.2.

32 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

4.2 Cultuurhistorische waardenkaart van de provincie Noord-Holland (2001) In 2001 heeft de provincie Noord-Holland een Cultuurhistorische Waardenkaart vervaardigd (afb. 19). Deze integrale provinciale kaart bestaat uit drie kaartlagen: te weten een archeologische, een historisch-bouwkundige en een historisch-geografische kaartlaag. Alle kaartlagen hebben vlakken, lijnen en punten waaraan een waardering is toebedeeld.21 De archeologische kaartlaag is inmiddels geheel achterhaald en niet meer van belang op gemeentelijk niveau. De historisch-geografische kaartlaag is voor een deel verwerkt in het Beleidskader Landschap & Cultuurhistorie.22 Hiervan is weer een deel opgenomen in de Bijzondere Provinciale Landschappen.23 Het kaartmateriaal dat gebruikt is in de Prachtlandschappen en de Bijzondere Provinciale Landschappen is niet geschikt om te vertalen naar een bestemmingsplan, omdat de kaarten schetsmatig van opzet zijn.

Afb. 20. Legenda van historischgeografische elementen (bron: RAAP-rapport 2594, KB2).

4.3 Verdiepingsnota Cultuurhistorie voormalige gemeente Schagen (2013) Naar aanleiding van de nota cultuurhistorie heeft de gemeente Schagen in 2013 een Toelichting op de historisch-geografische waardenkaart laten maken.24 Deze kaart is gemaakt door RAAP. Een van de doelstellingen was om een kaart met historische-geografische elementen, schaal 1:10.000, voor het gehele grondgebied van de voormalige gemeente Schagen te maken. Deze kaart heeft weer als basis de CHW-kaart uit 2001 gebruikt. 21 22 23 24

Haartsen & Lenten 2001 en Haartsen & ten Oever-van Dijk 2002 voor het grondgebied van de gemeente Schagen. Provincie Noord-Holland 2018. Provincie Noord-Holland 2020b. Wink, Soonius & de Boer 2013.

33 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

De legenda is opgebouwd uit vlakken en lijnen (afb. 20). Een deel van de historische waterlopen is sindsdien beschermd in bestemmingsplannen. Hierdoor blijft de leesbaarheid van de verkaveling intact.

Afb. 21. Overzicht van de nog aanwezige intacte verkaveling in relatie tot de dijken (bron: CHW 2001). 34 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

4.4 De opbouw van het cultuurlandschap De gemeente Schagen is landschappelijk onder te verdelen in het ‘oude’ en het ‘nieuwe’ land. Door de aanleg van dijken werd in de Middeleeuwen voorkomen dat grote delen van NoordHolland door de zee werden verzwolgen. Zowel binnen de Westfriese Omringdijk (het ‘oude land’) als in de buitendijkse gebieden van de polder Zijpe is dit het geval. De samenhang tussen deze dijken en de verkaveling is in veel gevallen zeer duidelijk aanwezig (afb. 21). Bewoning en ontginning van het veengebied in de Middeleeuwen Het cultuurlandschap zoals we het nu kennen, vindt zijn oorsprong in de Middeleeuwen. De bewoning en ontginning van het veengebied heeft voor grote veranderingen gezorgd binnen het grondgebied van de gemeente Schagen. Door het gebruik van het veengebied daalde de bodem en kon de zee grote stukken van het land verzwelgen. Door kaden en zeewaterkerende dijken aan te leggen, kreeg het gebied binnen de Westfriese Omringdijk zijn huidige vorm. De eerste dijken binnen de gemeente Schagen dateren uit de 11de/12de eeuw en betreffen lage dijkringen (de kogen van Schagen: rood op afb. 22). Langs deze dijken ontstonden vanaf de 12de eeuw terpen en terpenlinten. In het Geestmerambacht, waar vanaf de 8ste eeuw werd gewoond, wierp men vanaf de 12de eeuw ook terpen op.

Deze liggen niet zoals rond Schagen grotendeels langs lage dijken, maar los in het land. In 1248 heeft een stormramp het Geestmerambacht gescheiden van West-Friesland.

Afb. 22. Een reconstructie van het landschap rond 1350.

35 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

Afb. 23. De dijken t/m de 17de eeuw. De nieuwe dijk uit de 15de eeuw staat in oranje aangegeven.

Afb. 24. Ligging van de droogmakerijen uit de late 16de en 17de eeuw.

36 Archeologie West-Friesland is het archeologisch samenwerkingsverband van de gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Opmeer, Schagen, Stede Broec en Texel

West-Friese Archeologische Notities 68 - Toelichting Beleidskaart en Cultuurhistorische Elementenkaart gemeente Schagen

De eerste bedijkingen Na de aanleg van een deel van de Westfriese Omringdijk in de 13de eeuw drong de zee minder vaak naar binnen. De eerste bedijking in Hollands Noorderkwartier betrof de Polder Burghorn (1457-1461).25 De Nieuwe dijk die aan de zeezijde werd aangelegd, maakt tegenwoordig deel uit van het provinciaal monument de Westfriese Omringdijk. De Valkkogerdijk en de Oude dijk zijn aanmerkelijk lager dan de rest van de Westfriese Omringdijk. Op het kaartbeeld (afb. 22) is ook goed te zien dat de het grondgebied van de huidige gemeente Schagen groter was in de Middeleeuwen. Een groot deel van Callantsoog, maar ook Petten, zijn sindsdien in zee verdwenen. Aandijkingen en droogmakerijen In de late 16de eeuw werd de zee een halt toegebracht door de aandijking van de Zijpe- en Hazepolder. Daarna werden de binnenmeren drooggemaakt. Binnen het Geestmerambacht liggen o.a. de Dergmeer (1542), de Grebpolder (Oude Greb: 1548; Nieuwe Greb 1568) en de Diepsmeer (1594). De grotere meren werden vanaf de late 16de eeuw drooggelegd. Dat resulteerde in de Slootgaardpolder (1590), de Schagerwaard (1630), De Bleekmeer en de Schaapskuil (1632) en de Woudmeer (1635). Op de droogmakerijenkaart van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed staan andere data weergegeven dan hierboven genoemd. De droogmakerijen liggen allemaal in de voormalige gemeente Harenkarspel (afb. 24).