Agendabundel

Mededelingen; • De heer Diepenbroek geeft een toelichting op zijn tijdelijk terugtreden als raadslid. • Wethouder Van der Pas deelt mee dat mevrouw Jurriens als Rozendaals lid van de adviesraad Sociaal Domein is benoemd. • Wethouder Van der Pas laat weten dat de vangnetuitkering die naar aanleiding van het raadsbesluit van 4 juli 2023 was aangevraagd, door het rijk is gehonoreerd. • Wethouder Warmerdam deelt mee dat Buslijn 8 Rozendaal weer zal aandoen. • Wethouder Warmerdam geeft aan dat het overzicht van toezeggingen gisteren is bijgewerkt met de stand van zaken ten aanzien van het opschonen van de bestemmingsreserves. 4. Terugkoppeling uit gemeenschappelijke regelingen; De heer Van den Akker geeft een terugkoppeling uit de regionale agendacommissie van de Groenemetropoolregio: • Het algemeen bestuur heeft tot een begrotingswijziging besloten. Dat raakt aan het budgetrecht van de raad. Hoewel de wijziging juridisch niet onjuist bleek is de agendacommissie van mening dat de raden geInformeerd hadden moeten worden. • Het voorstel betreffende het regioarrangement houdt verband met de raadsledenbijeenkomst van 6 okotber aanstaande. Vandaar dat het goed is dat dit

voorstel, bij het vaststellen van de agenda voor deze raadsvegradering, van de agenda is afgevoerd. • Ten aanzien van de interne evaluatie van de Gemeenschappelijke regeling bleek de gemeente goed vertegenwoordigd. De governance is goed geregeld. Er zijn aanbevelingen gedaan onder andere ten aanzien van de bestuurlijke opgaventafels. Het verslag zal naar de griffies worden gezonden. De heer De Jonge merkt op dat er nog een vervanger in plaats van de heer Blokland als reservelid van de regioagendacommisie (GMR) moet worden benoemd. Afgesproken wordt dat dit voor de volgende (reguliere) raadsvergadering zal worden geagendeerd. De heer Diepenbroek complimenteert de Rozendaalse leden van de regio-agendacommissie voor hun degelijke terugkoppelingen. 5. Besluitenlijsten van de raadsvergaderingen van 4 en 11 juli 2023; De besluitenlijsten van de raadsvergaderingen van 4 en 11 juli 2023 worden overeenkomstig de voorliggende concepten vastgesteld. 6. Overzicht van ingekomen stukken; • Naar aanleiding van de raadsinformatiebrief over de samenwerking tussen Rheden en Rozendaal informeert de heer De Jonge naar de stand van zaken met betrekking tot verdere toekomstige samenwerking. De burgemeester laat weten dat het een verkenning betreft, waarbij Rozendaal een voorkeur heeft voor een -Prefered Partnership- met Rheden.

Mocht dit op onderdelen niet te realiseren zijn dan willen we als gelijkwaardige partner mogelijk opteren voor andere opties. Wethouder Van der Pas vult aan dat het eerste deel geen verkenning betreft maar afspraken ten aanzien van het Sociaal Domein. Een toelichting daarop zal worden gegeven tijdens de raadsinformatiebijeenkomst op 10 oktober. Vragen kunnen voor 3 oktober aanstaande via de griffie worden ingediend. Inzet is om betere zorg te leveren aan onze inwoners. 7. Overzichten van openstaande moties en toezeggingen; Er zijn geen opermingen over het overzicht van moties en de openstaande toezeggingen. 8. Onderzoek geloofsbrieven en beslissen over tijdelijke toelating als raadslid Nota bene: Dit raadsvoorstel is bij het vaststellen van de agenda in volgorde van behandeling verplaatst en direct na afloop van agendapunt 12, aanvullend krediet De Del, behandeld. Bij acclamtie worden mevrouw Hupkes en de heren Jansen en De Jonge benoemd tot leden van de commissie van onzerzoek. De voorzitter schorst hierop de vergadering. Na de schorsing laat mevrouw Hupkes, namens de commissie van onderzoek, weten dat de geloofsbrieven van de heer Ruseler zijn onderzocht en in orde bevonden, waarna overeenkomstig het voorstel de heer Ruseler wordt toegelaten als lid van de gemeenteraad van Rozendaal, ter tijdelijke vervanging van de heer Diepenbroek. 9.

Afleggen verklaring en belofte nieuw tijdelijk raadslid (onder voorbehoud); Nota bene: Dit raadsvoorstel is bij het vaststellen van de agenda in volgorde van behandeling verplaatst en direct na de behandeling van het voorstel over het onderzoek van de geloofsbrieven behandeld. In handen van de voorzitter legt de heer Ruseler de verklaring en belofte af.

10. Regioarrangement Groene Metropoolregio Dit voorstel is bij het vaststellen van de agenda van de agenda afgehaald. 11. Renovatie Het Rond; De heer Jansen is van mening dat het een goed plan betreft maar uit zijn zorg over de Japanse duizendknoop. Hij adviseert om in de grond een soort worteldoek aan te brengen om te voorkomen dat dit alsnog naar boven komt. Wethouder Warmerdam geeft aan dat dit niet bijdraagt aan het terugdringen van de Japanse duizendknoop. Mocht deze toch terugkeren dan heeft de gemeente een effectief bestrijdingsmiddel achter de hand maar vooralsnog is de inschatting dat dit niet nodig is. Vervolgens wordt unaniem (8-0) besloten om een krediet van € 28.730- beschikbaar stellen voor het renoveren van ’t Rond aan de Kraijensteijnlaan ten laste van de algemene reserves. 12. Aanvullend krediet additionele wensen De Del; De heer Van Ooik geeft aan behoefte te hebben aan meer duidelijkheid ten aanzien van de het hek en de trap en vraagt zich af waarom de groenstrook aan de ene kant moet worden afgesloten en aan de andere kant open blijft. De heer Van den Akker constateert dat het de afsluiting van een openbare groenstrook betreft. Wethouder Warmerdam laat weten dat een en ander is gebaseerd op eerdere afspraken met direct aanwonenden.

Het blijft formeel een openbare groenstrook maar mede in verband met de gevoelens van onveiligheid van direct aanwonenen is besloten om de strook af te sluiten. Wanneer de heer Van Ooik zich afvraagt of het dan niet verstandig is om de toegang aan beide zijden af te sluiten, geeft wethouder Warmerdam aan dit best met aanwonenden op te willen nemen. De voorzitter merkt op dat zij één van die aanwonenden is en dat in verband hiermee het collegebesluit in haar afwezigheid genomen is. Zij is ook niet naar de informatieavond voor aanwonenden gegaan maar heeft dat aan heer echtgenoot overgelaten. Zij biedt aan het voorzitterschap van de raad tijdens de behandeling van dit onderwerp tijdelijk over te dragen. Vanuit de raad wordt aangegeven dat dit niet noodzakelijk is. Vervolgens wordt besloten tot een korte schorsing ten behoeve van de definitieve besluitvorming. De voorzitter heropent de vergadering en geeft het woord in 2e termijn aan de heer Jansen. De heer Jansen geeft aan dat hij het voorliggende voorstel als niet al te charmant beschouwt maar dat hij begrijpt dat afspraken moeten worden nagkomen. Zijn fractie zal daarom voor het voorstel stemmen. De heer Diepenbroek spreekt een licht gevoel van onvrede over de gang van zaken uit maar geeft aan dat ook zijn fractie zal instemmen met het voorstel. Vervolgens wordt unaniem (8-0) besloten om: 1.

In te stemmen met een krediet van € 14.000 ten behoeve van de additionele wensen. 2. Het begrote bedrag aan uitgaven bij programma 8 in begrotingsjaar 2023 te laten stijgen met € 14.000 en dit bedrag te onttrekken aan de algemene reserve. 13. Rondvraag; Er wordt geen gebruik gemaakt van de rondvraag. 14. Sluiting. De voorzitter attendeert de leden op de raadsinformatieavond Sociaal Domein op 10 oktober en op de eerstevolgende raadsvergadering en mogelijke commissievergadering op 7 november 2023. Vervolgens sluit zij de vergadering.

Raadsvoorstel

Onderwerp Regioarrangement Groene Metropoolregio Adviseur Programma Portefeuillehouder

: R. Berendsen : Ruimtelijke Ordening : S. Warmerdam

Datum B&W Datum Raad Openbaar

: 29 augustus 2023 : 7 november 2023 : Ja

Aan de Raad Aanleiding Het Rijk maakt eind 2023 met alle provincies afspraken over hoe zij, in gezamenlijkheid met andere overheden, opgaven op het gebied van wonen, bereikbaarheid, energie, economie, landbouw en natuur, ruimtelijk kunnen inpassen. Het Rijk vraagt provincies hiervoor een Ruimtelijk voorstel te doen. De provincie Gelderland heeft besloten haar Ruimtelijk voorstel vanuit haar zeven regio’s op te bouwen via regioarrangementen. Eén van deze zeven regioarrangementen is het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen Het regioarrangement Groene Metropoolregio beschrijft de ambities, doelen en opgaven voor de fysieke leefomgeving. De Groene Metropoolregio heeft als belangrijke basis de verstedelijkingsstrategie gebruikt, die zij samen met de regio Foodvalley, de provincies Gelderland en Utrecht, de waterschappen en het Rijk heeft opgesteld en in 2022 door alle gemeenteraden in onze regio is vastgesteld. De verstedelijkingsstrategie gaat over de ruimtelijke opgaven wonen, mobiliteit, economie en leefomgeving richting 2030 en verder. Het regioarrangement is een aanvulling hierop en kent drie belangrijke uitbreidingen: 1) landelijk gebied, 2) circulaire economie, 3) energie.

Deze thema’s waren nog onvoldoende uitgewerkt in de verstedelijkingsstrategie en zijn onderdeel van de uitvraag van het Rijk aan de provincies. Inmiddels hebben we de bouwsteen leefomgeving uitgewerkt in het Groen-blauw raamwerk voor onze regio. In het regioarrangement zijn drie verhaallijnen centraal: 1. landbouw en natuur, 2. Klimaat, energie en (circulaire) economie en 3. Leefbare dorpen en steden. In elke verhaallijn zijn keuzes, prioriteiten en benodigde investeringen geagendeerd. Door drie verhaallijnen op elkaar leggen ontstaat er een kaart van de ambities en inzicht in de gebieden waar de ruimte(druk) gaat knellen. Deze gebieden vragen een aanpak (gebiedsproces) om met belanghebbenden/ partners keuzes en of combinaties van opgaven in beeld te brengen. Eén van deze gebieden is de Veluwezoom, dit gebied valt samen met het gebiedsprogramma Veluwezoom waar Rozendaal deel van uitmaakt. Dit is in deze fase nog verkennend van aard. Zodra duidelijk wordt welke ontwikkelingen voor Rozendaal relevant zijn wordt de raad geinformeerd. NOVEX en andere ruimtelijke trajecten De Groene Metropoolregio en de regio Foodvalley zijn door het Rijk aangewezen als NOVEX-gebied en maken daarmee rechtstreeks afspraken met diverse ministeries over de grote ruimtelijke opgaven. De zestien NOVEX-gebieden in Nederland vragen vanwege de grote ruimtelijke opgaven en Pagina 1 van 5

Raadsvoorstel

transities om een apart ontwikkelperspectief. Dit NOVEX ontwikkelperspectief is een (niet verplicht) interbestuurlijk programma op basis van de Omgevingswet en verbindt onze regionale opgaven rechtstreeks aan de (22) nationale programma’s van het Rijk. Ook het NOVEX ontwikkelperspectief bouwt voort op de verstedelijkingsstrategie. Het regioarrangement vormt voor de Groene Metropoolregio de inbreng voor het gezamenlijke NOVEX ontwikkelperspectief. In de afbeelding hieronder worden de ruimtelijke trajecten waar de Groene Metropoolregio aan werkt en/of indirect bij betrokken is, en de samenhang tussen de trajecten weergegeven. In bijlage 1 worden deze ruimtelijke trajecten nader toegelicht.

Afbeelding: ruimtelijke trajecten en hun samenhang Gevraagde beslissing 1. Vaststellen regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. 2. Het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen gebruiken als leidraad voor gesprekken met andere overheden (Rijk, regio, provincie en waterschappen) over de grote ruimtelijke opgaven zoals wonen, bereikbaarheid, energie, (circulaire) economie, landbouw en natuur en als inbreng voor het NOVEX ontwikkelperspectief. 3. De uitgangspunten van het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen doorvertalen naar de gebiedsprogramma’s waar de gemeenten in de Groene Metropoolregio samen met provincie, waterschappen en andere betrokkenen in deelgebieden aan werken. Wat willen we bereiken? De Groene Metropoolregio heeft het regioarrangement als kans aangegrepen om alle ruimtelijke opgaven in beeld te brengen. Voor de ene opgave is dit al verder uitgewerkt dan voor een andere opgave. Het regioarrangement helpt om als samenwerkende overheden ruimtelijke keuzes voor te bereiden en (versneld) uitvoering mogelijk te maken. Het brengt in beeld wat onze gezamenlijke ambities zijn, waar deze elkaar raken en waar het schuurt. Zo kunnen we, ieder vanuit onze eigen rol, betere afwegingen en keuzes maken over het gebruik van en de investeringen in de beperkte ruimte Pagina 2 van 5

Raadsvoorstel

die we hebben. Het doel is om te komen tot een gedragen samenhangend beleid, waarmee wij als regio, ondanks de schaarste van de ruimte en de grootte van de opgave, groeien in balans. Doordat we al enkele jaren samenwerken in de verstedelijkingsstrategie (maar ook bijvoorbeeld via de RES, de Woondeal en de gebiedsuitwerkingen in deelgebieden) hebben we inmiddels een gedeeld toekomstbeeld van de regio in 2030 en verder. We weten steeds beter welke investeringen en randvoorwaarden daarvoor nodig zijn. Dit heeft geleid tot betere bekendheid bij met name de Rijksoverheid en daarmee tot investeringen in gemeenten binnen de Groene Metropoolregio (optellend tot ca. 450 miljoen) in de afgelopen drie jaar. Met het regioarrangement (en NOVEX ontwikkelperspectief) zijn wij goed voorbereid voor aansluiting op (actuele en toekomstige) programma’s van het Rijk en provincie, omdat we steeds scherper onze behoeften in beeld hebben en daarmee een betere gesprekspartner zijn voor andere overheden. Het regionale en bovenlokale beeld van de ruimtelijke opgaven helpt gemeenten bovendien bij het invulling geven aan hun lokale omgevingsbeleid. Argumenten 1. Groei in balans door zorgvuldig om te gaan met de schaarse ruimte. Het regioarrangement (en het NOVEX ontwikkelperspectief) helpen om onze regio in balans te laten groeien: ‘meer landschap, meer stad’.

Want dat kan alleen als we creatief om gaan met de schaarse ruimte, keuzes maken, slim clusteren en middelen organiseren. Het regioarrangement agendeert deze keuzes en benodigde middelen bij onze partners. 2. Actualisatie en verbreding van de verstedelijkingsstrategie biedt kansen De verstedelijkingsstrategie is gebaseerd op de vier opgaven wonen, mobiliteit, economie en leefomgeving. Over de urgente opgaven als natuur- en landschapsontwikkeling, transitie landelijk gebied, klimaat, energie-infrastructuur en -transitie en circulaire economie zijn met de provincie en het Rijk in de verstedelijkingsstrategie nog geen afspraken gemaakt. Dit zijn wel belangrijke opgaven voor onze regio om in balans te groeien. Het regioarrangement is een belangrijk stap naar de realisatie van deze opgaven. 3. Groeien in balans vergt gezamenlijke keuzes van overheden De Groene Metropoolregio kampt met een aantal zeer grote uitdagingen en transitieopgaven. In het zoeken naar ruimtelijke oplossingen proberen we zoveel mogelijk te combineren: natuurontwikkeling met waterberging of energietransitie, wonen met recreatief uitloopgebied etc. Maar soms is het nodig om keuzes te maken. Bij het maken van de keuzes is het belangrijk dat we dat samen doen en dat gemeenten, regio, provincie, waterschappen en Rijk toewijding tonen op de doelen en de realisatie daarvan.

Het regioarrangement geeft een gezamenlijke inhoudelijk basis om de benodigde keuzes op te baseren. Kanttekeningen 1. Haalbaarheid afhankelijk van externe factoren We kunnen alleen groeien volgens onze visie ‘meer landschap, meer stad’ wanneer de randvoorwaarden daarvoor ingevuld worden. We kunnen deze randvoorwaarden alleen realiseren als alle betrokkenen bereid zijn te investeren.

Pagina 3 van 5

Raadsvoorstel

Wat gaan we daarvoor doen? a) Planning De provincie Gelderland gebruikt de zeven regioarrangement als inbreng voor het Ruimtelijk voorstel dat zij aan het Rijk doet. De besluitvorming in Provinciale Staten hierover zal in december 2023 plaatsvinden. Daarna volgt een periode waarin Rijk en provincie afspraken maken over de uitvoering. Omdat onze regio al een verstedelijkingsstrategie heeft gemaakt (met bijbehorende afspraken), zijn wij al bezig om deze uitvoering te agenderen in een zogenaamd verstedelijkingsprogramma. Deze zal eind 2023 gereed zijn. Deze zal vervolgens cyclisch (jaarlijks) worden aangevuld tot een NOVEX uitvoeringsagenda. Zoals aangegeven vormt voor de Groene Metropoolregio het regioarrangement hier de inbreng voor. Gebiedsprogramma’s en gebiedsprocessen Via gebiedsprogramma’s en in gebiedsprocessen gaan we aan de slag met het regioarrangement. De samenwerking in de gebiedsprogramma’s biedt de mogelijkheid om lokale vraagstukken (boven)regionaal te agenderen en op te pakken. De gebiedsprogramma’s en -processen zijn voorbereidend en faciliterend. Gemeenteraden besluiten over de daadwerkelijke doorvertaling in lokaal omgevingsbeleid en de daarvoor benodigde investeringen. b) Evaluatie Niet van toepassing.

c) Participatie en communicatie Het regioarrangement is in samenwerking met alle achttien gemeenten, de provincie en de waterschappen die deeluitmaken van de Groene Metropoolregio opgesteld. De gemeenteraad is hierover via een raadsinformatiebrief over geïnformeerd.1 Ook zijn diverse bijeenkomsten voor raadsleden georganiseerd. d) Publicatie verplicht? Nee. Wat mag het kosten? Er worden in dit regioarrangement geen afspraken gemaakt over concrete financiële bijdragen van de provincie aan projecten. Het regioarrangement is inbreng voor het NOVEX ontwikkelperspectief en de uitvoeringsagenda die daarbij hoort. Daarin kunnen deze afspraken met het Rijk en de provincie wel gemaakt worden. Voor het realiseren van de regionale ruimtelijke opgaven is namelijk extra financiële inzet nodig. Indien nadere uitwerking in de gebiedsprogramma’s en via gebiedsprocessen wordt opgenomen in lokaal omgevingsbeleid en begrotingsconsequenties heeft, zal de uitwerking vergezeld gaan met een begrotingswijziging. Vooralsnog zien wij geen financiele consequenties voor Rozendaal.

1 Raadsinformatiebrief van 25 april 2023, Regioarrangement met Groen-blauw raamwerk

Pagina 4 van 5

Raadsvoorstel

Het college van burgemeester en wethouders,

Bas Pelgrum, gemeentesecretaris

Ester Weststeijn, burgemeester

Bijlage(n) 1. Overzicht ruimtelijke trajecten Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen 2. Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Pagina 5 van 5

Raadsbesluit

Onderwerp Regioarrangement Groene Metropoolregio

De raad van de gemeente Rozendaal, gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 29 augustus 2023.

Besluit: 1. Vaststellen regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. 2. Het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen gebruiken als leidraad voor gesprekken met andere overheden (Rijk, regio, provincie en waterschappen) over de grote ruimtelijke opgaven zoals wonen, bereikbaarheid, energie, (circulaire) economie, landbouw en natuur en als inbreng voor het NOVEX ontwikkelperspectief. 3. De uitgangspunten van het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen doorvertalen naar de gebiedsprogramma’s waar de gemeenten in de Groene Metropoolregio samen met provincie, waterschappen en andere betrokkenen in deelgebieden aan werken. Aldus besloten in de openbare vergadering van de gemeenteraad van Rozendaal d.d. 7 november 2023.

Klaas Schaap, griffier

Ester Weststeijn, burgemeester

Pagina 1 van 1

Meer landschap, meer stad Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Regioarrangement

Inhoudsopgave Samenvatting

3

1. Wat is een Regioarrangement en waarom maken we het?

9

2. Wat voor regio zijn we?

12

3. Sturende principes 3.1. Ruimtelijke kwaliteit als doelstelling 3.2 Bodem en water sturend 3.3 Brede welvaart

13 13 14 15

4.Ruimtelijke samenhang: drie verhaallijnen 4.1 Eerste verhaallijn: Perspectief natuur en landbouw 4.1.1 Elf denklijnen Groene Metropoolregio 4.1.2 Klimaatadaptatie 4.2 Tweede verhaallijn: Ordenende netwerken voor klimaat, energie en (circulaire) economie 4.2.1 Klimaat 4.2.2 Energienetwerk 4.2.3 (Circulaire) economie 4.3 Derde verhaallijn: Leefbare dorpen en steden 4.3.1 Wonen 4.3.2 Mobiliteit 4.3.3 Recreatie en toerisme 4.3.4 Veiligheid, gezondheid en overige voorzieningen 4.3.5 Erfgoed

17 17 17 25

5. De afwegingen met elkaar 5.1. Welke leidende principes zijn er? 5.2. Hoe wegen we ruimteclaims tegen elkaar af

47 47 47

6. De regio in 2030 met doorkijk naar 2050 en verder 6.1 Regionaal perspectief 6.2 Onze regio in Gelderland

51 51 52

7. Hoe worden we deze regio? 7.1 Hoe bereiken we onze doelen? 7.2 Mijlpalen en planning 7.3 Inzet van instrumenten

53 53 53 53

8. Hoe werken we samen? 8.1 Samen werken aan het regioarrangement 8.2 Samen werken met andere regio’s 8.3 Wat is daarvoor nodig? 8.4 Samenwerking en overleg met betrokkenen in gebied

55 55 55 56 56

Bijlagen Bijlage 1 Kaarten gebiedsuitwerkingen Bijlage 2 Link naar rapporten Bijlage 3 Woningbouw en bovenlokale mobiliteitsmaatregelen

57 58 61 62

2

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

28 28 31 32 37 37 40 42 43 44

Samenvatting Inleiding

De Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (hierna: Groene Metropoolregio) ontwikkelde zich de afgelopen jaren tot een goed samenwerkende stedelijke regio in een groene omgeving. Vanaf 2021 is de hernieuwde samenwerking in de regio opgebouwd. Noodzakelijk, door de groei van de verstedelijking. De onderlinge relaties tussen steden, groeikernen, dorpen en buurtschappen zijn sindsdien sterk toegenomen. Inmiddels is onze regio een van de grotere stedelijke regio’s van het land met goede verbindingen naar de economische gebieden om ons heen, een bruisende cultuur, levendige centra, goede voorzieningen, hoogwaardige kennisinstellingen en innovatieve werklocaties. Ook heeft de Groene Metropoolregio aantrekkelijke dorpen en steden, een fijn woonklimaat en mooie, bijzondere landschappen, natuurgebieden en agrarische gebieden. Al die elementen zijn van belang, want juist de slimme combinatie van functies bepaalt de kracht van een stedelijk netwerk. De Groene Metropoolregio krijgt de komende jaren te maken met een forse groei van het aantal inwoners. Tussen 2020 en 2040 zijn er naar verwachting 60.000 extra woningen nodig.

Tegelijkertijd willen we onze regio goed bereikbaar houden, de economie nog sterker maken, de meest circulaire regio van Europa zijn, een bijdrage leveren aan nationale klimaatdoelstellingen en de kwaliteit van onze leefomgeving, cultuur(historie), natuur en landschappen behouden. Dat vraagt om een nauwe samenwerking en gezamenlijke voorbereiding voor het maken van ruimtelijke keuzes. Ook moeten we onze investeringen goed op elkaar afstemmen en in balans brengen. Meer woningen en meer inwoners kan alleen als we óók investeren in bereikbaarheid, economie, natuur, landschap, recreatie en toerisme. Het een kan niet zonder het ander.

Wat is een regioarrangement?

Het Rijk wil eind 2023 met alle provincies afspraken maken over hoe wij opgaven op het gebied van wonen, bereikbaarheid, energie, economie, landbouw en natuur, goed ruimtelijk kunnen inpassen. Het Rijk vraagt hiervoor een ruimtelijk voorstel van de provincie. De provincie Gelderland heeft besloten haar ruimtelijk voorstel vanuit haar zeven regio’s op te bouwen via regioarrangementen. Het regioarrangement Groene Metropoolregio beschrijft de ambities, doelen en opgaven voor de fysieke leefomgeving rondom de hoofdopgaven energie/economie, verstedelijking/wonen (incl. mobiliteit) en landelijk gebied.

Drie verhaallijnen

We werken dit regioarrangement uit langs drie perspectieven, omdat deze ook als indeling zijn gebruikt in de Nationale Omgevingsvisie. In deze perspectieven agenderen we bepaalde keuzes, prioriteiten en benodigde investeringen. 1. Landbouw en natuur We gaan voor aantrekkelijke landschappen die bewoners een mooi uitloopgebied bieden, waarin ruimte is voor agrariërs, biodiversiteit en waterberging en waarin we kwetsbare natuurgebieden ontzien. Er ligt een opgave om de landbouw te verduurzamen en te zoeken naar aanvullende verdienmodellen. Ook gaan we voor een toekomstbestendig rivierengebied dat als systeem goed functioneert en meervoudig bruikbaar is. We zoeken hierbij naar een optimale balans tussen de verschillende functies van het rivierengebied en willen een riviersysteem dat duurzaam te beheren is. Door het natuurlijk systeem robuuster te maken, kunnen we de negatieve effecten van klimaatverandering verminderen. De opgaven ‘meer landschap’ en ‘meer stad’ zijn gelijkwaardig en even belangrijk. In het groen-blauw raamwerk staan de kansen en dilemma’s voor versterking van groen en blauw beschreven, verrijkt met de uitgangspunten en doelstellingen van het programma Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG). Dit heeft elf

3

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

denklijnen opgeleverd voor de verdere ontwikkeling van natuur en landschap in de Groene Metropoolregio. Deze denklijnen krijgen een concrete vertaling naar een maatregelenpakket waarmee de denklijnen gerealiseerd kunnen worden in de landelijke gebieden. Het maatregelenpakket is ook bedoeld om bekostiging te organiseren om onze doelen te bereiken.

4

Wat is hiervoor nodig? • We brengen de effecten van de realisatie van de doelstellingen van het VLGG, waaronder die om te komen tot een reductie in stikstofdepositie, in beeld. • Aan de hand van de elf denklijnen werken we toe naar gebiedsprojecten met aandacht voor ruimtelijke effecten, draagvlak, (financiële) mogelijkheden en financiële bekostiging. We kijken hierbij ook naar de binnenstedelijke groene opgave in samenhang met de klimaatopgave. • Gezien de integraliteit van de opgaven kijken we voor de bekostiging uitdrukkelijk naar het combineren met andere Rijks- en provinciale programma’s. • Afspraken over regionale ruimtelijke doorwerking van maatregelen verlopen via gebiedsprocessen, met de betrokken partijen, waaronder vertegenwoordigers van de landbouw en de natuur. Deze opgaven vragen ruimte en ‘niet alles kan overal’. We gaan op zoek naar ‘wat wel kan’, en we faciliteren het keuzeproces. • We starten gebiedsprocessen op (of versterken deze). Onder andere in vier gebieden waar we als eerste starten: a. Programmatische Aanpak Grote Wateren en Gelderse Poort. b. Beekherstel en de omliggende beekdalen in de Veluwezoom. c. Landschap Berg en Dal/Heumen-Ooijpolder-stuwwal-Heumen. d. Versterking landschap Overbetuwe en Lingewaard - doorontwikkeling Lingezegen. In een volgende fase komen daar andere gebiedsprocessen bij.

• We stellen een catalogus op over klimaatadaptatie; met maatregelen voor gezonde, circulaire, biodiverse en klimaatadaptieve verstedelijking. De kosten voor de uitvoering schatten we op 150 miljoen euro. • De inzichten en gemaakte analyses uit het onderzoek van het programma Aanpak droogte Achterhoek & Liemers gebruiken we voor de gebiedsprocessen, om te komen tot uitvoeringsplannen. • Om te komen tot verkleining en/of verdere invulling van de drinkwaterreserveringsgebieden (locatiekeuze, ontwerp en inpassing van de uiteindelijke drinkwaterwinning) maken we een integrale afweging met andere gebruiksfuncties en kijken we naar mogelijkheden van functiecombinaties. • We controleren of de potentiële verstedelijkingslocaties (wonen en werken) uit de Verstedelijkingsstrategie niet schuren met de ruimtevraag voor dijkversterking en waterberging en of we ze -gezien de ligging in het landschap- in de toekomst wel veilig en droog kunnen houden.

2. Klimaat, energie en (circulaire) economie Er speelt momenteel veel op het gebied van klimaat, energie en (circulaire) economie. Al deze ontwikkelingen hebben impact op de ruimte en het ruimtegebruik. De Groene Metropoolregio levert op verschillende manieren een bijdrage aan deze opgaven, onder andere via de Regionale Energie Strategie (RES). De geringe capaciteit op het elektriciteitsnet is een beperkende factor voor ruimtelijke ontwikkelingen en vormt een ernstige bedreiging voor het behalen van onze doelen. We hebben een stedelijk netwerk met een ondernemend en innovatief ecosysteem voor het midden- en kleinbedrijf (mkb) en willen ons verder ontwikkelen als Groene Metropoolregio van nationale én internationale betekenis. Om dat te bereiken werken we aan toekomstbestendige en duurzame werklocaties (herstructurering, circulariteit en logistiek), investeren we in campussen en gaan we een nieuw, toekomstbestendig Regionaal Programma Werklocaties (RPW) maken.

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

5

Wat is hiervoor nodig? • We herijken de RES om een betere verhouding te krijgen in de opwek van windenergie en zonne-energie, waardoor het energienet minder belast wordt. • We zorgen voor structurele financiering van RES-taken. • We verankeren de RES in omgevingsbeleid en nemen gezamenlijk verantwoordelijkheid voor het realiseren van de RES-doelen. • We werken aan een regionale programmering van de energie-infrastructuur, in samenhang met de programmering op Gelderse schaal. Dat vormt de input voor het programma GEIS, waarin de verbinding wordt gelegd met de programmering van het landelijk netwerk. • We versnellen ruimtelijke procedures om de aanleg van energie-infrastructuur mogelijk te maken. • Samen met de netbeheerder verkennen we de kansen voor het gebruik van waterstof in industrie die niet makkelijk kan elektrificeren (cluster 6). Ook brengen we in kaart wat met de bestaande restcapaciteit van de onder– stations mogelijk is en hoe zich dat verhoudt tot onze plannen tot 2030. Op basis hiervan maken we lokale maatwerkoplossingen en financieringsafspraken. • We zorgen voor afwegingsruimte voor de provincie en netbeheerder, om te kunnen prioriteren bij aansluitingen op het energienet. • We vertalen de uitgangspunten voor de ‘Economie van de toekomst’ in een nieuw RPW. • We sturen op slimme combinaties van regionale en landelijke logistiek.

• We ontwikkelen een visie op onze circulaire economie, passend bij onze regionale kracht en behoefte. Dit doen we in het kader van het nieuwe RPW-onderzoek naar de vestigingseisen voor circulaire bedrijvigheid in onder andere de hoge milieucategorieën en de mogelijkheden om deze te huisvesten. • We brengen de ruimtevraag voor onze circulaire economie in kaart.

3. Leefbare dorpen en steden De woonopgave tot 2030 ligt vast in de Woondeals. Voor de periode na 203o is de opgave in de Verstedelijkingsstrategie benoemd, zonder dat al definitief locatiekeuzes zijn vastgelegd. Wel zijn de randvoorwaarden benoemd, zoals voldoende netcapaciteit op het elektriciteitsnet, voldoende stikstofruimte en goede voorzieningen voor o.a. zorg en onderwijs. Een belangrijke voorwaarde om bij te dragen aan het oplossen van het woningtekort is verbetering van de bereikbaarheid met slimme en schone mobiliteit. We willen mensen in de Groene Metropool op de slimste en schoonste manier laten reizen. Dit is nodig om te anticiperen op de groei van mobiliteit (mede door de woningbouw en de groei van de economie) en te werken aan de klimaatopgave, stikstofopgave en het verbeteren van de luchtkwaliteit. Zonder extra investeringen in bereikbaarheid zijn nieuwe woningen niet haalbaar. Voor de leefbaarheid in steden en dorpen is het belangrijk dat er voldoende ruimte is voor recreatie, zeker als er meer woningen en inwoners bij komen. Daarom is het belangrijk om goed te kijken waar we welke recreatiemogelijkheden willen versterken en creëren. En hoe we deze mogelijkheden goed over de regio kunnen spreiden. De Groene Metropoolregio heeft een bloeiende culturele sector die we willen behouden en versterken.

We willen onze culture instellingen toegankelijk houden voor iedereen en koesteren ons erfgoed. Daarom koppelen we erfgoedopgaven in gebiedsontwikkelingen aan ruimtelijke opgaven.

Wat is hiervoor nodig? • Afdekken van onrendabele toppen woningbouw, ongeveer €350 miljoen tot 2040. • Verbeteren van de ov-fietsverbindingen voor een bereikbare regio: − €100 miljoen voor de prioritaire mobiliteitsprojecten < 2030; − €600 miljoen voor het totale mobiliteitspakket > 2030. • Uitwerken van een ondersteunend mobiliteitspakket voor de A15/A12. • Starten van het proces voor een netwerkanalyse 2030-2040. • Uitvoeren van eerder gemaakte afspraken uit: − Aanpak A15/A12 en de A50; − RegioExpres van en naar de Achterhoek;

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

− MIRT-onderzoek naar de corridor Utrecht-Arnhem-Duitse grens (A12 en spoor); − MIRT-onderzoek naar de inpassing van de vrije kruising Spoorzone Arnhem-Oost (is gestart); − Het nut en noodzaak-onderzoek voor GNOE in Oost-Nederland. • We investeren in de recreatieve infrastructuur, in aanvulling op de investeringen voor natuur- en landschapsontwikkeling (o.a beleving toevoegen met verhaallijnen en routestructuren). Wat hiervoor nodig is en hoeveel dat kost, brengen we in kaart. We (blijven) investeren in de bovenregionale infrastructuur via de culturele basisinfrastructuur (BIS) en fondsen. • We investeren in innovatie, cultuureducatie en de opleiding van professionals en amateurkunst. • In gebiedsontwikkelingen koppelen we erfgoedopgaven aan ruimtelijke opgaven.

Uitdagingen

De Groene Metropoolregio kampt met een aantal zeer grote uitdagingen en transitieopgaven. In het zoeken naar ruimtelijke oplossingen proberen we zoveel mogelijk functies te integreren en te combineren. Soms is het echter nodig om bepaalde functies uit te sluiten en een duidelijke keuze te maken. Want voor een toekomstbestendige ruimtelijke structuur moeten we keuzes maken. Het afwegen van ruimteclaims is een cyclisch proces, waarin we de bouwstenen steeds verder uitwerken, verdiepen en op de kaart zetten. Ook werken we vanuit de verschillende deelgebieden binnen de regio. Hiervoor zijn inmiddels gebieds– programma’s opgesteld. Doordat we al enkele jaren samenwerken in de Verstedelijkingsstrategie (maar ook bijvoorbeeld via de Woondeal en de gebiedsuitwerkingen) hebben we inmiddels een behoorlijk goed beeld van de toekomstige opgaven in regio tot 2040 en verder. Onze woningbouwlocaties (zeker tot 2030) zijn grotendeels in beeld, als ook de benodigde infrastructuur en ons beeld om het landschap te versterken (groen-blauw raamwerk). Onze energiebehoefte hebben we ook steeds scherper in beeld, evenals onze economische ambities. In 2023 hebben we dit samen met provincie Gelderland op de kaart gezet. Als we de drie eerdergenoemde verhaallijnen op elkaar leggen, zien we dat er gebieden zijn waar de ruimte(druk) gaat knellen.

Deze gebieden vragen een aanpak (gebiedsproces) om met belanghebbenden/partners keuzes en of combinaties van opgaven in beeld te brengen. De verschillende ruimteclaims leggen we op elkaar en we kijken waar kunnen combineren en waar we moeten kiezen. Om vervolgens met elkaar deze keuzes weloverwogen te maken. En deze door te vertalen naar lokaal of provinciaal omgevingsbeleid én begrotingen.

6

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Drie verhaallijnen op elkaar

De gebieden waar we een gebiedsproces voor willen starten zijn (zie ook de afbeelding): • Ring rondom Nijmegen, in het bijzonder het gebied tussen Nijmegen-West, Beuningen en Wijchen; • Het Duivense Broek, inclusief Arnhem-Oost; • Veluwezoom (valt samen met het gebiedsprogramma Veluwezoom); • Landbouwgebieden in Overbetuwe, Druten, Land van Maas en Waal, als ook ten zuiden van Duiven/Zevenaar; • De A15-zone. Een volgende stap is om per gebied een plan van aanpak te ontwikkelen en uit te voeren. We bepalen samen wie de trekker is binnen de gebiedsprocessen. De gebieden waar we de ruimteclaims prima kunnen combineren en waar zich geen conflicterende ruimtevragen voordoen, brengen we onder in het verstedelijkings-/NOVEX uitvoeringsprogramma.

7

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Voorgestelde gebieden voor een gebiedsproces

8

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

1. Wat is een regioarrangement en waarom maken we het?

Wat is een regioarrangement? Het Rijk wil eind 2023 met alle provincies afspraken maken over hoe zij opgaven op het gebied van wonen, bereikbaarheid, energie, economie, landbouw en natuur, goed ruimtelijk kunnen inpassen. Het Rijk vraagt hiervoor een ruimtelijk voorstel van de provincie. De provincie Gelderland heeft besloten het ruimtelijk voorstel vanuit de zeven regio’s op te bouwen op basis van een regioarrangement per regio. Eén van de regio’s is onze Groene Metropoolregio. In het regioarrangement geven we als provincie, regio’s, gemeenten en waterschappen ons gezamenlijke perspectief op hoe wij al deze opgaven de komende 20 tot 30 jaar in samenhang gaan aanpakken. Waar in dit document “we” en “wij” staat, gaat het dan ook over provincie, regio en de 18 regiogemeenten van de Groene Metropoolregio en de 3 waterschappen die hierin actief zijn (voor de onderdelen die de waterschappen raken). In het regioarrangement werken we horizontaal samen in de geest van de omgevingswet. De bedoeling is dat de overheden een overeenkomst aangaan voor een langjarige samenwerking en dat via een cyclisch proces de regioarrangementen worden geactualiseerd en nader uitgewerkt. Hoe dat proces er precies uit ziet, is afhankelijk van ontwikkelingen in de regio, de provincie en heel Nederland.

We bekijken dit ook in samenhang met alle andere ruimtelijke trajecten die er lopen en werken zo toe naar een uitvoeringsprogramma.

Waarom maken we het regioarrangement? Groei in balans: meer landschap, meer stad. Dát is de kern van de visie van de Groene Metropoolregio. We groeien niet alleen in woningen, inwoners, economie en bereikbaarheid, maar zorgen ook dat onze leefkwaliteit en leefomgeving meegroeit en dat we die versterken. In de Groene Metropoolregio en de Regio Foodvalley neemt het aantal inwoners de komende jaren fors toe: tussen 2020 en 2040 zijn er naar verwachting 100.000 extra woningen nodig, waarvan 60.000 in de Groene Metropoolregio. Tegelijkertijd willen we onze regio goed bereikbaar houden, de economie nog sterker maken, de meest circulaire regio van Europa zijn, een bijdrage leveren aan nationale klimaatdoelstellingen, onze leefomgeving gezond en kwalitatief goed houden en de kwaliteit van onze cultuur, cultuurhistorie, natuur en landschap behouden. Onze opgave is daarom groei in balans: hoe kunnen we als regio het hybride karakter van landschap en stad op een kwalitatieve manier in stand houden en verbeteren als de behoefte aan ruimte verder toeneemt? Met andere woorden: hoe zorgen we voor een goede ‘brede welvaart’? Dat vraagt nauwe samenwerking en een gezamenlijke voorbereiding van ruimtelijke keuzes. We moeten onze gezamenlijke investeringen goed op elkaar afstemmen en in balans brengen.

Meer woningen en meer inwoners kan alleen als we ook investeren in bereikbaarheid, economie, natuur, landschap, recreatie en toerisme. Het een kan niet zonder het ander. Dit regioarrangement is een van de instrumenten om die ruimtelijke keuzes als provincie en als Groene Metropoolregio gezamenlijk voor te bereiden.

9

Relatie tussen het regioarrangement en andere ruimtelijke trajecten Bij het maken van dit regioarrangement gaan we uit van wat we over ruimtelijke opgaven al met elkaar hebben afgesproken en gezamenlijk uitvoeren. Om te beginnen vormen de Verstedelijkings¬strategie met bijbehorende afspraken een belangrijke basis voor dit regioarrangement. Het regioarrangement kent drie belangrijke verdiepingen op de Verstedelijkingsstrategie. Te weten: Natuur en

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

landbouw, dat wordt opgenomen in het programma Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG), energie-infrastructuur en -transitie en circulaire economie. Hieronder lichten we een aantal ruimtelijke trajecten en het verband tussen deze trajecten en het regioarrangement toe. Sinds 2019 werken we aan een gezamenlijke strategie voor de verstedelijking in de periode tot 2040. We doen dit samen met de Regio Foodvalley. Onze strategie hebben we uitgewerkt in de Verstedelijkings¬strategie “Meer landschap. Meer stad.” Deze is in 2022 vastgesteld door alle gemeenteraden in onze regio en met het Rijk in het BO MIRT vastgesteld onder de noemer Verstedelijkingsafspraken. De Verstedelijkingsstrategie gaat uit van een integrale benadering van de regio’s op basis van kwalitatief hoogwaardige ontwerpprincipes (zie hoofdstuk 5), die zijn uitgewerkt voor de bouwstenen Leefomgeving, Economie, Mobiliteit en Wonen. Daarnaast hebben de provincies, gemeenten en waterschappen per deelgebied de opgaven uitgewerkt en een onderzoeksagenda vastgesteld. In het verlengde van de Verstedelijkingsstrategie hebben we, vanuit de gedachte ‘groei in balans’, met elkaar gewerkt aan het inzichtelijk maken van kansen voor de versterking natuur, landschap en cultuurhistorie. Daarnaast hebben we nagedacht over onze economie en een mobiliteitsagenda gemaakt. We willen op een duurzame wijze in onze energiebehoefte voorzien.

Hoe we dit doen hebben we uitgewerkt in onze Regionale Energiestrategie (RES). We werken aan de herijking van onze RES naar een RES 2.0. Daarvoor hebben we een milieueffect– rapportage gemaakt, waarmee we nog beter in staat zijn om ruimtelijke afwegingen te maken. Het huidige elektriciteitsnetwerk heeft onvoldoende capaciteit (netcongestie) om aan de toekomstige vraag naar elektriciteit te voldoen, of om alle zonne- en windenergieparken aan te sluiten. Daarmee is netcongestie een beperkende factor geworden voor ruimtelijke ontwikkelingen. We werken samen aan een Gelderse energie-infrastructuur (GEIS) van de toekomst. Daarvoor maakt de provincie een Energievisie in nauwe samenwerking met gemeenten in de Groene Metropoolregio en netbeheerders. Hierin staat hoe en waar de regio’s energie kunnen besparen, duurzame energie kunnen opwekken en de infrastructuur kunnen aanpassen. In de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley stapelen de vele ruimtelijke opgaven zich op. Daarom is een gebiedsgerichte ordening en prioritering noodzakelijk. Ook het Rijk ziet deze opgaven en heeft daarom de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley aangewezen als een van de NOVEX-gebieden. In deze gebieden werken de vier overheden (Rijk, provincie, gemeenten en waterschappen) samen om de executiekracht te vergroten, zodat de opgaven ook daadwerkelijk uitgevoerd worden.

Onze Verstedelijkingsstrategie vormt de basis voor het ontwikkelperspectief en is daarmee - aangevuld met de opgaven in het landelijk gebied, energie en circulaire economie - de basis voor strategische samenwerking en besluiten in dit gebied. Daarnaast heeft het kabinet Nijmegen Stationsgebied, Nijmegen Kanaalzone en Spoorzone Arnhem-Oost als grootschalige woningbouwlocaties aangewezen. In deze zogenaamde NOVEX-locaties kunnen tot 2040 met name woningen worden toegevoegd in bestaand stedelijk gebied dat goed per openbaar vervoer te bereiken is. Voor deze grootschalige woningbouwlocaties zijn ruimtelijke plannen uitgewerkt.

10

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Afbeelding 1: Kaart Verstedelijkingsstrategie Arnhem Nijmegen Foodvalley

11

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

2. Wat voor regio zijn we? De Groene Metropoolregio heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een samenhangende stedelijke regio in een groene omgeving. Vanaf 2021 is de hernieuwde samenwerking in de regio opgebouwd. Noodzakelijk, gezien de groei van de verstedelijking. De onderlinge relaties tussen steden, groeikernen, dorpen en buurtschappen zijn sindsdien sterk toegenomen. Inmiddels is onze regio een van de grotere stedelijke regio’s van het land. We zijn een volwassen stedelijk netwerk met alle relaties en kwaliteiten die we daar tegenwoordig van verwachten. Zo zijn we een verstedelijkte regio met contrastrijke natuurlijke landschappen, natuurgebieden en agrarische gebieden die zorgen voor ruimte, voedsel en recreatie. Goede verbindingen leiden naar de economische gebieden om ons heen en goede voorzieningen zoals levendige centra, hoogwaardige kennisinstellingen en innovatieve werklocaties. Daarnaast hebben we aantrekkelijke dorpen en kleine kernen met mooie woonmilieus. Voor het functioneren van ons stedelijk netwerk zijn al die elementen van belang. Er is geen rangorde, want juist de slimme combinatie van kwaliteiten bepaalt de kracht van het stedelijk netwerk. In de regio wordt ook goed samengewerkt binnen de zogenaamde subregio’s. Bijvoorbeeld de gemeenten in de Liemers, het Rijk van Nijmegen en het Middengebied.

De gemeenten in de Veluwezoom werken samen met de gemeente Arnhem, bijvoorbeeld als werkorganisatie. Deze samenwerkingsverbanden vormen een belangrijke kracht in de regio.

12

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

3. Sturende principes We onderscheiden drie algemene sturende principes die ons helpen bij het maken van keuzes in de opgaven waar we voor staan. Ruimtelijke kwaliteit en bodem en water zijn vanuit het Rijk aangedragen als sturende principes. Vanuit de provincie is daar ‘brede welvaart’ aan toegevoegd. Deze principes liggen in lijn met de principes uit onze Verstedelijkingsstrategie (zie hoofdstuk 5).

3.1.

Ruimtelijke kwaliteit als doelstelling Onze Verstedelijkingsstrategie “Meer landschap. Meer stad.”, past goed bij de ruimtelijke kwaliteitsinclusieve benadering van de provincie: bij alle ruimtelijke ontwikkelingen moet aandacht zijn voor de kwaliteit van de ruimte, het landschap en het erfgoed. Dit betekent niet dat het bestaande landschap altijd onveranderd moet blijven. Het betekent wel dat we ruimtelijke kwaliteit in alle afwegingen meenemen en dat verandering van het landschap samengaat met een kwaliteitsimpuls. Of een project nu een doelstelling heeft voor water, natuur of verstedelijking; het heeft altijd de dubbele doelstelling om de ruimtelijke kwaliteit te versterken. Om dit te bereiken is integraal, gebiedsgericht werken van belang. Daarbij worden zowel het water- en bodemsysteem als de historisch gegroeide landschappelijke identiteit als onderlegger voor ruimtelijke ordening en inrichting gebruikt. Zoals in hoofdstuk 2 naar voren kwam, is de Groene Metropoolregio een verstedelijkte regio in een groene omgeving. De twee grote steden, Arnhem en Nijmegen, ontwikkelen zich. Ieder met hun eigen karakter. Datzelfde geldt voor de dorpskernen. Het landelijk gebied van de Groene Metropoolregio heeft veel variatie in het landschap en waardevolle natuurgebieden, zoals Nationaal Landschap Gelderse Poort en het Nationaal Park Veluwezoom.

Het landschap bestaat uit de hoge droge stuwwallen van de Veluwe, Montferland en het Rijk van Nijmegen, de grote rivieren met dijken en uiterwaarden en het binnendijks rivierengebied met karakteristieke oeverwallen, kommen, rivierduinen en weteringen. Daarbij kent de Groene Metropoolregio een rijke cultuurhistorie, die zich ook in het landschap laat zien. Denk aan Gelders Arcadië, de militaire verdedigingslinies uit verschillende perioden die door het gebied lopen (de Romeinse Limes, de Mauritslinie uit de Tachtigjarige Oorlog, het 19e-eeuwse fort Pannerden de vooruitgeschoven post van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de IJssellinie), de overblijfselen van de Tweede Wereldoorlog, het water- en industrieel erfgoed langs de grote rivieren en de archeologie. In het groen-blauw raamwerk, dat is verbeeld en verwoord in het rapport ‘Vervlochten regio’, hebben we de kansen om natuur, landschap en cultuurhistorie te versterken in kaart gebracht. Door te investeren in de ‘dynamische rivieren’, ‘gradiëntbossen’ en ‘water- en broeklanden’ kan er een robuust landschappelijk raamwerk komen in een stedelijke omgeving. Dat maakt niet alleen de regio aantrekkelijker voor bewoners en bezoekers, maar versterkt ook de biodiversiteit. In het groen-blauw raamwerk worden nog geen keuzes gemaakt.

We gebruiken het wel om keuzes voor te leggen en te maken: we werken het groen-blauw raamwerk samen uit in concrete voorstellen voor versterking van de ruimtelijke kwaliteit in de leefomgeving (zie paragraaf 4.2).

13

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

3.2

Water en bodem sturend In de Kamerbrief “Water en bodem sturend” (november 2022) introduceert het Rijk de toetsing van ruimtelijke keuzes op de invloed op natuur, waterveiligheid, klimaatadaptatie (droogte, hitte en wateroverlast) en waterbeschikbaarheid. De Groene Metropoolregio heeft door de grote diversiteit van de ondergrond veel verschillende water- en bodemsystemen. De regio bestaat uit stuwwalcomplexen (zuidelijke Veluwezoom, Montferland en Rijk van Nijmegen), grote rivieren (Bovenrijn, Waal, Pannerdensch Kanaal en Nederrijn) en het binnendijks rivierengebied (Betuwe, Land van Maas en Waal en de lage delen van de Liemers). Het sturende principe ‘water en bodem sturend’ bestaat door de diverse land– schappelijke opbouw van de regio uit veel aspecten. Al deze aspecten werken op een eigen manier door in de ruimtelijke keuzes die er in het gebied te maken zijn. Voor de stuwwallen betekent inzetten op een duurzaam water- en bodemsysteem: werken aan het verminderen van verdamping, het beperken van grondwater– onttrekkingen en het vasthouden en laten infiltreren van water om het waterreservoir in de stuwwal te blijven vullen en kwelsystemen te voeden. In het binnendijks gebied liggen kansen voor het vastenhouden en zuiveren van water en voor waterberging, vooral in de komgronden.

In de Betuwe biedt herinrichting van de Boven-Linge met brede oeverzones en overstromingsvlakten kansen voor een duurzamer waterbeheer. In de Liemers is versterking van de weteringen tussen de kernen van belang, samen met het benutten van de lage ligging van het Duivense Broek. Ook in het Land van Maas en Waal is vernatting van de weteringen en broeklanden een belangrijke strategie voor een duurzaam systeem. De gradiënten naar de rivierduinen zijn een specifieke kwaliteit van het Land van Maas en Waal. Het gebied van de Rijnstrangen neemt een bijzondere positie in. Het heeft een Barro-reservering voor waterberging voor de grote rivieren. Daarnaast heeft de landbouw afgelopen jaren met de streek gewerkt aan een duurzaam watersysteem en de natuur. Dit zal zich doorontwikkelen voor de Natura 2000-opgave. In de Gelderse Poort gaat de Programmatische Aanpak Grote Wateren de natuurwaarden verhogen, aansluitend op de bodem- en watersysteemkenmerken. De Kaderrichtlijn Water gaat met diverse projecten zorgen voor verbetering van de waterkwaliteit. De grote rivieren bieden ook kansen voor oeverwaterwinning. In het buitendijks rivierengebied vraagt de delfstoffenwinning om een zorgvuldige aanpak. Afgravingen in de uiterwaarden die zijn afgestemd op de patronen van de ondergrond, kunnen nieuwe natuur en ruimtelijke kwaliteit opleveren.

Delfstoffenwinning in het zomerbed van de rivier moet worden voorkomen; de rivierbodemerosieproblematiek vraagt juist om ophoging van de bodem. In het Panorama Gelderse Rivieren is het integraal provinciaal handelingsperspectief voor de grote rivieren verder uitgewerkt. Ook het behoud van waardevol bodemarchief met aardkundige waarden en archeologische sites, zoals grafheuvels en celtic fields, is belangrijk. Door water en bodem sturend te laten zijn, kunnen we in de Groene Metropoolregio ook in de toekomst met een ander en grillig klimaat blijven leven, wonen en werken. In een veilige omgeving, een gezonde bodem, voldoende en schoon drinkwater. In het groen-blauw raamwerk hebben we deze verschillende aspecten van het principe ‘water en bodem sturend’ zo goed mogelijk in beeld gebracht en als onderlegger gebruikt. Wij brengen voor de ruimtelijke keuzes binnen de drie verhaallijnen in beeld of deze samengaan of schuren met de structurerende keuzes en uitgangspunten van ‘water en bodem sturend’.

14

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Afbeelding 2: Groen-blauw raamwerk uit rapport Vervlochten regio

3.3

Brede welvaart Onze opgave is ‘groei in balans’: hoe kan de regio het hybride karakter van landschap en stad op een kwalitatieve manier in standhouden en verbeteren als de ruimtebehoefte verder toeneemt? Met andere woorden: hoe zorgen we voor een goede ‘brede welvaart’? Brede welvaart gaat over het welzijn van mensen en omvat alles wat mensen van waarde vinden. Naast materiële welvaart gaat het ook om zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en (on)veiligheid. Het Nationale Programma Arnhem Oost is hier een voorbeeld van. Bovendien gaat het niet alleen om de kwaliteit van leven in het hier en nu. Maar ook om de effecten van onze manier van leven op het welzijn van mensen buiten de regio en toekomstige generaties (later). Omdat het leven van mensen zich in belangrijke mate op regionaal niveau afspeelt, zijn de omstandigheden binnen de regio van grote invloed op hun welzijn.

Brede welvaart hier en nu Uit studies blijkt dat de Groene Metropoolregio, net als meer stedelijke regio’s, lager scoort op brede welvaart. Net als andere stedelijke regio’s kent de Groene Metropoolregio (groot) stedelijke problematiek. Dit soort regio’s zijn gemiddeld genomen minder veilig, scoren slechter op milieukwaliteit en ervaren gezondheid. Vaak zijn werk en privé ook minder goed in balans en is de woontevredenheid lager. Deze effecten komen het meest duidelijk naar voren in de steden. In de laatste uitgebrachte Brede Welvaartsindicator (BWI) uit 2019 van de Universiteit Utrecht en de Rabobank scoort de Groene Metropoolregio onder het nationaal gemiddelde. Dit wordt nogmaals bevestigd in het essay “Brede Welvaart in Oost-Nederland” (als onderdeel van de Kracht van Oost 2.0.). Ook een recente rapportage (maart 2023, provincie Gelderland), over de brede welvaart in de Gelderse regio’s, bevestigt het beeld van de Groene Metropoolregio. Verstedelijking heeft ook positieve effecten op de brede welvaart: meer banen, draagvlak voor voorzieningen, cultuur en (H)OV, toegang tot een betaalbare woning. Het zorgt bovendien voor extra ontplooiingskansen voor inwoners en we gaan zuinig om met onze ruimte/toegang tot groen en landschap.

15

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

In vergelijking met andere regio’s scoort Arnhem-Nijmegen bovengemiddeld op het gebied van sociale contacten, privé-werkbalans en onderwijs. De score voor sociale contacten met vrienden en familie behoort zelfs tot een van de hoogste van Nederland. Wat betreft de ontwikkeling tussen 2013 en 2020 is de woonsituatie verslechterd. De regio telt het hoogste percentage bebouwd terrein per inwoner. En het aantal vierkante meters groen-blauwe ruimte per inwoner is verder afgenomen en scoort het laagst van de Gelderse regio’s. De materiële welvaart en de balans tussen arbeid en vrije tijd zijn verbeterd. De regio heeft het hoogste aandeel hoogopgeleiden van de Gelderse regio’s maar scoort ook het hoogst op werkloosheid. Deze resultaten uit de provinciale rapportage betekenen niet dat er binnen de regio geen grote verschillen bestaan in brede welvaart tussen verschillende bevolkingsgroepen. Een aantal (delen van) wijken in de twee stedelijke gemeenten Arnhem en Nijmegen scoort het laagst; de verschillen binnen deze gemeenten zijn groot. Leefbaarheid scoort op buurt- en wijkniveau wisselend: van zeer onvoldoende tot zeer goed. In Nijmegen staat in de stadsdelen Dukenburg en Lindenholt en de wijken Neerbosch-Oost en Hatert de leefbaarheid onder druk. Ditzelfde geldt in Arnhem voor de wijken Geitenkamp, Klarendal, Presikhaaf, het Broek en Malburgen (Nationaal Programma Arnhem-Oost).

De lage score op het gebied van leefbaarheid in deze wijken komt voornamelijk door een grote negatieve bijdrage van een gevoel van overlast en onveiligheid. Een grote negatieve bijdrage komt daarnaast door gebrek aan sociale samenhang en beschikbaarheid van woningen. Denken in termen van ‘brede welvaart’ vraagt telkens om het maken van beleidskeuzes. De regio zal de komende tijd nog verder groeien; in inwoners, werkgelegenheid en mobiliteit. We zien dat het nodig is om te sturen op de groei die op ons afkomt. We werken aan een goede balans tussen stedelijke ontwikkeling en ontspannen leefkwaliteit in de regio. Aan voldoende groen en voorzieningen in onze dorpen en steden. We gaan de komende tijd met elkaar in gesprek over wat het betekent als we onze acties langs de lat van de brede welvaart leggen.

16

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

4. Ruimtelijke samenhang: drie verhaallijnen We werken de ruimtelijke samenhang uit langs drie verhaallijnen, omdat deze ook als indeling zijn gebruikt in de Nationale Omgevingsvisie. In elke verhaallijn benoemen we ambities, keuzes en prioriteiten als die al gemaakt zijn, denkrichtingen en (benodigde) investeringen. Aan het einde van elke verhaallijn hebben we een kader opgenomen. Daarin staat een samenvatting en wat we nodig hebben om onze ambities waar te maken. Daar waar we onze inspanningen kunnen onderbouwen met cijfers, hebben we dit in de kaders opgenomen. We kunnen samen met onze partners investeren in het realiseren van onze ambities, ieder vanuit zijn eigen rol. In het verstedelijkings– programma, de gebiedsprogramma’s, het NOVEX ontwikkelperspectief en het bijbehorende uitvoeringsprogramma werken we dit verder uit en maken we hierover afspraken. Ook met het Rijk.

4.1

Eerste verhaallijn: Perspectief natuur en landbouw We gaan de steden en dorpen zoveel mogelijk verdichten en het ruimtegebruik intensiveren. De kwaliteit van natuur, water en landschap wordt hierdoor steeds belangrijker voor bewoners. Tegelijk zien we dat er een opgave ligt om landbouw te verduurzamen en te zoeken naar aanvullende verdienmodellen. Samenwerking moet leiden tot aantrekkelijke landschappen voor bewoners, die ecologisch waardevol en biodivers zijn. En waarin voldoende ruimte is voor agrariërs en waterberging. Door het natuurlijke systeem robuuster te maken, kunnen we de negatieve effecten van klimaatverandering verminderen. We zetten daarom in op het versterken van de groene en blauwe kwaliteiten van de regio. We gaan de verschillende gebieden met elkaar verbinden. Met als doel een goede verspreiding van recreatie, robuuste groene buffers, aandacht voor verduurzaming van landbouw en ruimte voor klimaatadaptatie en de energietransitie. In Gelderland wordt het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) uitgewerkt in het VLGG. Daarin staat een brede doelstelling over water, natuur, klimaat en landbouw centraal. De provincie Gelderland geeft dit vorm via het VLGG in 2 stappen. Stap 1 is het wettelijk bepaalde gebiedsplan (Wet stikstof en natuur) als verplicht onderdeel in juli 2023.

Stap 2 is het integrale programma VLGG met doelstellingen voor natuur en stikstof, water, klimaat en landbouw in het najaar van 2023. Zo ontwikkelen we samen een perspectief voor natuur en landbouw, dat bijdraagt aan doelstellingen voor natuur, water, klimaat en de transitie van de landbouw. In gebiedsprocessen werken we verder uit wat hiervoor nodig is. Door dit te doen, kunnen we ervoor zorgen dat instrumenten en middelen beschikbaar komen, die nodig zijn om onze ambities waar te maken.

4.1.1

17

Elf denklijnen Groene Metropoolregio Zoals eerder aangegeven, hebben we een groen-blauw raamwerk ontwikkeld waarin de kansen en de dilemma’s voor versterking van groen en blauw zijn vastgelegd. Dit is verbeeld en verwoord in het rapport “Vervlochten regio”. Daarbij gaan we uit van een innige vervlechting van de stad en het landelijk gebied. Deze zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De verschillende ecosystemen versterken elkaar. Daarmee neemt de biodiversiteit toe en kunnen mens en dier zich gemakkelijk bewegen door het groen en blauw. We hebben het rapport “Vervlochten regio” verder uitgewerkt en verrijkt met de uitgangspunten en

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

doelstellingen van het VLGG. Dit heeft elf denklijnen opgeleverd voor verdere ontwikkeling van natuur en landschap in de Groene Metropoolregio. De denklijnen vormen samen een aanzet tot een maatregelenpakket, waarmee via het VLGG en het regioarrangement het landelijke gebied in de Groene Metropoolregio verder verbonden en versterkt kan worden. We hebben daarbij gekeken hoe deze toekomstige maatregelen een bijdrage kunnen leveren aan de brede doelstellingen van het VLGG: groen-blauwe dooradering, klimaatadaptatie, landbouwtransitie en stikstofreductie. Stikstofreductie is overigens niet alleen belangrijk in het licht van ontwikkeling en versterking van het groen en blauw. Uit onderzoek blijkt dat in bepaalde kritieke gebieden in de Groene Metropool¬regio de woningbouwopgave zeer waarschijnlijk gaat botsen met benodigde stikstofruimte, in verband met vergunningverlening. Dit speelt met name in de Veluwezoom (gemeenten Arnhem, Renkum, Rheden, Rozendaal), omdat dit naast Natura 2000-gebied Veluwe ligt. Hieronder staan de elf denklijnen met een toelichting. In het kader van het provinciale programma VLGG onderzoeken we waar de Groene Metropoolregio kan bijdragen. Ook vastgesteld beleid - waarvan de uitvoering nog doorloopt betrekken we hierbij, zoals het Natuurpact, het Programma Natuur, de Natura 2000-beheerplannen en het Waterprogramma Gelderland.