1. Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030 Kansen door en voor erfgoed

De Oude Ursula kerk in Warmenhuizen. ©gemeente Schagen, Astrid Volten.

55

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Kerkgebouwen zijn, net als stolpen en molens waardevol voor het stads- en dorpsbeeld, de identiteit van de gemeenschap en ook voor het toerisme. Daarnaast hebben veel kerken ook vaak een sociaalmaatschappelijke functie. De oorspronkelijke religieuze functie komt door maatschappelijke ontwikkelingen onder druk te staan. Met de kerkbesturen zijn gesprekken gevoerd over de uitdagingen waar zij voor staan. Een open houding van de gemeente ten opzichte van herbestemming is van groot belang voor de instandhouding van deze identiteitsdragers. Gedenkparken en bijzondere graven In de gemeente Schagen liggen twintig gedenkparken, de gemeente beheert in totaal tien gedenkparken. De gedenkparken dateren in ouderdom van 1580 tot 2014 en vertellen de geschiedenis van de gemeente. De oudste gedenkparken liggen langs de kust in Callantsoog, Petten en Sint Maartensbrug. In 2020 heeft de gemeente een onderzoek laten doen naar de geschiedenis van de gedenkparken en de cultuurhistorische waardevolle grafmonumenten. Het gaat om grafzerken in gebouwen, oorlogsgraven, graven met een bijzondere vormgeving en graven van markante personen uit de lokale geschiedenis. De graflocaties en -vormen vertellen iets over de religieuze geschiedenis.

Gedenkpark bij de kerk in Valkkoog. Bron: MOOI Noord-Holland

56

De bunker bij de ingang van Camping Korfwater. ©MOOI Noord-Holland.

Militair erfgoed Schagen was door de geschiedenis heen een strategische plek. Voorbeelden zijn de middeleeuwse dwangburcht Nuwendoorn en duingebied ’t Botgat herinnert aan de Bataafse en Franse tijd. Later kwamen bunkers en tankvallen langs de kust als onderdeel van de Atlantikwall, evenals het transformatorstation aan de Grotewallerweg en het radiopeilstation aan de Kanaalweg N248. In het westelijk deel van Petten, bij de huidige camping Korfwater, stond in 1942 de Heeresküstenbatterie Petten met houten barakken en bunkers. Na de oorlog werd de hele batterij gesloopt, enkele bunkers bestaan nog waaronder die bij de ingang van Camping Korfwater. Op dit moment is het niet duidelijk hoeveel bunkers er ooit geweest zijn, hoeveel bunkers er nu nog aanwezig zijn en waar deze zich bevinden.

57

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

De Grebmolen in Warmenhuizen. ©gemeente Schagen.

Waterstaatkundig erfgoed Vanwege het bestaan van de vele polders en de vele waterlopen in de gemeente is er ook veel gebouwd erfgoed dat samenhangt met waterbeheer. Een voorbeeld is de Jacob Claessluis en de sluis bij Burghorn. Ook de vele molens die de gemeente Schagen rijk is hangen samen met waterbeheer. De gemeente Schagen telt 20 molens, alle molens hebben een monumentenstatus. Bij (gebouwd) waterstaatkundig erfgoed kan ook gedacht worden aan vuurtorens, zoals het lichtbaken nabij de Callantsogervaart, en aan gemalen en sluizen. Beroemd in de gemeente Schagen zijn de vlotbruggen over het Noord-Hollands Kanaal. Er werd voor de vlotbrug gekozen, omdat de benodigde grote overspanning over het kanaal in deze tijd met een ander brugtype niet mogelijk was. De vlotbruggen zijn inmiddels vervangen door pontonbruggen.

De Jacob Claessluis. ©MOOI Noord-Holland.

58

De pontonbrug bij Sint Maartensvlotbrug. ©MOOI Noord-Holland

Archeologie De gemeente Schagen heeft een rijk bodemarchief en cultuurlandschap met 13 archeologische rijksmonumenten, veelal middeleeuwse terpen. In Eenigenburg gaat het bijvoorbeeld om een terp met vermoedelijk sporen van een kapel. In 2022 actualiseerde de gemeente de archeologische beleidskaart, met onderscheid tussen bekende en te verwachten waarden. •

Zeer hoge bekende waarde: de Westfriese Omrindijk, het Slot Schagen, ’t Huys te Nuwedoorn en de locaties van oude kerken, kloosters en kerkhoven.

•

Hoge bekende waarde: de binnenstad van Schagen, de historische linten, dorpskernen, dijken, molenplaatsen en buitenplaatsen.

•

Hoge en zeer hoge verwachting: de onbebouwde polders binnen de kogen van Schagen en binnen de Zijpepolder, de tuinen en omgrachting van het Slot Schagen, enkele gevlakte terpen en grote delen van het buitengebied.

Voor wat betreft de onderwaterarcheologie liggen er voor de kust van de gemeente Schagen diverse scheepswrakken, zoals de Lady Ruthven (1895). Sommige van deze wrakken zijn nog redelijk intact en hebben grote archeologische waarde doordat ze informatie verschaffen over de scheepsbouw en de handel in hun tijd. Sinds 2018 werkt gemeente Schagen op het gebied van archeologische advisering samen met de zeven andere Westfriese gemeenten Drechterland, Enkhuizen, Hoorn, Koggenland, Medemblik, Stede Broec en Opmeer. Inmiddels zijn Texel en Hollands Kroon ook aangesloten. Naast archeologie wordt ook het cultuurlandschap van de gemeente Schagen meegenomen in de advisering.

Scherven van een kelkpot gevonden bij Muggenburg, datering: 275-350 na Chr. Bron: Collectie Huis van Hilde

59

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Groen erfgoed Voor de leefbaarheid van de dorpen en wijken is groen een niet te overschatten aspect. Parken, plantsoenen, begraafplaatsen, stolpenerven en losse bomen verrijken onze leefomgeving. Het is belangrijk dat groene structuren, zoals langgerekte plantsoenen of doorlopende bomenrijen, niet versnipperd raken omdat ze historische of infrastructurele lijnen afleesbaar maken en een groen karakter geven. Het historisch groen binnen de gemeente Schagen is geïnventariseerd en staat op kaart, dit zijn bijvoorbeeld oude bosgroeiplaatsen of waardevolle bomen en houtopstanden.

Het Ananasbos. ©gemeente Schagen.

60

De rode beuk in de tuin van de pastorie is aangewezen als monumentale boom. De voormalige pastorie van Valkkoog aan de Valkkogerweg 37 uit 1874 is aangewezen als gemeentelijk monument. Bron: openmonumentendag.nl.

Historische groen is te vinden in De Zijpe waar kort na de aandijking in het open landschap boomsingels zijn aangelegd om verstuiving te voorkomen en als leverancier van hakhout. Delen van deze boom­ singels bestaan nog steeds, zoals aan de Keinsmerweg en de Korte Ruigeweg. Ten noordoosten van Callantsoog ligt een oud bos rond een voormalige eendenkooi. Verder bevindt zich historisch groen op de locaties waar vroeger buitenplaatsen waren. Buitenplaats Ananas is, samen met Het Wildrijk één van de twee laatste buitenplaatsen in de Zijpe. Eens was het zomerverblijf van de bekende familie Van Strijen. Nu is het een natuurbos, het Ananasbos. De naam Ananas verwijst naar de ouders van de eigenaar die het buitenverblijf in 1609 kocht, zijn vader, de heer van Sint Annaland en zijn moeder Anna van Dam. Later wordt de naam van het landgoed verbasterd tot Ananas. In 1699 komt de buitenplaats in het bezit van de Amsterdamse regenten­familie Van Strijen en zij gebruiken de vlakbij gelegen buitenplaats Wildrijk voor de jacht. Bomen verrijken de openbare ruimte, bieden schaduw, vertegenwoordigen een ecologische waarde en zijn belangrijk voor de beleving van de leefomgeving. Sommige bomen zijn inmiddels zo oud en indrukwekkend gegroeid dat ze een monumentale status verdienen. In de gemeente Schagen staan ongeveer 45 monumentale bomen en ongeveer 85 waardevolle bomen.

Ze hebben een respectabele leeftijd, worden als mooi ervaren en/of zijn van een bijzondere soort. Tevens telt de gemeente Schagen26 bijzondere stolpenerven. Deze erven vertellen veel over het agrarische verleden. Erven die nog herkenbaar zijn ingericht als streekeigen stolpenerf dragen bij aan de ruimtelijke kwaliteit van de plek.

61

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

De Westfriese Folklore voert een dans uit op de Markt. Bron: Westfriese Folklore.

Immaterieel erfgoed Het erfgoed bestaat uit meer dan alleen tastbare zaken. De gemeente Schagen wordt eveneens gekenmerkt door wat we doen, wat we als gemeenschap aan tradities en gebruiken kennen. Immaterieel erfgoed bestaat uit cultuuruitingen die door erfgoedgemeenschappen worden beleefd als erfgoed en hen een gevoel van identiteit en continuïteit geven. Dit immateriële erfgoed wordt in interactie met de sociale omgeving steeds opnieuw vormgegeven en van generatie op generatie doorgegeven. Voorbeelden van tradities en gebruiken zijn kermissen, harddraverij, dorpsfeesten, Westfries dialect, Paasvee en West-Friese Folklore en het vlaggen tijdens de Folkloremarkt. Tot het immateriële erfgoed kun je ook de manier waarop je je verhoudt tot de omgeving rekenen – een soort traditionele state of mind. Denk aan de omgang met – en dikwijls strijd tegen – het water. Ook de eigen identiteit van de verschillende dorpen kun je hiertoe rekenen, net als de samenkomst van verschillende groepen en gemeenschappen in bijvoorbeeld dorpshuizen of kerkgebouwen.

62

Kermis in Schagen. ©Mite Visuals.

Kermiscultuur Beroemd en berucht zijn natuurlijk de kermissen en dorpsfeesten in de dorpskernen. Van oudsher bestaat de dorpskermis vaak uit niet meer dan een aantal marktkramen en een draaimolen. De echte kermis speelt zich voornamelijk af in en rondom de herberg of het café. Naarmate de negentiende eeuw verstreek, verdween door de komst van winkels de marktfunctie van de kermis. Vertier, vermaak en het ervaren van saamhorigheid is vanaf die tijd het enige doel.

63

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Klederdracht in Rijtuigenmuseum Vreeburg. ©Gemeente Schagen, Astrid Volten.

Roerend en mobiel erfgoed De gemeente Schagen telt tien musea, waarvan zeven met een streekgebonden collectie. Zo tonen Museum Vreeburg, gehuisvest in een stadsboerderij, en Historisch Museum Harenkarpsel onder andere voorwerpen uit het dagelijks boerenleven. Het Rijtuigmuseum maakt onderdeel uit van Museum Vreeburg. Het Regionaal Museum 1940-1945 behandelt de Tweede Wereldoorlog. Museum Tante Jaantje is de enig overgebleven duinstolp in de gemeente. Hier is onder andere te zien hoe men daar vroeger werkte en leefde. In het Zijper Museum staat de geschiedenis van de Zijpe centraal

64

Opening van Open Monumentendag door wethouder Kruijer. Bron: Gemeente Schagen, Astrid Volten.

Museum Vreeburg en het Zijper museum zijn opgenomen in het Nederlands Museumregister. De tien musea zijn ondergebracht in het initiatief Samenwerkende Musea Schagen. Dit initiatief wordt door de gemeente Schagen gesubsidieerd. De SMS heeft als doel Schager musea onder de aandacht te brengen van inwoners en toeristen. De ontstaansgeschiedenis, de eigen identiteit en het behoud van de collectie (voor de eigen kern) van de musea hebben een voorname plaats in het museumbeleid van gemeente Schagen. De uitgangspunten voor het beschermen, beheren en onderhouden van immaterieel, roerend en mobiel erfgoed zijn opgenomen in de Nota Kunst en Cultuur. Kunstcollectie gemeente Een deel van de gemeentelijke collectie hangt aan de wanden in het gemeentehuis, maar een groot deel van alle kunst uit de voormalig gemeentehuizen van Schagen is in bruikleen gegeven aan het Regius College in Schagen. Archief Het gemeentelijk archief wordt beheerd door het Regionaal Archief in Alkmaar.

65

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

3 Visie Divers en van hoge kwaliteit, zo mag het culturele erfgoed van de gemeente Schagen wel genoemd worden. Maar is het ook uniek? Dat hoor je niet vaak, inwoners van de gemeente Schagen zijn bescheiden over hun erfgoed. Maar toch ook wel trots, en terecht. In de gemeente is veel belangwekkend erfgoed aanwezig. Zo zijn er de Hondsbossche Zee­ wering en de Westfriese Omringdijk, die het verhaal van de maakbaarheid van het land vertellen. Zo is er De Burghornpolder, de oudste bedijking in Noord-Holland, die aantoont hoe actief de onze voorouders zich de ruimte toe-eigenden. Zo zijn er de buurtschappen en buitenplaatsen met het omringende landschap, de indrukwekkende stolpboerderijen en erven, het middeleeuwse stadscentrum en latere stadsuitbreidingen, archeologie, onder de grond én onder water, bijzondere verkavelingsstructuren en waterlopen, het terpenlandschap, de polderbosjes (zoals het Ananasbos en het Wildrijk) en eendenkooien, de vele musea met uiteenlopende collecties, de gebruiken en tradities, en de sporen die oorlogen op ons grondgebied hebben achtergelaten.

66

We zijn een grote gemeente die is ontstaan uit voormalige buurtschappen en kleinere gemeenten. Erfgoed is essentieel voor het vertellen van de verhalen en het beleven van de geschiedenis van ons gebied, waar we vandaan komen en wat ons bindt. Ons erfgoed is ontzettend divers en van hoge kwaliteit. Wat ons uniek maakt is dat al die uiteenlopende kwaliteiten samen komen in één gemeente en dat ze de geschiedenis beleefbaar maken: de schatten van Schagen.

Waarom een Erfgoedagenda? De afgelopen jaren is veel gebeurd op het gebied van erfgoedbeleid. De Beleidskaart archeologie en de Cultuurhistorische elementenkaart zijn in 2022 vastgesteld. De Erfgoedverordening is in 2024 geactualiseerd. De vraag kan worden gesteld of een Erfgoedagenda dan nog nodig? Het antwoord is toch ja. Voor de eerste keer wordt in een erfgoedagenda een overzicht gegeven van het brede scala aan activiteiten op het gebied van erfgoed. Daarmee wordt duidelijk de ambitie van het bestuur van Schagen voor de periode 2026 tot 2030 op het gebied van erfgoed beschreven en daarmee ook het belang van de verbondenheid en integraliteit van erfgoed met andere beleidsterreinen duidelijk wordt gemaakt. Bovendien komt op deze wijze de waardering en onderschrijving van het belang van ons erfgoed tot uiting voor alle betrokkenen bij Schagen, inwoners en toeristen. Daarmee wordt de cultuurhistorie geborgd én wordt ruimte gegeven voor ontwikkeling. In de Omgevingsvisie geeft de gemeente haar visie op de wenselijkheid van het behoud van historische bebouwing en waardevolle landschappelijke structuren en gebieden.

In de visie staat onder andere: ‘We zorgen voor ons cultureel erfgoed, zoals de Westfriese Omringdijk, de duinen, de terpen en de kenmerkende panden.’ De Erfgoedvisie bouwt voort op ander beleid waarin visies of regels voor erfgoed zijn bepaald, zoals de gemeentelijke Omgevingsvisie en de provinciale Leidraad Landschap en Cultuurhistorie. Verder is deze erfgoedagenda tot stand gekomen met inbreng van vele betrokkenen bij het gemeentelijk erfgoed. In deze visie worden de hoofdlijnen aangegeven. In de doorwerking in de uitvoeringsagenda vinden de concretisering en budgettering plaats. De uitvoeringsagenda wordt door het college vastgesteld.

67

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inspiratiebron voor ontwikkeling: erfgoed in de leefomgeving Eén van de kerndoelen van de Omgevingswet is: de zorg voor een goede omgevingskwaliteit. Erfgoed is daarvan een belangrijk onderdeel. Respect voor het aanwezige erfgoed en kennis van de reeds bestaande cultuurhistorische structuren levert een positieve impuls voor de kwaliteit van de leefomgeving. In de gemeente Schagen staat het erfgoed soms onder druk door een opeenstapeling van invloeden, opgaven, ontwikkelingen als de woningbehoefte, de energietransitie, klimaatadaptatie, de recreatiebehoefte of door andere grote landschappelijke veranderingen, die vaak door de rijks- of provinciaal beleid in gang worden gezet. We willen ontwikkeling faciliteren, maar wel duidelijke keuzes maken over waar en hoe die kan plaatsvinden met respect voor de cultuurhistorische kernwaarden en de bestaande landschappelijke kwaliteit. Erfgoed is een inspiratiebron en geen belemmering. Ontwikkelen op basis van het bestaande levert altijd meer op, het zorgt ervoor dat de historische gelaagdheid van onze gemeente afleesbaar blijft. We willen dat het voor iedereen helder is welke erfgoedwaarden gerespecteerd moeten worden én waar het erfgoed kansen biedt om ontwikkelingen en de identiteit van de gemeente te versterken. Zo wordt het erfgoed beter beschermd, benut en beleefbaar. Toezicht en handhaving maken hier onderdeel van uit.

De planologische verwerking van het bovenstaande vindt plaats bij de opstelling van gebiedsvisies zoals bijvoorbeeld voor de Zuidelijke Kernen.

Toekomstbestendig en duurzaam: erfgoed en duurzaamheid Gezond, toekomstbestendig erfgoed is erfgoed waarvan gebruik wordt gemaakt, dat gezien en beleefd wordt. En dat meegaat met de tijd. We gaan verduurzaming van erfgoed daarom sterker

68

ondersteunen. Zodat het bijvoorbeeld aantrekkelijk blijft om in historische huizen te wonen of zodat we oude waterstructuren kunnen gebruiken om water te bergen. Zo zorgen we ervoor dat ons erfgoed klaar is voor de toekomst, klaar voor de nieuwe generatie. Omdat we het erfgoed doorgeven aan de volgende generaties moeten we zorgen dat ook onze jongeren er binding mee hebben. Met informatie over erfgoed, zichtbaarheid van erfgoed en beleefbaarheid wordt de publieksgerichtheid vergroot en dit ondersteunt educatie, en vergroot ook de waardering ervan door de eigen inwoners. En een gemeente die goed omgaat met haar erfgoed is ook aantrekkelijk voor recreatie en toerisme.

Samen als rentmeester: erfgoed als verbindende kracht We willen het erfgoed van een goede toekomst verzekeren. De gemeente is verantwoordelijk om het erfgoed op een goede manier over te dragen aan de volgende generaties, we zijn verantwoordelijk om goed rentmeesterschap te tonen. We kunnen dat alleen samen. Samen binnen de gemeentelijke organisatie, maar ook met de inwoners, cultuurhistorische organisaties en ondernemers. Dat de inwoners van de gemeente Schagen graag betrokken zijn is duidelijk. Of het nu gaat om het in leven houden van onze tradities en gebruiken, het inzichtelijk maken van de geschiedenis van de dorpen en buurtschappen, het in stand houden van het cultuurlandschap, het uitdragen van het belang van archeologie of het onderhouden en uitbaten van de kerken, de inzet van onze inwoners is groot. De gemeente wil die inzet waarderen door onder andere initiatieven te faciliteren. Door deskundigheid en kennis te verbinden met initiatiefnemers. Door te zorgen dat we elkaar steeds weten te vinden komen initiatieven van de grond. Door binnen en buiten de gemeentelijke organisatie voor verbinding te zorgen kunnen we ons erfgoed beter benutten.

69

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

4 Opgaven, ambities en agendapunten Onze Omgevingsvisie dient als basis voor de opgaven, ambities en agendapunten. In de Omgevingsvisie staat onder andere omschreven dat we goed zorgen voor ons cultureel erfgoed. In de opgaven, ambities en agendapunten ligt ook een verbinding met de visie van de organisatie waarin thuis voelen in Schagen, verbinding voelen met de schatten van Schagen, de kernboodschap is.

70

Deze visie is gestoeld op de drie kernwaarden: •

Betrouwbaar: we nemen onze verantwoordelijkheid;

•

Verbonden: we werken voor en met de samenleving voor het beste resultaat;

•

Nieuwsgierig: we denken in mogelijkheden en oplossingen.

Vanuit onze visie op erfgoed formuleren we in deze Erfgoedagenda drie overkoepelende ambities: •

we willen erfgoed inzetten als inspiratiebron voor ontwikkeling;

•

we willen het erfgoed toekomstbestendig en duurzaam maken;

•

we willen goed rentmeesterschap tonen.

Om inzichtelijk te maken waar de kansen liggen, koppelen we de ambities steeds aan opgaven en agendapunten.

Prioritering De prioritering van de agendapunten vindt plaats in de uitvoeringsagenda. De uitvoeringagenda wordt door het college opgesteld, de agendapunten worden dan ook gebudgetteerd voor de komende jaren. Daarbij zal zoveel mogelijk worden aangehaakt bij bestaande budgetten en worden onderzocht op welke wijze aanspraak kan worden gemaakt op subsidiebudgetten van onder andere provincie en Rijk. Indien nodig volgt een raadsvoorstel voor een budget.

71

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

4.1 Inspiratiebron voor ontwikkeling: erfgoed en leefomgeving Ambitie Erfgoed geeft meerwaarde aan de beleving van de gemeente. Het is een inspiratiebron voor nieuwe ontwikkelingen en hoeft geen belemmering te vormen. We willen dat onze inwoners en ondernemers dat ook ervaren. Behoud door ontwikkeling! We willen dat het voor iedereen helder is welke erfgoedwaarden gerespecteerd moeten worden én waar het erfgoed kansen biedt om ontwikkelingen en de identiteit van de gemeente te versterken. Zo wordt het erfgoed beter beschermd, benut en beleefbaar. Eén van de kerndoelen van de Omgevingswet is: de zorg voor een goede omgevingskwaliteit. Erfgoed is daarvan een belangrijk onderdeel. De Omgevingswet kent verschillende basisrollen de regulerende, instruerende, kaderstellende overheid, de samenwerkende, regisserende, stimulerende overheid en de ondersteunende, faciliterende overheid. Deze rollen van reguleren, samenwerken of ondersteunen zijn integraal verwerkt in deze erfgoedagenda.

Opgaven Inventarisatie en planologische inbedding erfgoed De gemeente is verplicht om erfgoed dat voor bescherming in aanmerking komt op te nemen in het omgevingsplan. Daarbij moet ook rekening worden gehouden met de omgeving van dat erfgoed. Respect voor het aanwezige erfgoed en kennis van de reeds bestaande cultuurhistorische structuren levert een positieve impuls voor de kwaliteit van de leefomgeving. In het ruimtelijke beleid van de gemeente Schagen zijn en worden vele waardevolle plekken in de stad, het dorp en het landschap beschermd. We hebben daar met de Omgevingsvisie Schagen en de Omgevingsvisie Stad Schagen 2040 op hoofdlijnen richting aan gegeven. De opgave is om dit in cultuurhistorisch opzicht verder uit te werken en de juiste balans te vinden tussen bescherming en ruimte voor ontwikkeling. Waardevolle gebieden kunnen binnenstedelijk of -dorps zijn of in het buitengebied liggen. Het kan gaan om straten met bebouwing of om landschap. Vaak is het een combinatie daarvan.

Denk hierbij aan historische buurtschappen, stolpenensembles, terpen en het omringende landschap, de omgeving van molens (molenbiotopen), gedenkparken en buitenplaatsen, het middeleeuwse centrum van Schagen, het open polderlandschap van De Zijpe met haar cultuurlandschappelijke structuren, lintbebouwing met doorkijken naar het achterland, oude verkavelingsstructuren van voor de ruilverkaveling met daarbij aandacht voor de agrarische gronden. Of neem bijvoorbeeld Valkkoog en Eenigenburg, hier betreft het het in stand houden van de ruimtelijke samenhang tussen structuren, openbare ruimte en gebouwen omdat die ensemblewaarde karakteristiek is voor de plek. Ontwikkelingen vinden mede plaats op basis van historische kenmerken. Het kan ook gaan om gebieden in de gebouwde omgeving, waar alleen het beschermen van voorgevels en verschijningsvorm voldoende is. Het kan ook andersom. Soms wil je niet de voorgevels beschermen, maar juist wat anders. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn in post 65-wijken, waar de stedenbouwkundige opzet vaak het waardevolle is.

72

Voor wat betreft de inventarisatie van waardevolle gebieden heeft de raad in december 2022 een belangrijke stap gezet met de vaststelling van de Beleidskaart Archeologie en de Cultuurhistorische Elementenkaart. Het (provinciaal) beleid Beschermde Landschappen en de Leidraad voor Landschap en Cultuurhistorie lagen daaraan ten grondslag. Met deze inventarisatie is in beeld gebracht welke gebiedskenmerken duiding aan de identiteit geven en beschermd dienen te worden. Door vast te leggen wat de kwaliteiten zijn kunnen we de duiding geven aan de kenmerken en de identiteit van een gebied en deze beschermen en versterken. Dat betekent niet dat er niet ontwikkeld kan worden, het betekent dat we omgangsvormen formuleren op basis waarvan die ontwikkeling kan plaatsvinden. Deze omgangsvormen zullen we planologisch vastleggen. Door op deze manier te werk te gaan kunnen we het erfgoed benutten voor een goede omgevingskwaliteit én waarborgen dat de historische gelaagdheid van onze gemeente afleesbaar blijft. Vrijkomende agrarische gronden Een uitdaging waar de gemeente ook voor staat zijn de vrijkomende agrarische gronden. Er is op dit moment sprake van behoorlijke leegstand van agrarische bedrijven en de verwachting is dat deze leegstand verder zal toenemen. Enerzijds doordat agrarische bedrijven als gevolg van de stikstofen energieproblematiek zullen stoppen binnen afzienbare tijd.

Daarbij komt dat het vanwege het slechtere economische perspectief deze bedrijven ontbreekt aan bedrijfsopvolgers dan wel kopers.

Agendapunten •

De objecten en structuren in de Beleidskaart archeologie en de Cultuurhistorische Elementenkaart worden opgenomen in het omgevingsplan.

•

Bij gebiedsontwikkelingen onderzoeken we welke gebiedsdelen nog onvoldoende in beeld zijn en wat de waardevolle karakteristieken zijn of waarvan een versterking van de bescherming van betekenis kan zijn voor het verhaal van Schagen.

•

We gaan onderzoeken welke beschermingsregels hiervoor opgenomen moeten worden in het omgevingsplan, zodanig dat de regels laten zien hoe er ontwikkeld kan worden en welke cultuurhistorische waarden daarbij gerespecteerd moeten worden.

•

In geval van ontwikkelingen met betrekking tot vrijkomende agrarische gronden, zoals bij voorbeeld Ruimte voor Ruimte beleid, en in het kader van behoud door ontwikkeling van onze landschappelijke identiteit gaan we, wanneer dit aan de orde is, onderzoeken in hoeverre cultuurhistorisch perspectief, in samenhang met andere beleidsvelden, inspiratie kan zijn voor een functiewijziging van onze landschappelijke identiteit. Hier ligt ook een relatie met het Beschermde Landschap en de landschappelijke, aardkundige, ecologische of cultuurhistorische bijzondere waarde. Een integrale afweging dus.

73

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

4.2 Toekomstbestendig en duurzaam: erfgoed en duurzaamheid Ambitie Gezond, toekomstbestendig erfgoed is erfgoed waarvan gebruik wordt gemaakt, dat gezien en beleefd wordt. We gaan verduurzaming van erfgoed sterker ondersteunen. We gaan daarvoor koppelkansen met andere opgaven benutten. Zo kunnen we bijvoorbeeld het landschap van de stad en het buitengebied gebruiken voor waterberging of om te werken aan biodiversiteit. Voor de binding van onze jongeren met erfgoed gaan we de komende jaren met erfgoededucatie verder op de ingeslagen weg. We gaan de informatie over erfgoed meer actief uitdragen en de zichtbaarheid en beleefbaarheid vergroten. Om de doelen te bereiken moeten we ook de kennis van het erfgoed actief uitdragen: het vergroten van de zichtbaarheid, beleefbaarheid en aantrekkingskracht van onze gemeente voor inwoners, recreanten en toeristen. Het beleefbaar maken van erfgoed sluit aan bij de waarden en ambities uit de Omgevingsvisie. Een goede manier om het erfgoed meer beleefbaar en kenbaar te maken zijn bijvoorbeeld thematische wandel- en fietsroutes.

Opgaven De gemeente kent een enorme verduurzamingsopgave. Deze opgave geldt ook voor monumenten en ander erfgoed. Als we ons erfgoed niet verduurzamen, maken we het irrelevant voor de toekomst. Daarnaast ligt er een opgave om het erfgoed door te geven aan de volgende generaties. Erfgoed is van ons allemaal en we hebben het maar tijdelijk in beheer. Verduurzaming gebouwd erfgoed Monumenten moeten per 2050 gasvrij zijn. De gemeente heeft de ambitie om monumenteneigenaren op weg te helpen met het verduurzamen van hun monument. Verduurzaming van gebouwen is ook een ambitie uit de Omgevingsvisie van Schagen. Het is dan ook van belang handreikingen te bieden voor het verduurzamen van ons erfgoed. Deze inzet sluit aan bij het bredere duurzaamheidsprogramma van de gemeente Schagen, waarin de ambitie is opgenomen om 3.000 woningen te isoleren. Ook monumentale panden maken deel uit van deze opgave. Door maatwerk en ondersteuning te bieden, wil de gemeente bijdragen aan een toekomstbestendige gebouwde omgeving, met behoud van de cultuurhistorische waarde van ons erfgoed. Koppelkansen erfgoed, klimaatadaptatie en biodiversiteit Erfgoed kan op vele manieren benut worden. Er liggen koppelkansen met andere opgaven, waarbij zowel het verduurzamingsbelang als het erfgoedbelang gediend zijn.

Eén daarvan is het erfgoed inzetten bij de klimaatadaptatie van het landschap en bij herinrichting(swerkzaamheden) van het openbaar gebied. Daarbij kan worden gedacht aan het terugbrengen van oude waterstructuren, voor waterberging. Historische groenstructuren kunnen inspiratie bieden voor (stedelijke) vergroening en ontstening. Biodiversiteit is opgenomen in ons programma ‘Bollen en bijen’, en biodiversiteit is een onderdeel van onze landschapsvisie en programma ‘Schagen groeit door’. In dit laatste staat ook de ambitie tot 2040 300.000 extra bomen te planten.

74

Met het inzetten van de koppelkansen sluiten we aan op de speerpunten klimaatadaptatie en duurzaamheid in het Duurzaamheidsprogramma 2020-2050 en de provinciale richtlijnen voor de blauw­ groene dooradering van het landschap. Erfgoededucatie Om te zorgen dat de volgende generaties zich er net zo betrokken bij gaan voelen als wij, moeten we ervoor zorgen dat onze jongeren binding houden of krijgen met het erfgoed. Als zij de ontstaansgeschiedenis van hun directe leefomgeving beter gaan begrijpen, zullen ze die meer gaan waarderen. We zetten de komende jaren verder in op erfgoededucatie en zetten daarbij de voorwaardenscheppende rol voort met het doel jongeren zich meer betrokken te laten voelen bij erfgoed. Actieve communicatie, promotie en website Onbekend maakt onbemind. We hebben veel erfgoed en mensen die zich ervoor inzetten, maar we moeten er wel aandacht voor vragen. Hiermee werken we aan onze ambities om inwoners meer te betrekken en het erfgoed zichtbaarder te maken. Daarnaast willen we onze communicatiekanalen, website en sociale media, meer inzetten voor erfgoedpromotie. De vindbaarheid van cultuurhistorische informatie is belangrijk. Erfgoedroutes en erfgoedduiding Een goede manier om het erfgoed meer beleefbaar en kenbaar te maken voor jong en oud, recreant én toerist zijn door de thematische wandel-, vaar- en fietsroutes verder te ontwikkelen.

Door in de openbare ruimte informatie te bieden bij en over erfgoed gaan verhalen leven. Denk daarbij aan informatie over straatnamen, waterwerken, gebouwen, (oud)bewoners, polders, oude tracés of verdwenen erfgoed. De gemeente neemt jaarlijks met activiteiten deel aan Open Monumenten Dag. Kaartviewer Daarnaast is de digitale toegankelijkheid van de cultuurhistorische informatie van belang. De gemeente heeft de Cultuurhistorische elementenkaart en de Beleidskaart archeologie via een digitale kaart­ viewer beschikbaar gemaakt voor intern gebruik. We willen deze informatie ook extern ontsluiten en er een meer centraal informatiepunt van maken. Verhalen van Schagen De geschiedenisverhalen van het land, de dorpen en de stad worden nu op diverse plaatsen bijgehouden. Er is behoefte aan een centrale plek waar (ontstaans)verhalen uit de gemeente gebundeld kunnen worden. Dit draagt bij aan een inclusief verhaal voor de hele gemeente, dat recht doet aan de variatie die er is.

75

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

In kaart brengen onderwaterarcheologie Een nog tamelijk onbekend erfgoed aspect is dat er voor de kust van de gemeente Schagen op gemeentelijk grondgebied vele wrakken van gezonken schepen liggen. Door onderzoek te doen kunnen we de verhalen van deze schepen en hun bemanning te vertellen. Daarnaast kunnen we ervoor zorgen dat wrakken die verloren dreigen te gaan op tijd kunnen worden gedocumenteerd of zo nodig worden geborgen.

Agendapunten •

We gaan onderzoeken op welke wijze we de eigenaren van monumenten kunnen faciliteren en ondersteunen bij het verduurzamen van hun monument.

•

We gaan na hoe, in voorkomende gevallen, op een historisch verantwoorde manier groen structuren en waterstructuren terug in het straatbeeld en landschap kunnen worden gebracht. Vanuit de subsidie landschapsversterking van de provincie is hiermee al gestart. De Cultuurhistorische Elementenkaart is daarvoor de inspiratiebron.

•

We onderzoeken hoe we de kennisoverdracht en het ervaren van erfgoed kunnen meegeven aan jongeren, ook door het verbinden van generaties. We zoeken daarvoor onder andere contact met het jongerenteam en met het onderwijs.

•

We gaan na op welke wijze de website en onze sociale media kunnen worden ingezet voor erfgoedpromotie: zowel het onder de aandacht brengen van erfgoed bij inwoners, recreanten en toeristen, als ook faciliterend en voorwaardenscheppend in het ondersteunen van cultuurhistorische organisaties bij initiatieven.

•

We gaan onderzoeken op welke wijze de informatie over cultuurhistorie op de website in samenhang kan worden aangeboden.

•

We gaan inventariseren welke cultuurhistorische wandel- en fietsroutes er zijn. Daarna gaan we na welke themaroutes een waardevolle aanvulling kunnen zijn op het bestaande aanbod. De gemeente neemt jaarlijks met activiteiten deel aan Open Monumenten Dag.

•

We gaan onderzoeken op welke wijze we de informatie over de monumenten via de kaartviewer beter beschikbaar kunnen maken, zowel intern als extern.

•

We gaan onderzoeken wat er nodig is om en op welke wijze we een platform kunnen faciliteren waar de verhalen van Schagen een plaats krijgen. Daarvoor wordt samenwerking gezocht met derden. Het is van belang dat het platform gevuld wordt door de gebruikers: inwoners en culturele organisaties.

•

We gaan onderzoeken hoe we de onderwaterarcheologie van de gemeente Schagen in kaart kunnen brengen.

76

4.3 Samen als rentmeester: erfgoed als verbindende kracht Ambitie De gemeente wil samen met haar inwoners goed rentmeesterschap tonen. De gemeente doet dat onder andere door subsidies voor monumenten. De gemeente wil de inzet van de inwoners en ondernemers van de gemeente Schagen waarderen door initiatieven te faciliteren door kennis en professionaliteit zowel binnen als buiten de gemeentelijke organisatie te verbinden. Door deze verbinding kunnen we ons erfgoed beter benutten. We zorgen dat we op zoek blijven gaan naar waar we elkaar kunnen versterken. We blijven gebruik maken van de aanwezige kennis bij de cultuurhistorische organisaties. We blijven verbinden, regisseren en faciliteren omdat dit in het belang is van ons erfgoed en dus van ons allen. Samen en integraal.

Opgaven Ons erfgoed is ontzettend divers en van hoge kwaliteit. Voor al dat moois willen we een goede toekomst verzekeren. De gemeente is verantwoordelijk om ons erfgoed op een goede manier over te kunnen dragen aan de volgende generaties, we zijn verantwoordelijk om goed rentmeesterschap te tonen. We kunnen dat alleen samen. Samen binnen de gemeentelijke organisatie, en ook met de inwoners, organisaties en ondernemers. Daar komt veel bij kijken. Het erfgoed vraagt onderhoud en de gemeente moet daarop toezien. Daarnaast is er begeleiding nodig, bijvoorbeeld bij het aanvragen van een omgevingsvergunning voor restauratie of herontwikkeling. Het in stand houden en beleven van erfgoed wordt mogelijk gemaakt door vele handen, van geïnteresseerde burgers tot professionele organisaties. Erfgoed is een publiek belang, iets waar de gehele gemeenschap waarde aan hecht. Dat blijkt wel uit de grote inzet van de inwoners van Schagen. De opgave is om die inzet zo goed mogelijk te faciliteren, en verbinding tussen partijen tot stand te brengen. Periodieke actualisatie monumenten, beeldbepalende en karakteristieke panden Sommige gebouwen zijn zo bijzonder dat ze moeten worden bewaard voor de toekomst. Soms zit de waarde in het hele gebouw en in andere gevallen gaat het meer om het straatbeeld.

We gaan hiermee verder om de bescherming van de gebouwen die hiervoor in aanmerking komen te borgen, waaronder historische stolpboerderijen. Stolpboerderijen zijn belangrijke en zeer herkenbare identiteitsdragers van het weidse Schager landschap. Het behoud van stolpboerderijen is in lijn met de waarden uit de Omgevingsvisie. Om deze herkenbare en landschappelijke identiteitsbepalende stolpboerderijen te beschermen, en indien nodig voor sloop te behoeden, willen we rekening houden met de beleidsadviezen uit de provinciale stolpenwaarderingskaart en de handreiking Richtlijnen voor behoud van onbeschermde historische stolpboerderijen in het omgevingsplan. Daarbij zal ook aandacht worden besteed aan de stolpenerven.

77

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Vanuit deze periodieke actualisatie heeft de gemeente in 2021 en 2022 laten inventariseren welke gebouwen in aanmerking komen voor een monumenten- of beeldbepalende status. Deze inventarisatie had betrekking op objecten tot de Tweede Wereldoorlog. Deze inventarisatie wordt in de beleidsperiode uitgewerkt. Daarna wordt een nieuwe cyclus opgepakt: Architectuur en stedenbouw uit de naoorlogse periode hebben soms unieke kwaliteiten, die een sprekend voorbeeld zijn van de naoorlogse bouwperiode, zoals de zogenaamde Post 65 bouwperiode. De gemeente vindt het van belang om die kwaliteiten te inventariseren en - waar nodig – te behouden. Bouwhistorische verwachtingenkaart Om sloop van historisch waardevolle gebouwen te voorkomen is het van belang een bouwhistorische verwachtingenkaart te maken. Op deze kaart wordt aangegeven of bouwhistorische waarden te verwachten zijn, bijvoorbeeld een vierkant van een stolpboerderij of de skeletbouw van een pand in het middeleeuwse centrum van Schagen. In geval van sloop kan de gemeente de initiatiefnemer verplichten voorafgaand onderzoek te laten uitvoeren. Hier ligt ook een relatie met het volgende agendapunt winkelpuien. Winkelpuien Het centrum van de stad Schagen kent een groot aantal historische winkelpuien, die voor de beleving van de historische stad van groot belang zijn. Deze winkelpuien hebben vaak geen bescherming.

We onderzoeken welke puien van belang zijn voor de historische uitstraling van de binnenstad en voor de dorpskernen. Militair erfgoed De dwangburcht Nuwendoorn van Floris V is een voorbeeld van middeleeuws militair erfgoed. Verder zijn in onze gemeente veel overblijfselen uit de Tweede Wereldoorlog aanwezig. Het gaat voor een belangrijk deel om onderdelen van de Atlantikwall en objecten die te maken hebben met de toenmalige centrumfunctie van Schagen. Ook zijn er overblijfselen uit de Koude Oorlog, met de Bescherming Bevolking-bunker als beste voorbeeld. Daarnaast kan er op basis van onderzoek meer aandacht zijn voor de (archeologische waarde van de) locaties die verbonden zijn aan de slag bij Callantsoog in 1799. Periodieke actualisatie cultuurhistorisch waardevolle graven Gedenkparken zijn mede een zichtbare en beleefbare vertaling van de geschiedenis van de plaatselijke gemeenschap. Vele graftekens zijn inmiddels als waardevol aangewezen en worden daarmee behouden voor de toekomst. De actualisatie loopt door. Religieus erfgoed Maatschappelijke ontwikkelingen maken dat de monumentale kerkgebouwen onder de aandacht van de gemeente zullen blijven. Is het niet op korte, dan wel op langere termijn. Een mogelijke herbestemming wordt daarbij niet uitgesloten. De gemeente denkt mee bij herbestemming en andere hulpvragen. Dit blijft overigens altijd maatwerk.

78

Gemeentelijk monumentaal vastgoed Voor het gemeentelijk vastgoed is een beleid in voorbereiding, gericht op exploitatie. Gemeentelijk monumentaal vastgoed maakt daar onderdeel van uit, waaronder enkele kerktorens en het monument Vreeburg. Kansenkaart verdwenen erfgoed In de loop der tijd is veel erfgoed verdwenen. Voor verdwenen erfgoed, zoals waterlopen, groenstructuren en bouwwerken kan een kansenkaart worden gemaakt. Deze kansenkaart kan als ondergrond dienen voor koppelkansen. Evaluatie en herijking bestaande gemeentelijke erfgoedsubsidies De Subsidieregeling instandhouding monumenten is bedoeld voor de instandhouding van erfgoed. Deze dateert uit 2018 en is aan evaluatie toe. In deze verordening is een regeling opgenomen voor instandhouding en restauratie van monumenten. Daarnaast kan een subsidie worden verleend voor een herbestemmingsonderzoek. Enkele jaren geleden is de Stimuleringsregeling historische kwaliteit winkelstraten, de puienregeling, ingesteld met als doel de historische kwaliteit van winkelpanden te vergroten en daar mee de aantrekkelijkheid van de winkelstraten. Ook van deze puienregeling is het van belang om na te gaan of deze toereikend en stimulerend is. Erkende samenwerkingspartners De cultuurhistorische organisaties worden graag gezien als erkend samenwerkingspartner, daar spint de samenleving garen bij.

Dat betekent dat de gemeente deze organisaties kan vragen om hun kennis beschikbaar te stellen. We willen niet dat het eenrichtingsverkeer is. We vinden dat we het op onze beurt verplicht zijn om de inzet van deze organisaties te honoreren door hen actief aangehaakt te houden. Niet alleen willen we als gemeente zelf in contact staan met cultuurhistorische organisaties, we willen ze ook helpen elkaar en anderen te vinden en de samenwerking tussen hen waar nodig en mogelijk te faciliteren. Algemene randvoorwaarde: voldoende ambtelijke erfgoedcapaciteit Uit een onlangs gepubliceerd rapport ‘Inventarisatie Erfgoed & Overheid’ blijkt dat de cultuurhistorie onder druk staat. Een van de oorzaken is gebrek aan ambtelijke capaciteit. De belangrijkste voorwaarde om de agendapunten in deze Erfgoedagenda te kunnen uitvoeren is genoeg ambtelijke capaciteit. We zijn een grote gemeente met veel en divers erfgoed. Er zijn veel ontwikkelingen gaande. Om goed voor ons erfgoed te kunnen zorgen en de ambities uit deze erfgoedagenda waar te kunnen maken is voldoende deskundige ambtelijke menskracht op beleid cruciaal. Om het erfgoedbeleid op een adequate manier te kunnen implementeren en op de lange termijn te kunnen bestendigen, is het noodzakelijk dat toezicht en handhaving geborgd zijn in de organisatie.

79

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Agendapunten •

De nog liggende periodieke actualisatie wordt opgepakt en uitgewerkt, met aandacht voor de historische stolpen en stolpenerven. Daarna wordt een nieuwe cyclus opgepakt voor het naoorlogs erfgoed.

•

We onderzoeken de mogelijkheid voor het maken van een bouwhistorische waardenkaart, zodanig dat deze ook verwerkt kan worden in het omgevingsplan en in de kaartviewer.

•

We onderzoeken welke historische winkelpuien in het centrum van Schagen van cultuurhistorische waarde zijn en welke beschermende maatregel hierbij past.

•

De Stimuleringsregeling instandhouding monumenten en de stimuleringsregeling historische kwaliteit winkelstraten worden geëvalueerd.

•

De gemeente staat open voor herbestemming van een kerkgebouw, waarbij maatwerk uitgangspunt is.

•

Voor het gemeentelijk vastgoed, waaronder monumenten in eigendom van de gemeente, is een beleid in voorbereiding.

•

We onderzoeken hoe we periodiek overleg met cultuurhistorische organisaties kunnen vormgeven om met elkaar mee te denken in mogelijkheden en elkaar te inspireren.

•

De aanwijzing van waardevolle graftekens wordt periodiek bijgewerkt. Daarnaast wordt onderzocht in hoeverre de bescherming van deze cultuurhistorisch van belang zijnde gedenkparken in het omgevingsplan kunnen worden geborgd.

•

We gaan het militaire erfgoed inventariseren en onderzoeken op welke wijze we de meest waardevolle objecten kunnen beschermen. Het gaat daarbij om de perioden 1799, Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog.

•

We onderzoeken op welke wijze voor verdwenen erfgoed, zoals waterlopen, groenstructuren en bouwwerken een kansenkaart kan worden gemaakt.

•

De belangrijkste voorwaarde om de agendapunten in deze Erfgoedagenda te kunnen uitvoeren is voldoende ambtelijke capaciteit voor beleid, begeleiding, toezicht en handhaving.

80

5 Conclusie In deze Erfgoedagenda van de gemeente Schagen hebben we als gemeente willen laten zien hoe rijk we zijn aan erfgoed en aan mensen die ervan houden. Dat beseffen we heel goed. Erfgoed is immers essentieel voor het vertellen en beleven van de geschiedenis van een gebied en gemeenschap. Het benutten van erfgoed versterkt onze identiteit, het karakter van de gemeente. Erfgoed biedt context voor ons dagelijks leven. We zetten de ingezette lijn voort en gaan de komende jaren ook goed over ons erfgoed waken. We gaan het meer beleefbaar en kenbaar maken en verder verduurzamen. Als we ons erfgoed goed benutten, versterkt het de kwaliteit van ontwikkelingen in dorpen, stad en land. We gaan dat samen doen. Het draait om de toekomst van het erfgoed en de mensen die het voorrecht hebben in zo’n inspirerende omgeving te wonen, te werken en te recreëren. We hebben ook laten zien hoe we dat willen gaan doen. De verwerking van de agenda­ punten vindt plaats door het college en de organisatie, afgestemd op de begrotingscyclus. Het maken van deze Erfgoedagenda heeft ons duidelijk gemaakt dat erfgoed op een breed draagvlak in de samenleving kan rekenen. Cultuurhistorische organisaties, inwoners, medewerkers en het gemeentebestuur hebben allemaal hun steentje bijgedragen aan dit verhaal. Daar zijn we trots op.

81

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Bijlage Wetten en regelingen Op landelijk, regionaal en gemeentelijk niveau zijn diverse wetten en regelingen van kracht die betrekking hebben op het beschermen, ontwikkelen en zichtbaar maken van erfgoed. Dit hoofdstuk benoemt de belangrijkste kaders waarbinnen het erfgoedbeleid van gemeente Schagen vorm krijgt. Speciale aandacht is er voor nieuwe wetgeving zoals de Erfgoedwet en Omgevingswet die andere eisen stellen aan onze omgang met erfgoed en vaak om een actualisering en verdiepingsslag vragen van bestaand gemeentelijk beleid.

82

Landelijke kaders Erfgoedwet (2016) Sinds 2016 is er één integrale wet voor het cultureel erfgoed. Deze Erfgoedwet vervangt onder andere de Monumentenwet (1988) en heeft betrekking op monumenten, collecties, archieven en archeologie. Veel regelingen zijn in de nieuwe wet overgenomen. Ook de beschermingsniveaus blijven (ten minste) gehandhaafd. Het is de taak van een gemeente om verval van monumenten te voorkomen, desnoods door middel van ingrijpen in geval van verwaarlozing door de eigenaar. Een aantal regelingen in de Erfgoedwet was nieuw, waaronder: •

Instandhoudingsplicht – Een eigenaar heeft de plicht om de instandhouding van een rijksmonument te waarborgen.

•

Adviesplicht – Bij afstoting van cultuurgoederen door Rijk, provincie of gemeente dient advies bij experts ingewonnen te worden.

•

Aanvaardingsplicht – Wanneer een eigenaar niet langer in staat of bereid is om er zorg voor te dragen, heeft de minister van OC&W de plicht cultuurgoederen van hoge kwaliteit te aanvaarden voor de rijkscollectie.

•

Kwaliteitsborging archeologie – Alleen gecertificeerde bedrijven mogen bodemonderzoek verrichten, zowel onder de grond als onder water.

Omgevingswet (2024) De Omgevingswet brengt alle bestaande wet- en regelgeving op het gebied van de fysieke leefomgeving samen. De Erfgoedwet en de Omgevingswet vullen elkaar aan en maken samen een integrale bescherming van cultureel erfgoed mogelijk. De Omgevingswet verankert cultureel erfgoed als een belangrijk ruimtelijke factor en biedt nieuwe kansen om erfgoed op te nemen in een integrale benadering van de zorg voor een goede omgevingskwaliteit. Op het gebied van erfgoed brengt de Omgevingswet onder andere het volgende samen: •

Vergunningen voor (archeologische) rijksmonumenten.

•

Aanwijzen van stads- en dorpsgezichten, provinciale- en gemeentelijke monumenten.

•

Aanstellen van een gemeentelijke adviescommissie die tenminste over rijksmonumenten adviseert (de gemeente bepaalt zelf of ze de opdracht van de gemeentelijke adviescommissie uitbreidt).

•

Rekening houden met cultureel erfgoed bij het opstellen van een omgevingsplan.

De vuistregel voor de verhouding tussen de Erfgoedwet en de Omgevingswet luidt: roerend erfgoed en de aanwijzing van rijksmonumenten staat in de Erfgoedwet, de aanwijzing van ruimtelijk erfgoed (stads- en dorpsgezichten en cultuurlandschappen) en de omgang met het erfgoed in de fysieke leefomgeving staat in de Omgevingswet.

83

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Omgevingsvisie en omgevingsplan Binnen de Omgevingswet stellen het Rijk, de provincies en de gemeenten ieder een omgevingsvisie op: een strategische langetermijnvisie die alle terreinen van de fysieke leefomgeving beslaat. Zoals de omgevingsvisie de gemeentelijke structuurvisie vervangt, zo komt een omgevingsplan in de plaats van het bestemmingsplan. In het omgevingsplan gaan in elk geval de geldende bestemmingsplannen, beheersverordeningen, uitwerkings- en wijzigingsplannen, exploitatieplannen en bodemkwaliteitskaarten op. Het huidige beschermingsniveau van cultureel erfgoed blijft na het inwerkingtreden van de Omgevingswet van kracht. Cultureel erfgoed krijgt een functieaanduiding. Zo krijgen de gemeentelijke monumenten automatisch de functie gemeentelijk monument. Het begrip ‘dubbelbestemming’ komt niet meer voor onder de Omgevingswet. De erfgoedverordening zal tijdelijk naast het omgevingsplan blijven bestaan, maar moet er uiteindelijk grotendeels in opgaan. De Omgevingswet is een wetswijziging, maar vooral ook een cultuurverandering waarbij verschillende beleidsterreinen geïntegreerd worden en een gebiedsgerichte aanpak nodig is. Participatie krijgt in dit proces een belangrijke rol: de visievorming vindt in samenwerking met inwoners, bedrijven en instellingen plaats.

Bij het opstellen van het gemeentelijk erfgoedbeleid is rekening gehouden met de toekomstige inpassing in de omgevingsvisie.

Archiefwet (1995) Er gelden algemene regels voor het bewaren, toegankelijk maken en vernietigen van overheidsarchieven. Deze regels zijn vastgelegd in de Archiefwet (1995). De wet schrijft voor dat elk overheidsorgaan moet beschikken over een of meer selectielijsten, waarop staat beschreven welke informatiecategorieën bewaard of (op termijn) vernietigd dienen te worden. Voor het opstellen van deze selectielijst(en) gelden wettelijke eisen en zorgvuldige procedures, die de verschillende belangen afwegen. De beleidsarchieven van de drie vroegere gemeenten Harenkarspel, Schagen en Zijpe zijn opgeslagen bij het Regionaal Historisch Centrum in Alkmaar (RHCA). Een uitzondering hierop zijn de bouwvergunningen, welke zijn opgeslagen op het gemeentehuis van de gemeente Schagen.

Rijksmonumenten Namens de minister van OC&W wijst de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) rijksmonumenten aan. Beschermde stads- en dorpsgezichten worden mede door de minister van Infrastructuur en Milieu aangewezen. De RCE wijst nog maar beperkt nieuwe monumenten aan, met name gebouwen uit de naoorlogse periode. Alle rijksmonumenten in Nederland staan geregistreerd in het online monumentenregister. In de gemeente Schagen staan 99 rijksmonumenten en 13 archeologische rijksmonumenten. Hoofdstuk 2 gaat dieper op deze rijksmonumenten in, op basis van zes typen erfgoed.

Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland Niet al ons erfgoed is tastbaar. Ook tradities, culturele uitingsvormen en bijzondere vaardigheden of ambachten maken er deel van uit. Zij dragen immers bij aan onze gemeenschappelijke identiteit en worden overgedragen van generatie op generatie. Dit immateriële erfgoed wint aan erkenning. Nederland bekrachtigde in 2012 het UNESCO Verdrag ter Bescherming van het Immaterieel Erfgoed. Onder coördinatie van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) werd gestart met een nationale inventaris. Op deze Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland staat het immateriële erfgoed beschreven waarvan de beoefenaars een zorgplan hebben gemaakt en voor de toekomst waarvan zij zich actief inzetten. De Westfriese taal is bijvoorbeeld als immaterieel erfgoed beschermd.

84

Erfgoed Telt (2018) In 2017 bereidden de Directie Erfgoed en Kunsten van OCW en de RCE een aanscherping en actualisatie voor van het Nederlandse erfgoedbeleid. Het project Erfgoed Telt stelde ten doel om monumenten toekomstbestendig te maken en te houden, en om erfgoed tot nog volwaardiger onderdeel te maken van de fysieke leefomgeving door verbindingen te leggen met andere sectoren. Waar nodig zou de regelgeving aangepast worden aan de kaders en doelen van de Erfgoed- en Omgevingswet. In 2018 verscheen de beleidsbrief Erfgoed Telt, waarin de minister de betekenis van erfgoed voor de samenleving onderstreept en de belangrijkste ontwikkelingen in de Nederlandse erfgoedzorg schetst.

Verdrag van Faro Het Verdrag van Faro uit 2005 draagt de titel ‘De Waarde van Cultureel Erfgoed voor de Samenleving’. De Raad van Europa benadrukt met dit verdrag een ander perspectief op erfgoed. Het Verdrag van Faro stelt de mens en de samenleving centraal en hun relatie met erfgoed. In Nederland sluit het verdrag goed aan bij ontwikkelingen in de erfgoedzorg die te maken hebben met meerstemmigheid, co-creatie, burgerinitiatief en burgerexpertise. Het verdrag stelt dat erfgoed een functie kan hebben voor de samenleving. Niet alleen de historische plek zelf, het voorwerp en de traditie zijn belangrijk, maar vooral ook de verschillende betekenissen en het gebruik ervan. Erfgoed is bovendien een bron voor ruimtelijke, sociale, economische en democratische ontwikkeling als alle belanghebbenden daar een betrokkenheid bij hebben. In december 2022 is Onderweg naar Faro, uitvoeringsagenda Faro deel 1 gepubliceerd door de RCE, met daarin een eerste verkenning van de betekenis van het verdrag in de praktijk.

Rapport Inventarisatie Erfgoed & Overheid (2014) De uitvoering van erfgoedtaken in de fysieke leefomgeving staat bij gemeenten en provincies onder druk. Daarom is het ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW), in samenwerking met het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), het programma Erfgoed & Overheid gestart. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is ook nauw betrokken. Gemeenten en provincies spelen een centrale rol bij de zorg voor ons erfgoed. Zij vervullen diverse (wettelijke) taken rondom archeologie, gebouwd erfgoed en cultuurlandschappen. De capaciteit en deskundigheid die zij daarvoor beschikbaar hebben, staat echter onder druk. Dit is zorgwekkend gezien de grote, urgente ruimtelijke opgaven waar Nederland voor staat, zoals het bouwen van voldoende woningen en de energietransitie. Erfgoed moet een volwaardige rol spelen in die ruimtelijke opgaven. Gemeenten en provincies hebben daarom behoefte aan versterking van hun capaciteit en kennis. Het onderzoek, uitgevoerd door Lysias Advies en Maatschap voor Communicatie in opdracht van OCW, VNG en IPO, laat zien dat gemeenten en provincies moeite hebben met hun erfgoedtaken.

85

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Provinciale kaders Omgevingsvisie NH2050 (2018) Provincie Noord-Holland heeft in 2018 haar Omgevingsvisie NH2050 vastgesteld. De hoofdambitie van de provincie is om zich te richten op een goede balans tussen economische groei en leefbaarheid, “zodanig dat bij veranderingen in het gebruik van de fysieke leefomgeving de doelen voor een gezonde en veilige leefomgeving overeind blijven”. De hoofdambitie is opgesplitst in acht deelambities: •

Een klimaatbestendig en waterrobuust Noord-Holland.

•

Het behouden en waar mogelijk verbeteren van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving.

•

Het vergroten van de biodiversiteit.

•

Ruimte bieden aan de ontwikkeling van een circulaire economie, duurzame landbouw, energietransitie en experimenten.

•

Duurzaamheid van de gehele woningvoorraad.

•

Een optimale afstemming tussen ruimtelijke ontwikkelingen en infrastructuur.

•

Het benoemen, behouden en versterken van de unieke kwaliteiten van de diverse landschapen en het erfgoed.

•

Ruimte geven aan de energietransitie, rekening houdend met de ambities voor verstedelijking en landschap.

Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (2018) Provincie Noord-Holland ziet (cultuur)landschappen als dynamische leefomgeving. De provincie wil op zo’n manier ruimte bieden aan nieuwe ontwikkelingen, dat de kwaliteiten van het landschap behouden blijven en de ontstaansgeschiedenis herkenbaar blijft. De Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (2018) maakt inzichtelijk welke landschappelijke en cultuurhistorische waarden van belang zijn en hoe deze kunnen worden ingepast in een nieuw ontwerp. Met deze handreiking stimuleert de provincie gemeenten, initiatiefnemers en ontwerpers om tot duurzame ruimtelijke ontwikkelingen te komen. De Leidraad geeft in Noord-Holland per ensemble een beschrijving van de ontstaansgeschiedenis en ontwikkelprincipes van een gebied. De algemene ambitie is om ruimtelijke ontwikkelingen: •

Bij te laten dragen aan het zichtbaar en herkenbaar houden van de landschappelijke karakteristiek(en).

•

Bij te laten dragen aan het versterken van (de beleving van) openheid.

•

Helder te positioneren ten opzichte van ruimtelijke dragers.

De gemeente Schagen valt binnen het ensemble van Zijpe- en Hazepolder en ook deels West-Friesland West. De Zijpe- en Hazepolder kenmerkt zich door een rationeel verkaveld aandijkingenlandschap, met lange noord-zuidgeoriënteerde linten, kruisdorpen en stolpboerderijen. De scherpe overgang naar het

86

reliëfrijke duingebied en de markante Westfriese Omringdijk geven het gebied een sterk ruimtelijk karakter. De openheid tussen de linten, de zichtlijnen naar de duinen en de historische structuren zoals het Noordhollands Kanaal en de molens dragen bij aan de beleving van het landschap. De combinatie van agrarisch gebruik, bollenteelt, recreatie en natuur maakt het gebied dynamisch en aantrekkelijk. West-Friesland West sluit hier landschappelijk op aan met een mozaïek van oude zeekleilandschappen, droogmakerijen en veenontginningen. De Westfriese Omringdijk vormt een herkenbare begrenzing tussen oud en nieuw land. Historische linten, kreekruggen, terpen en stolpen bepalen het beeld, vooral rond Schagen. Ondanks ruilverkaveling is veel van het kleinschalige karakter behouden. De ruimtelijke dragers zoals dijken, vaarten en bebouwingslinten zorgen voor samenhang en oriëntatie.

Duurzaamheidsopgave Om historische gebouwen en het mobiele erfgoed op de lange termijn bruikbaar te houden, de energierekening beheersbaar en de ruimten comfortabel leefbaar, moet een verduurzamingsslag gemaakt worden. Ook de openbare ruimte en het landschap zullen kritisch onderzocht moeten worden om te zien of de historische stad en het ommeland voorbereid zijn op de gevolgen van klimaatverandering. Er is inmiddels ruime ervaring met verduurzaming met behoud of versterking van cultuurhistorische waarden. De rijksoverheid stimuleert actief het ontwikkelen, actualiseren en delen van kennis op dit vlak. De provincie ontwikkelt diverse regelingen om de duurzame benutting van monumenten te stimuleren. We onderzoeken welke concrete acties we als gemeente kunnen ondernemen om verduurzaming en klimaatbestendigheid te stimuleren door onder andere de verduurzaming van monumenten te stimuleren.

Provinciale monumenten Provinciale monumenten zijn aangewezen en beschermd via de erfgoedverordening van de provincie. De gemeente Schagen telt 49 provinciale monumenten. Ze omvatten niet alleen gebouwen zoals stolpboerderijen, maar ook infrastructuur zoals bruggen, sluizen en delen van de Westfriese Omringdijk. De dijk is als historische stedenbouwkundige drager van beeldbepalend belang voor de identiteit en ruimtelijke kwaliteit van Noord-Holland.

87

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Regionale kaders De Kop Werkt (2023) De Kop Werkt! is een regionaal stimuleringsprogramma waarin de gemeenten Den Helder, Hollands Kroon, Schagen, Texel en de provincie Noord-Holland samenwerken om de leefbaarheid, economie en werkgelegenheid in de Kop van Noord-Holland te versterken. Tussen 2017 en 2020 zijn projecten uitgevoerd op het gebied van wonen, werken, recreatie en onderwijs, met een gezamenlijke investering van €30 miljoen. Daarbij gaat het om de ontwikkeling van havens, agribusiness, energiesector, toerisme, bereikbaarheid en leefomgeving. De effectrapportage laat zien dat het programma heeft bijgedragen aan positieve ontwikkelingen in de regio. Zo is het aantal huishoudens en studenten toegenomen, is de werkloosheid gedaald tot onder het landelijk gemiddelde, en groeide het aantal banen – vooral in toerisme en op bedrijventerreinen. Ook het Bruto Regionaal Product steeg sterker dan verwacht. De campagne Op Kop heeft de bekendheid van de regio vergroot en mensen beter geïnformeerd over werk- en opleidingsmogelijkheden.