1. Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030 Kansen door en voor erfgoed

Agenda Toerisme en Recreatie 2040 – Kop van Noord-Holland (2025) De Agenda Toerisme en Recreatie 2040 voor de Kop van Noord-Holland is opgesteld door de gemeenten Den Helder, Schagen, Hollands Kroon en Texel. De aanleiding voor dit document ligt in de wens om toerisme en recreatie in de regio duurzaam te ontwikkelen en te benutten als motor voor brede welvaart. De agenda bouwt voort op eerdere regionale samenwerkingsprogramma’s zoals “De Kop Werkt!” en “Samen op Kop”, en is bedoeld om de gehele regio te laten profiteren van toeristische en recreatieve ontwikkelingen. Het doel van de agenda is om toerisme en recreatie niet alleen als economische sector te beschouwen, maar als een middel dat bijdraagt aan de leefbaarheid, sociale cohesie, ruimtelijke kwaliteit en het behoud van cultuurhistorie. De agenda richt zich op het versterken van het toeristisch-recreatieve product in samenhang met andere beleidsvelden zoals natuur, landbouw, mobiliteit, erfgoed, wonen en energie. Daarbij wordt uitgegaan van een integrale benadering, waarbij toerisme en recreatie worden verbonden met maatschappelijke opgaven en lokale identiteit. De ambities zijn gericht op het realiseren van een toekomstbestendige, gastvrije en veerkrachtige regio. Dit vraagt om samenwerking tussen overheden, ondernemers, inwoners en maatschappelijke organisaties.

De agenda zet in op het verbeteren van bestaande voorzieningen, het revitaliseren van verblijfsrecreatie, het stimuleren van kleinschalige initiatieven zoals agrotoerisme en natuurcampings, en het vergroten van de belevingswaarde van het landschap. Ook wordt gewerkt aan het opzetten van een regionale marketingorganisatie en een ontwikkelorganisatie die gebiedsgericht te werk gaat. Belangrijke uitgangspunten zijn het versterken van de lokale identiteit, het benutten van koppelkansen met andere domeinen, het verzamelen van data voor beleidssturing en het creëren van een divers en kwalitatief hoogwaardig aanbod. De agenda bevat een uitvoeringsprogramma met concrete acties voor de korte, middellange en lange termijn, waarmee de regio stapsgewijs werkt aan een sterk toeristisch-recreatief fundament voor 2040.

88

Gemeentelijke kaders Schagen De Omgevingsvisie (2021) De Omgevingsvisie van de gemeente Schagen vormt het strategisch kader voor de fysieke leefomgeving tot 2040. De visie beschrijft de gewenste ruimtelijke ontwikkeling van stad, dorpen en buitengebied, en is richtinggevend voor beleid, initiatieven en besluitvorming. Acht speerpunten staan centraal: vitale kernen, ruimte voor ondernemerschap, duurzame energie, bereikbaarheid, gezondheid en veiligheid, inclusiviteit, toerisme en recreatie, en behoud van landschappelijke en cultuurhistorische waarden. De visie is vastgelegd in een visiekaart en een waardenkaart, waarin ruimtelijke kwaliteiten en ambities per gebied zijn benoemd. Nieuwe ruimtelijke initiatieven worden getoetst aan deze kaarten en aan de mate waarin zij bijdragen aan de speerpunten. Participatie is een essentieel onderdeel van het proces: belanghebbenden worden betrokken bij de beoordeling van plannen. De Omgevingsvisie sluit aan op regionale beleidskaders, zoals de Regionale Energiestrategie (RES), en biedt ruimte voor ontwikkelingen op het gebied van duurzame landbouw, recreatie en energietransitie. Tegelijkertijd worden cultuurhistorische structuren, archeologische waarden en landschappelijke kenmerken beschermd en als uitgangspunt genomen bij ruimtelijke afwegingen.

De visie wordt periodiek geëvalueerd en kan worden aangepast op basis van nieuwe inzichten of ontwikkelingen. Voor specifieke gebieden kunnen nadere uitwerkingen volgen in de vorm van gebiedsgerichte visies of programma’s. De Omgevingsvisie vormt daarmee een dynamisch instrument binnen het stelsel van de Omgevingswet.

Omgevingsvisie stad Schagen 2040 (2024) De Omgevingsvisie Stad Schagen 2040 is toegevoegd als hoofdstuk 5 aan de omgevingsvisie gemeente Schagen. In deze uitwerking wordt beschreven de gemeente ruimte willen geven aan de ontwikkelingen en opgaven die op de stad afkomen.

Erfgoedverordening (2024) In de Erfgoedverordening (2024) heeft de gemeente Schagen vastgelegd hoe gemeentelijk erfgoed wordt aangewezen, beschermd en beheerd. Dit betreft gemeentelijke monumenten, beeldbepalende panden, beschermde stads- en dorpsgezichten, archeologische monumenten en waardevolle gebieden. Het gemeentelijk erfgoedregister bevat alle aangewezen erfgoedelementen. De gemeente heeft een Commissie Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit. Voor wijzigingen aan gemeentelijk erfgoed is een omgevingsvergunning vereist. Archeologische en cultuurhistorische waarden worden beschermd via het omgevingsplan en beleidskaarten. De verordening bevat ook regels voor toezicht, handhaving en het behoud van erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen. De Omgevingswet heeft gevolgen voor de Erfgoedverordening. Onder de Omgevingswet zullen alle onderdelen van de Erfgoedverordening die betrekking hebben op de fysieke leefomgeving overgeheveld worden naar het omgevingsplan. Hiervoor heeft de gemeente nog tot 2032 de tijd.

89

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Reisgids voor ruimtelijke kwaliteit (2019) De Reisgids voor ruimtelijke kwaliteit van de gemeente Schagen (gewijzigd vastgesteld op 2 april 2019) is het vernieuwde welstandsbeleid dat streeft naar eenvoud, duidelijkheid en meer ruimte voor eigen initiatief. Het document vervangt de eerdere, complexe welstandsnota’s van de voormalige gemeenten Harenkarspel, Schagen en Zijpe. De gids biedt kaders en inspiratie voor het beoordelen van bouwplannen op ruimtelijke kwaliteit, met als doel het behoud en de versterking van het karakter van stad, dorp en landschap. Het beleid is gebaseerd op het principe van minder regels en meer eigen verantwoordelijkheid. Initiatiefnemers worden uitgedaagd om plannen te maken die passen bij de omgeving, waarbij de gemeente ondersteuning biedt in de vorm van dialoog en advies. Er wordt gewerkt met twee welstandsniveaus: soepel en bijzonder. Het soepele niveau geldt voor veelvoorkomende bouwplannen in reguliere gebieden, zoals dakkapellen, bijgebouwen en gevelwijzigingen. Deze worden beoordeeld aan de hand van sneltoetscriteria, waardoor vergunningverlening sneller kan verlopen. Het bijzondere niveau geldt voor gebieden met cultuurhistorische waarde, zoals centrumgebieden, bijzondere linten, monumenten en complexe ontwikkelingen. Hier is maatwerk en deskundige beoordeling vereist.

De gids bevat algemene en gebiedsgerichte welstandscriteria, tips voor ontwerpers, en een excessenregeling om buitensporige situaties te voorkomen. Ook wordt aandacht besteed aan participatie, zoals de pilot ‘Mijn omgeving welstandsvrij’, waarbij bewoners zelf verantwoordelijkheid nemen voor de ruimtelijke kwaliteit in hun buurt. De Reisgids sluit aan op de Omgevingswet en biedt een flexibele, inspirerende basis voor ruimtelijke ontwikkeling in Schagen.

Beleidskaart Archeologie en Cultuurhistorische Elementenkaart (2022) Het archeologisch en cultuurhistorisch beleid van de gemeente Schagen is gericht op het behoud, de bescherming en de beleefbaarheid van het bodemarchief en het cultuurlandschap. De gemeente neemt sinds 2018 deel aan de Gemeenschappelijke Regeling Archeologie Westfriese Gemeenten. In samenwerking met Archeologie West-Friesland is een geactualiseerde archeologische beleidskaart en een cultuurhistorische elementenkaart opgesteld, die de oude kaarten van de voormalige gemeenten Zijpe, Harenkarspel en Schagen vervangt. De archeologische beleidskaart onderscheidt terreinen met bekende en te verwachten archeologische waarden, elk met specifieke vrijstellingsgrenzen voor bodemverstoringen. Deze variëren van terreinen met zeer hoge waarde (waar geen bodemingrepen zijn toegestaan) tot gebieden met lage verwachting (waar pas bij ingrepen groter dan 10.000 m² archeologisch onderzoek vereist is). De beleidskaart is afgestemd op de Omgevingswet en vormt de basis voor dubbelbestemmingen ‘Waarde-Archeologie’ in het omgevingsplan. De cultuurhistorische elementenkaart biedt een overzicht van structurerende en zichtbare elementen zoals dijken, historische wegen, waterlopen, terpen, molenplaatsen, stolpboerderijen, buitenplaatsen en eendenkooien.

Deze kaart ondersteunt het behoud van landschappelijke samenhang en vormt een inspiratiebron voor ruimtelijke inrichting. Stolpen ouder dan 1940 kunnen een dubbelbestemming ‘Waarde-Cultuurhistorie’ krijgen.

90

Beide kaarten worden gebruikt bij ruimtelijke afwegingen en vergunningverlening. Bij bodemingrepen boven de vrijstellingsgrens is archeologisch onderzoek verplicht. De gemeente streeft naar behoud in situ en archeologie-vriendelijk bouwen. De beleidskaarten worden verankerd in het omgevingsplan en zijn bedoeld om archeologische en cultuurhistorische waarden duurzaam te beschermen en zichtbaar te houden voor toekomstige generaties

Erfgoedlijst De gemeente Schagen houdt een overzicht bij van gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden. De gemeente telt 99 rijksmonumenten, ruim 40 provinciale monumenten en 143 gemeentelijke monumenten. Daarnaast kent Schagen ook karakteristieke panden en waardevolle stolpen. Al deze panden zijn te vinden op de Erfgoedlijst van de gemeente.

Cultuurhistorisch waardevolle graven (2023) De begraafplaatsen in de gemeente Schagen vormen een belangrijk onderdeel van het lokale erfgoed. De oudste begraafplaatsen in Callantsoog, Petten en Sint Maartensbrug kennen een geschiedenis die ruim drie eeuwen teruggaat. De gemeente Schagen vindt het daarom belangrijk om cultuurhistorisch waardevolle graven te behouden. In 2020 heeft de gemeente onderzoek laten doen naar de geschiedenis van de begraafplaatsen wat heeft geleid tot de Quick Scan Begraafplaatsen. Daarnaast zijn de cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten geïnventariseerd. Op basis hiervan is in 2019 door het college van B&W een lijst met cultuurhistorisch waardevolle graven vastgesteld, die is geüpdatet in 2023.

Beleidskader Kunst en Cultuur (2025) Het beleidskader Kunst en Cultuur van de gemeente Schagen vormt een integrale visie op kunst en cultuur in brede zin. Het document biedt richting aan het gemeentelijk cultuurbeleid en is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met vertegenwoordigers uit de lokale kunst- en cultuursector. Binnen dit kader staan inclusiviteit, toegankelijkheid en onderlinge verbinding centraal. Het nieuwe beleid is onder ander gericht op het stimuleren van cultuurdeelname onder jongeren.

Bomenverordening Schagen (2018) De Bomenverordening Schagen 2018 regelt de bescherming van waardevolle en monumentale bomen binnen de gemeente. Alleen bomen die op de Groene Kaart staan, zijn kapvergunningsplichtig. Hiermee wordt het aantal vergunningaanvragen beperkt en ontstaat er duidelijkheid voor inwoners. Het doel is het behoud van houtopstanden met bijzondere natuur-, landschappelijke, cultuurhistorische of beeldbepalende waarde. Voor het kappen van deze bomen is een omgevingsvergunning nodig, die kan worden geweigerd op basis van toetsingscriteria. Bij kap kan een herplantplicht gelden. De verordening draagt bij aan deregulering, efficiëntie en het versterken van de leefomgeving, met behoud van belangrijke groene elementen.

91

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Samen bouwen aan een duurzaam Schagen. Duurzaamheidsprogramma 2020-2050 (2020) Het Duurzaamheidsprogramma 2020–2050 van de gemeente Schagen, getiteld “Samen bouwen aan een duurzaam Schagen”, beschrijft de lange termijn ambities en aanpak voor een duurzame toekomst. De aanleiding is de noodzaak om klimaatverandering tegen te gaan, grondstoffen te besparen, biodiversiteit te herstellen en de leefomgeving klimaatbestendig in te richten. Het programma sluit aan bij nationale en internationale kaders zoals het Klimaatakkoord van Parijs, de Sustainable Development Goals en het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. De vier centrale doelen zijn: energietransitie, circulaire economie, klimaatadaptatie en vergroening van de leefomgeving. Deze zijn uitgewerkt in zes programmalijnen: duurzame warmte, duurzame elektriciteit, duurzame mobiliteit, groen & biodiversiteit, klimaatadaptatie en circulaire economie. Per programmalijn zijn hoofdopgaven benoemd, zoals het isoleren van gebouwen, het stimuleren van elektrisch vervoer, het vergroenen van de openbare ruimte en het verminderen van afval.

Subsidiebeleid (2015) Het subsidiebeleid van de gemeente Schagen (2015) is gericht op het stimuleren van maatschappelijke activiteiten die bijdragen aan gemeentelijke beleidsdoelen, met nadruk op zelfredzaamheid van inwoners. Subsidies worden verstrekt voor activiteiten met een openbaar karakter en aantoonbare maatschappelijke meerwaarde, vooral op het gebied van jeugd, beweging en ontmoeting.

Algemene subsidieverordening (2018) De Algemene subsidieverordening gemeente Schagen 2018 regelt de voorwaarden en procedures voor het verstrekken van subsidies door de gemeente. Er worden drie soorten subsidies onderscheiden: activiteitensubsidies, budgetsubsidies en incidentele subsidies.

Subsidieregeling instandhouding erfgoed (2018) De gemeente Schagen maakt door middel van deze regeling mogelijk, dat eigenaren van gemeente­ lijke monumenten, kerken en molens subsidie kunnen aanvragen voor de instandhouding van hun monument.

Subsidieregeling winkelpuien (2022) De subsidieregeling voor winkelpuien in de gemeente Schagen is bedoeld om de historische uitstraling van winkelpanden in stads- en dorpscentra te herstellen. Het doel is om het karakter en de aantrekkelijkheid van winkelstraten te versterken door eigenaren te stimuleren hun winkelpui te reconstrueren of te restaureren, bijvoorbeeld met historisch schilderwerk of het terugbrengen van oorspronkelijke gevel­ indelingen.

92

93

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Colofon Gemeente Schagen, november 2025 In samenwerking met MOOI Noord-Holland Dorine van Hoogstraten Primo Reh Renee Stroomer Klankbordgroep Dhr. Reitsma, Bond Heemschut Dhr. De Visser, Boerderijenstichting Noord-Holland Mevr. Eriks, Zijper Landschap Mevr. Van Deutekom, ondernemer en monumenteigenaar Mevr. Van Iterson, burgerlid gemeentelijke adviescommissie Met bijdragen van Inwoners van de gemeente Schagen – reacties op de erfgoedenquête Maatschappelijke organisaties gemeente Schagen – participatiebijeenkomst Gemeenteraad Schagen – participatiebijeenkomst Beeldrechten Cover: Gemeente Schagen, Astrid Volten, Mite Visuals en MOOI Noord-Holland Overig: vermeld bij het beeld Vormgeving Peter Koomen, Studio PeetR Contact erfgoed@schagen.nl

94