Document · PDF

Rekenkameronderzoek bestaanszekerheid in Schagen

Oordeelsvormende vergadering 4 maart 2025, gemeente SchagenBij agendapunt: Rekenkameronderzoek Bestaanszekerheid14.771 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

www.ipsos-publiek.nl

Colofon Schagen, 12 februari 2025 Dit is een onderzoek van de Rekenkamer Schagen. De rekenkamer is door de gemeenteraad van Schagen ingesteld om de doelmatigheid, doeltreffendheid en rechtmatigheid van het gevoerde bestuur te onderzoeken.

Leden Dhr. M.J. Tamse (voorzitter en lid), tot 1 januari 2025 Mevr. T.V.A. Hoang (vice-voorzitter en lid) Dhr. M.G.J. Suters (lid)

Ambtelijk secretaris Dhr. R.W. Meinema Dit onderzoek is in opdracht van de Rekenkamer Schagen uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos I&O.

Uitgifte Ipsos I&O Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam

in Schagen

2 van 45

Aanbiedingsbrief

Gemeenteraad van Schagen Postbus 8 1740 AA SCHAGEN

Datum Contact Onderwerp Cc

: 12 februari 2025 : R.W. Meinema/ ambtelijk secretariaat Rekenkamer Schagen. : Aanbiedingsbrief onderzoek naar het armoede- en minimabeleid : Auditcommissie

Geachte raadsleden, Er zijn slechts weinigen in Nederland die niets hebben gemerkt van de prijsstijgingen, als gevolg van de geopolitieke en economische ontwikkelingen. Vrijwel iedereen merkte het in zijn of haar eigen portemonnee. De impact werd vooral gevoeld bij hen die het financieel al moeilijk hadden. Zij zakten financieel door het ijs, maar ook door de armoedegrens. Gelukkig heeft Nederland vangnetvoorzieningen en instrumenten om inwoners te kunnen ondersteunen. Gemeenten hebben bij de verstrekking hiervan een centrale rol. Hierbij zijn gemeenten gebonden aan weten regelgeving, maar is er ook beleidsvrijheid om hier keuzes in te maken. Met genoegen bieden wij u hierbij aan het onderzoek naar het armoede- en minimabeleid in de gemeente Schagen. De Rekenkamer heeft dit onderzoek door onderzoeksbureau Ipsos I&O laten uitvoeren om inzichtelijk te maken waar de gemeente staat op het gebied van het armoede- en minimabeleid. De centrale vragen van het onderzoek luiden als volgt: 1.

Lukt het de gemeente Schagen om de middelen voor armoede doeltreffend en doelmatig in te zetten, worden de huishoudens in (dreigende) armoede bereikt en is de aanpak effectief? 2. Welke verbeterpunten zijn er voor de gemeente Schagen?

in Schagen

3 van 45

Ipsos I&O heeft hierbij gekeken naar het beleid, de vertaling van beleid naar de praktijk, de uitvoering en monitoring en tot slot de bereikte resultaten. Uit het onderzoek blijkt dat: “[…] de gemeente Schagen duidelijke afwegingen en logische keuzes in het minimabeleid [heeft] gemaakt. Er is gekozen om, met de beschikbare middelen, voor inwoners het aanvragen van regelingen te vereenvoudigen en daarmee ook het bereik te vergroten. Hoewel de effecten op het moment van schrijven nog niet goed aantoonbaar zijn, sluiten gemaakte keuzes in het beleid aan bij wensen van inwoners en signalen van maatschappelijke organisaties. Over de hoogte van de inkomensnormen kan een politieke discussie gevoerd worden, maar de keuze voor 120% van het wettelijk sociaal minimum is mede gemaakt op basis van de beschikbare middelen. De herijking van het minimabeleid is daarmee een navolgbaar, doordacht en onderbouwd stuk. Ook de werkwijze rond vroegsignalering leidt er toe dat betalingsachterstanden sneller worden opgemerkt en problematische schulden vaker worden voorkomen dan voorheen. De goede contacten en korte lijnen met de maatschappelijke organisaties dragen hier ook aan bij, doordat zij bij een betalingsachterstand snel hun (vooral preventieve) aanbod kunnen inzetten.” Voor een nadere toelichting op de bevindingen verwijzen wij u naar het bijgevoegde onderzoeksrapport.

En beperken wij ons als Rekenkamer in deze aanbiedingsbrief tot een opsomming van de aanbevelingen. Aanbevelingen aan de raad 1

Overleg met het college over de verantwoording van het armoede- en minimabeleid. Kijk wat nodig is om meer grip te ervaren op het gebied van armoede en minima en welke gegevens hier voor nodig zijn. Besef daarbij dat niet alle resultaten in data en cijfers te vangen zijn. Een beknopt uitvoeringsplan is wenselijk. Hoewel de huidige beleidsarme aanpak voordelen biedt, kan een uitvoeringsplan de (nu nog ondermaatse) dataverzameling en -analyse helpen vorm te geven. Een vastgelegde richting van het beleid vergroot de transparantie en verantwoording richting de raad en borgt kennis bij personele wisselingen. Tegelijk biedt dit mogelijkheden voor gerichte interventies, informatievoorziening aan de raad en versterking van de samenwerking met maatschappelijke organisaties. Een beknopt plan voorkomt daarmee onduidelijkheid en daarmee ook onnodige bureaucratie.

Aanbevelingen aan het college 1 Verbeter de volwassenheid van monitoring en sturing op basis van data en gegevens om de verantwoordingscyclus te verbeteren. Zorg dat een probleemanalyse op dit thema wordt uitgevoerd, waardoor de verantwoordingscyclus kan worden versterkt en uiteindelijk de effectiviteit van het beleid wordt vergroot. 2 Kijk of met deze probleemanalyse bepaalde doelgroepen beter in beeld komen (statushouders, werkende armen) waardoor sneller geanticipeerd kan worden op maatschappelijke ontwikkelingen. 3 Beschrijf duidelijker welke activiteiten binnen minimabeleid gedaan worden, zodat het beleid ook makkelijker geëvalueerd kan worden en doelen als ‘randvoorwaarden versterken’ meetbaar worden.

in Schagen

4 van 45

De onderzoeksresultaten laten zien dat gemeente Schagen op de goede weg is als het gaat om het armoede- en minimabeleid. Aan de andere kant komt uit het onderzoek een aantal kwetsbaarheden naar voren waar aandacht aan besteed dient te worden. De informatiehuishouding en monitoring van de gemeente is onvoldoende op orde en in combinatie met de beleidsarme aanpak kan ertoe leiden dat resultaten onvoldoende ondersteund kunnen worden met data. Om op de goede weg te blijven en daadwerkelijk de beoogde bestemmingen te bereiken, is het van essentieel belang dat er meer geïnvesteerd wordt in de informatie- en datamanagement. Uit de bestuurlijke reactie van het college maken wij op dat zij de bevindingen uit het onderzoek herkennen en op een aantal punten concrete acties ondernemen om het armoede- en minimabeleid verder te verbeteren. Tegelijkertijd moeten wij ook constateren dat er geen concrete opvolging wordt gegeven aan de monitoring en sturing ten behoeve van de verantwoordingscyclus. Gelet op het feit dat dit verbeterpunt tijdens een eerdere Rekenkameronderzoek in 2021 naar voren is gekomen, zou hier meer aandacht aan besteed moeten worden. De Rekenkamer adviseert de raad om de conclusies te onderschrijven en de aanbevelingen over te nemen.

En over de opvolging van de aanbevelingen via een raadsbesluit het college, met extra aandacht voor het verbeteren van de informatiehuishouding van de gemeente Schagen. Uiteraard is de Rekenkamer te allen tijde bereid om deze rapportage toe te lichten of op een andere manier dienstbaar te zijn bij de behandeling door de gemeenteraad of anderszins. Wij wensen u veel succes toe bij de bespreking en afhandeling van het rapport. Tot slot willen wij de betrokken bestuurders en ambtenaren bedanken voor hun inzet en medewerking aan dit onderzoek. In het bijzonder bedanken wij ook de verschillende externe partijen die bereid waren mee te werken aan het onderzoek. Met vriendelijke groet, Namens de Rekenkamer Schagen,

Mevrouw A. (Anh) Hoang, vice-voorzitter

in Schagen

5 van 45

Inhoudsopgave Aanbiedingsbrief _____________________________________________________________________________ 3 Conclusies en aanbevelingen _________________________________________________________________ 7 1

Inleiding ____________________________________________________________________________ 13 1.1 1.2 1.3 1.4

Beleid ______________________________________________________________________________ 15 2.1 2.2 2.3

Overzicht ondersteuning in Schagen ______________________ 22 Uitvoering van beleid door de gemeente _____________________23 Samenwerking ___________________________________ 25

Monitoring en resultaten____________________________________________________________ 27 4.1 4.2 4.3

Landelijke opdracht aan gemeenten _______________________ 15 Inrichting beleid in Schagen ____________________________ 16 Armoede in cijfers __________________________________ 19

Praktijk en uitvoering _______________________________________________________________ 22 3.1 3.2 3.3

Aanleiding ______________________________________ 13 Hoofdvragen _____________________________________ 13 Methoden _______________________________________ 13 Leeswijzer ______________________________________ 14

Gebruik van armoede- en minimaregelingen _________________ 27 Monitoring van armoede _____________________________ 29 Ervaring inwoners in armoede ___________________________ 31

Bijlagen ____________________________________________________________________________ 35 A.1 A.2 A.3 A.4 A.5 A.6

Normenkader ____________________________________35 Onderzoeksvragen en beleidstheorie ______________________ 36 Context armoede _________________________________ 38 Documentenlijst __________________________________ 40 Overzicht interviews _______________________________ 40 Overzicht regelingen en organisaties in Schagen (sinds 2020) ________ 41

Bestuurlijke reactie __________________________________________________________________________ 42

in Schagen

6 van 45

Conclusies en aanbevelingen Ipsos I&O deed in opdracht van de rekenkamer Schagen onderzoek naar het armoede- en minimabeleid in de gemeente Schagen. In dit onderzoek stonden de volgende onderzoeksvragen centraal: 1 Lukt het de gemeente Schagen om de middelen voor armoede doeltreffend en doelmatig in te zetten, worden de huishoudens in (dreigende) armoede bereikt en is de aanpak effectief? 2 Welke verbeterpunten zijn er voor de gemeente Schagen? Gedurende het onderzoek is gekeken naar het beleid, de vertaling van beleid naar de praktijk, de uitvoering en monitoring en tot slot de bereikte resultaten. Hieronder volgen de belangrijkste conclusies met daarna de aanbevelingen aan de raad en het college van de gemeente Schagen. Deze conclusies en aanbevelingen zijn opgesteld mede aan de hand van een normenkader. Het ingevulde normenkader vindt u in bijlage A1.

Beleid en inrichting Gemeenten spelen een grote rol in de armoedebestrijding en schuldhulpverlening. Naast het uitvoeren van taken die in landelijke wetgeving zijn vastgelegd, zoals de Participatiewet, de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening en tijdelijke maatregelen zoals het Noodfonds Energie, krijgen gemeenten veel beleidsvrijheid om de aanpak van armoede en schulden vorm te geven. De basis van het armoede- en minimabeleid van de gemeente Schagen is vervat in het Integraal Beleidskader Sociaal Domein. Hierin staan taken en doelen opgenomen ten aanzien van inkomensondersteuning, schuldhulpverlening en vroegsignalering van betaalachterstanden. Hiermee voldoet de gemeente aan de opdracht vanuit de landelijke wetgeving, op het gebied van inkomensondersteuning en schuldhulpverlening. De gemeente kiest daarbij bewust voor een beleidsarme aanpak. Een concreet uitvoeringsplan met beschreven acties is er niet. Ook valt het op dat er geen probleemanalyse aanwezig is. Het Integraal Beleidskader bevat wel summier enkele uitdagingen, maar deze zijn vooral ‘hoog-over’. Deze zijn niet verder specifiek gelinkt aan activiteiten die de gemeente uitvoert, om deze uitdagingen het hoofd te bieden. De invulling van het armoede- en minimabeleid en de keuzes die gemaakt zijn heeft verder vorm gekregen met de herijking van het minimabeleid uit 2023.

De gemeente Schagen maakt daarin enkele duidelijke beleidskeuzes. Zij kiest met de herijking voor vereenvoudiging en versoepeling van aanvraageisen voor de lokale minimavoorzieningen. Ook wil men de informatievoorziening verbeteren en maatschappelijke organisaties beter positioneren. Dit laatste schaart men onder de noemer ‘de randvoorwaarden versterken’. De inkomensnorm voor alle regelingen is gelijkgetrokken en op 120% van het wettelijk sociaal minimum gezet. De collectieve ziektekostenverzekering wijkt als enige regeling hier van af met een norm van 130%. Een ander concreet punt uit de herijking is de vervanging van het Geluksbudget door het Meedoenbudget. Ook bij het Meedoenbudget is gekozen voor vereenvoudiging voor de inwoner door de toelatingseisen te versoepelen en de doelen van het budget te verbreden. Deze herijking moet er onder andere voor zorgen dat het bereik van de verschillende regelingen hoger wordt, doordat het voor inwoners duidelijker is vanaf welk inkomen zij aanspraak kunnen maken op een regeling. Daarnaast is er recent (oktober 2024) een Geldgids gelanceerd die inwoners een overzicht biedt van alle regelingen waar zij mogelijk een aanvraag voor kunnen doen om hiermee de bekendheid te vergroten.

in Schagen

7 van 45

Een exacte invulling van hoe de positie van maatschappelijke organisaties (als intermediairs) verbeterd kan worden is niet beschreven. Wel blijkt uit dit onderzoek dat de beleidsmedewerker armoede en schulden goede contacten onderhoudt met de verschillende maatschappelijke organisaties.

Uitvoering De gemeente Schagen voert een groot deel van het armoede- en minimabeleid zelf uit. Denk daarbij aan de vroegsignalering bij schuldhulpverlening en de verwerking van aanvragen voor minimaregelingen. De meeste maatschappelijke organisaties voeren vooral noodhulp (Voedselbank, Noodfonds) of voorliggende taken uit (advies, begeleiding, hulp bij administratie, hulp van vrijwilligers) en verwijzen als intermediairs inwoners door naar de gemeente om een aanvraag te doen voor de verschillende regelingen. Enkele gecontracteerde organisaties verzorgen beschermingsbewind, budgetbeheer en specifieke taken op het gebied van schuldhulpverlening. Zowel de ambtelijke organisatie als maatschappelijke organisaties beschrijven Schagen als een ruimhartige en sociale gemeente waar veel aandacht is voor armoede en minima. Zij benoemen onder andere de hoeveelheid voorzieningen, het integrale beleidskader en aanpak, de korte lijnen binnen de gemeente, vroegsignalering en de samenwerking met diverse (maatschappelijke) organisaties als positieve punten binnen de uitvoering. Uit dit onderzoek blijkt dat het contact met de maatschappelijke organisaties die actief zijn op het gebied van armoedebestrijding beter is geworden in de afgelopen twee jaren. De lijnen zijn kort met onder andere Humanitas, Wonen Plus Welzijn, MEE & De Wering en de Voedselbank.

De genoemde reden hiervoor is dat de nieuwe beleidsmedewerker armoede en schulden goede contacten met de organisaties onderhoudt. In het verleden waren er vanuit de maatschappelijke organisaties wel een aantal punten van kritiek, namelijk dat een aantal van hen moest ‘vragen om werk’. Zij geven aan dat zij ook veel voorliggend werk kunnen doen, waardoor bijvoorbeeld consulenten van de wijkteams zich kunnen richten op zwaardere hulpvragen van inwoners. De gemeente Schagen heeft hier gehoor aan gegeven en in de afgelopen tijd is deze situatie verbeterd. De verschillende partijen weten elkaar beter te vinden en inwoners door te verwijzen wanneer een organisatie iemand niet kan helpen. Dit is een bevestiging van de korte(re) lijnen tussen gemeente en de maatschappelijke organisaties. Ook het contact met de Adviesraad Sociaal Domein wordt als prettig ervaren. Deze wordt betrokken bij de invulling van het beleid en geeft waar nodig advies. Het contact tussen de adviesraad en de ambtelijk betrokkenen wordt als goed betiteld.

Monitoring, sturing en rol raad Een punt van aandacht wat al enige jaren bij de gemeente Schagen op de agenda staat is de ondermaatse kwaliteit van het datamanagement en monitoring op basis van deze data. Een vorig rekenkameronderzoek uit 2021 naar schuldhulpverlening kaartte dit probleem al aan. Sinds die tijd lijkt er (te) weinig te zijn gebeurd om de monitoring en sturing aan te pakken. Hoewel zaken als het bereik van verschillende regelingen inzichtelijk kunnen worden gemaakt, zijn er problemen met de monitoring rond de capaciteit, met de invoering van data in systemen als ook met het gebruiken van de systemen om sturingsinformatie te genereren. Een deel van de problemen worden aangepakt door de gemeente, door het aanstellen van een gegevensbeheerder en het doorvoeren van een eenduidige werkwijze bij de gegevensinvoer.

in Schagen

8 van 45

Tegelijkertijd moet geconcludeerd worden dat de problemen die in 2021 al bekend waren pas laat zijn aangepakt. Dat betekent dat er voor lange tijd sturing bleef plaatsvinden op basis van persoonlijke affiniteit en interesse van medewerkers, omdat men geen inzicht had in data op het gebied van armoede. Doordat de monitoring (te) ongestructureerd en van onvoldoende kwaliteit is, is sturingsinformatie meer dan gewenst afhankelijk van de goede onderlinge contacten tussen de gemeente en maatschappelijke organisaties en de kennis van individuele medewerkers. Ook maakt het ontbreken van gegevens het niet goed mogelijk een probleemanalyse te maken, doelgroepen te identificeren en (mogelijke) veranderingen in hun situatie bij te houden. Ondanks dat er geen acute problematiek is en er wel besluiten kunnen worden genomen om het beleid te verbeteren, maakt de onvolwassenheid van de monitoring en sturing het geheel kwetsbaar. Bij personele wisselingen gaat mogelijk kennis verloren en daarmee ook het beeld van behaalde resultaten en de mogelijkheid om bij te sturen wanneer dit nodig is. Hoewel het sociaal domein niet altijd in cijfers en data te vangen is, en het ook niet wenselijk is om volledig te sturen op basis van getallen, is een hogere volwassenheid van het systeem wenselijk om ook de verantwoordingscyclus richting de raad te verbeteren.

Dit moet sturing op basis van incidenten, ongefundeerde vermoedens of landelijke ontwikkelingen die niet per definitie van toepassing zijn op de situatie in Schagen voorkomen. Uit het vorige rekenkameronderzoek is gebleken dat de raad onvoldoende zicht en grip had op de resultaten van de schuldhulpverlening. In deze nieuwe raadsperiode, en mede door de bevindingen van het huidige rekenkameronderzoek, is het aannemelijk dat de huidige raadsleden niet meer grip ervaren dan voorheen. In het gesprek met raadsleden kwam ook naar voren dat zij graag meer willen weten wat er voorhanden is voor minima in Schagen. De behoefte bestaat aan meer inzicht in de groepen die met bestaansonzekerheid te maken hebben.

Resultaten beleid Voor de resultaten van het beleid kijken we naar het bereik van de verschillende regelingen en de resultaten van de inwonerenquête die voor dit onderzoek is uitgezet. Doordat de herijking van het minimabeleid eind 2023 plaatsvond, is het moeilijk om op dit moment al de effecten van het nieuwe Meedoenbudget vast te stellen. Het is onduidelijk of de inwoners het nieuwe Meedoenbudget al (voldoende) kennen. Hierdoor is het moeilijk om te bepalen of de doelen, zoals het vergroten van het bereik, behaald worden. Initiatieven zoals de Geldgids zijn ook van recente datum (oktober 2024), waardoor het effect waarschijnlijk pas over enige tijd zichtbaar zal zijn. Wel concluderen we dat de gemeente Schagen met de herijking van het minimabeleid tegemoet komt aan de wensen die leven onder de inwoners en dat op basis van de aanwezige gegevens logische en navolgbare keuzes zijn gemaakt met de herijking. Uit het inwoneronderzoek dat is gehouden blijkt dat een ruime meerderheid van de inwoners de ondersteuning die zij krijgen waardeert. Als mensen de weg eenmaal weten te vinden, worden zij in de regel goed geholpen door de gemeente (blijkt uit een cliëntervaringsonderzoek uit 2022). Zij zien verbeterpunten in de toegankelijkheid en de bekendheid van de verschillende regelingen.

Dit is in lijn met de conclusies die de gemeente Schagen zelf al heeft getrokken in de herijking van het minimabeleid, namelijk dat het bereik vergroot kan worden en dat de inkomensnormen geharmoniseerd moeten worden voor meer duidelijkheid. Een opvallende uitkomst is dat zelfs inwoners die al gebruik maken of hebben gemaakt van een regeling en/of de bijstand niet alle

in Schagen

9 van 45

regelingen kennen. Daarnaast lijkt het erop dat veel mensen (mogelijk) onterecht inschatten dat ze niet in aanmerking komen voor hulp. Als we kijken naar welke cijfers wel beschikbaar zijn, namelijk de cijfers genoemd in de herijking van het minimabeleid, dan valt op dat het bereik van het voormalige Geluksbudget en Ouderenbudget laag was (respectievelijk 6% en 1%). Als we de bereikcijfers naast de doelen van het Integraal Beleidskader leggen, dan zien we dat het bereik bij de Meedoenregelingen (Kindpakket en Ouderenbudget) achterblijven, al is het bereik van het Kindbudget in 2023 wel percentueel gegroeid, ondanks dat de groep potentiële gebruikers ook is gegroeid. Met name het Ouderenbudget lijkt vrijwel onbekend bij de doelgroep. Dit zou onder meer komen door onduidelijkheid bij de inwoners over de eisen om een aanvraag te kunnen doen. Deze constatering sluit aan bij de bevindingen uit het inwoneronderzoek. Bovendien was het de vraag of met het Geluksbudget ook de juiste personen werden bereikt. Het nieuwe Meedoenbudget lijkt beter aan te sluiten op wensen van de inwoners, namelijk een bredere insteek van het budget en een vereenvoudigde toegang. De geïntroduceerde Geldgids moet een verdere impuls geven aan het bereik. Tot slot benoemen wij nog de resultaten van de schuldhulpverlening. Met name de genoemde successen door de vroegsignalering zijn daarbij het vermelden waard.

Vroegsignalering is sinds 2021 verplicht voor gemeenten. Het wijkteam ontvangt een signaal vanuit woningcorporaties of nutsbedrijven als er sprake is van een betaalachterstand. Er wordt vervolgens een benaderingswijze opgesteld om contact op te nemen bij de betreffende inwoner. Hierdoor worden schulden sneller ontdekt, waardoor problematiek (relatief) overzichtelijk blijft en mensen korter in de schuld zitten. Ook kan er sneller doorverwezen worden naar informatie en advies, om de kans op recidive zo veel mogelijk te voorkomen. Bij grotere schuldenproblematiek komt men hier niet altijd aan toe omdat eerst de ergste schuldenproblematiek verholpen moet worden voordat aan een verbetertraject kan worden begonnen. Deze aantallen zijn, volgens gesproken medewerkers, kleiner dan voorheen, wat het succes van deze aanpak onderschrijft.

Hoofdconclusie 1

Lukt het de gemeente Schagen om de beschikbare middelen voor armoede doeltreffend en doelmatig in te zetten, worden de huishoudens in (dreigende) armoede bereikt en is de aanpak effectief?

Als wij de bovenstaande bevindingen samenvatten dan heeft de gemeente Schagen duidelijke afwegingen en logische keuzes in het minimabeleid gemaakt. Er is gekozen om, met de beschikbare middelen, voor inwoners het aanvragen van regelingen te vereenvoudigen en daarmee ook het bereik te vergroten. Hoewel de effecten op het moment van schrijven nog niet goed aantoonbaar zijn, sluiten gemaakte keuzes in het beleid aan bij wensen van inwoners en signalen van maatschappelijke organisaties. Over de hoogte van de inkomensnormen kan een politieke discussie gevoerd worden, maar de keuze voor 120% van het wettelijk sociaal minimum is mede gemaakt op basis van de beschikbare middelen. De herijking van het minimabeleid is daarmee een navolgbaar, doordacht en onderbouwd stuk. Ook de werkwijze rond vroegsignalering leidt er toe dat betalingsachterstanden sneller worden opgemerkt en problematische schulden vaker worden voorkomen dan voorheen. De goede contacten en korte lijnen met de maatschappelijke organisaties dragen hier ook aan bij, doordat

in Schagen

10 van 45

zij bij een betalingsachterstand snel hun (vooral preventieve) aanbod kunnen inzetten. Daarom is het belangrijk goed contact te houden met de maatschappelijke organisaties om problemen bij de doelgroepen te signaleren en bereikbaar te blijven voor inwoners. Het doel uit de herijking van het minimabeleid, namelijk de versterking van de randvoorwaarden, is daarmee een belangrijk voornemen. Hoe dit precies vorm moet krijgen is (nog) niet in detail uitgewerkt. Een uitwerking hiervan kan de raad ook het gewenste inzicht geven in hoe het armoede- en minimabeleid doorwerkt naar de praktijk. Tegelijk volgen uit dit onderzoek ook enkele kwetsbaarheden. De informatiehuishouding en monitoring van de gemeente is – zoals ook al eerder aangetoond in onderzoek van deze rekenkamer – nog onvoldoende op orde. Hierdoor is er een beperkte probleemanalyse en is op basis van data en gegevens een beperkt inzicht voorhanden. Dit gecombineerd met een beleidsarme aanpak zorgt er voor dat kennis van dit domein bij enkele individuen belegd is. Bij personele wisselingen kan dit er mogelijk voor zorgen dat deze kennis verloren gaat. Dit heeft met name consequenties voor de verantwoordingscyclus: de onvolwassenheid van de systemen zorgen er voor dat resultaten niet voldoende met data en gegevens ondersteund kunnen worden, waardoor een gevoel van grip ontbreekt in de raad.

Aanbevelingen aan de raad 1

Aanbevelingen aan het college 3

Verbeter de volwassenheid van monitoring en sturing op basis van data en gegevens om de verantwoordingscyclus te verbeteren. Zorg dat een probleemanalyse op dit thema wordt uitgevoerd, waardoor de verantwoordingscyclus kan worden versterkt en uiteindelijk de effectiviteit van het beleid wordt vergroot. Kijk of met deze probleemanalyse bepaalde doelgroepen beter in beeld komen (statushouders, werkende armen) waardoor sneller geanticipeerd kan worden op maatschappelijke ontwikkelingen. Beschrijf duidelijker welke activiteiten binnen minimabeleid gedaan worden, zodat het beleid ook makkelijker geëvalueerd kan worden en doelen als ‘randvoorwaarden versterken’ meetbaar worden.

in Schagen

11 van 45

Nota van bevindingen

in Schagen

12 van 45

Inleiding

1.1

Aanleiding

De rekenkamer Schagen heeft besloten tot een onderzoek naar bestaanszekerheid in de gemeente Schagen. Ipsos I&O onderzocht samen met, en in opdracht van, de rekenkamer het bereik, de doelmatigheid en doeltreffendheid van het armoede- en minimabeleid in de gemeente. Daarnaast keken we waar er verbeterpunten liggen.

1.2

Hoofdvragen

De twee hoofdvragen van het onderzoek zijn: 1. Lukt het de gemeente Schagen om de beschikbare middelen voor armoede doeltreffend en doelmatig in te zetten, worden de huishoudens in (dreigende) armoede bereikt en is de aanpak effectief? 2. Welke verbeterpunten zijn er voor de gemeente Schagen? Er zijn deelvragen opgesteld ten aanzien van beleid, uitvoering, monitoring, effecten, doelbereik en de rol van de raad. Dit is vervolgens vertaald naar een beleidstheorie die de rode draad vormde voor de uitvoering van het onderzoek, zoals bij het opstellen van de gespreksleidraden. Een volledig overzicht van alle deelvragen en de beleidstheorie staat in bijlage A2.

1.3

Methoden

Voorbereiding Het onderzoek startte met een kick-off en het vaststellen van het normenkader. Het normenkader staat in bijlage A1. Tijdens de voorbereiding is contact gelegd met de ambtelijke organisatie van de gemeente en zijn afspraken gemaakt over aan te leveren documenten, de te interviewen personen en het afnemen van de enquête.

Gegevensverzameling De resultaten in dit rapport zijn verkregen uit 1) deskresearch, 2) interviews en groepsgesprekken met ambtelijk betrokkenen, raadsleden en maatschappelijke stakeholders en 3) een enquête; bestaande uit een straatenquête en een online enquête onder inwoners die gebruikmaken van ondersteuning van de gemeente. • Deskresearch Het onderzoek startte met het analyseren van aangeleverde beleidsdocumenten, P&C-stukken, onderzoeken, evaluaties en beschikbare monitoringsinformatie. Hiermee is een eerste beeld verkregen van het beleid, de gestelde doelen, ambities en betrokken maatschappelijke organisaties. Een volledig overzicht van de bestudeerde documenten staat in bijlage A4. • Interviews met ambtelijke betrokkenen en maatschappelijke stakeholders In totaal is met 16 ambtelijke betrokkenen en (medewerkers van) maatschappelijke organisaties gesproken. Vooraf ontvingen de deelnemers een lijst met (mogelijke) gespreksonderwerpen. Van ieder interview is een gespreksverslag gemaakt. Deze zijn na afloop aan de betrokkenen voorgelegd, ter controle op volledigheid en juistheid. De lijst met geïnterviewde personen staat opgenomen in bijlage A5.

in Schagen

13 van 45

• Enquêteonderzoek onder 168 inwoners (minima) Het enquêteonderzoek is uitgevoerd via een straatenquête en een online vragenlijst onder inwoners die bekend zijn bij de gemeente Schagen. De vragenlijst ging over de mate van rondkomen, de bekendheid met minimaregelingen, ervaringen met het aanvraagproces en ondersteuning van de gemeente. In overleg met de ambtelijk contactpersonen zijn locaties bepaald waar de kans groter is waar de doelgroep – inwoners met een kleinere portemonnee komen. Twee straatenquêteurs van Ipsos I&O waren op vijf dagen op verschillende locaties in Schagen aanwezig om een korte vragenlijst af te nemen of deze uit te delen zodat inwoners deze later (kosteloos) terug konden sturen. Enquêteren vond plaats op 25, 26 en 27 september en op 9 en 10 oktober. Er zijn enquêtes uitgedeeld bij de kringloopwinkel, de Voedselbank, Wonen Plus Welzijn en op straat bij de markt en enkele winkelcentra. In totaal vulden 87 inwoners de vragenlijst in. Daarnaast zijn vragenlijsten verstuurd, via e-mail, naar inwoners die bekend zijn bij de gemeente Schagen. Dit zijn vooral inwoners met een bijstandsuitkering, die mogelijk ook gebruik maken van een andere regeling. Na de uitnodiging zijn nog twee herinneringen gestuurd. Uiteindelijk vulden 81 inwoners op deze manier de vragenlijst in. Dit is een respons van 12 procent.

Dit is, gezien de ingezette methode en de afzender (niet de gemeente Schagen), een realistisch responspercentage. In totaal vulden dus 168 inwoners de vragenlijst in. Met de resultaten kan een indicatief beeld worden gegeven in hoeverre inwoners bekend zijn met (andere) ondersteuning van de gemeente Schagen, waar zij tegenaanlopen in het aanvraagproces en hoe de ondersteuning hen helpt in het dagelijks leven. • Gesprekken met de raad en de portefeuillehouders Tot slot is een groepssessie met raadsleden en een interview met de portefeuillehouder gehouden. Aan raadsleden is hun visie op het armoede- en minimabeleid gevraagd en waar knelpunten liggen. Bij de portefeuillehouder zijn de eerste bevindingen voorgelegd en is ook de visie op het onderwerp aan bod gekomen.

1.4

Leeswijzer

In deze nota van bevindingen beschrijven wij in hoofdstuk 2 het beleid. Daarin wordt ingegaan op de landelijke wet- en regelgeving, ambities, doelen en doelgroepen (inclusief aantallen). Vervolgens behandelt hoofdstuk 3 de uitvoering van het beleid in de praktijk. Tot slot gaat hoofdstuk 4 in op de monitoring en de behaalde resultaten van het gevoerde beleid. In de bijlage staat het normenkader, waarbij via kleuren per norm staat aangegeven in hoeverre de gemeente voldoet aan het criterium.

in Schagen

14 van 45

Beleid

In dit eerste hoofdstuk kijken we naar de lokale inrichting van het beleid en de ambities, doelstellingen, doelgroepen en de aanwezigheid van een probleemanalyse. Ook kijken we hoe overkoepelend beleid vertaald is naar een uitvoeringsplan.

2.1

Landelijke opdracht aan gemeenten

Taken gemeenten vervat in wetgeving, (landelijke) programma’s en samenwerking Gemeenten spelen een grote rol in de armoedebestrijding en schuldhulpverlening. Naast het uitvoeren van taken die in landelijke wetgeving is vastgelegd zoals de Participatiewet, de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening en tijdelijke maatregelen zoals het Noodfonds Energie krijgen gemeenten veel beleidsvrijheid om de aanpak van armoede en schulden vorm te geven. Enkele beleidskeuzes die gemeenten hebben: 1 Voeren van een ruimhartig beleid: hoogte van inkomen dat bepalend is om aanspraak te kunnen maken op regelingen 2 Rol van de gemeente: meer zelf organiseren of aan maatschappelijke organisaties overlaten; 3 Specifieke doelgroepen: aandacht voor specifieke doelgroepen of beleid voor alle inwoners. Hieronder volgt een beknopt overzicht van de geldende wettelijke kaders, landelijke regelingen en voorbeelden van voorzieningen die er zijn voor minima. Dit is overigens een niet-uitputtende lijst. Bestrijding van armoede vraagt veelal om een integrale aanpak, waarbij andere (lokale) wet- en regelgeving binnen het sociaal domein ook van toepassing is. In dit onderzoek richten wij ons met name op de regelingen specifiek gericht op minima. Bijlage A6 bevat een overzicht van alle regelingen die er voorhanden zijn in de gemeente. Verplichtingen uit landelijke wetgeving

Aanvullende initiatieven en (tijdelijke) regelgeving

Participatiewet, inclusief inkomensregelingen

(Tijdelijke) koopkrachtmaatregelen en coronamaatregelen

Bijstandsuitkering, Individuele Inkomenstoeslag,

Rijksoverheid

Bijzondere Bijstand, studietoeslag, kwijtschelding

(Tijdelijk) Noodfonds Energie (koopkracht), TOZO/TONK

gemeentelijke belastingen, collectieve

(coronamaatregelen).

ziektekostenverzekering, tegemoetkoming kosten kinderopvang op basis van medische indicatie Wet gemeentelijke schuldhulpverlening

Kortingen sport, cultuur en meedoen

Vroegsignalering van schulden en

Meedoenbudget (18+), Meedoenbudget (65+) en Kindpakket,

betalingsachterstanden, schuldhulpverlening.

maar ook landelijke organisaties. Uitgifte van voedsel en spullen O.a. Voedselbank, Kledingbank. Vrijwilligersorganisaties, kerken en maatschappelijke ondersteuning O.a. Humanitas, schuldhulporganisaties, welzijnsorganisaties, kerken. Deelname aan programma’s gericht op integrale aanpak armoede, schulden en/of meedoen O.a. Schouders eronder, Kansrijke Start, Alliantie Kinderarmoede.

in Schagen

15 van 45

Vanuit Rijksoverheid veel aandacht voor bestrijding kinderarmoede Specifieke aandacht binnen de armoedebestrijding is er vaak voor bestrijden van kinderarmoede. Naast dat er veel voorzieningen gericht zijn op ‘meedoen’ van kinderen aan de samenleving, onder andere verzorgd door landelijke organisaties als Stichting Leergeld, Jeugdfonds Sport & Cultuur en Jarige Job, is bestrijding van kinderarmoede ook een belangrijk speerpunt van de Rijksoverheid en het kabinet. Het kabinet stelt elk jaar € 100 miljoen beschikbaar om kinderarmoede tegen te gaan. Hiervan gaat € 85 miljoen naar de gemeenten. Het geld kan gebruikt worden voor bijvoorbeeld schoolspullen, sporten, muziekles en schoolreisjes.

2.2

Inrichting beleid in Schagen

Beleid vervat in Integraal Beleidskader Sociaal Domein en herijking minimabeleid in 2023 Zoals hierboven genoemd hebben gemeenten vrijheid om het armoede- en schuldenbeleid in te richten, naast het uitvoeren van verplichte landelijke taken. Uit de deskresearch en bestudering van de beleidsdocumenten komt deze vrijheid goed naar voren in de benadering van de gemeente Schagen. Dit is onder meer te zien aan de herijking van het minimabeleid in 2023. De twee belangrijkste ‘bouwstenen’ van het armoede- en minimabeleid zijn: 1 Het Integraal Beleidskader Sociaal Domein 2021 – 2025; 2 De herijking van het minimabeleid in 2023. Het Integraal Beleidskader Sociaal Domein (hierna: beleidskader) is het overkoepelende beleidskader voor het beleid van het sociaal domein in Schagen. Het document bevat de uitgangspunten waaruit de gemeente Schagen werkt, hoe de toegang naar het sociaal domein is geregeld en wat de ambities op verschillende terreinen zijn. Ook wordt in de inleiding summier aangegeven wat de uitdagingen zijn in het sociaal domein en wat dit betekent voor de gemeentelijke dienstverlening, zonder dat hierover in veel detail wordt getreden. Er worden vijf inhoudelijke terreinen nader uitgewerkt, namelijk: 1 Het preventieve aanbod; 2 Werk en participatie; 3 Gezond en veilig opgroeien; 4 Wonen in een veilige en gezonde omgeving; 5 Inkomen en schulden.

Voor het armoede- en minimabeleid is dit laatste inhoudelijke onderdeel het meest relevant. De gemeente introduceert het beleid als volgt: “Voor de inwoners financiële hulp nodig hebben, omdat ze het anders niet redden, blijven er in het kader van het armoedebeleid en bijzondere bijstand een aantal voorzieningen voorhanden. Ook hierbij leggen wij het accent op de voorkant van de keten: zoveel mogelijk aandacht voor preventie en een goede informatievoorziening en communicatie over de mogelijkheden. Hierbij sluiten wij aan op de behoeften en het bereiken van de verschillende doelgroepen. Voor de mensen die het echt niet redden is er de ondersteuning van de Voedselbank en het Noodfonds1.”

Let op: Men bedoelt hier het Noodfonds Schagen en niet het Tijdelijk Noodfonds Energie van de Rijksoverheid.

in Schagen

16 van 45

In dit hoofdstuk zijn ook direct de uitvoerende taken verwerkt als ambities. Een specifiek uitvoeringsplan of uitvoeringsagenda kent de gemeente niet voor dit beleidsterrein. Het overkoepelende doel voor het armoede- en minimabeleid is dat inwoners financieel en sociaal maatschappelijk zelfredzaam zijn (of dat worden) en waar mogelijk werken. Voor inwoners die dit (tijdelijk) niet redden zijn er verschillende regelingen en vangnetten die beschreven (en uitgevoerd) worden. Op inkomensgebied is dit vanuit de gemeente onder andere de (bijzondere) bijstand en collectieve ziektekostenverzekering. Daarnaast zorgen het Noodhulpfonds en de Voedselbank voor een aanvullend vangnet. Op het gebied van meedoen aan de samenleving is het mogelijk om voor kinderen, volwassenen en ouderen een vergoeding van €350 aan te vragen, bijvoorbeeld voor deelname aan sport en cultuur. Tot slot worden activiteiten op het gebied van schuldhulpverlening beschreven. Een overzicht van de benoemde ambities ten aanzien van inkomen staan hieronder opgenomen. Over de activiteiten die volgen uit deze ambities meer in het volgende hoofdstuk. Tabel 2.1 Overzicht ambities ten aanzien van inkomen en armoede Nr.

Doelen Schagen inkomen (Integraal Beleidskader Sociaal Domein, 2021, hoofdstuk 8)

Wij informeren en stimuleren je om geld te reserveren. Alle aanvragen bijzondere bijstand toetsen wij op rechtmatigheid.

Als je een laag inkomen hebt, heb je een geschikte zorgverzekering die aansluit op jouw behoefte. De door ons geboden collectieve zorgverzekering is één van de mogelijkheden.

Jij als ouder(s) met kinderen met een inkomen dat fluctueert tussen de bijstandsnorm en 110% van de bijstandsnorm, weten we te bereiken met het Kindpakket.

Jij als 65-plusser met een inkomen van maximaal 110% van de van toepassing zijnde bijstandsnorm, weten we te bereiken met een Meedoenbudget voor 65-plussers.

Jij hebt dagelijkse drie gezonde maaltijden en een dak boven je hoofd. Als jij voldoet aan de landelijke criteria om in aanmerking te komen voor een voedselpakket en jij wilt een pakket, dan ontvang jij deze.

Herijking van het minimabeleid in 2023 Het Integraal Beleidskader Sociaal Domein bevat op hoofdlijnen het doel, de ambities en (summier) de uitdagingen op het gebied van inkomen en schulden. Doelgroepen worden hierin wel beschreven, maar een probleemanalyse (volledig of per doelgroep) is niet aanwezig. Er is tot op zekere hoogte inzicht in de omvang van de doelgroepen. Wensen van deze doelgroepen zijn in kaart gebracht door signalen van wijkteamconsulenten op te halen. Een uitgebreid onderzoek is niet uitgevoerd. In 2023 is besloten om over te gaan tot een herijking van het minimabeleid. De notitie die volgde uit deze herijking geeft een vollediger beeld van het gemeentelijk minimabeleid van Schagen. Er is aandacht voor de samenhang met het beleidskader, verschillende doelgroepen (aantallen en bereik van regelingen), recente ontwikkelingen (o.a. energiecrisis) en de financiële impact van de voorgestelde wijzigingen. Het coalitieprogramma, de conclusies uit de evaluatie van het Geluksbudget (uit 2021), de uitwerking van diverse moties uit de raad en veranderd Rijksbeleid zijn aanleiding geweest om een deel van het minimabeleid te herzien. Uit deze evaluatie kwam bijvoorbeeld naar voren dat het Geluksbudget onvoldoende aansloot bij het doel en de behoeften van inwoners.

In de gemeenteraad was een motie ingebracht om de inkomensnorm voor minimaregelingen te verhogen naar 130% en de vermogenstoets te laten vervallen.

in Schagen

17 van 45

Het doel was van de herijking was een duidelijker, overzichtelijker en laagdrempeliger minimabeleid. Dit is gedaan op drie manieren: 1) Het Geluksbudget is vervangen door het Meedoenbudget. Bij het Geluksbudget moesten aanvragers aantonen dat zij in een sociaal isolement zitten en dat de aanvraag helpt dit te doorbreken. Dit lukte niet iedere aanvrager, terwijl de noodzaak voor deelname aan activiteiten wel aanwezig was. Ook voor de uitvoering was het lastig om de mate van het sociale isolement te beoordelen. Het Meedoenbudget heeft deze eisen versoepeld. Deze gaat er vanuit dat inwoners met een laag inkomen onvoldoende middelen hebben voor activiteiten en biedt sneller toegang tot deze activiteiten. Het bedrag wat aangevraagd kan worden is verlaagd van 500 euro naar 350 euro. 2) De inkomensnormen voor de verschillende regelingen zijn geharmoniseerd. Deze zijn op 120% bepaald, uitgezonderd de collectieve ziektekostenverzekering, die op 130% staat. Dit is gedaan om de duidelijkheid voor inwoners te vergroten. Het moet met deze eisen duidelijker worden waar inwoners wel en geen recht op hebben. In het verleden varieerde de inkomenseis tussen de 110% en 130% voor de verschillende regelingen. Zo was de eis 130% voor het Geluksbudget, maar 110% voor het Kindbudget. Dit leidde tot onduidelijkheid bij inwoners. 3) Versterken van de randvoorwaarden voor het minimabeleid.

Waaronder het vergroten van het bereik van de regelingen. Onder andere door de informatievoorziening te bundelen, de wijkteams, raadslieden en andere maatschappelijke organisaties beter te positioneren en bestaande cliënten beter te wijzen op aanvullende inkomensondersteuning.

Schuldhulpverlening en vroegsignalering uitgevoerd door consulenten gemeente Schuldhulpverlening aan inwoners bestaat uit twee taken voor gemeenten. Zij zijn enerzijds verplicht om inwoners te helpen met schulden die inwoners zelf niet kunnen oplossen. Wanneer een inwoner aan de voorwaarden voldoet starten gemeente en inwoner een minnelijk traject. Anderzijds hebben gemeenten sinds 1 januari 2021 een wettelijke taak met vroegsignalering van schulden, door de gewijzigde Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs). Dit houdt in de praktijk in dat wanneer organisaties als woningstichtingen, zorgverzekeraars en nutsbedrijven een betalingsachterstand van een inwoner opmerken, zij dit als signaal doorgeven aan de gemeente. Het is vervolgens aan de gemeente om na te gaan of hulp aan deze inwoner noodzakelijk is. Doel is preventiever op te treden en schulden op te sporen voordat deze uit de hand lopen. In het beleidskader staan de ambities ten aanzien van schulden en vroegsignalering weergegeven. Zie hiervoor de tabel hier op de volgende pagina. Tabel 2.2 Overzicht ambities ten aanzien van schulden Nr.

Doelen Schagen schuldhulpverlening (Integraal Beleidskader Sociaal Domein, 2021, hoofdstuk 8)

Voorkomen is beter dan genezen. Naast de inzet op trajecten van schuldhulpverlening richten wij ons op preventie en vroegsignalering.

Wij verbreden het preventief aanbod gericht op de verschillende doelgroepen.

In een zo’n vroeg mogelijk stadium (vroegsignalering) - als jij een betalingsachterstand hebt van 2 maanden – krijgen wij een signaal van energie en waterleveranciers en de Wooncompagnie over je betalingsachterstanden.

Voor 1 juli 2021 hebben wij een proces van vroegsignalering opgezet en ingericht. Dit proces moet ertoe leiden dat wij sneller en beter hulp kunnen verlenen waardoor wij het hebben van schulden uit de taboesfeer halen.

in Schagen

18 van 45

2.3

Armoede in cijfers

Kleine, maar saamhorige gemeente De gemeente Schagen wordt in de interviews geschetst als relatief klein en gemiddeld, met veel eigenschappen van een dorpse gemeente. Ook als men kijkt naar de aanwezigheid van bijzondere doelgroepen, zoals statushouders. Er zijn veel verschillende kernen waar sprake is van veel saamhorigheid, waar inwoners elkaar gemakkelijk kunnen bereiken. Hierdoor is er ook veel bereidwilligheid elkaar te ondersteunen als dat nodig is, waardoor men ook niet altijd een beroep op de gemeente of maatschappelijke organisaties doet.

Gemeente brengt doelgroep in kaart met behulp van CBS cijfers Om de omvang van de doelgroep van het armoede- en minimabeleid in kaart te brengen maakt de gemeente gebruik van het CBS Urban Data Center. In de notitie met de herijking van het minimabeleid is een inschatting gemaakt van de omvang van de doelgroepen in 2023. Tabel 2.3 Overzicht omvang doelgroep minimaregelingen Schagen Voorziening

Potentiële deelnemers

(oude norm, inclusief %)

(nieuwe norm, 120%)

Individuele inkomenstoeslag

900 (115%)

1.100

Kindpakket

430 (110%)

554

Geluksbudget (nu: Meedoenbudget)

2.300 (130%)

1.800

Ouderenbudget

600 (110%)

900

Collectieve ziektekostenverzekering

2.300 (130%)

1.800

Aantal huishoudens in armoede in Schagen licht afgenomen Met behulp van gegevens van CBS Statline kan de omvang van de lagere inkomensgroepen in Schagen cijfermatig in beeld gebracht worden. Hierbij maken we gebruik van zowel de oude rekenmethode, als de nieuwe. Tabel 2.4 geeft het aantal huishoudens dat in armoede leeft weer, volgens de oude rekenmethode die gebruikt is voor de cijfers tot en met 2022. In Schagen is het aantal huishoudens dat op het sociaal minimum leeft en in de inkomensgrenzen daarboven (licht) afgenomen. De groep met het laagste inkomen daalde van met ongeveer 100 huishoudens van +- 900 naar +- 800. De groepen met een inkomen tot respectievelijk 120% en 130% van het minimum werden met een vergelijkbaar aantal kleiner. Tabel 2.4 Overzicht aantal huishoudens naar inkomensgrens in Schagen 101%

110%

120%

130%

Schagen (2022)

800

1.400

1.800

2.200

2021

800

1.400

1.800

2.200

2020

900

1.400

1.900

2.400

2019

900

1.400

1.900

2.300

Armoede in aantal personen ook afgenomen sinds 2019 Tabel 2.5 geeft het aantal personen weer dat in armoede leeft. In Schagen is het aantal personen in 2022 ten opzichte van de drie jaar daarvoor licht afgenomen. We zien op alle inkomensgebieden een daling van het aantal personen.

in Schagen

19 van 45

Tabel 2.5 Aantal personen op % sociaal minimum 101%

110%

120%

130%

Schagen (2022)

1.200

2.000

2.600

3.200

2021

1.300

2.100

2.700

3.400

2020

1.400

2.200

2.900

3.600

2019

1.400

2.100

2.800

3.600

Nieuwe meetmethode: Schagen behoort tot gemeenten met ondergemiddelde armoede In onderstaande figuur staan de meest recent beschikbare cijfers over het armoedepercentage per gemeente weergeven. Dit is op basis van de nieuwe meetmethode om armoede te berekenen2. Te zien is dat het percentage armoede in Schagen relatief laag is ten opzichte van omliggende gemeenten en het Nederlands gemiddelde. Figuur 2.1 Relatief aantal huishoudens op % sociaal minimum in 2023

Gemeente

Schagen

Hollands Kroon

Den Helder

Bergen (NH)

Alkmaar

Nederland

% armoede

1,7%

2,2%

2,8%

2,2%

2,9%

3,1%

Ongeveer 200 tot 300 kinderen op laagste inkomensgrens in Schagen De volgende tabel geeft het aantal minderjarige kinderen weer dat in armoede leeft. We zien een lichte afname van het aantal minderjarige kinderen op 120% en 130% van het sociaal minimum. Het aantal kinderen op het sociaal minimum is min of meer gelijk gebleven.

In 2024 heeft het CBS een nieuwe methode gepresenteerd voor het meten van armoede in Nederland, waarbij niet alleen inkomen maar ook vermogen en werkelijke uitgaven aan wonen en energie worden meegenomen. Deze aanpak resulteert in lagere armoedecijfers en biedt een nauwkeuriger beeld van de financiële situatie van huishoudens. Meer informatie is hier te vinden: https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/42/nieuwe-armoedemeting-540-duizend-mensen-arm-in-2023

in Schagen

20 van 45

Tabel 2.6 Aantal minderjarige kinderen op % sociaal minimum 101%

110%

120%

130%

Schagen (2022)

200

300

400

2021

300

400

500

2020

200

400

500

600

2019

200

400

500

600

Jaarlijks €9 miljoen begroot voor inkomensregelingen, vergelijkbaar met Hollands Kroon Kijkend naar de uitgaven voor inkomensregelingen (taakveld 6.3) valt op dat Schagen een ongeveer vergelijkbaar bedrag per inwoner begroot als buurgemeente Hollands Kroon. De begrote kosten per inwoner liggen iets hoger in Schagen. De gemeente Bergen begroot relatief gezien nog iets meer per inwoner dan Schagen en Hollands Kroon. Tabel 2.7 Financiën inkomensregelingen van Schagen en twee regiogemeenten in 2023 (bron: waarstaatjegemeente.nl) Schagen

Hollands

Bergen

Kroon

(NH)

Begrote lasten inkomensregelingen 2023 (taakveld 6.3) (€1.000)

9.059

8.859

6.772

Begrote lasten inkomensregelingen per inwoner (€1.000)

0.19

0.18

0.23

Begrote lasten inkomensregeling per personen op 101% van het

7.55

6.8

7.52

3.48

3.16

3.76

Inwoners

47.744

49.522

29.932

Gemiddeld inkomen per inwoner (€)

€30.200

€29.000

€35.900

Aantal personen op 101% van sociaal minimum

1.200

1.300

900

Aantal personen op 120% van sociaal minimum

2.600

2.800

1.800

wettelijk sociaal minimum (€1.000) Begrote lasten inkomensregeling per personen op 120% van het wettelijk sociaal minimum (€1.000)

in Schagen

21 van 45

Praktijk en uitvoering

In dit tweede hoofdstuk kijken we naar de wijze waarop het beleid achter armoedebestrijding en schuldhulpverlening doorwerkt naar de praktijk.

3.1

Overzicht ondersteuning in Schagen

Beschikbare ondersteuning voor minima Als we kijken naar activiteiten die vallen onder armoede- en minimabeleid dan zijn er grofweg vier verschillende vormen van ondersteuning te onderscheiden. Dit zijn: 1 Directe inkomensondersteuning en uitgifte van goederen; 2 Signaleren van – en helpen bij – schulden; 3 Ondersteuning bij thuisadministratie en op orde brengen financiële zaken; 4 Ondersteuning om meedoen aan de samenleving te bevorderen. De eerste twee onderdelen zijn vervat in de wettelijke taken van een gemeente. De andere twee onderdelen hebben raakvlakken met het sociaal domein. Een gemeente heeft hier meer beleidsvrijheid en wordt daarbij ook vaak ondersteund door maatschappelijke organisaties die actief zijn in het sociaal domein. In de onderstaande tabel presenteren wij een (beknopt) overzicht van de verschillende activiteiten op de vier terreinen. Tabel 3.1 Overzicht activiteiten armoede- en minimaregelingen in Schagen

Gemeente Schagen

Inkomens-

Schuldhulp-

Ondersteuning

ondersteuning

verlening

administratie

meedoen

Inkomensondersteuning

Vroegsignalering

Hulp van

Kindpakket

zoals (bijzondere) bijstand,

schulden, uitvoering

consulenten

IIT, studietoeslag,

taken Wgs

wijkteam

energiemaatregelen Volwassenenfonds

Meedoenbudget (18+ en 65+)

Noodhulpfonds Voedselbank

Renteloze lening bij noodgevallen Voedselpakketten

Zijper

Beschermingsbewind

Budgetbeheer

Bewindvoering MEE & De Wering

Begeleiding bij omgaan met geld, schulden, belastingen, aanvragen ondersteuning, juridische ondersteuning

Wonen Plus

Hulp van vrijwilligers (advies, klussen,

Welzijn

reparaties)

Humanitas

Thuisadministratie, Get A Grip, Financieel café

Stichting Jeugdontbijt Nibud

Uitgifte ontbijt aan schoolgaande kinderen Budgetbeheer

in Schagen

22 van 45

Inwoners ontvangen een overzicht van beschikbare regelingen via de Geldgids Recentelijk heeft de gemeente een zogenaamde Geldgids verspreid onder de inwoners. In de Geldgids staat een laagdrempelig overzicht van alle regelingen en waar deze aan te vragen zijn. Inwoners kunnen regelingen ofwel direct bij de gemeente aanvragen (via de website of het wijkteam) of via zogenaamde intermediairs. Dit zijn maatschappelijke organisaties die de hulpvraag van de inwoner doorzetten naar de gemeente en voor hen de aanvraag doen. De gids is beschikbaar op verschillende belangrijke plekken binnen de gemeente. Denk daarbij aan de bibliotheek van Schagen, Wonen Plus Welzijn, Humanitas, of direct de gemeente. Mensen die al gebruikmaken van een regeling kregen de gids thuisbezorgd.

3.2

Uitvoering van beleid door de gemeente

Gemeente Schagen kent geen uitvoeringsplan vanwege beleidsarme aanpak Naast het Integraal Beleidskader met het doel en de ambities en de herijking van het minimabeleid zijn er geen andere vastgelegde beleidsdocumenten. Voor de ambtelijke organisatie is dit een beleidsarme aanpak. Dit moet zorgen voor duidelijkheid en overzichtelijkheid en was één van de uitgangspunten bij de vaststelling van het beleid. De doorvertaling van beleid naar de praktijk naar de consulenten vindt plaats via werkinstructies. De werkinstructies zijn opgesteld door de kwaliteitsmedewerkers.

Maatwerk en ruimhartig beleid schuurt soms met juridische kaders Zowel de ambtelijke organisatie als maatschappelijke organisaties beschrijven Schagen als een ruimhartige en sociale gemeente waar veel aandacht is voor armoede en minima. Zij benoemen onder andere de hoeveelheid voorzieningen, het integrale beleidskader en aanpak, de korte lijnen binnen de gemeente, vroegsignalering en de samenwerking met diverse (maatschappelijke) organisaties als positieve punten binnen de uitvoering. Toch zijn er ook verbeterpunten genoemd gedurende de interviews met ambtelijke betrokkenen en maatschappelijke stakeholders. Hieronder benoemen wij enkele benoemde knelpunten in de uitvoering. De eerste twee van deze knelpunten komen niet zozeer voort uit de uitvoering zelf, maar zijn meer politiek van aard. • Definitie van ruimhartigheid. Wat precies ruimhartig beleid is, verschilt per gesproken persoon. Waar de een het ruimhartig vindt als de inkomensnormen op 120% geharmoniseerd zijn, daar zijn anderen van mening dat deze op meer onderdelen dan de collectieve ziektekostenverzekering op 130% had kunnen worden. • Verlaging van uit te keren bedrag bij het Meedoenbudget. Eenzelfde discussie is te voeren over de verlaging van het Meedoenbudget van €500 naar €350.

Sommigen vinden het ruimhartig dat dit budget voor een grotere groep inwoners toegankelijk is geworden, anderen vinden het jammer dat het budget per inwoner verlaagd is. • Leveren van maatwerk versus rechtmatigheid. Een uitvoeringskwestie die in Schagen speelt, net als in veel andere gemeenten, is dat het willen leveren van maatwerk kan botsen met de toets op rechtmatigheid. Leveren van maatwerk vereist flexibiliteit en aanpassing van regels op de unieke omstandigheden van inwoners. Rechtmatigheid gaat om een correcte interpretatie van wetgeving. Dit kan zowel voor inwoners als uitvoeringsprofessionals tot uitvoeringsdilemma’s leiden. De aanvraageis bij het Geluksbudget dat de inwoner moest aantonen dat deze in een sociaal isolement zit, is hier een goed voorbeeld van. Voor de inwoner is het moeilijk om aan te tonen, voor de professional is het moeilijk om dit te beoordelen.

in Schagen

23 van 45

De eenmalige Energietoeslag uit 2023 kende een groot bereik. Naar schatting van de gemeente maakte ongeveer 90 procent van de potentiële doelgroep hier gebruik van. Ook in andere gemeenten ligt het bereik van deze regeling (veel) hoger dan het bereik van andere minimaregelingen. Dit komt onder andere doordat er vanuit de Rijkoverheid en in de media veel aandacht voor deze toeslag. Daarnaast was het een betrekkelijk eenvoudige regeling: inwoners tot 120% van het maximuminkomen (gelijk aan de overige inkomensnormen) konden zonder vermogenstoets eenmalig €1.300 euro ontvangen. Dit is hoger dan het door het Rijk aangehouden bedrag van €800.

Medewerkers wijkteam zijn tevreden met integrale werkwijze en organisatie Medewerkers van het wijkteam zijn tevreden over de huidige werkwijze en zijn tevreden met de korte lijntjes, het integrale werken en de verschillende specialismen die zijn vertegenwoordigd in de wijkteams. Het uitwerken van de hulpvraag van een inwoner wordt breed ingestoken. Wat daarbij helpt is dat de consulenten naar eigen zeggen snel informatie van andere beleidsterreinen kunnen opvragen, waardoor zo goed mogelijk naar een hulpvraag van een inwoner wordt gekeken. Op deze manier is er veel kennisoverdracht onderling en zijn medewerkers door casuïstiek goed op de hoogte wat er speelt. Een consulent licht toe: “We hebben heel veel bewegingsruimte als consulent. In ons team van vier gaat ook iedere aanvraag door de casuïstiek. Iedereen weet wat er speelt bij elkaar”. Het bespreken van de casuïstiek bevordert de integrale aanpak. Er wordt gewezen op andere mogelijkheden om inwoners ook op andere terreinen te ondersteunen dan waar de originele hulpvraag ontstond: “Dan kan deze consulent, met goedkeuring van de inwoner bij het volgende gesprek een consulent Schuldhulpverlening meenemen. Zo wordt het voor de inwoner laagdrempeliger gemaakt om over de schulden te praten”.

Tegelijk wordt erkend dat werken met de menselijke maat (en de omgekeerde toets) een continu proces is, ook vanwege het personeelsverloop onder consulenten. De scheidslijn tussen een strikte interpretatie van de regels en de menselijke maat is in sommige casuïstiek dun. Een consulent zegt: “Daar kunnen we soms nog wat meer op verbeteren. Nog wat meer met elkaar kijken hoe we het wel kunnen bereiken, minder vanuit de regels maar vanuit de hulpvraag.”

Vroegsignalering belangrijk bij voorkomen van escaleren schuldenproblematiek De schuldhulpverlening wordt door consulenten van de wijkteams zelf uitgevoerd. Dit varieert van vroegsignalering tot het opstarten van minnelijke schuldtrajecten. Deze vroegsignalering is sinds 2021 verplicht voor gemeenten. Het wijkteam ontvangt een signaal vanuit woningcorporaties of nutsbedrijven als er sprake is van een betaalachterstand. Er wordt vervolgens een benaderingswijze opgesteld om contact op te nemen bij de betreffende inwoner. Meestal wordt dit gedaan door een briefje door de bus te doen bij de inwoner met de oproep om contact op te nemen als deze persoon problemen ervaart. Bij inwoners die al bekend zijn bij de gemeente wordt in voorkomende gevallen ook gebeld door de consulent of legt deze een huisbezoek af. Een huisbezoek is daarbij wel een laatste contactpoging. De vroegsignalering biedt de consulent ook de mogelijkheid om te wijzen op andere hulp, voordat een situatie escaleert.

in Schagen

24 van 45

3.3

Samenwerking

Gemeente Schagen speelt zelf een centrale rol in uitvoering armoede- en minimabeleid Gekeken naar de uitvoering van taken op het gebied van het armoede- en minimabeleid dan valt op dat de gemeente Schagen veel van de taken zelf uitvoert. Naast de verplichte wettelijke taken voeren consulenten ook schuldhulpverleningstrajecten uit en kan ook het aanvragen van het Kindpakket bij de gemeente zelf. Andere gemeenten kiezen er soms voor om met maatschappelijke organisaties een ‘Armoedepact’ op te richten, waarbij zij periodiek overleggen en/of meer taken bij maatschappelijke organisaties als intermediairs beleggen. De gemeente Schagen kiest hier niet voor. Zij willen het veld met maatschappelijke organisaties vooral overzichtelijk houden. Daarom wordt samenwerking met sommige landelijk opererende organisaties zoals stichting Leergeld ook niet aangegaan. Een medewerker licht toe: “Er zijn zoveel organisaties [op het gebied van armoedebestrijding] en hoe meer organisaties, hoe ingewikkelder het wordt voor een inwoner. Als gemeente kijken we kritisch naar het aantal organisaties en hetgeen wat zij aanbieden om het toegankelijk en overzichtelijk te houden. Daarmee voorkomen we ook overlap in activiteiten.” Ook moet een dergelijk pact volgens gemeentelijke medewerkers een doel hebben en niet enkel een overlegorgaan zijn. Dit omdat de lijnen op dit moment al kort (genoeg) zijn.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/15169420/1