07.5 landschappelijke-verdieping raad

Voor landbouw onderscheiden we de volgende bouwstenen: 1. Kassen: tijdelijke zonnevelden (VAB’s en vrijkomende kassen) 2. Kassen: waterberging en vergroening 3. Fruitteelt en boomkwekerijen: gewasbescherming

85

Landbouw

Bouwsteen - A1. Tijdelijke zonnevelden: vrijkomende kassen en VAB’s

Principe

Koppelkansen

Landschapstype

• Tijdelijke zonnepanelen • Bij omvorming VAB’s • Bij toekomstplannen uitbreiding kassen • Groene en blauwe geleding creëren

• Functie voor VAB’s • Omvorming van kassen -> zonnepanelen en natuur/teelten • Zonnepanelen als motor • Benutten restgronden • Reserveren uitbreidingsgronden • Toegankelijker maken (ommetje)

• Niet van toepassing

inpassen

ontwikkelen

transformatie

3.5.1 Tijdelijke zonnevelden: vrijkomende kassen en VAB’s Principe: Het benutten van vrijkomende kassen en vrijkomende agrarische bouwblokken door er zonnevelden op te plaatsen. De WUR (Wageningen University en Research Centre) stelt dat zonnevelden voor stoppende boeren een verleidelijk alternatief kan zijn. In dit geval worden kassen en/of agrarische bebouwing vervangen door tijdelijke zonnepanelen en groen/blauw. Als de zonnepanelen afgeschreven zijn, blijft het doorontwikkelde groen en blauw over. Voor de omliggende blijvende bedrijven heeft dit als consequentie dat deze bouwblokken en gronden niet te koop aangeboden worden, nu of in de toekomst. Het kan ook andersom werken. Door tijdelijke zonnevelden aan te leggen op vrijkomende kassen, kunnen potentiële uitbreidingsgronden voor kassen gereserveerd worden. Dit laatste is alleen van toepassing als het vrijkomende kassen in een kassengebied betreft. Het plaatsen van zonnevelden op VAB’s en vrijkomende kassen is alleen interessant als hierdoor het landschap op de lange termijn een kwaliteitsimpuls krijgt. Voorbeelden van kwaliteitsimpulsen zijn: een ecologische verbinding tot stand brengen of daaraan bijdragen, een dorpsrand aantrekkelijker maken qua landschap en recreatie, beekdalen optimaal inzetten voor natuurontwikkeling en waterberging, meervoudig ruimtegebruik, etc.

De locatie van de VAB of vrijkomende kas in combinatie met het omliggende landschap is dus bepalend of zonnepanelen een optie zijn. Dit is maatwerk. VAB’s liggen verspreid in het landschap en komen in willekeurige volgorde vrij. Als alle willekeurige VAB’s zonnevelden worden, ontstaat er een hagelslag van zonnevelden in het landschap. Dit is ongewenst. Koppelkansen: Tijdelijke zonnevelden kunnen als motor werken om VAB’s stapsgewijs om te vormen. De zonnevelden dienen dan als tussenfase waarin geld genereerd wordt voor de stoppende teler en mogelijkheden geboden worden voor natuurontwikkeling. Ook een teelt onder zonnepanelen kan een interessante overgangsfase zijn. Andersom, kunnen niet gebruikte, maar beoogde uitbreidingsgronden voor de telers, veiliggesteld worden met tijdelijke zonnevelden. Op deze manier worden restgronden goed benut. De tijdelijke zonnevelden worden gecombineerd met een goede landschappelijke inpassing.

Ga naar pag. 156 kaart: Bouwstenen

Landschapstype: Kassengebieden komen op verschillende locaties in WestBrabant voor. Grootschalige kassengebieden vind je tussen Oosterhout, Made en Geertruidenberg, bij Steenbergen en bij Dinteloord. Ook rondom EttenLeur, ten westen van Breda en in de omgeving van Zundert liggen verspreid in het landschap een behoorlijk aantal kassen. De landschappelijke inpassing van de zonnevelden sluit aan bij het aanwezige landschapstype. Ontwikkelstrategie: Het betreft inpassing. De landschappelijke inpassing van de zonnevelden is lokaal en verandert het landschap niet echt. Wanneer er samen met de zonnevelden een serieuze groene en blauwe geleding gecreëerd wordt is de ontwikkelstrategie ontwikkelen.

87

Landbouw

Bouwsteen - A2. Kassen: waterberging en vergroening

Principe

Koppelkansen

Landschapstype

• Drijvende (of op palen) zonnepanelen op water • Stevige groene buffer creëren • Hoe steviger de kassen, hoe steviger de groene buffer • Groene en blauwe geleding creëren

• Koppelen vraag en aanbod • Waterberging en/of infiltratie • Toename biodiversiteit • Toegankelijker maken (ommetje)

• Niet van toepassing

inpassen

ontwikkelen

transformatie

3.5.2 Kassen: waterberging en vergroening Principe: Kassengebieden zijn net als steden, dorpen en bedrijventerreinen stenige gebieden. Om goed te kunnen anticiperen op droge en natte periodes is er voldoende ruimte voor water nodig. Net als rondom bedrijventerreinen is ook rondom kassengebieden een groene buffer gewenst. Bij grootschalige kassengebieden is naast de groene buffer ook een groen/blauwe geleding gewenst. Zonnepanelen (drijvend of op palen) kunnen gecombineerd worden met de waterberging en met de groene buffer en geleding. Koppelkansen: Door zonnepanelen in de kassengebieden aan te leggen, kan de opgewekte zonne-energie meteen benut worden in de kassen. Vraag en aanbod liggen hier bij elkaar. De combinatie van waterberging en zonnepanelen is een vorm van meervoudig ruimtegebruik. In zandgebieden is ruimte nodig voor infiltratie. Dit gaat goed samen met de gewenste groene buffer en geleding. Meer groen en water zorgt voor meer biodiversiteit en voor een aantrekkelijker gebied, waar het prettiger is voor bewoners en omwonenden om een ommetje te maken. Landschapstype: Kassengebieden komen op verschillende locaties in WestBrabant voor. Grootschalige kassengebieden vind je tussen Oosterhout, Made en Geertruidenberg, bij Steenbergen en bij Dinteloord.

Ook rondom EttenLeur, ten westen van Breda en in de omgeving van Zundert liggen verspreid in het landschap een behoorlijk aantal kassen. De inrichting van de waterberging/infiltratie en de groene buffer/geleding sluit aan bij het aanwezige landschapstype. Ontwikkelstrategie: Het betreft inpassen als er alleen zonnepanelen geplaatst worden op bestaande waterberging(en). Als tegelijkertijd met de zonnepanelen ook een groene buffer -en bij grootschalige kassengebieden een groene geleding- gecreëerd wordt, is de ontwikkelstrategie ontwikkelen.

Ga naar pag. 156 kaart: Bouwstenen

89

Landbouw

Bouwsteen - A3. Fruitteelt en boomkwekerijen: gewasbescherming

Principe

Koppelkansen

Landschapstype

• Overkappen van gewassen • Lichtdoorlatende zonnepanelen • Stevige groene buffer rondom • Rustig beeld creëren (uitlijnen, dezelfde richting)

• Schaduw / koelte bij warm weer • Bescherming gewassen tegen storm en hagel • Geen plastic afval (folie) • Meervoudig ruimtegebruik • Water opvangen en planten water geven

• Niet van toepassing

inpassen

ontwikkelen

transformatie

3.5.3 Fruitteelt en boomkwekerijen: gewasbescherming Principe: Het overkappen van gewassen met zonnepanelen. In eerste instantie wordt gedacht aan zacht fruit en kwetsbare plantensoorten. Afhankelijk van het gewas kan gevarieerd worden in de hoogte van de overkappingen. Sommige blad- en wortelgroenten, zacht fruit en aardappelen gedijen net zo goed tot beter in schaduwrijke omstandigheden. Deze ontwikkelingen bevinden zich nog in de experimentele fase. Nader onderzoek is nog nodig. Uit de eerste pilots komen wel positieve geluiden. Koppelkansen: Door kwetsbare gewassen te overkappen met zonnepanelen worden deze gewassen beschermd tegen storm, hagel en te veel zon. Verschillende gewassen hebben baat bij schaduw/koelte bij warm weer. Door met beweegbare zonnepanelen te werken kan afgestemd worden op het weer. Schaduw in warme zomers en zonlicht wanneer het koel is. Ook als de zonnepanelen niet kunnen bewegen is de temperatuur constanter onder de overkappingen. De beweegbare zonnepanelen kunnen water geleiden naar ondergrondse waterreservoirs tussen de gewassen. Bij droog weer kan het opgevangen water benut worden. De combinatie van gewassen telen en zonneenergie opwekken is een vorm van meervoudig ruimtegebruik. Het toepassen van zonnepanelenoverkappingen vermindert bovendien het niet duurzame gebruik van plastic folies.

Artikel ‘Proef met zonnedaken boven frambozen vraagt om vervolg: Dit is een win-winsituatie’. Volgens de Babberichse kweker Piet Albers is de pilot succesvol. Wat hem betreft staan volgende jaar 6 hectare frambozen en bessen onder zonnedaken. Hij heeft getest met verschillende zonnepanelen, waaronder met meer lichtdoorlatende zonnepanelen. De zonnepanelen vervangen de boogtunnels met folie die normaal de frambozen en bessen beschermen. Bron: de Gelderlander, 24-09-2019

Landschapstype: Geldt voor alle landbouwgronden waar kwetsbare gewassen op geteeld worden. Denk hierbij bijvoorbeeld aan zacht fruit, wat nu beschermd wordt door foliebogen. Ontwikkelstrategie: Het betreft inpassing. De landbouwgewassen blijven en de zonnepanelen komen als een laag erboven. De aanblik verandert wel. Het minst ingrijpend zijn de zonnepanelen overkappingen wanneer ze kweektunnels vervangen en/of zo laag mogelijk zijn.

Zonnedaken boven frambozen

Ga naar pag. 156 kaart: Bouwstenen

91

Verhaal cultuurhistorie

Bouwsteen - Introductie

3.6 Verhaal cultuurhistorie In de ontstaansgeschiedenis van West-Brabant spreken verschillende verhalen erg tot de verbeelding, waaronder de verhalen van de turfwinning, de Zuiderwaterlinie en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In hoofdstuk 2 is uitgebreid ingegaan op deze bijzondere verhalen en hun betekenis voor het huidige West-Brabantse landschap. West-Brabantse veenontginning en turfwinning De West-Brabantse veenontginning beslaat grofweg het gebied rondom Roosendaal en Etten-Leur richting de landsgrens. De turfvaarten en turfhavens in het huidige landschap herinneren nog aan de periode van turfwinning. Net als de imposante kerken die toen in de kleinste dorpjes werden gebouwd, denk aan de basiliek in Oudenbosch en Klein Lourdes in Sint Willebrord. Waterlinies In West-Brabant lopen twee waterlinies: de Zuiderwaterlinie en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. In het huidige zeekleilandschap ligt het defensiestelsel van de Zuiderwaterlinie met vestingsteden, forten en liniedijken. De vroegere inundatievlakten zijn niet of minder goed zichtbaar in het huidige landschap. De Zuiderwaterlinie is als totaal verdedigingsstelsel met name in het gebied rondom Willemstad en Klundert nog goed beleefbaar. Van de Nieuwe Hollandse Waterlinie ligt slechts een klein deel in de regio West-Brabant. Dit deel ligt in het rivierkleigebied.

Woudrichem is een vestingstad en maakt samen met de forten onderdeel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

Combinatie verhaal cultuurhistorie en zonnepanelen Door de opwekking van duurzame zonne-energie als een ontwerpgave te benaderen is het mogelijk verhalen uit het verleden tot leven te laten komen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van elementen uit die verhalen die nog in het landschap aanwezig zijn, zoals forten en turfvaarten. Zonnepanelen zijn relatief kleinschalige bouwstenen, waarmee je kunt ontwerpen en iets nieuws kunt maken. Naast de drie genoemde verhalen kent West-Brabant nog veel meer interessante verhalen, waar weer nieuwe bouwstenen bij te maken zijn. Dit is geen voor de hand liggende of eenvoudig geaccepteerde ontwerpopgave. Mits goed ontworpen kan het een bijdrage leveren aan het op nieuwe wijze zichtbaar maken van cultuurhistorische patronen. Al deze cultuurhistorische elementen en patronen zijn juist ook steeds - zoals ook de energieopgave - een uiting van onze overlevings- en verdedigingsdrang. Voor verhaal cultuurhistorie onderscheiden we de volgende bouwstenen: • Turfwinning: recreatief pad langs Turfvaart • Waterlinies: schootsvelden benadrukken

93

Verhaal cultuurhistorie

Bouwsteen - C1. Turfwinning: recreatief pad langs turfvaart

Principe

Koppelkansen

Landschapstype

• Lange lijn, de Turfvaart, benadrukken • Cultuurhistorisch verhaal benadrukken • Land art (mogelijkheid)

• Verhaal turfwinning vertellen • Nieuw recreatiepad van zonnepanelen in asfalt

• Niet van toepassing

inpassen

ontwikkelen

transformatie

3.6.1 Turfwinning: recreatief pad langs Turfvaart Principe: Met het plaatsen van zonnepanelen het cultuurhistorische verhaal benadrukken/ duidelijk maken. Het verhaal van de turfwinning kan op vele manieren manifest gemaakt worden. De tekening laat hier het voorbeeld zien van een recreatief pad dat bestaat uit zonnepanelen langs een lange rechte turfvaart. Het pad benadrukt de Turfvaart. Koppelkansen: Met zonnepanelen het verhaal van de turfwinning vertellen/verduidelijken. De zonnepanelen vormen hier een recreatief pad. Dit is een vorm van meervoudig ruimtegebruik. Het vertellen van het cultuurhistorisch verhaal leent zich goed voor kunstuitingen in het landschap. Landschapstype: Alle landschapstypen waar vroeger turf gewonnen is. Het betreft het zandgebied. Ontwikkelstrategie: Het recreatief pad van zonnepanelen is hier ingepast.

Ga naar pag. 156 kaart: Bouwstenen

95

Verhaal cultuurhistorie

Bouwsteen - C2. Waterlinies: schootsvelden benadrukken

Principe

Koppelkansen

Landschapstype

• Benadrukken werking waterlinie • Openheid waarborgen • Lage/platte zonnepanelen

• Verhalen Zuiderwaterlinie (NHW) vertellen • Recreatief gebruik

• Nieuwe Hollandse Waterlinie + Zuiderwaterlinie

inpassen

ontwikkelen

transformatie

3.6.2 Waterlinies: schootsvelden benadrukken Principe: Met het plaatsen van zonnepanelen het cultuurhistorische verhaal benadrukken/ duidelijk maken. Het verhaal van de Zuiderwaterlinie en de Nieuwe Hollandse Waterlinie kan op vele manieren manifest gemaakt worden. De tekening hier laat het voorbeeld zien van zonnepanelen die de schootsvelden aangegeven bij een fort. Het gaat om platte zonnepanelen, die op maaiveld niet of nauwelijks te zien zijn, maar vanaf het fort juist heel goed. De kenmerkende openheid rond forten en in inundatiegebieden blijft zo gewaarborgd. Koppelkansen: Met zonnepanelen het verhaal van de Zuiderwaterlinie en/of Nieuwe Hollandse Waterlinie vertellen/verduidelijken. De zonnepanelen kunnen eventueel als wandelpaden gebruikt worden. Een andere leuke vorm van recreatief gebruik is de schootsvelden ’s avonds aanlichten of op bijzondere dagen een lichtshow.

97

Landschapstype: Alle landschapstypen waar de Zuiderwaterlinie en/of de Nieuwe Hollandse Waterlinie in ligt. Ontwikkelstrategie: In dit voorbeeld creëren de zonnepanelen nieuwe lijnen in het landschap. Dit is een minimale vorm van ontwikkelen. Brabant, daar brandt nog licht!

Ga naar pag. 156 kaart: Bouwstenen

Nieuwe natuur

Bouwsteen - Introductie

3.7 Nieuwe natuur Het opwekken van duurzame energie combineren met het ontwikkelen van nieuwe natuur is een win-win kans, die de landschappelijke inpassing ruimschoots overstijgt. Het creëren van meer biodiversiteit is het makkelijkst als er in de uitgangssituatie een lage biodiversiteit is. Het ontwikkelen van nieuwe natuur aansluitend op bestaande natuur zorgt voor nieuwe robuuste natuur, die onderdeel uitmaakt van het lokale en eventueel regionale natuurnetwerk. De nieuwe natuur behorende bij de duurzame energieopwekking kan dus een uitbreiding van een bestaand natuurgebied zijn of onderdeel van een ecologische verbinding.

Positief effect op ecologie Het negatieve effect van zonnepanelen kan worden verminderd door te zorgen voor meer licht en water op de bodem. Dit kan op twee manieren. De eerste manier is door de zonnepanelen verder uit elkaar te zetten. Hierdoor is er ruimte tussen de panelen voor beplanting. De tweede manier is juist door te concentreren, waardoor er ruimte aan de randen is voor beplanting. Daarnaast maakt ook de opstelling nog uit. Een zuidopstelling zorgt voor meer licht en water op de bodem, dan een oost-westopstelling (dakopstelling). Een verticale opstelling laat ook meer ruimte voor biodiversiteit dan een platte opstelling.

Bij het onderzoeken van nieuwe potentiële locaties voor wind- en zonne-energie is het belangrijk ook de ecologische waarden goed te inventariseren. Niet alleen zodat je weet waar je zuinig op moet zijn, maar ook om de al aanwezige ecologische waarden te kunnen versterken. Een betere biodiversiteit bereik je door te investeren in de habitat van verschillende diersoorten. Een goede habitat heeft voldoende voedsel, mogelijkheden voor voortplanting en schuilgelegenheid. De nieuwe beplanting is inheemse beplanting die van nature voorkomt in het desbetreffende landschapstype.

Zonnepanelen en/of windturbines zorgen ook voor een verdienmodel waardoor een gebied ontwikkeld of getransformeerd kan worden naar een landschap met een hogere biodiversiteit.

Negatief effect op ecologie Windturbines en zonnepanelen hebben een negatieve invloed op de ecologische waarde van een gebied. Windturbines zorgen onder trekvogels en weidevogels voor verstoring en slachtoffers. Het geluid en de bewegende slagschaduw verstoren de rust in het betreffende gebied. Zonnepanelen zorgen voor minder licht en water op de bodem. Dit leidt tot minder bloemrijke vegetaties, minder biomassa, minder bodemleven en minder organische stof in de bodem. Hierdoor houdt de bodem minder water vast en is de bodemreiniging minder sterk.

Ga naar pag. 130 kaart: Gebieden bouwstenen

Voor nieuwe natuur onderscheiden we de volgende bouwstenen: • Windbos • Heideontwikkeling • Bosrand • Beekdal • Vernatten (komgebied) • Energielandgoed

99

Nieuwe natuur

Bouwsteen - N1. Windbos

Principe

Koppelkansen

Landschapstype

• Nieuw bos creëren • Aansluiten bij bestaande bosgebieden • Benutten landschapsstructuur • Bos met rijke biodiversiteit

• Nieuw bos • Windturbines als motor • Sponswerking (vasthouden water) • Opslag CO2 en stikstof • Toename biodiversiteit

• Zand - heideontginningen, veenontginningen, kampontginningen

inpassen

ontwikkelen

transformatie