39 BrabantAdvies Publicatie Brabant-sterker-uit-de-crisis
Tekst van het document
BRABANT STERKER UIT DE CRISIS
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
BRABANT STERKER UIT DE CRISIS
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
Inhoud | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
INHOUD Cultuur
Voorwoord
Kiezen voor kwaliteit en verandering Elphi Nelissen & Ivka Orbon
7
Jan Brands & Barbara Brouwer
Gezondheid
Het veelkoppige monster van de slechte gezondheid Wim van der Meeren
Er is meer nodig dan medicijnen Brigitte Drees
12 20
Bas ter Weel
Toerusten en innoveren voor de arbeidsmarkt vereisen een methodische aanpak Marc van der Meer
26
John Blankendaal
Regionaal overleg is nu noodzaak Ellen Kroese
Kwaliteitsdenken is leidend bij ruimtelijke inrichting
64
Stad en platteland: samen maken we één groot park
70
Het vergrootglas op de retail
76
Pieter van Geel
Cees-Jan Pen Mobiliteit
34
Beleid voor mobiliteit en bereikbaarheid: tijd voor een bredere blik Luc Boot
Ondernemersklimaat
Stilzitten is geen optie
56
Ruimte
Martine Sluijs
Arbeidsmarkt
Prikkels én ondersteuning maken de arbeidsmarkt flexibel
Cultuur staat slagvaardig in de samenleving; nu moeten we investeren
42 50
4
84
De toekomst aan het woord
Betrek ons, het gaat over onze toekomst! Gitta Camfferman & Marius Zuurbier
5
92
Voorwoord | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
VOORWOORD KIEZEN VOOR KWALITEIT EN VERANDERING Anderhalf jaar nadat COVID-19 ons Brabant in volle omvang bereikte, vinden we het tijd om een tussentijdse balans op te maken. ‘Tussentijds’ omdat er geen sprake is van een eindpunt en corona nog onder ons zal blijven. Tegelijkertijd staan we aan de vooravond van de hervatting van het ‘normale’ leven en de economische groei zet weer stevig in. Er is nu een momentum om de inzichten die we hebben opgedaan te vertalen in structurele keuzes. Ook na corona komen er immers grote vraagstukken op ons af die het vermogen vereisen om te kiezen en alternatieve richtingen te bepalen. In deze uitgave op initiatief van BrabantAdvies en ArbeidsmarktInZicht.nl, geven experts hun visie op aspecten van de Brabantse samenleving die op korte termijn vragen om heldere keuzes en de bijbehorende veranderkracht. Wanneer we de coronacrisis en de impact ervan proberen te duiden, zien we twee gezichten. Corona bracht enerzijds de kwetsbaarheden in onze samenleving aan het licht, maar bleek anderzijds een voedingsbodem voor verandering en versnelling. Te midden van een wereld vol bedreigingen en onduidelijkheden werden op vele fronten krachtige keuzes gemaakt. Er werden van vele sectoren en individuen – met name jongeren en kwetsbare ouderen – grote offers gevraagd. Het aanpassingsvermogen in de samenleving bleek buitengewoon.
Zo werd de zorg omgevormd om de crisis te bestrijden en zijn er grootschalige test- vaccinatiecampagnes
6
7
Voorwoord | Brabant sterker uit de crisis
opgezet. Er kwamen heel snel andere vormen van leren en werken. Digitale media voor bereikbaarheid werden gemeengoed. De nabije omgeving, de mooie plekken en de rust in de natuur zijn door vele Brabanders herontdekt. En rond de herstelaanpak ontstonden nieuwe samenwerkingsvormen. Daarbij was de omvangrijke en snelle steun van de overheid een factor van belang. Van de zorgen en gevoelens van dreiging moeten we ons rekenschap geven. De crisis heeft het vertrouwen bij veel mensen immers verder aangetast en de toenemende verdeeldheid in de samenleving lijkt vergroot. Bestaanszekerheid voor eenieder en een menselijke maat blijven dan ook van fundamentele waarde voor onze provincie. De vindingrijkheid, het vermogen tot aanpassing en de aandacht voor inclusie die we tijdens de coronacrisis ook hebben ervaren, bieden echter hoop en kansen voor de toekomst. Die kracht gaat ons verder brengen.
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
aantrekkelijk houden, de achteruitgang van onze natuur kantelen, hoe we onze binnensteden levendig houden, de creativiteit van de cultuursector benutten en hoe we goed kunnen blijven werken, wonen, ontspannen en ontmoeten. Brabant heeft alles in huis om vorm en inhoud te geven aan een mooie toekomst voor iedereen. Samenwerking beschouwen we als één van onze kwaliteiten. Door echt te gaan luisteren op de plaatsen waar de vraagstukken in hun pure vorm spelen, kan het gesprek starten dat leidt tot vernieuwing en keuzes die werken. Voor de toekomst van onze provincie.
ELPHI NELISSEN voorzitter SER Brabant IVKA ORBON directeur BrabantAdvies
In de veranderingen die we willen bereiken staat kwaliteit voorop. Voor de huidige generaties, maar ook voor de toekomstige Brabanders. Zoals uit de vele interviews blijkt, zullen vernieuwing en keuzes hand in hand moeten gaan. Gemakkelijk zal dat niet zijn. Schaarste in arbeid en ruimte vereisen kwalitatieve keuzes op tal van fronten om het welzijn en de welvaart van álle Brabanders te bewerkstelligen. Het gaat erom hoe we onze economie en leefomgeving duurzaam
Juli 2021
8
9
Gezondheid | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
Ik zie lichtpuntjes, er is echt wat aan te doen. De omslag begint te komen. WIM VAN DER MEEREN voorzitter Provinciale Raad Gezondheid/BrabantAdvies
10
11
Gezondheid | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
WIM VAN DER MEEREN voorzitter Provinciale Raad Gezondheid/BrabantAdvies
HET VEELKOPPIGE MONSTER VAN DE SLECHTE GEZONDHEID Arme, laagopgeleide mensen overlijden bijna zeven jaar eerder dan hoger opgeleide mensen en ze kampen tussen de 14 en 18 jaar langer met chronische ziekten. Juist deze groep werd door corona extra hard geraakt én heeft een lagere vaccinatiebereidheid dan andere groepen. Dat baart zorgen. We zullen als samenleving iets aan de ernstige gezondheidsachterstanden moeten doen. Daarbij is het de belangrijkste vraag om uit te vinden waar die enorme verschillen vandaan komen. Anders hebben maatregelen op termijn geen effect.
De Nederlandse hulpverlening is op dat punt nog niet goed ingeregeld. Wat mij betreft is het allerbelangrijkste dus: werken aan de bestaanszekerheid van mensen.
Ervaren gezondheid (goed/zeer goed) Eén of meer langdurige aandoeningen Eén of meer lichamelijke beperkingen Overgewicht Mantelzorg geven Rokers Voldoet aan richtlijn alcoholgebruik 0
De gebruikelijke focus is dat in de kansarme groep meer mensen roken en drinken, meer mensen overgewicht hebben, dat het voedings- en beweegpatroon slechter is en dat er dus gewerkt moet worden aan preventie. In mijn ogen is die conclusie maar ten dele waar.
10 Nederland
20
30
40
50
60
70
80
Noord-Brabant
Gezondheidsmonitor 2020, bevolking 18 jaar of ouder
Bron: CBS
COLLECTIEF
Natuurlijk is preventie belangrijk. Maar als je je daarop richt zonder de achterliggende oorzaken te kennen en te begrijpen, zullen preventieprogramma’s geen succes worden. Als je tot je nek in de sociale ellende zit, komen adviezen immers niet binnen! Kan ik de huur nog betalen? Heb ik voldoende geld voor eten voor de kinderen? Het is bewezen dat stress over dit soort basisbehoeften de intelligentie negatief beïnvloedt en dat mensen dan evident domme beslissingen kunnen nemen.
12
We kunnen inmiddels niet meer zeggen: iemand die geen succes heeft, heeft dat helemaal aan zichzelf te wijten. Het is gewoon niet waar. Armoede en achterstand blijken bepaald te worden door de plek waar je geboren wordt. We hebben als samenleving een grote collectieve verantwoordelijkheid voor mensen die het niet redden. Het is een kwestie van fatsoen dat je elkaar niet over de rand duwt. Bovendien is het in ieders belang dat er harmonie blijft in de samenleving zodat er niet een grote groep boze mensen ontstaat. 13
Gezondheid | Brabant sterker uit de crisis
We zullen dan ook gezamenlijk moeten investeren in de bestaanszekerheid van mensen. Dat betekent onder meer dat er betaalbaar moet worden gebouwd, rekening houdend met de klimaatverandering. Verder kunnen we het beeld van de participatiesamenleving maar beter loslaten: niet iedereen kan meedoen en niet iedereen is in staat betaald werk te doen. De overheid staat hier voor een belangrijke taak. AAN ZET
De uitdagingen zijn zeer groot en vragen om een variëteit aan oplossingen. Het is de vraag welke overheid aan zet is. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft met zeventig maatschappelijke organisaties een Nationaal Preventieakkoord gesloten met tweehonderd afspraken om Nederland gezonder te maken. Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid staat echter aan de lat voor het achterliggende vraagstuk van de bestaanszekerheid. Bij gemeenten is het hele sociale domein aan zet. Dat kan ertoe leiden dat elke gemeente zelf het wiel gaat uitvinden. Landelijk is er de stichting SchuldenlabNL, waaraan ook ’s-Hertogenbosch meedoet. Hier worden beproefde en effectieve projecten en programma’s opgeschaald om versnippering van initiatieven rond armoede en schulden te voorkomen. De provinciale overheid heeft als intermediaire bestuurslaag een belangrijke rol in het aanjagen van ontwikkelingen en kan stimuleren dat er van elkaar wordt geleerd.
14
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
BEJEGENING
De verzorgingsstaat gaat gepaard met zoveel wantrouwen en regels, dat hij voor veel mensen gewoon niet meer werkt. Het beleid is er vooral op gericht mensen uit de regelingen te krijgen en niet om mensen te helpen. Het is echter essentieel om goed te kijken hoe we mensen die in de problemen zitten, kunnen helpen. Om te weten wat mensen nodig hebben, moet je met hen in gesprek gaan. Daarvoor zal elke casus apart bekeken moeten worden. Mensen zijn niet gelijk, dus kun je ze ook niet gelijk behandelen. De Toeslagenaffaire was één van de wake-upcalls waar we van geschrokken zijn. De staat kan zich blijkbaar zeer wantrouwend gedragen richting burgers. Dat soort bejegening moeten we niet willen. Niet iedereen die hulp nodig heeft, is een potentiële fraudeur. En niet iedereen die stress ervaart door de armoede heeft psychische hulp nodig. In het verlengde daarvan is het ook belangrijk aandacht te besteden aan de working poor; mensen met meerdere banen omdat ze anders niet rondkomen. Er is meer vastigheid nodig dan een flexcontract, zeggen ook de SER en de vakbonden. LONGPROBLEMEN
Gezondheid bevorderen vraagt niet alleen maatregelen rond bestaanszekerheid. Ook ruimtelijk zijn ingrepen nodig. Brabant kwam er in de coronapandemie niet best uit; er waren hier veel brandhaarden. Nu dankzij de vaccinaties het einde van de pandemie in zicht lijkt te komen, is het de vraag wanneer de volgende ramp zich aandient. Gezien de grote dichtheid aan dieren op een vrij klein gebied, zouden we in 15
Gezondheid | Brabant sterker uit de crisis
Brabant wel eens de twijfelachtige eer kunnen hebben dat hier een virus muteert. We hebben al Q-koorts gezien, wat ook een vreselijke uitbraak was. Corona is nog erger. En er is onmiskenbaar een link tussen longproblemen, gezondheid en de intensieve veehouderij. We zullen hier iets mee moeten en daarin heeft de provincie een belangrijke taak.
moeten compenseren. Anders zullen ze zich zeker verzetten, wat ik goed kan begrijpen. INTEGRAAL
De intensieve veehouderij kan minder en boeren moeten daarvoor gecompenseerd worden. Maar dat is slechts één van de aspecten. Een dergelijke ingreep heeft ook gevolgen voor de landinrichting en de stedelijke planning. Je moet dus integraal kijken naar het vraagstuk van de gezondheid. Met name voor de kansarme gezinnen is er een cumulatie van factoren die de gezondheid negatief beïnvloeden. Neem de hittestress, die zich ook concentreert in de armere wijken, maar ook geluidshinder. Ik zie lichtpuntjes, er is echt wat aan te doen. De omslag begint te komen; mensen hechten steeds meer belang aan saamhorigheid. Er zijn initiatieven en samenwerkingen. We hebben in het verleden bewezen dat we sociale vraagstukken effectief kunnen aanpakken. De ouderen van nu zijn bijvoorbeeld zo lang mogelijk zelfstandig en actief, heel anders dan vijftig jaar geleden. Als samenleving is ons dat gelukt. Dat moet met de nodige investeringen ook lukken met een andere belangrijke groep!
100 80 60 40 20 0
78,8
82,6
67,1
Totaal
18 tot 65 jaar
65 jaar of ouder
Noord-Brabant
Ervaren gezondheid (goed/zeer goed), naar leeftijd, 2020
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
Bron: CBS
Dat is complex. Op voorhand moet aan boeren bestaanszekerheid geboden worden. De intensieve veehouderij is zo gegroeid in de loop der jaren; boeren hebben het niet veroorzaakt. Het is dan ook een probleem van ons allemaal. Als de boeren nu moeten veranderen van werkwijze, of zelfs helemaal moeten stoppen, zullen wij hen als samenleving
16
17
Gezondheid | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
Mensen zijn niet gelijk, dus kun je ze ook niet gelijk behandelen. WIM VAN DER MEEREN voorzitter Provinciale Raad Gezondheid/BrabantAdvies
18
19
Gezondheid | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
BRIGITTE DREES CEO Pivot Park Oss
ER IS MEER NODIG DAN MEDICIJNEN The future is bright op Pivot Park. We bestaan volgend jaar tien jaar en we groeien harder dan in 2016 verwacht werd. Dat is niet veranderd door de coronapandemie. Ieder bedrijf hier op de campus en ook onze buren MSD, Aspen en Organon hebben met de bestaande middelen bijgedragen aan het bestrijden van de pandemie. We hebben gezien hoe belangrijk gezondheid is. Om daar wat aan te doen, is bewustzijn nodig en beleid gericht op gezonde leefstijl, milieu en het terugdringen van stikstof en fijnstof dat leidt tot continue ontsteking van de longen. Laat ieder doen waar hij of zij invloed op heeft. Hier op het Pivot Park zijn we bezig met geneesmiddelenontwikkeling. Het werk dat de chemici en biologen doen, is belangrijk. Zonder dat er wereldwijd vaccins ontwikkeld waren, zaten we nu nog in de lockdown. Alleen is het zeer betrekkelijk wat je met geneesmiddelen kunt doen. We hebben nog een lange weg te gaan: voor 95% van de vaak zeldzame aandoeningen waar mensen last van kunnen hebben, zijn nog helemaal geen middelen. Terwijl wij hard werken aan het oplossen van aandoeningen, is het ook belangrijk dat we ervoor zorgen dat mensen niet ziek worden. Dat begint met het bewustzijn waar ieder zelf invloed op heeft. De provincie heeft bijvoorbeeld een belangrijke rol in de ruimtelijke ordening en het gebruik van de ruimte.
Via die weg kan zij zich richten op gezondheid met daarbinnen aandacht voor de tweedeling in de 20
samenleving én de luchtkwaliteit. Dat de provincie zich daarbij moet verhouden tot de lokale gemeenten en tot de landelijke overheid is evident. Maar samen met verbonden partijen is er veel te bereiken. DRIE VLIEGEN
Laten we samen zorgen dat de volgende generaties gezond opgroeien. Bijvoorbeeld door kinderen op school te laten beginnen met een uur sporten. En geef onderwijs over gezonde voeding. We weten dat laagopgeleide mensen minder gezond zijn en minder oud worden. Dat heeft te maken met een gebrek aan kennis, waarschijnlijk ook met onvoldoende inkomen. Naast voeding, beweging en inkomen, is het verbeteren van de luchtkwaliteit minstens even belangrijk. Voor Brabant betekent dat, dat er iets gedaan moet worden aan de veestapel. Als Nederland wat minder vlees gaat exporteren en als iedereen iets minder vlees gaat eten, kan de veestapel verkleind worden. De ruimte die daardoor vrijkomt, kan omgezet worden naar ruimte voor die duurzaam gebouwde woningen, waar mensen al jaren op wachten. De verdiencapaciteit die verloren zou gaan, kunnen we teruggeven aan het land, bijvoorbeeld door te investeren in de geneesmiddelensector, die over het algemeen zeer duurzaam werkt. Zo sla je minstens drie vliegen in één klap. KANSEN
Investeren in de geneesmiddelensector biedt kansen voor Nederland en voor deze regio. Pivot Park brengt alles bij elkaar wat nodig is voor het sneller ontwikkelen van medicijnen 21
Gezondheid | Brabant sterker uit de crisis
voor aandoeningen waar nu nog geen geneesmiddel voor beschikbaar is. Daar heb je een lange adem, veel kennis en nieuwe technieken voor nodig. Het is ook absoluut belangrijk dat er nu al wordt nagedacht over een volgende pandemie, die er zeker gaat komen. En laten we ook de antibioticaresistentie niet vergeten. Het is een kwestie van wachten tot het fout gaat en er mensen gaan overlijden aan een simpele urineweginfectie. We strijden al jaren voor budgetten voor die markt, waarin bijna geen geld wordt geïnvesteerd. RESHORING
Bij alle nieuwe ontwikkelingen zullen we goed moeten kijken naar de productie- en leveringsketen. Vorig jaar werd duidelijk waarom. Als India of China stoppen met leveren, hebben wij niet eens meer insuline, of andere simpele middelen die voorkomen dat er veel mensen overlijden. We denken dus na over reshoring. We zullen in de toekomst moeten zorgen dat we met name de geneesmiddelen die nieuw ontwikkeld worden, ook in Europa kunnen maken. Dat hoeft niet per se in Nederland te zijn, al zijn wij er best goed in. Dat mag in Europees verband. En laten we in elk geval zorgen dat we hier de innovatieve dingen blijven doen. CORONA EN PIVOT
Corona heeft veel in beweging gebracht. Uiteraard hebben we op ons park vroegtijdig alle mogelijke maatregelen genomen, waardoor we uiteindelijk ook relatief weinig besmettingen hadden. We hadden een teststraat waar ondernemers uit de 22
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
regio gebruik van konden maken. De bedrijven hier waren niet direct betrokken bij de ontwikkeling van vaccins, ze hebben wel bijgedragen. Zo heeft ons screeningscentre bestaande geneesmiddelen gescreend op mogelijke werking bij COVID-19. Er zijn mensen aan de slag gegaan met de sequencing van het coronavirus om de evolutie ervan in kaart te brengen. Verder is er een precisieapparaat ontwikkeld dat door Pfizer wordt gebruikt om hun product mee af te vullen. Voor deze of een volgende pandemie hebben we nu een faciliteit beschikbaar waar vaccins kunnen worden afgevuld. Verder blijven we natuurlijk bezig met het ontwikkelen en produceren van geneesmiddelen. UIT HET JASJE
Pivot Park in Oss biedt sinds de start in 2012 onderdak aan tal van bedrijven en kennisinstellingen. Inmiddels is er geen laboratorium of kantoor meer beschikbaar en doen we er alles aan om ruimte te creëren, zodat de bedrijven die hier zitten kunnen doorgroeien en startende bedrijven of bedrijven uit het buitenland hier kunnen landen. Deze zomer starten we met nieuwbouw, we verwerven grond buiten de poort, we werken samen met onze buren om de beschikbare ruimte optimaal in te zetten en met de gemeente bekijken we de mogelijkheden voor herontwikkeling. De snelle ontwikkelingen maken ook scholing op alle niveaus extra belangrijk. Sinds kort hebben we hier een lectoraat samen met de Hogeschool Arnhem Nijmegen (HAN) en we starten met de HAN en Avans Hogeschool een minor. Dit jaar hebben we voor het eerst een Summerschool 23
Gezondheid | Brabant sterker uit de crisis
in samenwerking met de Radboud University en de HAN met bijdragen vanuit de TU Eindhoven. We zien dat crossfunctionele verbindingen ontstaan tussen techniek en medische wetenschap en die zijn veelbelovend. Met wetenschappers en docenten die een aanstelling hebben op de Radboud UMC én op de TU/e. We gaan ervan uit dat dat op termijn startups oplevert die werken op het grensvlak van nanotechnologie en immuun-oncologie. En die zich hopelijk hier op Pivot Park vestigen. Pivot Park biedt het ecosysteem en het klimaat voor hun ondernemerschap en om hun uitvindingen daadwerkelijk naar de markt te brengen. Dat alles is goed voor de werkgelegenheid. Er liggen in Brabant veel kansen. De enorme ellende van corona heeft ons de sense of urgency opgeleverd die nodig is om nu echt veranderingen door te voeren.
24
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
Er liggen in Brabant veel kansen. BRIGITTE DREES CEO Pivot Park Oss
25
Arbeidsmarkt | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
BAS TER WEEL directeur SEO Economisch Onderzoek, hoogleraar Economie UvA, kroonlid Sociaal-Economische Raad
PRIKKELS ÉN ONDERSTEUNING MAKEN DE ARBEIDSMARKT FLEXIBEL De economische gevolgen van de COVID-19 pandemie werden gevreesd. Veel leed lijkt echter voorkomen door de maatregelen van de overheid; ze waren gericht, tijdig maar ook tijdelijk. Tot nu zijn effecten op de arbeidsmarkt nog niet echt zichtbaar. Op termijn kunnen echter verschuivingen gaan plaatsvinden, zeker in sectoren die zwaar getroffen zijn. Op de nieuwe economie die daardoor ontstaat, zouden werknemers, werkgevers, overheid en onderwijs zich nu moeten voorbereiden. NIEUWE ECONOMIE
Er zijn geluiden dat onze economie van karakter zal veranderen doordat we andere keuzes gaan maken. Ook zijn we ons aan het wapenen tegen dit soort pandemieën. Voor een deel zullen we bijvoorbeeld mondkapjes en vaccins zelf gaan produceren om meer zekerheid te hebben over de beschikbaarheid. De kans is groot dat hierdoor een nieuwe, duurzame, Europese sector gaat ontstaan. Nederland kan daar met zijn sterke kenniseconomie en logistieke sector het voortouw in nemen. De verwachting dat er nieuwe werkgelegenheid zal ontstaan doordat bedrijven productie naar Nederland terughalen, zal niet uitkomen. De afweging tussen leveringszekerheid en efficiëntie kan alleen leiden tot reshoring, als het werk dat terugkomt gedaan kan worden door een apparaat of een robot. Alleen dan is de leveringszekerheid betaalbaar. De mensen die daarbij nog nodig 26
zullen zijn, zijn niet de mensen die spullen in elkaar zetten of inpakken. Er is behoefte aan mensen met een opleiding die aansluit bij de nieuwe economie. BLIJVERTJES
Thuiswerken en online vergaderen zullen blijven, wat gevolgen heeft. Bijvoorbeeld voor de catering in de bedrijfskantines of voor de behoefte aan secretariële ondersteuning. Breder gesteld: het is de vraag of al het werk in sectoren die volledig in lockdown zijn geweest, zal terugkeren. Daar moet je nu over nadenken en dat geldt zeker voor de mensen die het direct aangaat. Zij zullen keuzes moeten maken voor hun toekomst. Hun loon werd weliswaar doorbetaald, maar dat betekent ook dat er geen prikkel was om andere keuzes te maken. Terwijl dat noodzakelijk is in het licht van de toekomstige arbeidsmarkt.
Er is behoefte aan mensen met een opleiding die aansluit bij de nieuwe economie. Een soortgelijke uitdaging wordt veroorzaakt door de extra impuls die de technologische veranderingen hebben gekregen. Ook daardoor vallen mensen buiten de boot. De jongeren die toch terugkeren naar het onderwijs, zouden moeten kiezen voor een opleiding die hun kansen op de arbeidsmarkt van de toekomst versterkt. VERSCHUIVING
Voor ons land zijn de komende jaren duurzaamheid en digitalisering de belangrijkste missies. Het feit dat we daarop 27
Arbeidsmarkt | Brabant sterker uit de crisis
gaan inzetten, betekent op korte termijn een her-allocatie van arbeid en kapitaal. Er ontstaat nieuwe werkgelegenheid die alleen ingevuld kan worden als iedereen een beetje opschuift op de arbeidsmarkt. Eenvoudig geformuleerd: de medewerkers van de kolencentrale zullen zelden meteen inzetbaar zijn om windmolens te bouwen. Om te zorgen dat mensen kunnen voldoen aan de vraag, moet er iets gedaan worden aan het ontslagrecht om mensen te dwingen mobieler te worden. Tegelijkertijd is er ondersteuning nodig door scholing te bieden in de richting van nieuwe beroepen en sectoren waar digitalisering en duurzaamheid een grotere rol zullen spelen. Om mensen in die situatie zekerheid te bieden, kan gedacht worden aan een deeltijd-WW of een soortgelijke regeling als de NOW. MBO3
MBO4
BACHELOR
MASTER
Landbouw en natuur
Landbouw en natuur
Landbouw en natuur
Landbouw en natuur
Techniek en ICT
Techniek
Techniek en ICT
Techniek en ICT
Economie en maatschappij
Economie en maatschappij
Economie en maatschappij
Economie en maatschappij
Zorg en dienstverlening
Zorg en dienstverlening
Zorg en onderwijs
Zorg en onderwijs
Goed
Redelijk
Matig
en ICT
Slecht
Arbeidsmarktperspectieven voor opleidingen in 2026, Nederland
Bron: ROA (POA)
WAT NEDERLAND NODIG HEEFT
Om het arbeidsaanbod van mensen die de markt opstromen én van de mensen die aan het werk zijn te versterken, moet op-, om- en bijscholing geboden worden. Het is het meest effectief 28
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
om daar budgetten voor beschikbaar te stellen die gekoppeld zijn aan het hebben van werk of het vooruitzicht van een baan. Op het moment dat je nu je baan verliest, krijg je WW. Dat geld kun je productiever inzetten als mensen het voor een deel in zichzelf moeten investeren en het liefst al voordat ze werkloos worden. Op dit moment ontbreekt de infrastructuur hiervoor. Want mensen kunnen dit niet alleen. De overheid heeft de rol om te zorgen voor die infrastructuur, voor budgetten én voor het stimuleren van werknemers en werkgevers. INFRASTRUCTUUR
We hebben op dit moment geen effectief mechanisme meer om mensen aan werk te helpen. Wie zijn baan verliest, moet dat probleem eigenlijk zelf maar zien op te lossen. Mensen hebben echter een zetje nodig. Het helpt voor sommige groepen dat maatregelen minder royaal zijn geworden of zelfs zijn verdwenen. Dat doet de overheid goed. Maar er is meer nodig dan zo’n financiële prikkel. Vooral kwetsbare mensen die toch al moeite hebben om hun leven op orde te houden, krijgen het niet voor elkaar om zelfstandig uit de situatie te komen. De loopbaanstap moet in de goede richting gezet worden en behapbaar blijven. Dat betekent dat er een gerichte investering in de inzetbaarheid moet zijn in de vorm van een aanbod. Het aanbod is dan om iemand te helpen om een plan te maken, samen met een opleider, bijvoorbeeld een ROC, en een werkgever die medewerkers zoekt. Daarvoor is een goede infrastructuur nodig. Het UWV heeft die rol op dit moment niet, het is vooral een uitkeringsinstantie. 29
Arbeidsmarkt | Brabant sterker uit de crisis
REGIONALE ARBEIDSMARKT
Een loopbaanwinkel, een uitzendbureau of een andere marktpartij kan mensen ondersteunen om in actie te komen, om de juiste actie te nemen én om vol te houden, met aan het eind van het traject het vooruitzicht van een baan. Een dergelijke aanpak moet regionaal worden opgezet. Iedere regio heeft immers een andere arbeidsmarkt, met een eigen vraag en aanbod. In het Techniekpact, dat is onderverdeeld in vijf landsdelen, lukt het bijvoorbeeld prima om afspraken te maken over hoe er meer mensen naar de technieksector getrokken kunnen worden. Die sector is in het ene deel van het land vooral IT-gericht, terwijl in een regio als Brabant ook de maakindustrie veel mensen nodig heeft. Dat vraagt om een andersoortige inrichting van het onderwijs en andere manieren om werkgevers en werknemers bij elkaar te brengen.
Een dergelijke aanpak moet regionaal worden opgezet. Iedere regio heeft immers een andere arbeidsmarkt, met een eigen vraag en aanbod. LOGISCH MAAR SCHEEF
Sinds de eurocrisis is de economie enorm aangetrokken. De mensen met de laagste inkomens, zo’n 30% van alle werknemers, hebben daar echter niet van geprofiteerd, niet in inkomen en niet in werkzekerheid. Op dit moment hangen we alle zekerheden op aan het contract. Je hebt een vaste baan, een flexibele baan of je bent ondernemer of opdrachtnemer.
30
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
Het contract bepaalt je mate van bescherming, de kansen om te investeren. Het resultaat: de mensen met de vaste banen – de hoogopgeleide werknemers, hebben de meeste zekerheden. En juist die mensen hebben die zekerheden het minste nodig; ze hebben al een goede positie op de arbeidsmarkt. Werkgevers willen deze waardevolle mensen aan zich binden met een contract voor onbepaalde tijd en bieden bovendien extra opleiding en training. De mensen met een flexbaan of de gedwongen zzp’ers hebben veel minder zekerheden en kansen om te investeren in hun toekomst. GELIJKERE KANSEN
Waar het allemaal om draait, is dat de veranderende economie vraagt om een arbeidsmarkt die kan meebewegen. Het verdienvermogen van ons land zit in de slimme, goed opgeleide mensen. Omdat we niet sterk of groot zijn, is dat onze belangrijkste succesfactor. Onze slimme mensen kunnen we nog veel productiever maken door in Europa samen te werken op het gebied van innovatie. Investeren in een kennisnetwerk dus, zoals Airbus bijvoorbeeld. Naast die hoogopgeleide mensen hebben we in de toekomst iederéén hard nodig. Om dat te bereiken, zou het vaste contract afgeschaft moeten worden. Als iemand bij een werkgever gaat werken, is er een eindig contract. Zodra de werkgever of de werknemer het wil beëindigen, worden investeringen in bijvoorbeeld cursussen vereffend en de werknemer wordt beloond voor de trouwe inzet door de mogelijkheid om te investeren in nieuwe kennis en vaardigheden.
31
Arbeidsmarkt | Brabant sterker uit de crisis
De combinatie van financiële prikkels, ondersteuning bij een planmatige loopbaanontwikkeling en eerlijkere contractvormen is belangrijk voor een gezonde arbeidsmarkt. BAS TER WEEL directeur SEO Economisch Onderzoek, hoogleraar Economie UvA, kroonlid Sociaal-Economische Raad
32
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
MEEBEWEGEN
Daarnaast is een systeem nodig dat werknemers de middelen biedt om in zichzelf te investeren. Iedereen zou bijvoorbeeld bij de geboorte het recht kunnen krijgen op kinderopvang, primair en voortgezet onderwijs en een beroepsopleiding. Wie kiest voor een universitaire studie heeft zijn krediet opgebruikt en heeft voldoende bagage om zelf in zijn groei te investeren. Wie een beroepsopleiding volgt en extra scholing goed kan gebruiken in zijn leven, houdt daar nog een potje voor over. De combinatie van financiële prikkels, ondersteuning bij een planmatige loopbaanontwikkeling en eerlijkere contractvormen is belangrijk voor een gezonde arbeidsmarkt. Alleen dan bereiken we dat mensen kunnen meebewegen in de richting van de economie van de toekomst.
33
Arbeidsmarkt | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
MARC VAN DER MEER bijzonder hoogleraar arbeidsmarktonderwijs Tilburg University, raadslid SER Brabant/BrabantAdvies
TOERUSTEN EN INNOVEREN VOOR DE ARBEIDSMARKT VEREISEN EEN METHODISCHE AANPAK
DIGITALISERING
De coronacrisis heeft ons overvallen en grijpt diep in. Het maakt de urgentie duidelijk om de al lang bestaande arbeidsmarktvraagstukken aan te pakken. Het personeelstekort en Leven Lang Ontwikkelen bijvoorbeeld. Het blijvend toerusten van de toekomstige en de huidige beroepsbevolking is urgenter dan ooit. De demografie, technologische ontwikkelingen en de internationalisering van economische processen maken de arbeidsmarkt tot topprioriteit. Er is sprake van een mismatch tussen vraag en aanbod. Bij een vergrijzende beroepsbevolking is het niet verwonderlijk dat sectoren als de installatiebranche, de metaal en ICT met elkaar strijden om de beschikbare arbeidsinzet. Dat geldt evenzeer voor het publieke domein – de zorg, de veiligheidsbranches en het onderwijs. De voorspellingen dat banen op het middenniveau van mbo, hbo en associate degree zouden verdwijnen vanwege robotisering en digitalisering, komen niet uit. De belangrijkste uitzondering hierop vormt de banken- en verzekeringswereld, waar banen verdwijnen. Op het middenniveau zijn heel veel vacatures, kern daarvan is dat taken en rollen veranderen onder invloed van de digitalisering.
34
De coronacrisis liet het potentieel van de digitalisering zien; de arbeidspatronen zijn verschoven, werktijd en privétijd lopen door elkaar heen, dagvensters zijn opgerekt.
De voorspellingen dat banen op het middenniveau van mbo, hbo en associate degree zouden verdwijnen vanwege robotisering en digitalisering, komen niet uit. Het enthousiasme over de ‘enorme doorbraak’ waarover nu gesproken wordt, wil ik echter nuanceren. Allereerst zijn robotisering en automatisering geen nieuwe ontwikkelingen. Denk aan de CAD-CAM revolutie in de industrie. Echte digitalisering vraagt om meer dan het gebruik van applicaties als Teams en Zoom. Neem het onderwijs. Aan de eerste voorwaarde voor afstandsonderwijs werd voldaan: de systemen – laptops en internet – waren veelal beschikbaar. Instructies, vergaderingen, overleggen en zelfs ouderavonden konden dan ook plaatsvinden. Wat ontbrak zijn de didactiek en de pedagogiek van het digitale leerproces. Die waren nog niet ontwikkeld. De kern van onderwijs is relationeel. Het gaat om contact en uitwisseling tussen leraar en lerende, iets uitproberen, verwondering bij leerlingen en studenten uitlokken. Als dat online moet gebeuren, komen de creativiteit van het moment, de dialoog en daarmee het onderwijs als geheel in de verdrukking. Dat gebeurde op alle niveaus. Leerlingen van het basis- en voortgezet onderwijs, het mbo en 35
Arbeidsmarkt | Brabant sterker uit de crisis
hoger onderwijs misten de gebruikelijke leersituatie, konden geen stage lopen en hun reguliere uitwisseling werd getemperd. Vervlakking over de hele linie is het resultaat. UITWISSELINGEN MOGELIJK MAKEN
De eerste voorwaarde voor een goed functionerende arbeidsmarkt is uitstekend (beroeps)onderwijs; mensen moeten blijvend toegerust worden. Dat vereist niet alleen innovaties in het leerplan, gegeven de digitalisering, maar vooral ook het organiseren van continue uitwisselingen (flows) tussen onderwijs en bedrijfsleven, tussen school en beroep, tussen school en werkveld. Stages, leeroriëntaties en om- en bijscholingen brengen die uitwisseling, zodat jongeren met hun creatieve invalshoeken kunnen bijdragen aan het oplossen van problemen en ervaren medewerkers gestimuleerd worden om zich te blijven ontwikkelen. Denk ook aan ouderverlof en mantelzorg. Corona heeft ons op achterstand gezet. We kunnen vaststellen dat er leerachterstanden zijn ontstaan en als er veel bezuinigd gaat worden, zou er omvangrijke jeugdwerkloosheid kunnen ontstaan. Dat moet worden voorkomen. Voor de uitvallers bestaat nog geen goed vangnet. De groep uitvallers, die er altijd is, verdient een nieuwe kans, een ‘trampoline’: een mechanisme om terug te veren richting onderwijs en arbeidsmarkt. Onze actieve samenleving heeft iedereen nodig!
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
De eerste voorwaarde voor een goed functionerende arbeidsmarkt is uitstekend (beroeps)onderwijs. MARC VAN DER MEER bijzonder hoogleraar arbeidsmarktonderwijs Tilburg University, raadslid SER Brabant/BrabantAdvies
ONDERWIJSVERNIEUWING
De vraag die voortdurend speelt, is hoe het onderwijssysteem, het bedrijfsleven en de overheid kunnen anticiperen op externe 36
37
Arbeidsmarkt | Brabant sterker uit de crisis
ontwikkelingen. De basis moet goed in orde zijn. De huidige problemen op de arbeidsmarkt bestaan al langere tijd, werden gesignaleerd, maar werden niet erkend en vertaald in passende onderwijs- en scholingsprogramma’s. Neem de zorgsector. Het Brabantse Transvorm heeft sinds de kredietcrisis van tien jaar geleden jaarlijks de stormbal gehesen over de aanstaande tekorten. Niet alleen op de IC’s, ook in de verzorgende functies. Door corona is het heel helder geworden dat er op alle niveaus in de zorg mensen nodig zijn. En de zorg is niet de enige sector waar dit vraagstuk speelt. Het is duidelijk dat in beton gegoten onderwijsprogramma’s hier geen antwoord op hebben; het onderwijssysteem moet veranderen en vernieuwen om de talentontwikkeling van studenten en werkenden mogelijk te maken. WENDBAARHEID IN ELKE LAAG
Het idee van de doorlopende leerlijnen is niet nieuw, maar de urgentie ervan wordt alleen maar groter. De meeste vacatures ontstaan op mbo-plus niveau. Een klein ROC als Rivor uit Tiel heeft met Hogeschool Avans een samenwerking geïnitieerd om doorlopende leerlijnen te ontwikkelen in de zorgsector. Hun schaalgrootte maakt dat mogelijk, grotere organisaties zijn vaak minder wendbaar. We hebben voor een positieve leercultuur behoefte aan wendbaar gedrag, in het onderwijs, bij studenten en docenten en ook op de arbeidsmarkt. Minder sterke regelgeving en interne flexibiliteit ontstaan alleen als de professionele normen van kwaliteit hoog zijn. Als werkenden zich ontwikkelen en samen gaan werken met anderen, 38
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
ontstaat er persoonlijke groei. Alleen dan kan Leven Lang Ontwikkelen verder komen dan een beleidsvoornemen. De coronacrisis gaat ons helpen om stappen te zetten, al vormt de overal en altijd hoge werkdruk en uitval een remmende factor. Het ontbreekt te veel aan goede normen van arbeidskwaliteit.
Als werkenden zich ontwikkelen en samen gaan werken met anderen, ontstaat er persoonlijke groei. Daardoor wordt er bij organisaties geen tijd genomen om samen op te trekken om bijvoorbeeld de digitalisering goed te documenteren, te begrijpen en in te richten. De basisvaardigheden van medewerkers moeten op dit punt voortdurend worden bijgespijkerd. Persoonlijke ontwikkeling, werk- én leertaken en het aannemen van nieuwe professionele rollen zijn de basis voor co-creatie en vormen daarmee de bouwstenen voor een lerende organisatie. Helaas is die leercultuur in Nederland nog maar matig ontwikkeld. LEERCULTUUR
Een gezonde leercultuur veronderstelt gerichte samenwerking tussen werkenden, tussen leiding en werkvloer, binnen en tussen organisaties. En dan gaat het niet om het hijsen van een vlag om de samenwerking te vieren als een wethouder of minister op bezoek komt om het laatste scholings- en arbeidsmarktpact te vieren; op de werkvloer zijn doorgaans de grootste aanpassingen nodig. Dat betekent: transformationeel leiderschap in alle lagen 39
Arbeidsmarkt | Brabant sterker uit de crisis
van de organisatie, zeker ook op het uitvoerende niveau. Pas dan kunnen onderwijs en bedrijfsleven samen de goede analyses maken van de kansen en risico’s om innovaties te verwerkelijken. De diverse PPS-programma’s die het afgelopen decennium tot stand zijn gekomen in het Techniekpact en het Zorgpact beogen dit soort samenwerkingen. Er zijn broedplaatsen, wat goed is: bij innovatie hoort dat duizend bloemen bloeien. Uit onze recente Europese studie naar publiek-private samenwerking in 23 landen blijkt echter ook dat het te veel ontbreekt aan serieuze documentatie van de opbrengsten en problemen, waardoor methodisch en systematisch innoveren uitblijft. ONTWIKKELINGSGERICHT
Een bijkomend probleem is dat de huidige oplossingen voor de uitdagingen in de arbeidsmarkt gericht zijn op de korte termijn. Alle aandacht die er nu is voor een skills based labour market ten spijt. Dat gaat in de kern om beter matchen, wat absoluut onvoldoende is om de kwalitatieve mismatch op te lossen. Er is een ontwikkelingsgerichte benadering nodig, gericht op de kennis, vaardigheden en attitude in de markt. Versterking van deze competenties past in onze Rijnlandse traditie. Als een school door corona bijvoorbeeld is overgeschakeld op online onderwijs, is het belangrijk om de vraag te stellen welke leerlingen niet zijn bereikt en waarom ze uitvallen. Dat moeten bedrijven en instellingen ook doen. Ontwikkelingsgericht werken is motiverend, vergroot je effectiviteit, het persoonlijke welzijn van medewerkers en leidt tot een beter verdienvermogen.
40
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
CONCLUSIE
Vernieuwing bij bedrijven en onderwijs, professionalisering van medewerkers en onderzoek zijn nauw met elkaar verweven en wordt alleen bereikt in samenwerking en co-creatie. Daarvoor zijn kennis en vaardigheden, een montere attitude en wendbaar gedrag nodig. Daarom verdient een benadering die nadenkt over de ontwikkeling van meer eenvoudige naar meer complexe werk- en leertaken, beleidsmatige ondersteuning. Er is daarna opschaling nodig. Voor Brabant houdt dat in dat de spanning tussen een regionale en een sectorale aanpak doorbroken moet worden. Een regionale aanpak is behulpzaam, zodat de schaarste aan arbeidskrachten niet leidt tot onderlinge concurrentie tussen de sectoren in de regio. De samenwerking tussen de Brabantse mbo-scholen en de provincie in Kennispact 3.0 heeft geleid tot een gezamenlijke aanpak van bijvoorbeeld macro-doelmatigheid en inburgering. Dat is een enorme stap vooruit. Nu wordt gekeken naar sectoren als de zorg, agrofood en data science in verbinding van mbo, hbo en enkele bedrijven. De vervolgstap is deze initiatieven verder methodisch te innoveren. Dat is letterlijk toerusten en innoveren.
41
Ondernemersklimaat | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
JOHN BLANKENDAAL managing director Brainport Industries
STILZITTEN IS GEEN OPTIE Toen eind 2019 in China de productie stilviel door de COVID-19 lockdown, maakten we ons nog geen zorgen over de beschikbaarheid van componenten. Er wordt in de aanloop naar het Chinese nieuwjaar immers altijd op voorraad geproduceerd. Maar toen ook in Nederland corona uitbrak, werden veel ondernemers bang: hoe zal de markt zich ontwikkelen, kunnen we straks nog wel produceren, moeten we mensen gaan ontslaan? Inmiddels heeft de coronacrisis ons laten zien hoe belangrijk het is om regie te hebben over de hele keten. Elke schakel is belangrijk en elk bedrijf moet zich klaarmaken voor Industrie 4.0. Richting de zomer van 2020 werd duidelijk dat de orderportefeuille stabiel bleef en bij veel bedrijven zelfs groeide. Eigenlijk ging alles door, al zagen we in een beperkt aantal hightechsectoren wel een rem. Bij bedrijven die wereldwijd vestigingen hadden, gingen soms vestigingen dicht en moest de productie worden omgeleid via een andere vestiging. De automotive zakte in, waardoor de vraag naar chips vorig jaar daalde, wat geleid heeft tot de huidige tekorten. Met uitzondering van de luchtmacht is de hele luchtvaart ingestort, inclusief de vliegtuigbouw en service en onderhoud. Over de hele linie kunnen we nu echter zeggen dat 2020 voor de maakindustrie toch vrij goed is verlopen.
Natuurlijk waren er aanpassingen nodig; thuiswerken is voor deze sector natuurlijk geen optie. Dus hebben de bedrijven gezorgd dat 42
mensen veilig konden werken. Met een tweewekelijks online coronaspreekuur voor ondernemers heeft Brainport Industries de uitwisseling van ervaringen, kennis en kunde gefaciliteerd. Op die manier konden ondernemers elkaar steunen, zodat ze er niet helemaal alleen voor stonden. KETENREGIE
De coronacrisis heeft het slim organiseren van de productie nog hoger op de agenda gebracht. Ondernemers kijken naar reshoring, nearshoring, offshoring, zodat ze zo weinig mogelijk schade lijden als er een schakel in de keten uitvalt. Ik geloof zelf niet in reshoring als primaire optie, enerzijds omdat onze arbeidskrachten duur zijn, anderzijds omdat we hier gewoon te weinig mensen hebben.
Ondernemers kijken naar reshoring, nearshoring, offshoring, zodat ze zo weinig mogelijk schade lijden als er een schakel in de keten uitvalt. Je moet kijken waar je talent zit en waar je markt is en daarop je keten inrichten. De Nederlandse industrie is zo georganiseerd dat we niet alles in één regio concentreren. Er zijn productiefaciliteiten in Tsjechië, India, Maleisië, Vietnam – all over the world. Hier in Nederland zit talent voor het begin van de keten: innovatie, het ontwikkelen van nieuwe producten en dat vertalen naar maakbare producten. Als het eenmaal uitontwikkeld is en een bepaald niveau heeft, breng 43
Ondernemersklimaat | Brabant sterker uit de crisis
je productie en productiemethode over naar een regio waar voldoende capaciteit is. Daarmee voorkom je kostprijserosie én speel je talent en capaciteit vrij voor volgende ontwikkelingen. TECHNIEKPROMOTIE
Veruit het grootste probleem voor de ontwikkeling van de maakindustrie is het tekort aan vakmensen. Door de coronacrisis is de instroom van jonge mensen die kiezen voor een technisch beroep, nog verder afgenomen. Het stilvallen van het onderwijs betekende dat er veel energie is gaan zitten in het digitaal verzorgen van de lessen. Daardoor was er minder aandacht voor beroepenvoorlichting en dus ook voor techniekpromotie.
De hightechindustrie in Brabant met al die maakbedrijven in de keten kan alleen floreren als er voldoende instroom is van mensen die kiezen voor de techniek. Brainport Industries verzorgt elk jaar een aantal techevents bij bedrijven. Ook dat kon afgelopen jaar niet; elk risico op besmetting moest natuurlijk buiten de deur gehouden worden. De opdracht aan onszelf, maar ook aan de overheid en het onderwijs, is om nu de schouders onder de techniekpromotie te zetten. De hightechindustrie in Brabant met al die maakbedrijven in de keten, kan alleen floreren als er voldoende instroom is van mensen die kiezen voor de techniek.
44
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
INDUSTRIE 4.0
Een belangrijk aandachtspunt is dat (v)mbo’ers nog niet echt zien dat Brainport ook voor hen relevant is. Het beeld is dat hier vooral mensen nodig zijn met een hbo- of hboplus opleiding. Maar alles wat bedacht wordt, moet ook gemaakt kunnen worden. Juist vakmensen weten hoe je dingen het beste, nauwkeurigste en efficiëntste kunt maken en realiseren. Moet je daarvoor draaien, frezen, 3D-printen? Dat vakmanschap en die creativiteit hebben we hier heel hard nodig. Er zijn ook ondernemers die nog niet goed beseffen dat zij een belangrijke schakel in de keten kunnen vormen. Brainport Industries werkt voortdurend aan een weerbare keten, de toeleveranciers zijn daarin onmisbare schakels. We moeten in de hele keten de beweging maken die nodig is voor de vierde industriële revolutie. De huidige automatisering en digitalisering bieden enorme kansen om sneller te reageren op veranderingen in de markt door snellere toegang tot informatie en snellere communicatie. Als we die processen in de keten goed regelen, zijn we als geen ander in staat om te weten wat de stand van zaken is in de markt, in je bedrijf, bij je collega’s en bij je klanten. WERELDREGIO
Wij kunnen ons onderscheiden met verdergaande digitalisering en automatisering met in het verlengde daarvan zaken als machine learning en kunstmatige intelligentie, juist omdat wij elkaar goed kunnen vinden en goed samenwerken. Met het Smart Industry Prrogram stimuleren we de stap naar Industrie 45
Ondernemersklimaat | Brabant sterker uit de crisis
4.0. We hebben met de provincie een innovatieprogramma ‘Fabriek van de Toekomst’. In de Triple Helix bedienen we daarmee niet alleen de koplopers, maar vooral ook de volgers. Zij moeten voldoende kansen, enthousiasme en support krijgen om mee te kunnen doen met de ontwikkelingen. Dat is essentieel om op wereldschaal innovatief en competitief te blijven.
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
We hebben hier sinds de economische crisis in de jaren negentig een sterke samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en onderwijs. Iedereen beseft: als wij willen zorgen voor welzijn, welvaart en werkgelegenheid, dan is dat de verantwoordelijkheid van alle partners. Die samenwerking zit bij wijze van spreken in ons DNA. GROTERE KOEK
Spannender is het om het overleg binnen het bedrijfsleven te organiseren, omdat daar concurrentie een rol speelt. Door met elkaar de koek groter te maken in plaats van hem te verdelen, maak je de transitie naar ondernemerssamenwerking. Met die mindset en ondernemers die elkaar weten te vinden, heeft de maakindustrie ook in de Triple Helix een stem van betekenis. Daarmee kunnen we goed uitleggen waar wij tegenaan lopen en wat er bestuurlijk nodig is om barrières weg te nemen. Provincie, bedrijfsleven en onderwijs hebben een gezamenlijk belang om onze welvaart en welzijn goed te regelen. Dat betekent dat je met elkaar de dialoog moet blijven aangaan, van elkaar moet weten wat er speelt en samen een plan van actie maakt, ieder vanuit zijn eigen rol en positie. Van de overheid vraagt dat bestuurlijke slagkracht en daadkracht, werken aan gerichte acties. Daar hoort soms een stukje financiering bij, of een stem richting Den Haag. En in elk geval: techniekpromotie.
Beroepsgroepen in de sector industrie met de arbeidsmarktspanning ‘zeer krap’ Machinemonteurs Elektriciens en elektromonteurs Loodgieters en pijpfitters Elektrotechnisch ingenieurs Productieleiders industrie en bouw Bouwarbeiders afbouw Lassers en plaatsbewerkers Technici bouwkunde en natuur Ingenieurs (geen elektrotechniek) Tmmerlieden Metaalbewerkers en constructiemedewerkers Specialisatiegraad sector industrie, Noord-Brabant en Brabantse COROP-gebieden, 2018
Bron: UWV
46
47
Ondernemersklimaat | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
Juist vakmensen weten hoe je dingen het beste, nauwkeurigste en efficiëntste kunt maken en realiseren. JOHN BLANKENDAAL managing director Brainport Industries
48
49
Ondernemersklimaat | Brabant sterker uit de crisis
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
ELLEN KROESE directeur VNO-NCW Brabant Zeeland
REGIONAAL OVERLEG IS NU NOODZAAK De belangrijke vraagstukken rond klimaat en verduurzaming, de uitdaging om anders te gaan kijken naar voedselproductie en -verwerking, circulair ondernemen, baanbrekende technologische ontwikkelingen: al deze processen hebben effect op de arbeidsmarkt. Ondernemers hebben echter het gevoel dat het tekort aan beschikbare menskracht op de arbeidsmarkt de groei en ontwikkeling gaat remmen die nu en in de fase na de coronacrisis op gang komt. Zij willen een cruciale rol spelen bij het vinden van oplossingen voor de arbeidsmarktvraagstukken. Uit ons eigen ledenonderzoek over de huidige dynamiek en ambities staat, naast de aandacht voor sociale binding binnen de teams, de vraag naar talent het hoogst op de agenda van ondernemers. Iedereen heeft onvervulbare vacatures, zelfs in sectoren die het in coronatijd erg zwaar hebben gehad: de horeca en horeca-gerelateerde branches. Het vraagstuk speelt in alle Brabantse arbeidsmarktregio’s en op alle niveaus, van mbo tot universitair. Met name de behoefte aan vakmensen is nijpend. Rond de vraagstukken van de arbeidsmarkt bewegen zich heel veel spelers, die in Brabant gelukkig goed samenwerken en overleggen. We leren daarin voortdurend, want de noodzaak voor samenwerking is groot en vertrouwen in elkaar is de sleutel. Wij als VNO-NCW Brabant Zeeland vertegenwoordigen de stem van het bedrijfsleven.
Dat doen we onder andere in alle arbeidsmarktregio’s, bij alle gemeenten 50
en in de triple helix. De stem van de ondernemers mag de komende tijd echter sterker worden, omdat de arbeidsmarktvraagstukken zich daar concentreren. Er moet dus goed geluisterd worden naar de behoefte van het bedrijfsleven.
We denken dat het talent te vinden is bij onbenut arbeidspotentieel: mensen die nog niet participeren. INTEGRAAL
In de diverse overleggen onderzoeken we gezamenlijk wat er collectief kan worden aangepakt. We willen een integrale aanpak ontwikkelen. Dat werkt beter dan allerlei subsidies en financieringen voor goed bedoelde maar versnipperde trajecten. Daarbij hoort de doelgroep aan het stuur te zitten: de ondernemers die met het vraagstuk worstelen. We denken dat het talent te vinden is bij onbenut arbeidspotentieel: mensen die nog niet participeren, maar dat wel zouden kunnen en bij de parttimers die misschien wel meer willen werken. Om deze mensen – en degenen die naar een andere werkgever zouden willen – te begeleiden is het bedrag van 5 miljoen euro voor ‘Nederland leert door’1 natuurlijk zeer welkom. In samenwerking met het mbo, en hopelijk binnenkort ook het hbo, kunnen we zo een aanbod ontwikkelen waardoor we meer mensen werkzekerheid kunnen bieden. 1 Via de subsidieregeling NL leert door is het mogelijk kosteloos scholing te gaan volgen. Er zijn in 2020 en 2021 tussen de 50.000 en 80.000 gratis (online) scholingstrajecten beschikbaar.
51
Ondernemersklimaat | Brabant sterker uit de crisis
ARBEIDSMOBILITEIT IN DE REGIO
Het bieden van werkzekerheid komt tegemoet aan de lokale gebondenheid van mensen. Ze willen bij voorkeur in hun eigen sociale structuur blijven, ook als hun baan wegvalt. Iemand die bijvoorbeeld een 9-tot-5-baan heeft, vindt het moeilijk een functie aan te nemen als daar wisselende diensten bij horen. Als het om werk in een andere regio gaat, wordt het helemaal ingewikkeld. Dus moeten mensen in hun eigen regio kunnen bewegen naar een ander bedrijf of een andere sector. We zoeken gezamenlijk naar oplossingen. Eén daarvan is een platform dat we momenteel bouwen. Daar vinden werkgevers en werkzoekenden op één plek het totale aanbod. Zo breng je de dynamiek ook waar die hoort te zitten: bij de mensen die werk zoeken en de ondernemers die mensen zoeken. IMAGO
Voor het vervullen van vacatures gaan ook de grensoverschrijdende arbeid en de arbeidsmigratie een grote rol spelen. Het is echter een flinke uitdaging om vanuit de grensgebieden van België en Duitsland in Nederland te komen werken. We zullen dan ook moeten zorgen voor goede arbeidsvoorwaarden, passende huisvesting, grensoverschrijdende wet- en regelgeving en vooral ook voor een goed imago van Brabant. Een soortgelijke aanpak is nodig voor het binden en boeien van mensen die hun opleiding in Brabant hebben gevolgd. Zeker de hoogopgeleide mensen
52
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
kiezen vaak niet voor een baan in Brabant. Hun behoefte zit met name in het cultuuraanbod, de beschikbaarheid van geschikte woningen en de bereikbaarheid. Ook daar moet dus aandacht voor zijn.
We zullen dan ook moeten zorgen voor goede arbeidsvoorwaarden, passende huisvesting, grensoverschrijdende wet- en regelgeving en vooral ook voor een goed imago van Brabant. IN ZUID GEBEURT HET!
Helaas slibt het wegennet dicht, zijn ov-verbindingen vaak niet logisch of zelfs niet beschikbaar. De economische kracht van bijvoorbeeld de Brainport vraagt om een rechtstreekse ov-verbinding naar Aken, Düsseldorf en Antwerpen. Om de economische groei die eraan komt waar te maken, verwachten wij van het Rijk een visie voor en investering in Zuid-Nederland. Wij van onze kant mogen wel wat trotser zijn op die economische kracht en de betekenis ervan in het centrum van West-Europa nog meer uitdragen. Als VNO-NCW Brabant Zeeland bundelen we met dat doel de krachten met de Limburgse Werkgevers Vereniging (LWV). Onder het motto ‘In Zuid gebeurt het’ kunnen we gezamenlijk een sterke lobby voeren. Daarbij hebben we uiteraard de steun nodig van een krachtig provinciebestuur.
53
Ondernemersklimaat | Brabant sterker uit de crisis
Om de economische groei die eraan komt waar te maken, verwachten wij van het Rijk een visie voor en investering in Zuid-Nederland.
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
LEREN VAN ELKAAR
In de huidige fase, waarin de arbeidsmarktvraagstukken enorm zijn en belangrijke maatschappelijke vraagstukken als de verduurzaming vragen om grote stappen in innovatie, is het belangrijk om van elkaar te leren. Wij nemen daarin een rol: we halen best practices op, stimuleren bedrijven om innovaties te delen met elkaar en we werken aan de randvoorwaarden die nodig zijn om tot innovatie te komen. Zo denken we dat het belangrijk is om de impasse rond stikstof te doorbreken door tijdelijk wat ruimte te geven aan bedrijven die duurzaam willen innoveren. Bij dit alles is er het gedeelde besef dat we met elkaar grote uitdagingen hebben op het gebied van een inclusieve samenleving met werk en gelijke kansen en een duurzame leefomgeving. Om daar oplossingen voor te vinden, moet je de brug slaan. Daar maken wij ons als vertegenwoordiger van ondernemend Brabant hard voor.
ELLEN KROESE directeur VNO-NCW Brabant Zeeland
54
55
© Karin Jonkers
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
JAN BRANDS directeur Cultuurconnectie
BARBARA BROUWER directeur Phoenix Cultuur Meierijstad, initiatiefnemer CHV Academy, Circle of Talent
CULTUUR STAAT SLAGVAARDIG IN DE SAMENLEVING; NU MOETEN WE INVESTEREN
Muziek
5
Cabaret- en kleinkunst 762
Theater 2.582 Muziektheater 3
Overig
14
1.
1.145
56
68
Als de coronacrisis iets heeft bewezen, dan is het wel de grote waarde van kunst en cultuur. Het was een heftige en moeilijke tijd voor alle werkenden binnen de sector kunst en cultuur. In maart 2020 vielen de activiteiten in één klap stil. De meer dan honderd medewerkers van Phoenix Cultuur, waarvan de meeste docent zijn, kwamen thuis te zitten, net als de ruim 2.000 leerlingen en cursisten. Onze docenten hebben zichzelf in hoog tempo opnieuw uitgevonden om online les te kunnen geven, zowel in de vrije tijd als in het onderwijs. Zo konden we een groot deel van de cursisten toch bedienen, al vielen de sociale aspecten van het lesgeven, elkaar ontmoeten, samen kunst beoefenen, het contact buiten de lessen om, allemaal weg. Dit jaar konden we een deel van de jongeren niet meer voldoende motiveren, omdat ze voor school al voortdurend online bezig waren. En er haakten meer cursisten af. Met de volledige heropening op 5 juni geven we weer live les en proberen we nog zoveel mogelijk lessen in te halen als de cursisten dit ook willen en kunnen. We zijn begonnen om de balans op te maken en gaan niet geleverde lessen restitueren. Dit zorgt natuurlijk voor een flinke omzetdaling in dit seizoen.
Cultuurconnectie is als landelijke brancheorganisatie heel snel in de eerste lockdown aan de slag gegaan met een eigen brancheprotocol, zodat er veilig gewerkt kon worden. We hebben uitgezocht welke online tools het beste werken en konden dankzij de financiering door steunstichtingen gratis Zoom-accounts regelen voor zo’n 4.000 docenten in het hele land. Inmiddels zijn er meer dan 150.000 sessies bekeken door 600.000 leerlingen.
262
© Kees Hummel
Cultuur | Brabant sterker uit de crisis
Dans- en beweging
Aantal voorstellingen op professionale podia, Noord-Brabant, 2019
Bron: CBS
Er kwam ook een zeer breed samengestelde Taskforce die de schade voor de sector heeft becijferd en noodzakelijke extra maatregelen op de agenda heeft gezet. Daardoor waren we bij de eerste sectoren die extra steunpakketten ontvingen. Ook heeft de minister van OCW zich mede dankzij de lobby 57
Cultuur | Brabant sterker uit de crisis
sterk gemaakt om bij provincies en gemeenten aandacht voor en steun aan de sector te verlenen en is er geld voor de sector naar het gemeentefonds gegaan. De gelden die naar de gemeenten gingen, waren niet zwaar geoormerkt, waardoor elke gemeente er anders mee kon omgaan. Uit een kleine enquête die Cultuurconnectie voor de Taskforce heeft uitgezet, bleek dat met name kleine gemeenten en kleine organisaties moeite hadden met het uitvoeren van de regelingen. We zagen ook dat provincies dan ondersteunden en vaak snel met extra steunmaatregelen kwamen. Zij hadden de kunst- en cultuursector in veel gevallen beter in beeld dan die gemeentes. Het zou goed zijn als provincies deze rol in de toekomst blijven vervullen.
ZORGEN
Muziek
Cabaret en kleinkunst
Muziektheater
Theater
Overig
Dans- en beweging 0
200
400
600
800
Samenstelling bezoek aan professionale podia, Noord-Brabant, 2019
Experts over de noodzakelijke keuzes voor morgen
1.000
Bron: CBS
58
Meierijstad is een middelgrote gemeente die de zaken goed op orde heeft. Zij hebben alle coronagelden voor cultuur ingezet voor de organisaties, verenigingen en instellingen in de kunst en cultuur. Er is in Meierijstad ook een tijdelijke subsidieregeling voor makers ingericht. Zelf hanteren we bij Phoenix Cultuur de Fair Practice Code, zodat medewerkers met een dienstverband én zzp’ers een volwaardig tarief krijgen. In de eerste lockdown hebben we een voorschotregeling getroffen voor de docenten, zodat ze uren konden declareren die ze later zouden invullen. Ook de coronacompensatie die wij als organisatie in 2020 van de gemeente ontvingen, hebben we bestemd voor alle extra uren en inspanningen die docenten moesten leveren om online les te gaan geven. Met de compensatie in 2021 zullen we dat opnieuw doen. Onze zorgen hebben echter niet alleen betrekking op de financiële situatie van de werkenden in onze sector, veel docenten zijn daarnaast vooral uitvoerend musicus, theatermaker en kunstenaar en ook dat lag helemaal plat. Velen hebben inmiddels door de crisis andere keuzes gemaakt en zijn verloren voor de sector: theatertechnici, docenten, makers. Die krijg je niet meer gemakkelijk terug in de branche. Ook verwachten we dat jonge mensen die docent, kunstenaar, musicus of danser wilden worden, om begrijpelijke economische redenen niet meer kiezen voor dit prachtige vak.
Hoe ziet de toekomst van de mooie wereld van de kunst en cultuur er dan uit? Als sector zijn we hier, in samenwerking met de overheid, ook verantwoordelijk voor. 59
Cultuur | Brabant sterker uit de crisis