Programma Duurzaamheid 2026-2030 Ontwerp

Programma

Duurzaamheid 2026-2030

Inhoudsopgave Samenvatting

1

1

Inleiding

1

2

Visie

3

3

4

5

6

7

8

9

2.1

Ambitie

3

2.2

Strategie

3

Energietransitie

6

3.1

Opgave

6

3.2

Waar staan we nu?

6

3.3

Doelen

16

3.4

Activiteiten 2026-2030

17

Klimaatadaptatie & biodiversiteit

19

4.1

Opgave

19

4.2

Waar staan we nu?

21

4.3

Doelen

25

4.4

Activiteiten 2026-2030

25

Mobiliteit & luchtkwaliteit

28

5.1

Opgave

28

5.2

Waar staan we nu?

29

5.3

Doelen

32

5.4

Activiteiten 2026-2030

32

Circulariteit

34

6.1

Opgaven

34

6.2

Waar staan we nu?

34

6.3

Doelen

35

6.4

Activiteiten 2026-2030

35

Voorlichten, inspireren & ‘samen doen’

37

7.1

Opgaven

37

7.2

Waar staan we nu?

37

7.3

Doelen

38

7.4

Activiteiten 2026-2030

38

Regie

40

8.1

Inleiding

40

8.2

Doel

40

8.3

Activiteiten 2026-2030

40

Planning

41

Pagina 0

9.1

Activiteiten 2026-2030

41

9.2

Jaarplan 2026

42

10

Personele en financiële gevolgen

43

10.1

Personele gevolgen

43

10.2

Financiële gevolgen

43

Pagina 0

Samenvatting Inleiding We staan als samenleving voor grote uitdagingen op het gebied van duurzaamheid. Met dit Programma Duurzaamheid geven we richting aan het gemeentelijk duurzaamheidsbeleid en beschrijven we een samenhangend pakket aan maatregelen om onze doelen tot en met 2030 te bereiken voor de thema’s energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit, mobiliteit, luchtkwaliteit en circulariteit. Onze ambitie voor 2030 In 2030 dragen de gemeente Rozendaal, inwoners en organisaties zichtbaar en concreet bij aan meer gebruik van duurzame energie, klimaatbestendigheid, biodiversiteit, duurzame mobiliteit en circulariteit. De gemeentelijke organisatie en bewoners maken in hun dagelijks leven steeds vaker keuzes die zijn gebaseerd op het afstappen van fossiele brandstoTen en op minder verspilling van energie en grondstoTen. We zijn begonnen met het verwarmen van huizen zonder aardgas en met een klimaatbestendige inrichting van de openbare ruimte en particuliere tuinen. In onze gemeente worden steeds meer beschermde planten- en diersoorten geteld.

Om resultaten te behalen volgen we deze strategie: • We doen het samen met bewoners (‘Samen redzaam’) en andere organisaties • We hechten belang aan leefbaarheid • We geven prioriteit aan maatregelen die de opwarming van de aarde beperken (mitigatie) • We benutten externe financieringsbronnen zoveel mogelijk • Onze rol is voorlichtend, inspirerend, ondersteunend, faciliterend, verbindend en soms uitvoerend • We geven in onze eigen activiteiten zelf het duurzame voorbeeld (‘practise what you preach’) Op de volgende pagina is een visual te vinden met de doelen en plannen waar we vanuit onze rol en strategie aan werken.

Pagina 0

Pagina 0

In hoeverre liggen we op koers met onze doelen? Onderstaande tabel laat zien waar we nu staan op onze doelen die ook in de visual op de vorige pagina zijn opgenomen.

Energie neutraliteit

Situatie nu - CO2-uitstoot Nederland 29% lager dan in 1990

Doel 2030 - CO2-uitstoot Nederland 55% lager dan in 1990

Situatie nu - verschil tussen gebruikte energie & duurzaam opgewekte energie Rozendaal is 104 TJ*

Doel 2050 - gemeente Rozendaal is energieneutraal**

* TJ = TeraJoule (1 TJ is te vergelijken met het jaarlijkse verbruik van stroom van 80 huishoudens)

** gebruikte energie wordt volledig opgewekt uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind, water en aardwarmte

Opwekken duurzame energie

Situatie nu - 37% elektriciteit Rozendaal wordt duurzaam opgewekt

Doel 2030 - 70% elektriciteit Rozendaal wordt duurzaam opgewekt

Energie besparing

Situatie nu - tussen 2010 en 2021 daalde het energieverbruik in gebouwde omgeving Rozendaal 1,8% per jaar

Doel - elk jaar wordt 1,5% energie in gebouwde omgeving Rozendaal extra bespaard

Aardgasvrij wonen

Situatie nu - 26 woningen Rozendaal gebruiken geen aardgas om te verwarmen

Doel 2050 - alle woningen en gebouwen in Rozendaal van het aardgas af

Klimaat adaptatie

Situatie nu • 62% oppervlakte Rozendaal = groen • 45% oppervlakte Rozendaal = bomen • regenwater collectief afgekoppeld van riool bij 200 woningen Rozendaal

Doel 2050 - Rozendaal (regen)waterrobuust en klimaatbestendig ingericht

Situatie nu • geen algeheel herstel biodiversiteit Gelderland sinds 1990 • aantal faunasoorten Gelderland 87% ten opzichte van 1990

Doel - beheer openbaar groen Rozendaal gericht op (herstel van) biodiversiteit

Situatie nu - 55% bijensoorten uitgestorven of bedreigd in Nederland

Doel 2030 - met de helft van de bijensoorten die in 2012 afnamen, gaat het weer stabiel of groeit. De helft van de bijensoorten die in 2012 toenamen, groeit nog sneller.

Biodiversiteit

Situatie nu - CO2-uitstoot mobiliteit Rozendaal 30% gestegen ten opzichte van 2010 Mobiliteit

Lucht kwaliteit

Situatie nu • 19% huishoudens Rozendaal bezit elektrische auto • 206 thuislaadpunten, 12 openbare laadpunten op publieke grond en 6 op semipublieke grond in Rozendaal Situatie nu - concentratie fijnstof Rozendaal • grove fractie = 15,2 µg/m3 • kleine fractie = 8,6 µg/m3

Doel 2030 - CO2-uitstoot mobiliteit 55% minder t.o.v. 1990

Doel 2030 - uitstoot grove en fijne fractie fijnstof 10% lager •

Circulair

Mobiliteit & luchtkwaliteit

Klimaatadaptatie & Biodiversiteit

Energietransitie

CO2-uitstoot

Voorlichten, inspireren & ‘samen doen’

Situatie nu - 12,6% van alle materiaal in Nederlandse economie is ‘secundair materiaal’

Voorlichten en inspireren

• •

Situatie nu - niet gemeten

•

Doel 2030 - 50% minder verbruik van primaire grondstoZen Doel 2050 - omslag van lineaire naar circulaire economie gerealiseerd Doel 2030 - 95% inwoners is zich ervan bewust dat zij in belangrijke mate zelf bijdragen aan een duurzaam Rozendaal Doel 2030 - 95% inwoners weet hoe zij duurzaam kunnen handelen en maken duurzame keuzes in hun dagelijks leven

Pagina 0

•

Regie

Samen doen

Doel 2030 - gemeenschap is actief betrokken bij een duurzaam Rozendaal Doel 2030 - gemeenschap voelt zich gestimuleerd en gefaciliteerd om duurzame initiatieven te starten en vol te houden

Situatie nu - niet gemeten

•

n.v.t.

Doel - we volgen de ontwikkeling in de indicatoren en passen onze aanpak aan wanneer nodig

In de onderstaande afbeelding hebben we de doelen nog een keer grafisch vormgegeven:

Personele en financiële gevolgen De kosten zijn te dekken vanuit de Specifieke Uitkering ‘Capaciteit Decentrale Overheden voor Klimaaten Energiebeleid’ (CDOKE) van het Rijk, de reserve energietransitie van de gemeente en de subsidie voor het Soorten Management Plan (SMP) van de provincie Gelderland.

Pagina 0

1

Inleiding

We staan als samenleving voor grote uitdagingen op het gebied van duurzaamheid. Ook in Rozendaal merken we al duidelijk de gevolgen van klimaatverandering: het wordt warmer en het aantal insecten- en plantensoorten neemt af. Iedereen krijgt hiermee te maken. Daarom is het belangrijk dat we nu in actie komen. We moeten overstappen van aardgas naar duurzame energie en ons beter beschermen tegen hevige regen, hitte en droogte. Daarnaast is het nodig om de natuur te herstellen, het vervoer verder te verduurzamen en zorgvuldig om te gaan met onze grondstoffen. Programma Duurzaamheid 2026-2030 De looptijd van onze tweede Meerjarenagenda Energieneutraal Rozendaal eindigt op 31 december in 2025. Met onze ‘Uitvoeringsagenda Rozendaal Energieneutraal 2050’ werken we al jaren aan de overstap van fossiele naar hernieuwbare energiebronnen. Een duurzaam Rozendaal omvat echter méér dan alleen de energietransitie; het gaat om het vinden van het evenwicht tussen samenleving, milieu en economie, zodat toekomstige generaties ook in hun behoeften kunnen voorzien. Om de energietransitie in een bredere context te plaatsen en een samenhangend pakket aan maatregelen te presenteren, is dit Programma Duurzaamheid opgesteld voor de planperiode 2026-2030. Participatie We werken samen met inwoners aan een sterk en duurzaam Rozendaal.

Inwoners zijn actief betrokken bij de start van het opstellen van dit Programma via de brede startbijeenkomst duurzaamheid (19 september 2024). Gedurende de ontwikkeling hiervan heeft de Werkgroep Duurzaam Rozendaal meegedacht en geadviseerd. In de fase van de beleidsvoorbereiding is ook gesproken met leden van de raadscommissie (raadsinformatieavond 25 februari 2025) en hebben de betrokken medewerkers van de gemeentelijke organisatie onmisbare inbreng geleverd. Doel van de participatie is om te komen tot een inhoudelijk compleet, doordacht en zo breed mogelijk gedragen meerjarenprogramma: een programma dat qua reikwijdte en ambities past bij de gemeente en gemeenschap, een programma dat is afgestemd op de behoefte van de betrokkenen en een programma dat daarmee kan rekenen op steun voor en betrokkenheid bij de uitvoering. Thema’s Met ‘duurzaamheid’ wordt het evenwicht bedoeld tussen People (sociale rechtvaardigheid), Planet (beschermen van het milieu) en Profit (waarbij winstgevendheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid samen gaan). Onder deze brede definitie vallen veel uiteenlopende onderwerpen. Binnen de gemeentelijke organisatie zijn onvoldoende financiële middelen en personele capaciteit aanwezig zijn om álles aan te pakken. We hebben dus prioriteiten moeten stellen en keuzes moeten maken.

We zijn gestart met het verkennen van wat er speelt: onze opgaven en verplichtingen op het gebied van duurzaamheid zijn in kaart gebracht, de initiatieven in de regio zijn geïnventariseerd en we hebben het hierboven beschreven participatieproces doorlopen. De thema’s die hieruit naar voren kwamen zijn vervolgens geprioriteerd op basis van de criteria (a) onze invloed als lokale overheid (b) kansen om het milieu te beschermen (c) onvermijdelijkheid; de directe gevolgen van niet-ingrijpen zijn groot (d) meerwaarde ten opzichte van wat al gebeurt of is vastgelegd in andere plannen.

Pagina 1

Op basis hiervan kiezen we voor een focus op de bescherming van het milieu aan de hand van vijf thema’s: 1. Energietransitie 2. Klimaatadaptatie 3. Biodiversiteit 4. Mobiliteit 5. Circulariteit. Leeswijzer In Hoofdstuk 2 beschrijven we hoe we willen omgaan met de vraagstukken die naar verwachting de komende jaren op ons af komen (visie en strategie). Voor elk van de vijf thema’s is in de daaropvolgende hoofdstukken aangegeven wat de opgave is, waar we nu staan (huidige situatie), aan welke doelen we werken en welke maatregelen we willen uitvoeren in de periode 2026 tot en met 2030. De planning voor de uitvoering staat in Hoofdstuk 9 en de personele en financiële consequenties in Hoofdstuk 10.

Pagina 2

2

Visie

2.1 Ambitie Rozendaal staat voor de uitdaging om een toekomstbestendige samenleving te realiseren. Zoals ook wordt erkend in de Omgevingsvisie voor 2050 staat een ‘duurzaam en dorps samenleven’ centraal en zijn belangrijke vraagstukken voor de komend decennia het verminderen van CO₂-uitstoot, het verbruik van fossiele voertuigbrandstoffen, de afname van biodiversiteit, zorgen voor meer klimaatbestendigheid en het versnellen van de overgang naar een circulaire economie. Dit vereist bewuste keuzes én een intensieve samenwerking met inwoners en maatschappelijke organisaties. Voor de geselecteerde duurzaamheidsthema’s vormt voorliggend Programma Duurzaamheid een concrete uitwerking van de Omgevingsvisie. De ambitie voor dit Programma Duurzaamheid is als volgt: In 2030 dragen de gemeente Rozendaal, inwoners en organisaties zichtbaar en concreet bij aan meer gebruik van duurzame energie, klimaatbestendigheid, biodiversiteit, duurzame mobiliteit en circulariteit. De gemeentelijke organisatie en bewoners maken in hun dagelijks leven steeds vaker keuzes die zijn gebaseerd op het afstappen van fossiele brandstoffen en op minder verspilling van energie en grondstoffen. We zijn begonnen met het verwarmen van huizen zonder aardgas en met een klimaatbestendige inrichting van de openbare ruimte en particuliere tuinen.

In onze gemeente worden steeds meer beschermde planten- en diersoorten geteld. Onze ambitie vraagt om een doordachte aanpak. In de volgende paragraaf lichten we onze strategie toe, waarmee we deze waar willen maken.

2.2 Strategie In deze paragraaf beschrijven we onze strategie waarmee we resultaten willen realiseren. Welke keuzes maken we? Waar zitten we op in? In hoofdstuk 3 tot en met de 7 hebben we voor elk thema uitgewerkt wat we gaan doen om deze strategie concreet uit te voeren. We doen het samen De transitie naar een duurzame samenleving is een collectief vraagstuk, waarvoor ieders inzet nodig is: van de overheid tot bewoners en van organisaties tot ondernemers en andere stakeholders. We hebben allemaal een medeverantwoordelijkheid hierin en gaan samen aan de slag met de uitvoering van dit Programma. In het Coalitieakkoord Rozendaal 2022-2026 staat de denk- en organisatiekracht van onze inwoners centraal: we willen aansluiten op de kracht van inwoners (‘samen redzaam’) en ruimte blijven bieden aan lokale initiatieven. We delen ‘best practices’ en successen om inwoners te inspireren. Als gemeentebestuur scheppen we de voorwaarden waaronder we met inwoners en andere stakeholders tot uitvoering komen.

Pagina 3

Daarnaast werken we structureel samen met organisaties in de regio zoals: • Samenwerkende gemeenten binnen de Regio Arnhem/Nijmegen • Groene Metropoolregio (GMR) • Provincie Gelderland • Waterschappen Rijn & IJssel en Rivierenland • Scholengroep Veluwezoom en Het Rhedens • ODRA (Omgevingsdienst regio Arnhem) • Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Geldersch Landschap en Kastelen en IVN. We hechten belang aan leefbaarheid In de uitvoering van ons beleid leggen we de link met leefbaarheidsaspecten, zoals de betaalbaarheid en het comfort van woningen en het welbehagen van mensen in ons dorp. Zoals is vastgelegd in onze Omgevingsvisie zetten we in daarbij op een rechtvaardige energietransitie en hebben we aandacht voor bewoners en wijken waar het financieel lastiger is om benodigde verduurzamingsmaatregelen te realiseren. We geven prioriteit aan maatregelen die de opwarming van de aarde beperken (mitigatie) De opwarming van de aarde heeft onomkeerbare eTecten, zoals de stijging van de zeespiegel, extreem weer en het verlies aan biodiversiteit. Met name de uitstoot van broeikasgassen - vooral CO₂ en methaan - dragen bij aan de opwarming. Fossiele energiebronnen zijn verantwoordelijk voor het merendeel van de wereldwijde uitstoot. We geven eerste prioriteit aan het voorkomen van verdere klimaatverandering door de uitstoot van broeikasgassen (klimaatmitigatie).

Dit doen we onder meer door maatregelen zoals: - isolatie van gebouwen om de warmtevraag te verminderen – dit leidt tot minder verbruik van fossiele brandstoTen voor verwarming; - aardgasvrij wonen; - opwekken en gebruiken van hernieuwbare energie (zoals zonne-energie); - duurzame mobiliteit in plaats van gebruik van fossiele brandstoTen. Onze tweede prioriteit is het aanpassen van onze leefomgeving aan de gevolgen van klimaatverandering die al plaatsvinden of onvermijdelijk zijn (adaptatie). We benutten externe financieringsbronnen zoveel mogelijk Als kleine gemeente beschikken we over beperkte financiële middelen en zijn we in sterke mate afhankelijk van subsidies en uitkeringen van provinciale en landelijke overheden. We willen wel actief bijdragen aan een leefbare, toekomstbestendige omgeving. Om in te kunnen spelen op kansen zodra ze zich voordoen en om projecten te realiseren die anders buiten bereik blijven, hebben we een flexibele en proactieve houding nodig. Onze rol is voorlichtend, inspirerend, ondersteunend, faciliterend, verbindend en soms uitvoerend Afhankelijk van het thema en de context varieert onze rol bij het uitvoeren van het duurzaamheidsbeleid.

Wij zien voor onszelf deze rollen weggelegd: - Voorlichten en inspireren: we lichten inwoners en ondernemers voor, zorgen voor zichtbaarheid van activiteiten en resultaten en we delen inspirerende voorbeelden; - Ondersteunen en faciliteren: we ondersteunen inwoners praktisch bij het nemen van concrete actie en we faciliteren duurzame initiatieven door bijvoorbeeld subsidies te verstrekken, de benodigde budgetten te organiseren, adviezen te (laten) geven en bijeenkomsten te organiseren;

Pagina 4

-

-

Verbinden: we brengen partijen (inwoners, andere overheden, organisaties) bij elkaar om gezamenlijke duurzaamheidsdoelen te realiseren en stimuleren dat iedereen zelf verantwoordelijkheid neemt; Uitvoeren: in sommige gevallen voeren wij de maatregelen zelf uit.

We geven in onze eigen activiteiten zelf het duurzame voorbeeld (‘practise what you preach’) We grijpen kansen aan om onze werkwijze verder te verduurzamen. Er zijn vooral kansen voor de duurzame/circulaire inkoop van producten en werken (met name de Grond- Weg- en Waterbouw). Uit eerder onderzoek is gebleken dat de verduurzaming van het gemeentehuis onacceptabel hoge maatschappelijke kosten met zich meebrengt.

Pagina 5

3

Energietransitie

3.1 Opgave Het kabinet wil in 2050 klimaatneutraal zijn. Dat betekent dat er geen uitstoot van broeikasgassen meer plaatsvindt die bijdragen aan de opwarming van de aarde. Klimaatverandering wordt voor een groot deel veroorzaakt door de uitstoot van CO2. In de Klimaatwet is als doel gesteld dat de CO2-uitstoot in 2030 met 55% verminderd moet zijn ten opzichte van 1990. De belangrijkste oorzaak van CO2-uitstoot is het verbruik van fossiele energie, zoals aardgas en fossiele brandstoTen voor vervoersmiddelen. Met de energietransitie wordt bedoeld dat we de overstap maken van fossiele naar duurzame energiebronnen om een schone, betrouwbare en betaalbare energievoorziening te realiseren. Om dit te bereiken moeten we volledig af van aardgas. Vanwege de aardbevingsproblematiek in Groningen en de mogelijke gastekorten nu Rusland veel minder aardgas levert dan voorheen, staat het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving hoog op de politieke agenda. Voor gemeenten is de opgave om samen met de samenleving de overgang te maken naar een duurzame energievoorziening. Gemeenten zijn de partij die alles lokaal bij elkaar moet brengen. Zo zijn gemeenten verplicht om een Transitievisie Warmte op te stellen, waarin staat hoe en wanneer wijken van het aardgas af kunnen.

Met de nieuwe Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie kunnen bewoners worden verplicht om over te stappen op een duurzame energiebron en hun gasaansluiting te verwijderen. In de gemeente Rozendaal staan 706 woningen en ongeveer 50 andere gebouwen. Het merendeel van de woningen (89%) zijn koophuizen. Bij elkaar gebruiken deze gebouwen enorm veel aardgas: ruim 1,4 miljoen kubieke meter. Het gemiddelde gasverbruik per woning in onze gemeente stond in 2024 in de top 5 van álle gemeenten in Nederland. Enerzijds wordt dit veroorzaakt door de relatief oude bebouwing (met slechte isolatie) en anderzijds doordat verreweg de meeste woningen verwarmen met aardgas en ook gas gebruiken voor warm water. Het aardgasverbruik is te verminderen door achtereenvolgens: 1. Beperken van het energieverbruik door verspilling tegen te gaan en te isoleren. De Rijksoverheid zet tot 2030 in op het isoleren van slecht geïsoleerde huizen via onder andere het Nationaal Isolatieprogramma; 2. Zoveel mogelijk energie uit duurzame bronnen te gebruiken, zoals wind-, water- en zonneenergie; 3. Fossiele energie zo eTiciënt mogelijk gebruiken om in de resterende energiebehoefte te voorzien, bijvoorbeeld door lage temperatuurverwarming of een warmtepomp.

3.2 Waar staan we nu? CO2-uitstoot De Klimaatwet stelt dat de uitstoot van CO2 in Nederland in 2030 55% lager moet zijn dan in 1990. In 2024 ligt de CO2-uitstoot 29% lager dan in 1990 (bron: CBS in samenwerking met RIVM). Na een initiële toename lag de uitstoot tussen 2012 en 2017 op ongeveer op hetzelfde niveau als in 1990. Sinds 2018 is een daling ingezet.

Pagina 6

De CO2-uitstoot als gevolg van het verbruik van elektriciteit en aardgas is in Rozendaal de afgelopen jaren gestaag gedaald, terwijl de uitstoot als gevolg van fossiele voertuigbrandstoTen juist is gestegen. In 2023 was de totale CO2-uitstoot in Rozendaal 7,1 kton (bron: klimaatmonitor.databank.nl).

Volgens de benchmark is de totale uitstoot van CO2 in Rozendaal 4,1 ton per inwoner in 2023. Dat is minder dan het gemiddelde in Nederland van 5,2 ton. De CO2-uitstoot van woningen in Rozendaal is 1,39 per inwoner in 2023. Dat is juist meer dan gemiddeld in Nederland van 0,97 ton (bron: klimaatmonitor.databank.nl).

Energieneutraal Met ‘energieneutraal’ wordt de mate bedoeld waarin Rozendaal in staat is de benodigde energie zelf op te wekken uit hernieuwbare bronnen in de gemeente. In Rozendaal wordt 118 TeraJoule (TJ) energie verbruikt en 14 TJ opgewekt uit hernieuwbare bronnen (bron: klimaatmonitor.databank.nl). Voor energieneutraliteit is nog een verschil van 104 TJ te overbruggen. De meest actuele cijfers dateren uit 2023.

Pagina 7

Opwekken duurzame energie Duurzame energie en elektriciteit Het aandeel duurzame energie is gestegen van 5 TJ in 2016 naar 15 TJ in 2023 (bron: klimaatmonitor.databank.nl). Dit is een gemiddelde stijging van 17% per jaar. Van de hoeveelheid elektriciteit die in Rozendaal is gebruikt (19 TJ) is 7 TJ in 2023 opgewekt via hernieuwbare bronnen; grotendeels via zonnestroom. Daarmee is bijna 37% van de verbruikte elektriciteit in 2023 duurzaam opgewekt. Dat is iets minder dan gemiddeld in Nederland (40%).

Zonnepanelen op woningen In 2024 heeft 52% van de woningen in Rozendaal zonnepanelen (bron: Klimaatmonitor). Dat is aanzienlijk meer dan het gemiddelde van 33% in Nederland. De opgewekte zonnestroom in Rozendaal stijgt sinds 2016 en is in 2024 8 TJ.

Pagina 8

Gebruik duurzame energie Gelderland In heel Gelderland was 13% van het energiegebruik afkomstig uit hernieuwbare bronnen in 2023 (bron: Gelders Energieakkoord Monitoring rapportage 2025). De groei is exponentieel. Relatief is er te weinig energie uit wind ten opzichte van andere hernieuwbare bronnen om de balans op het elektriciteitsnet te waarborgen.

Pagina 9

Energie besparen Energieverbruik gebouwde omgeving (woningen en dienstverlening) Hoewel het aardgasverbruik stabiliseerde, daalde het totale energieverbruik in de gebouwde omgeving van Rozendaal tussen 2010 en 2021 gestaag. Deze daling is volledig te danken aan de afname van het elektriciteitsverbruik. In 2010 verbruikten woningen en de commerciële en publieke dienstverlening in Rozendaal gezamenlijk 86 TJ energie. In 2021 ging het om 71 TJ. Het energieverbruik in de gebouwde omgeving daalde in deze periode gemiddeld met 1,8% per jaar. Ook na 2021 blijft het energieverbruik voor woningen dalen. De gegevens voor de commerciële en publieke dienstverlening na 2021 zijn helaas nog niet bekend.

De besparingsopgave van energiegebruik speelt vooral in de gebouwde omgeving en bij mobiliteit. In heel Gelderland is vanaf basisjaar 2013 cumulatief 12,8% in totaal energie bespaard (bron: www.geldersenergieakkoord.nl). Dat is minder dan de provinciale doelstelling: in lijn met het doel van 1,5% energiebesparing per jaar had dat 13,5% moeten zijn. De echte momenten van besparing zijn met name het gevolg van minder wegverkeer (door Covid-19 in 2020) en minder gasgebruik (door de gestegen energieprijzen in 2022). Energieverbruik woningen Het totale energieverbruik van woningen in Rozendaal daalde van 69 TJ in 2010 naar 51 TJ in 2024. De belangrijkste verbruiksvormen zijn aardgas, elektriciteit (geleverde elektriciteit en zonnestroom 'achter de meter' die direct in de woning wordt gebruikt) en houtkachels.

Pagina 10

Verbruik elektriciteit en aardgas in woningen Een gemiddeld huishouden in Rozendaal gebruikte 3.900 kWh aan elektriciteit en 1.650 m3 aan aardgas in 2024. Dat is aanzienlijk meer dan het landelijk gemiddelde van 2.550 kWh en 800 m3 in dat jaar (bron: CBS Energieverbruik). De geleverde elektriciteit via het openbare stroomnet daalde in de afgelopen tien jaar, mede doordat meer dan de helft van de woningen inmiddels voorzien zijn van zonnepanelen. Ook het verbruik van aardgas per woning daalde in die periode. In 2024 is een stijging te zien in het verbruik van zowel elektriciteit als aardgas.

Energielabel woningen Een energielabel geeft aan hoe energiezuinig een gebouw is. In 2025 hadden 400 van de 706 woningen een geregistreerd energielabel. Bij 29% gaat het om een zeer energiezuinig label: 115 van de woningen met een label heeft energielabel A of hoger. Dit percentage ligt 6% beneden het gemiddelde in Nederland (35%, bron: Compendium voor de Leefomgeving1). Bij 21% van de Rozendaalse woningen met label gaat het om een slecht geïsoleerde woning: 85 van de woningen met energielabel hebben label E t/m G. Dit percentage ligt in Rozendaal veel hoger dan gemiddeld Nederland (14%). In de figuur hieronder zijn de zeer energiezuinige woningen weergegeven in groen en de minder energiezuinige woningen in oranje en rood (bron: klimaatmonitor.databank.nl).

1 www.clo.nl/indicatoren/nl055611-energielabels-van-woningen-2010-tm-2024

Pagina 11

Aardgasvrij wonen Energiebesparing heeft een directe relatie met aardgasvrij wonen: het verlagen van de behoefte aan energie via woningisolatie en gedragsverandering vormt de basis voor de warmtetransitie naar wonen zonder aardgas. Verreweg de meeste woningen gebruiken voornamelijk aardgas om te verwarmen (80,5% in 2024). Dit aandeel ligt iets lager dan het gemiddelde in Nederland van 82,6% (bron: klimaatmonitor.databank.nl). In 2024 maakt 17,4% van de woningen in Rozendaal gebruik van elektriciteit om te verwarmen, meestal samen met aardgas. Van alle 706 woningen gebruiken 26 woningen helemaal geen aardgas (bron: database VIVET - Verbetering Informatievoorziening Energietransitie).

Warmte uit hernieuwbare bronnen wordt vooral via houtkachels opgewekt (4 TJ per jaar). Alle overige warmte wordt opgewekt via aardgas en elektriciteit.

Voor het verwarmen van woningen is het gebruik van aardwarmte ook een geschikte, duurzame oplossing. Gezien de benodigde investeringskosten voor het slaan van de geothermische bron en het beperkt aantal woningen in Rozendaal en is dit enkel haalbaar op grotere schaal, samen met regiogemeenten.

Pagina 12

Netcongestie In de energietransitie lopen we tegen een uitdaging aan: netcongestie. Bij netcongestie raakt het openbaar elektriciteitsnet overbelast en kan op dat moment geen elektriciteit worden getransporteerd. Dit vormt een probleem voor het terugleveren van zonnestroom én voor het leveren van elektriciteit aan nieuwe gebouwen, waar de vraag van elektriciteit bovendien groter wordt vanwege onder meer de installatie van (hybride) warmtepompen en laadpalen. Het is daardoor niet altijd mogelijk om nieuwe aansluitingen op het net te realiseren of een bestaande aansluiting te verzwaren. Netcongestie heeft gevolgen voor de energietransitie (aansluiting van grootschalige opwekprojecten op het gebied van wind en zon), duurzame mobiliteit (aansluiting van en leveren aan laadpalen) en woningbouw (aansluiting van nieuwe woonwijken). Problemen met afname en terugleveren van stroom Uit de gegevens van de netbeheerders van het najaar van 2025 blijkt dat er in onze regio problemen zijn met nieuwe aansluitingen op het elektriciteitsnet, bijvoorbeeld voor nieuwe gebouwen (bron: https://data.partnersinenergie.nl/capaciteitskaart). Voor de afname van elektriciteit is sprake van een wachtrij in onze gemeente (rode kleur op onderstaande kaart).

Hoewel op dit moment geen grootschalige problemen aan de orde zijn, zal ook in onze gemeente het elektriciteitsnet versterkt moeten worden naarmate het gebruik van elektrische verwarming (warmtepompen) en elektrisch vervoer toeneemt.

Ook voor het terugleveren van zonnestroom aan het elektriciteitsnet is te weinig transportcapaciteit beschikbaar (gemeente Rozendaal is grotendeels oranje gekleurd op onderstaande kaart). Dit betekent dat het net op piekmomenten, zoals op zonnige middagen, de stroom niet kan verwerken. De omvormer van de zonnepanelen kan daardoor tijdelijk terugschakelen of uitvallen, waardoor de panelen op dat moment minder of geen stroom terugleveren.

Pagina 13

Netverzwaring via buurtaanpak Er wordt hard gewerkt aan het verbeteren van de betrouwbaarheid en capaciteit van het elektriciteitsnet. Met het Landelijke Actieprogramma Netcongestie en het Actieplan Netcongestie Gelderland werken het Rijk, de provincie en de netbeheerders aan een snelle uitbreiding van het net. In onze regio maakt netbeheerder Liander het elektriciteitsnet toekomstbestendig via haar ‘buurtaanpak’. Per buurt wordt het elektriciteitsnet in één keer versterkt met dikkere kabels en extra transformatorhuisjes. Zo wordt de toekomstige groei van de elektriciteitsvraag opgevangen en is het vóór 2030 weer mogelijk om individueel volledig elektrische warmteoplossingen toe te passen (warmtepompen). Slimme oplossingen Om problemen op te vangen, worden slimme oplossingen toepast, zoals: - energiedelen tussen bedrijven en inwoners via een lokale energiehub; - lokale opslag met batterijen; - verwarmen van gebouwen via warmtenetten; - afstemmen van energieverbruik op momenten van lage belasting; - zo instellen van laadpalen zodat ze opladen wanner veel stroom beschikbaar is (bijvoorbeeld overdag bij veel zon of ’s nachts bij weinig vraag); - de eigen opgewekte energie direct gebruiken, door bijvoorbeeld overdag apparaten te laten draaien op zonnestroom.

Pagina 14

Wat hebben we tot nu toe gedaan? ü Woningeigenaren financieel ondersteunen o Sinds 2020 kunnen woningeigenaren de Toekomstbestendig Wonen Lening Gelderland voor de gemeente Rozendaal aanvragen. Tot en met 2025 zijn 30 leningen uitgegeven voor een bedrag van bijna € 575.000. o In april 2025 is de Subsidieregeling lokale aanpak woningisolatie Rozendaal 2025-2027 vastgesteld. Deze is beschikbaar voor woningeigenaren met een slecht geïsoleerde koopwoning en een beneden gemiddelde WOZ-waarde (115 woningen). Hiervoor zetten we de Specifieke Uitkering in, die we hebben ontvangen van het Rijk in het kader van de Lokale Aanpak Isolatie. Bewoners die hiervoor in aanmerking komen, hebben een persoonlijke brief ontvangen. Ook is gecommuniceerd over de subsidieregeling via In de Roos. De gemeente heeft in 2025 ongeveer 20 aanvragen ontvangen en daarbij is een bedrag van € 7.500 voor de isolatie van dak, glas, muur en vloer/bodem verzilverd. ü Energieadvisering Sinds 2024 kunnen bewoners verschillende adviezen krijgen van de energieadviseurs: o De Woning Energie Scan voor woningeigenaren. De energieadviseur van Rijn en IJssel Energiecoöperatie (RIJE) geeft een uitgebreid advies over grotere maatregelen voor het verduurzamen. Na een huisbezoek krijgen de eigenaren een rapportage met het advies. Er geldt een eigen bijdrage. Van de scan heeft tot nu toe één bewoner gebruikgemaakt.

o De Energie Bespaar Check voor huurders en woningeigenaren. De energieadviseur van RIJE geeft tijdens een huisbezoek tips en advies om kleine aanpassingen te doen. Het gaat onder meer over het vasthouden van warmte in de woning en het koel houden in de zomer, slimmer stoken, luchten en ventileren, afstellen en gebruik van het ventilatiesysteem, sluipverbruik van apparaten, zuiniger gebruik van witgoed en apparatuur en waar je op kunt letten bij het afsluiten van een nieuwe energiecontract. Ook hiervoor geldt een eigen bijdrage. Hier heeft nog niemand gebruik van gemaakt. o De Warmtescan van woningen. Inwoners maken tegen betaling een afspraak met een energieadviseur voor het een scan van hun woning met een warmtebeeldcamera. De infraroodbeelden laten zien waar de meeste warmte weglekt en het huis niet goed geïsoleerd is. Mensen krijgen het rapport met de warmtebeelden, tips en adviezen. Ook hier heeft nog niemand gebruik van gemaakt. ü Collectieve inkoop energiemaatregelen In 2020 en 2021 organiseerde Winst uit je Woning driemaal een collectieve inkoopactie in Rozendaal. Destijds schaften in totaal 34 woningeigenaren zonnepanelen, isolatie of extra isolerend glas aan.

In samenwerking met het Regionaal Energieloket en de Werkgroep Duurzaamheid is in 2025 een collectieve inkoopactie geweest voor de inkoop van zonnepanelen, isolatie, isolerend glas en warmtepompen voor particuliere woningen. Voor een bedrag van ruim € 20.000 is de isolatie van glas, muur en vloer/bodem uitgevoerd. ü Verduurzamen huurwoningen Vivare Vivare heeft per 1 oktober 2024 alle huurwoningen in Rozendaal overgenomen van woningcorporatie Portaal. Dat geldt ook voor de woningen in Rozendaal. Het gaat om 46 eengezinswoningen aan de Moestuin, Bernard ter Haarlaan en Schelfhoutlaan. In het Besluit bouwwerken leefomgeving komt de wettelijke norm dat huurwoningen met energielabel E, F of G vóór 1 januari 2029 minimaal moeten zijn verbeterd naar energielabel D.

Pagina 15

ü Aanpak energiearmoede Voor de aanpak van energiearmoede hebben we van het Rijk een Specifieke Uitkering ontvangen, die wordt uitgevoerd door de Energiebank Arnhem sinds 2024. De adviseurs helpen huishoudens met een laag inkomen bij het verlagen van hun energieverbruik en energiekosten in de gemeentes Arnhem, Rheden, Renkum en Rozendaal. De aanpak van de Energiebank bestaat uit een huisbezoek van een energieadviseur, die tips geeft en samen met de bewoner materialen aanbrengt zoals tochtstrips voor ramen en deuren, radiatorfolie en energiezuinige lampen. Verder is er een witgoedregeling, waarmee bewoners met een laag inkomen subsidie krijgen voor het vervangen van de oude koelkast, wasmachine of vriezer door een energiezuinig apparaat. In totaal deden 22 huishoudens mee. ü Transitievisie Warmte en Warmteprogramma In 2021 is onze Transitievisie Warmte vastgesteld. Deze wordt opgevolgd door het Warmteprogramma dat begin 2026 wordt vastgesteld. Hierin wordt het proces geschetst om tot een toekomst zonder aardgas te komen. Drie buurten met relatief oude bebouwing en weinig vrijstaande woningen – Leermolens Enk, Delhoevelaan e.o. en De Moestuin – zijn aangewezen als startbuurt voor de omslag naar aardgasvrij. ü Regionale Energie Strategie (RES) In de regio Arnhem-Nijmegen werken 16 gemeenten, provincie Gelderland, 3 waterschappen en de netbeheerder Liander samen aan de RES.

Hierin zijn afspraken gemaakt over het grote schaal opwekken van duurzame energie op land. We nemen deel aan de regionale overleggen en hebben deelgenomen aan de totstandkoming van de zoeklocaties voor grootschalige energie opwekking binnen de RES. Medio 2025 is de RES 3.0 vastgesteld. Voor de RES-opgave in onze regio van 1,62 TWh aan windparken en zonneweides, zijn we afhankelijk van locaties in de regiogemeenten. Binnen de regio zijn 22 zoekgebieden voor het opwekken van zonne-energie en 7 zoekgebieden voor windenergie vastgesteld. Overigens is het doel vanuit onze RES-regio onvoldoende om de doelstelling van 55% CO2-redcutie te halen. Daarvoor zou de regionale doelstelling aanzienlijk omhoog moeten, maar dat is met name vanwege netcongestie op dit moment niet haalbaar. ü Openbare straatverlichting: dimbaar en LED De straatverlichting is grotendeels vervangen door LED-verlichting. De armaturen worden tijdens bepaalde bloktijden gedeeltelijk gedimd. Momenteel zijn nog 26 lichtmasten voorzien van traditionele armaturen, die ook worden vervangen door dimbare LED armaturen zodra deze toe zijn aan vervanging.

3.3 Doelen Met dit Programma Duurzaamheid werkt de gemeente Rozendaal mee aan deze doelen: • •

•

In 2030 is de CO2-uitstoot in Nederland 55% minder dan in 1990 (Klimaatakkoord en Gelders Energie Akkoord); In 2050 is de gemeente Rozendaal energieneutraal. Dit betekent dat de gebruikte energie wordt volledig opgewekt uit hernieuwbare bronnen zoals zon, wind, water en aardwarmte (Koersnotitie Rozendaal energieneutraal 2050); In 2030 wordt 70% van alle elektriciteit duurzaam opgewekt (Klimaatakkoord); dit komt overeen met 35 TWh opwekking door windenergie en zonne-energie op land, waaraan de regio Arnhem-Nijmegen met 1,62 TWh bijdraagt (Regionale Energie Strategie);

Pagina 16

• •

Elk jaar wordt 1,5% energie extra bespaard (Gelders Energie Akkoord); In 2050 zijn alle woningen en gebouwen in Rozendaal van het aardgas af (Klimaatakkoord).

3.4 Activiteiten 2026-2030 Duurzame energie opwekking We gaan door met de koers die we hebben ingezet richting een energieneutraal Rozendaal in 2050: alle energie die dan binnen de gemeentegrenzen verbruikt wordt, moet opgewekt zijn via hernieuwbare bronnen. Hiervoor werken we samen met alle betrokken partijen in de regio. Voortgang Regionale Energie Strategie volgen In de regio Arnhem-Nijmegen werken 16 gemeenten, provincie Gelderland, 3 waterschappen en de netbeheerder Liander samen aan de RES. Hierin zijn afspraken gemaakt over het grote schaal opwekken van duurzame energie op land. De gemeenten vertalen de RES naar hun omgevingsbeleid. In onze gemeente zijn grootschalige projecten zoals windparken en zonneweides uitgesloten vanwege de nabijheid van de Veluwe. We houden de ontwikkelingen actief in de gaten en nemen deel aan bijeenkomsten die vanuit de regio Arnhem-Nijmegen worden georganiseerd. Gemeenten zijn wettelijk de eindverantwoordelijke voor de lokale warmtetransitie. In het kader van de RES nemen we ook deel aan het ambtelijk en bestuurlijk overleg over het Afwegingsproces Collectieve Warmtevoorziening Regie (APCR) en Besluitvorming Collectieve Warmtevoorziening Publieke Rol (BCPR). Via APCR en BCPR beslissen we namelijk over de (collectieve) warmtesystemen en de gemeentelijke regierol.

Actieplan energieneutraliteit opstellen Voor de opwekking van duurzame energie richten we ons op lokale opwek van zonne-energie. Hierbij werken we samen met inwoners, ondernemers en andere partners om tot haalbare en betaalbare oplossingen te komen. In Rozendaal is het energiesysteem grotendeels afhankelijk van bestaande infrastructuur en er zijn weinig bedrijven of grote daken. Bij het maximaal benutten van het beschikbaar (dak)oppervlak binnen de bebouwde kom voor de opwekking van zonne-energie hebben bewoners een belangrijke rol. In een praktisch actieplan energieneutraliteit werken we uit welke stappen nog gezet moeten worden om het energieverbruik te verminderen en duurzaam op te wekken.

Energiebesparing Wat niet wordt verbruikt, hoeft ook niet (duurzaam) te worden opgewekt. Daarom gaan we in de komende beleidsperiode door met het ondersteunen van inwoners om minder stroom en gas in en rondom hun woning te gebruiken. Financieel ondersteunen verduurzaming koopwoningen Met behulp van externe financiering blijven we woningeigenaren financieel ondersteunen bij het verduurzamen van hun huis, waaronder de Specifieke Uitkering uit het Nationaal Isolatie Programma. Inwoners ondersteunen bij energiebesparing We continueren het ondersteunen van inwoners via het Energieloket en energieadvisering.

Pagina 17

Aardgasvrij wonen De komende jaren gaan we door met de ingezette koers en onze wijkgerichte aanpak, zodat we concrete stappen zetten om in 2050 volledig van het aardgas af te zijn. Warmteprogramma en Buurtuitvoeringsplannen uitvoeren Uiterlijk in 2050 moet Rozendaal volledig aardgasvrij zijn. Hoe we dit willen realiseren is uitgewerkt in onze Transitievisie Warmte uit 2021 en in het Warmteprogramma dat begin 2026 wordt vastgesteld. Het Warmteprogramma laat zien in welke buurten we de komende 10 jaar aan de slag gaan om deze aardgasvrij(ready) te maken. Gemeenten zijn in het kader van de Wet collectieve warmte verplicht om het Warmteprogramma elke vijf jaar te actualiseren. Een onderdeel van ons Warmteprogramma is een gemeentebrede verduurzamingsaanpak: isoleren en ventileren. In het kader hiervan gaan we samen met de Werkgroep Duurzaamheid bewonersbijeenkomsten organiseren. Daar gaan we in gesprek met inwoners over hun wensen en behoeften met betrekking tot woningisolatie en alternatieven voor aardgas, om te achterhalen hoe we hen kunnen ondersteunen. Dit doen we voor verschillende doelgroepen: nieuwbouwwoningen, naoorlogse woningen en monumenten.

Netcongestie Om de energietransitie mogelijk te maken, moet het stroomnet de toegenomen vraag naar elektriciteit aan kunnen. Het oplossen van de problemen met netcongestie heeft dan ook prioriteit, hoewel onze rol daarbij beperkt is. Knelpunten in capaciteit stroomnet aanpakken Om de basis voor de energietransitie op orde te brengen, dragen we samen met buurgemeenten, de Groene Metropool Regio, de provincie, TenneT en netbeheerder Liander bij aan de oplossingen voor netcongestie. Via haar Buurtaanpak zorgt Liander ervoor dat het stroomnet toekomstbestendig wordt en dat de benodigde verzwaring gefaseerd (per buurt) vóór 2030 is gerealiseerd. Onze rol daarbij is coördinerend: we verbinden interne en externe betrokkenen en de gemeenschap.

Pagina 18

4

Klimaatadaptatie & biodiversiteit

4.1 Opgave Klimaatadaptatie Met klimaatadaptatie wordt bedoeld dat de omgeving wordt aangepast om de schade door de klimaatverandering te beperken. Sinds de jaren 80 van de vorige eeuw warmt Europa twee keer zo snel op als het wereldwijde gemiddelde (bron: ‘Europese Staat van het Klimaat 2024’, Europese klimaatdienst Copernicus en Wereld Meteorologische Organisatie). Het weer wordt daardoor steeds extremer, met meer periodes van droogte die worden afgewisseld door hevige piekbuien. Hierdoor krijgen we steeds vaker te maken met wateroverlast, verdroging, hittestress en is er een groter risico op natuurbranden en overstromingen. Bovendien ontstaat er tekort aan drinkwater om vraagpieken op te vangen. Het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie heeft als doel Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust te maken door samen te werken aan maatregelen tegen wateroverlast, droogte en hittestress. De werkregio Veluwezoom heeft de Regionale Adaptatie Strategie 2021-2026 vastgesteld, een lokale uitwerking van het nationale Deltaprogramma. In de Omgevingswet is klimaatadaptatie opgenomen in de algemene zorgplicht. Voor gemeenten betekent dit dat zij in hun omgevingsvisie rekening moeten houden met klimaatrisico’s. De belangrijkste thema’s bij klimaatadaptatie zijn hitte, droogte, wateroverlast en waterveiligheid.

Bij een klimaatbestendige ruimtelijke inrichting speelt vergroenen een belangrijke rol. De aanleg van bomen, gras en struiken biedt verkoeling, gaat droogte tegen en vermindert wateroverlast doordat regenwater vrij in de bodem infiltreert en water opgenomen wordt door het aanwezige groen. Daarom hangen de thema’s klimaatadaptatie en biodiversiteit nauw met elkaar samen. Hitte De toename van hittegolven bedreigt de leefbaarheid van steden en dorpen in Nederland. Verharde oppervlakken, beperkte schaduw en gebrek aan groen zorgen ervoor dat stedelijke gebieden opwarmen: de gebouwen en wegen houden veel warmte vast. Dit brengt gezondheidsrisico’s met zich mee, vooral voor kwetsbare groepen zoals ouderen en jonge kinderen. Tijdens een hittegolf overlijden zo’n 40 mensen per dag meer in Nederland. Door de grotere vraag naar koeling neemt het energieverbruik ook toe. Op dit moment komen tropische nachten met nachttemperaturen boven 20 graden al steeds vaker voor. De temperatuur in steden is ’s nachts twee tot zeven graden hoger dan buiten de stad, waar de huizen verder uit elkaar staan en bomen en planten voor verkoeling zorgen. Mensen kunnen ziek worden van de hitte en tijdens warme nachten wordt slapen voor veel mensen lastig. Dit heet hittestress. Hittestress zal in de toekomst toenemen.

Het KNMI berekende dat de temperatuur in Nederland gemiddeld zo’n 4 graden hoger wordt in het jaar 2100 dan nu bij de huidige hoge CO2-uitstoot. Dan komt een temperatuur van 40°C bijna elk jaar voor en zijn er gemiddeld 30 tropische dagen per jaar.

Pagina 19

Droogte Nederland ervaart steeds vaker langere periodes van droogte. De afgelopen decennia zijn vooral april en mei droger geweest als gevolg van de hogere temperaturen en meer zonneschijn. Droogte veroorzaakt grote schade, zoals uitgedroogde natuur, bosbrand, mislukte oogsten, drooggevallen beken, verzakkingen van woningen en een tekort aan schoon drinkwater. Wateroverlast Door verstedelijking kan water minder goed weg; de infiltratiecapaciteit van de bodem is afgenomen. De zwaardere en frequentere regenbuien zetten het stedelijk watersysteem onder druk. We hebben daardoor steeds vaker te kampen met vollopende straten zoals Leermolensenk, kelders en riolen. De meeste schade door hoosbuien treedt op wanneer het water gebouwen instroomt. Vervuild water dat terugkomt uit het riool kan zich mengen met regenwater en ziektes veroorzaken. Waterveiligheid In Nederland neemt ook het risico op overstromingen toe, vooral in laaggelegen gebieden zoals het westen van het land. Dit is het gevolg van het stijgen van de zeespiegel, de hevigere afvoer van regenwater via de rivieren en de bodemdaling.

Biodiversiteit Hoe meer soorten planten en dieren ergens voorkomen, hoe meer biodiversiteit er is. Wereldwijd neemt de biodiversiteit af als gevolg van de vernietiging van leefgebieden en de uitstoot van stikstof- en fosfaat maar ook door de extremere weersomstandigheden, overbevissing, jacht, etc. Biodiversiteit verwijst naar de verschillende soorten planten en dieren en hun genetische diversiteit. De achteruitgang van plantenen diersoorten bedreigt ecosystemen, die essentieel zijn voor de stabiliteit van de natuur en de voedselvoorziening. De biodiversiteit wordt beschermd met internationale verdragen, Europese richtlijnen en nationale wetten. De Nederlandse wetgeving richt zich op het behoud en herstel van alle van nature in Nederland in het wild voorkomende plant- en diersoorten. De Omgevingswet vormt hierin het centrale wettelijke instrument. Voor zowel dieren als planten zijn Rode Lijsten opgesteld, die de mate van bedreiging aangeven. Van alle 1.432 plantensoorten en 1.771 diersoorten die in Nederland voorkomen staat 39% op deze Rode Lijst. Insecten Meer dan 85% van de wilde planten heeft bestuiving nodig. Dat geldt ook voor 75% van de voedselgewassen, vooral groenten en fruit. Insecten zijn belangrijk voor de land- en tuinbouw. Zo groeien appels, peren, aardbeien en tomaten beter als ze door verschillende insecten bestoven zijn.

Met name bijen zijn essentieel voor de instandhouding van het ecologisch evenwicht en voor een natuurlijke plaagbestrijding. Gevolgen uitstoot stikstof De uitstoot van stikstof zorgt ervoor dat steeds meer soorten planten en dieren verdwijnen. Slechts enkele plantensoorten gedijen goed bij veel stikstof en deze overwoekeren andere soorten in hoog tempo. Dit heeft ook een negatief eTect op dieren - zoals insecten - die afhankelijk zijn van

Pagina 20

stikstofgevoelige planten. In het water zorgt stikstof voor een overgroei van kroos en algen, wat nadelig is voor waterplanten en vissen. Daarom neemt de overheid maatregelen om de uitstoot van stikstof te verminderen, gericht op landbouw, industrie, bouw, verkeer en vervoer. Recreatie en toerisme Onze regio is populair voor recreatie en toerisme. Op korte afstand van elkaar is veel diversiteit aan cultuur en natuur met grote landschappelijke kwaliteiten te vinden. De Veluwezoom is een populair gebied voor wandelaars, fietsers en paardrijders. De oostflank van de Veluwe wordt gezien als ‘de groene achtertuin van de regio’ (één van de drie strategische kernambities uit de Omgevingsvisie). Binnen de opgave ‘De Ontspannen regio’ van de Groene Metropool Regio Arnhem-Nijmegen (GMR) is het de bedoeling om 3.000 hectare uitloopgebied uit realiseren. Er moet een nieuwe balans komen tussen benutten en beschermen van dit gebied. Een hoge recreatiedruk kan immers zorgen voor schade aan de natuur, zoals verstoring van flora en fauna, bodemverdichting, schade aan vegetatie en een toename van afval.

4.2 Waar staan we nu? Klimaatadaptatie Een van de drie strategische kernambities uit de Omgevingsvisie is een ‘gezond en klimaatrobuust Rozendaal’. Bij nieuwe ruimtelijke ingrepen en ontwikkelingen die plaatsvinden in ons dorp hanteren we het adagium ‘water en bodem sturend’. Dit betekent dat ruimtelijke ontwikkelingen geen schade toebrengen aan het water- en bodemsysteem. We richten ons dorp klimaatadaptief in, zodat we vaker bestand zijn tegen periodes van hevige piekbuien, droogte en hitte. Samen met de gemeente Rheden en waterschap Rijn en IJssel onderzoeken we de kwetsbare plekken in ons watersysteem en nemen we maatregelen om deze kwetsbaarheden te verminderen. Op strategische plekken realiseren we waterberging en we zorgen ervoor dat water goed kan worden afgevoerd. Hitte Het groene karakter van Rozendaal met schaduwrijke plekken geeft verkoeling op warme dagen. Veel meer dan gemiddeld in Nederland bestaat het Rozendaalse grondgebied uit bomen, gras en struiken in plaats van uit stenen, verharding, kale grond of zandverstuiving. In 2025 bestaat 62% van de oppervlakte van de gemeente uit groen (bomen, struiken en gras) en 45% uit boomkronen (bron: KlimaateTectatlas, kaart ‘Basiskaart Groen en Verharding’).

Desondanks is voor veel woningen in de buurten rondom de Rosendaalselaan geen aangename koele plek te vinden binnen 300 meter loopafstand (bron: KlimaateTect Atlas, kaart ‘Afstand tot koelte’). Een deel van de woningen haalt deze richtlijn voor een hittebestendige inrichting van de stedelijke buitenruimte dus niet (bron: ‘De hittebestendige stad’, 2020, Hogeschool van Amsterdam) wordt voor. In de kern van Rozendaal is bij de buurten die tegen Velp aan liggen sprake van een ‘stedelijk hitte-eiland eTect’: de warmte blijft daar hangen tijdens een hittegolf. Het temperatuurverschil met het omringend gebied is zo’n één tot anderhalf graden (bron: Atlas Leefomgeving, kaart ‘Stedelijk hitte-eiland eTect’). Eind 2023 hebben we een hitteplan vastgesteld; de lokale vertaling van het Nationale hitteplan. Bij activering van het hitteplan worden inwoners alert gemaakt op hitte-gerelateerde gezondheidsproblemen en op de mogelijkheden om deze te voorkomen. Primaire doelgroep vormen de

Pagina 21

zelfstandig wonende inwoners van 75 jaar en ouder. Hierbij werken we samen met Rheden vanwege het gedeelde netwerk van zorg- en welzijnsorganisaties. Droogte In Rozendaal zijn Nationaal Park Veluwezoom, Rozendaalse Bos en Rozendaalse Veld kwetsbaar voor natuurbrand (bron: Atlas Leefomgeving, kaart ‘Kwetsbare gebieden voor natuurbrand’). Er zijn geen gebieden waar gebouwen een kwetsbare fundering hebben door de droogte (bron: Atlas Leefomgeving, kaart ‘Gebieden met kwetsbare fundering door droogte’). Wateroverlast In Rozendaal bestaat het risico op overlast bij een hevige piekbuien. Onze ligging op de Veluwezoom maakt dat bij hevige piekbuien in korte tijd veel water vanaf de heuvels naar beneden komt. Op onderstaande kaart is te zien hoeveel water op straat kan komen te staan na een hevige bui die eens per 100 jaar voorkomt in het huidige klimaat (bron: Atlas Leefomgeving). Hoe donkerder de kleur hoe dieper het water op straat staat.

Waterveiligheid In Rozendaal is nauwelijks tot geen kans op overstromingen bij een dijkdoorbraak (bron: KlimaateTectatlas).

Biodiversiteit Onze sterke groene structuur - zowel in de openbare ruimte als op particulier terrein – biedt leefruimte voor veel flora en fauna. Desondanks is ook in Rozendaal sprake van een afname van de biodiversiteit. Op onderstaande kaart is de geschatte soortendiversiteit per vierkante kilometer te zien (bron: Atlas Leefomgeving, kaart ‘Soortendiversiteit’). Hoe donkerder groen, hoe meer verschillende soorten planten en dieren in het gebied voorkomen. Hierbij zijn de zeven belangrijkste soortgroepen bij elkaar genomen: vaatplanten, amfibieën, reptielen, vissen, dagvlinders, libellen en vogels. Op de kaart is te zien dat Nationaal Park Veluwezoom, Rozendaalse Bos en Rozendaalse Veld in vergelijking met omliggende gebieden soortenarm is. In de kern van Rozendaal zijn meer soorten planten en dieren aanwezig.

Pagina 22

In Gelderland zijn enige successen in het verbeteren van de biodiversiteit sinds 1990 gerapporteerd, maar is geen sprake van een algeheel herstel (bron: ‘Hoe gaat het met de biodiversiteit in Gelderland? Rapportage 2024’). De biodiversiteit gaat nog steeds achteruit op met name de heide, in het landelijk gebied buiten de natuurgebieden en in de stad. Tussen 1990 en 2022 neemt de trend van 276 faunasoorten in Gelderland matig af, maar is de laatste 12 jaar stabiel op het niveau van 87% van de aantallen die in 1990 voorkwamen. Er zijn momenteel geen betrouwbare cijfers over de stand van zaken van de doelen van de Vogel- en Habitatrichtlijn (bron: ’Informatievoorziening in het kader van het Verbeterprogramma Vogel- en Habitatrichtlijn’, CBS, 2023). Bijen Nederland kent 360 soorten wilde bijen, waarvan 55% uitgestorven of bedreigd waren in 2018. Met de Nationale Bijenstrategie neemt de Rijksoverheid maatregelen om bijensterfte te voorkomen. Helaas is zijn er geen betrouwbare cijfers om uitspraken te doen over de ontwikkelingen in het aantal bijensoorten (bron: Rapport ‘Evaluatie 5 jaar Nationale Bijenstrategie 2018 - 2023’, Ministerie LNV, 2023). ‘Groene achtertuin van de regio’ In de regio wordt met veel partijen samengewerkt aan het versterken van de waardevolle natuur en aan een vitale sector voor (duurzame) recreatie en (duurzaam) toerisme.

De gemeente Rozendaal draagt bij door actief mee te doen aan bijvoorbeeld de VeluweAlliantie.

Wat hebben we tot nu toe gedaan? ü Voorlichten inwoners Wij informeren inwoners via het regionaal energieloket over hoe zij zich kunnen voorbereiden op de klimaatveranderingen en hoe zij de biodiversiteit in de tuin kunnen vergroten. Verder is in onze gemeente al jaren een actieve en betrokken Werkgroep biodiversiteit actief. Deze groep vrijwilligers zet zich met veel kennis, inzet en enthousiasme in voor het behoud en herstel van biodiversiteit. Zij organiseren activiteiten, helpen bewoners bij het vergroenen van hun tuin en signaleren kansen in de leefomgeving. De vrijwillige tuincoaches bieden hulp met advies over biodiversiteit en gebruik van regenwater. Ook organiseert de Werkgroep evenementen, zoals een plantjesmarkt. Verder heeft de Stichting Rozendaal Groen de Kindertuin aan de Rosendaalselaan opgericht, waar vrijwilligers kinderen begeleiden in het tuinieren en oogsten.

Pagina 23

ü Afkoppelen afvoer regenwater van riool Met ons Gemeentelijk Rioleringsplan zetten we in op het afkoppelen van regenwater van het riool. Bij grootschalige nieuwbouw leggen we gescheiden riolering aan. Bij de renovatie van civiele projecten koppelen we af en waar mogelijk en doelmatig infiltreert hemelwater in de bodem. Zo is de afgelopen jaren de asfaltverharding van bepaalde straten vervangen door gebakken klinkers, waarbij ondergrondse reservoirs zijn aangebracht om hemelwater op te vangen. Het gaat om: De Genestetlaan (2.935 m2), Bernard ter Haarlaan (820 m2), Jachtlaan (300 m2), De Moestuin (1.420 m2), ‘d Outreinstraat (475 m2), Petronella van Hoornstraat (665 m2) en om straten in de wijken Kapellenberg (Burnierlaan, Apollaan, van de Gumsterlaan en Schelfhoutlaan) en De Del (Flugi van Aspermontlaan, Ketzlaan en Baron Yvoylaan). Momenteel zijn 200 van de ruim 700 woningen collectief afgekoppeld. Ook adviseert de ‘watercoach’ van de Werkgroep biodiversiteit inwoners over het afkoppelen van regenwater. Er is geen exact inzicht in het aantal woningen waarvan bewoners zelf het initiatief hebben genomen om het regenwater van hun woning af te koppelen. ü Aanleggen wadi’s Om regenwater beter op te vangen, vast te houden en te hergebruiken leggen we waar mogelijk wadi’s aan (Groenvisie en Omgevingsvisie) en zorgen we onder nieuwe wegen voor waterberging.

Een wadi is een ondiepe verlaging in de grond die regenwater opvangt, zodat het langzaam in de grond zakt. Hiervoor is budget vrijgemaakt in het Gemeentelijk Rioleringsplan. ü Aansluiten bij regionale ontwikkelingen De werkregio Veluwezoom heeft de Regionale Adaptatie Strategie 2021-2026 vastgesteld, een lokale uitwerking van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie. Deze werkregio is een samenwerking tussen de gemeenten Arnhem, Rheden en Rozendaal, de waterschappen Rijn en IJssel en Rivierenland en de provincie Gelderland. Gezamenlijk worden hier vier projecten uitgevoerd in Arnhem en Rheden om maatregelen te treTen rond wateroverlast, droogte en/of hittestress. Op basis van stresstesten en een risico-dialoog volgt een plan voor de volgende uitvoeringsperiode. ü Openbaar groen: duurzaam beheren en herstellen biodiversiteit In onze Omgevingsvisie hebben we vastgelegd dat we het historische bomenbestand in ons dorp koesteren en dat we terughoudend zijn met het verlenen van kapvergunningen in particuliere tuinen. In 2025 stellen we het Bomenprogramma op voor de bebouwde kom. Met de uitvoering van de Groenvisie werken we aan een gevarieerd en robuust openbaar groen. Er wordt ingeplant met struiken, bomen en planten die beter bestand zijn tegen de stijgende temperaturen en droge zomers. Ook werken we aan biodiversiteit en een bloemrijker beeld.

Waar het kan wordt gazongras omgevormd tot bloemrijk gras en worden bermen nog maar 1 keer per jaar gemaaid in plaats van 20x per jaar. Als een plantsoen opnieuw wordt ingeplant, gebeurt dit met beplanting waar insecten en vogels voeding aan kunnen onttrekken. Leden van de Werkgroep biodiversiteit werken mee aan biodiversiteit in plantsoenen, boomspiegels en veldjes. De plekken waar dat gebeurt zijn te herkennen aan bordjes met de tekst ‘Hier wordt gewerkt aan biodiversiteit’. ü Bijen We creëren voedselplekken en nestelgelegenheden voor de bestuivende insecten in de gemeente Arnhem, Rheden en Rozendaal. Een aanvullende doelstelling is om de Knautiabij structureel terug te laten keren in onze drie gemeenten.

Pagina 24

4.3 Doelen Met dit Programma Duurzaamheid werkt de gemeente Rozendaal mee aan deze doelen: • • •

In 2050 is Rozendaal (regen)waterrobuust en klimaatbestendig ingericht (Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie); Het beheer van het openbaar groen in Rozendaal is gericht op biodiversiteit en het herstel daarvan (Coalitieakkoord Rozendaal 2022-2026); In 2030 gaat het met de helft van de bijensoorten die in 2012 afnamen, weer stabiel of groeien ze. De helft van de bijensoorten die in 2012 toenamen, groeit nog sneller (Nationale Bijenstrategie).

4.4 Activiteiten 2026-2030 Om de gevolgen van de klimaatveranderingen en de schade voor de natuur te beperken zorgen we samen met inwoners voor een klimaatbestendige en groene omgeving. Via ons rioleringsplan, groenbeleid en bomenbeleid gaan we door met het klimaatadaptief maken van de openbare ruimte en het vergroten van de biodiversiteit. Met dit Programma Duurzaamheid zetten we vooral in op het vergroenen van particuliere tuinen; deze maken namelijk een aanzienlijk deel uit van het oppervlak binnen de woonkern. De wil is er bij bewoners, de kennis nog niet altijd. Door het eenvoudiger en aantrekkelijker te maken om hun leefomgeving te vergroenen willen we een impuls geven aan het omvormen van tuinen tot groene, koele en biodiverse plekken. Klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit stoppen niet bij gemeentegrenzen; eTectieve oplossingen vereisen samenwerking op grotere schaal. We zullen onze bijdrage blijven leveren aan de samenwerking met regionale partijen. Informeren en inspireren over klimaatbestendige & biodiverse tuinen Samen met de Werkgroep Biodiversiteit willen we inwoners informeren, inspireren en motiveren om zelf aan de slag te gaan in hun tuin, langs de gevel of op hun balkon. Ook willen we succesvolle voorbeelden zichtbaar gaan maken en de ervaringen delen van enthousiaste inwoners die al aan de slag zijn gegaan in hun tuin.

Dat doen we onder andere op onze website en het duurzaamheidscafé (Hoofdstuk 7). Hierbij maken we gebruik van bestaand voorlichtingsmateriaal, zoals de ‘Toolkit Basiscommunicatie wateroverlast, overstroming, hitte en droogte’. Het bewustzijn over het belang van klimaatadaptatie en biodiversiteit is nog niet bij iedereen aanwezig. En als mensen zich er wél van bewust zijn, dan weten ze nog niet altijd wat zij er zelf aan kunnen doen. Er zijn veel mogelijkheden voor particuliere tuinen, zoals: - ruimte geven aan regenwater (aanleg vijver of wadi) - regenton plaatsen als waterbuffer in droge periodes - regenpijp van het riool afkoppelen - meer groen in de tuin, op het balkon of langs de gevel - kiezen voor (biologische) inheemse bloemen en planten die goed bestand zijn tegen droogte - zaaien en planten van bloemen/planten die bijen en vlinders aantrekken - inzaaien van bloemrijke gazonmengsels - onkruid bestrijden zonder chemische middelen.

Pagina 25

Financieel ondersteunen van klimaatbestendige & biodiverse tuinen We gaan elk jaar financiële ondersteuning bieden voor activiteiten om particuliere tuinen klimaatbesteding te maken of te vergroenen. Daarbij denken we aan één of meer maatregelen zoals: - afkoppelen van regenwater (loskoppelen van de regenpijp van het riool) - opslaan van regenwater - aanschaf van regentonnen - regenwater laten infiltreren in de tuin (infiltratiekratten, wadi's, infiltratieputten of aanleg waterdoorlatende verharding) - verstrekken van biologische inheemse plantpakketten - ondersteunen van actiedagen, zoals ‘Tegel eruit, plant erin’ (gratis inruilen van tuintegels voor planten/heesters). Subsidie voor bewonersinitiatieven We willen de inzet van bewoners voor een klimaatbestendige en biodiverse leefomgeving waarderen en ondersteunen door het instellen van een brede subsidieregeling. Zo maken we het voor meer inwoners mogelijk om met concrete maatregelen aan de slag te gaan. Gedacht wordt aan een laagdrempelige subsidieregeling voor bijvoorbeeld: - groene daken (zorgen voor verkoeling, waterberging en biodiversiteit); - buurtinitiatieven, zoals gezamenlijke geveltuinen of klimaatadaptieve inrichting van de openbare ruimte. Vaststellen Soorten Management Plan (SMP) In 2024 zijn we gestart met het opstellen van het SMP, ook wel een biodiversiteitsplan genoemd.