CConstaterende datRotterdam
Koppel je AI →

Commissie Bouwen & Wonen 14 oktober 2026

Voorbereidende vergadering · gemeente Rotterdam · 09:30 uurBron: portaal van de gemeente

Wat er is gezegd

Automatische ondertiteling · sprekers niet herkend

Of klik op een tijdcode hieronder om op dat moment te beginnen. De speler wordt dan geladen van Company Webcast.

Spraakherkenning maakt fouten in woorden en namen. Controleer citaten tegen de video of het officiële verslag.

▶ 0:00:46De vergadering begint over enkele ogenblikken.

▶ 0:19:13De vergadering gaat beginnen. Yes! Goedemorgen. Hallo. Hallo Digitaal. Goedemorgen allemaal. Ik open. Deze digitale sessie van de commissie Bouwen en Wonen. Ons programma vandaag is als volgt. We gaan van 9.30u tot 0.30u. We hebben de technische sessie over coöperatief wonen. Dan hebben we lunchpauze tot 1.00u en 1 tot 2 hebben we de technische sessie grondbeleid en grondexploitaties. En nou goed, we gaan dus beginnen met de technische sessie Coöperatief wonen. Voor het zomerreces is de regeling van werkzaamheden Van Beek en anderen over Benut de kansen voor coöperatief wonen. Dat is twee zes BB nul 5357 ingediend en deze vraagt om een eerste deel, een technische sessie, een kennissessie, expertmeeting over coöperatief wonen en de tweede deel is het agenderen van het ontwerp onderwerp in de commissie Bouw en Wonen. Nou, het antwoord op deel één is dus deze technische sessie. Dit zodat de commissie de benodigde kennis op kan doen om tot een afgewogen

▶ 0:20:14oordeel te komen over de vraag of en op welke manier de gemeente coöperatief wonen verder kan stimuleren en of faciliteren. De presentatie bestaat uit drie blokken. Het zijn een hele hoop sprekers, dus let vooral goed op. Blok één. Dat is de algemene informatie over coöperatief wonen. Daarin vermeld ik de volgende gasten. Dat is Leon Erkelens Koppelink. Die zit volgens mij ook. Over de verschillende vormen van coöperatief wonen en de rol van de overheden, woningcorporaties, marktpartijen en bewoners zelf. Dan hebben we Clemens Mol, adviseur Coöperatief Wonen Gemeente Rotterdam en Stichting Woon, over de kaders op wettelijk en gemeentelijk niveau, waaronder de Wet Bevordering Wooncorporaties. Maar hij zal digitaal aansluiten. Ik zie al één persoon digitaal. Ik weet niet of dat ook Clemens is. Nee. Oké. Oh, daar komt ie. Hallo. Dan hebben we Aart Kooijman van de Rabobank over de financiering van coöperatie, coöperatieve woonvormen en de rol van de Eh van het Rijk, De rol van de gemeente, banken en van bewoners. Ook hij zal digitaal aansluiten.

▶ 0:21:17Juist dan hebben we blok twee praktijken. Daarin verwelkom ik de volgende gasten. Dat is Ben Lindemans, Rocco en bewonersvereniging Centraal Wonen. De manier over zijn praktijkervaring en de geschiedenis achter Woonvereniging Centraal Wonen De manier dan Claudia Lauwmans ook ook gekomen over het proces rondom coöperatief wonen waar bewoners mee te maken krijgen in de praktijk. Dank je wel. Dan blok drie de Rotterdam situatie. Dan zijn daar de volgende gasten aanwezig. Hans Holwerda, beleidsadviseur Wonen. Cas Verkruisen, beleidsadviseur Wonen en Nina Loomans, projectmanager van de gemeente Rotterdam, over wat de gemeente Rotterdam al doet in relatie tot coöperatief wonen, bestaande kaders, lopende initiatieven en ook een vooruitblik dan. Carolien Hooglanderrocco en Sanne van Maanen. Platform Woonopgave. Vanuit het perspectief van de. Van de coöperatieve kansenkaart over de mogelijkheden en kansen rondom coöperatief wonen in Rotterdam. En zoals jullie gewend zijn, doen we eerst een heel blok en daarna

▶ 0:22:17vraag en antwoord. Dus dan hebben we drie blokken. Dus één, twee, drie. Makes sense. Aan het eind van de sessie Uh, kunnen we nog even kijken of er raadsvragen zijn? Dan. Kunnen we beginnen. Blok één. Ik ga even kijken. Ik ga dat. Ja, dan ga ik eerst kijken naar de meneer van Klink. Gaat uw gang. Oh, dat is een knopje. Ah, juist. Goedemorgen, Mijn naam is Leon Erkelens. Ik zit hier. In de hoedanigheid van bestuurslid van de Vereniging Koppeling. Dat is de Landelijke vereniging voor eh wooncorporaties. Zo direct komt ook nog eens even onze missie voorbij. Ik ben zelf woonachtig in Rotterdam, dus ik vind het fantastisch. De

▶ 0:23:20stappen die de gemeente Rotterdam op dit moment zet En hier op de openings sheet. Heb ik eigenlijk gewoon rechts onderin samen. Dat is een hele, hele belangrijke voor de wooncorporatie. Voor altijd betaalbaar wonen. Want ik denk dat als je het hebt over de wooncoöperatie, dat vooral dat betaalbaar wonen een heel erg belangrijk aandachtspunt is. Waar ik vooral op wil ingaan bij wat ik nu met u deel. Wat is een wooncorporatie? Dit is een hele definitie en wat wat erg belangrijk is in is natuurlijk het vrijwillig verenigen en het democratisch beslissen. Dat kan op heel veel manieren vormgegeven worden,. Maar wat ik in deze definitie, waar ik eigenlijk vooral de aandacht nu aan wil geven, is het onderneming zonder winstoogmerk. En ik denk dat daar echt het hele unieke van de wooncoöperatie in zit. En waar ik denk dat het gewoon heel erg belangrijk is om. Ruimte te creëren voor wooncoöperaties, om ook de problematiek

▶ 0:24:20rondom uh. Beschikbaarheid van woningen. Ja. Mede op te lossen.. De definitie die u zat. Dat was de definitie die ook in de Wet Bevordering wooncoöperaties is terechtgekomen. Clemens Mol Die zal daar straks veel uitgebreider op ingaan, maar ik vond het toch wel leuk om even te delen dat links voor in beeld moest van. Onze directeur. Die heeft echt dit jaar heel erg hard gewerkt om daarin dit voor elkaar te krijgen. En daar zijn we als koppel ik ook echt heel erg trots op. De missie die wij als Koppelink onszelf hebben gesteld is Koppeling werkt aan de wooncoöperatie als volwaardige derde sector. Naast huren en kopen in Nederland en die derde sector, daar is af en toe nog wat verwarring over. En dat is dat we collectief wonen als derde sector. Maar in de definitie daar zitten ook. Er zijn ook collectieve woonvormen waarbij er wel een winstoogmerk kan zijn. En dat is even het hele belangrijke onderscheidende punt wat ik

▶ 0:25:23vandaag graag zou willen maken. En dan is het natuurlijk de vraag waar is die derde sector? Ik heb. Niet zo professioneel, maar toch. Uit het boekje van Hoogste Bacco, de hoogste Bach uitgewoond, heb ik dit grafiekje gehaald waarin de ontwikkeling in Nederland is te zien van koopwoningen,. Private huurwoningen en. Corporatiehuur. Nou, die grafiekjes, die kent u denk ik al wel genoegelijk. Wat ik hier wil aangeven is dat er eigenlijk ook een verschil in privaat eigendom, publieke eigendom en collectief eigendom is, dus de koopwoningen. De bewoner is ook eigenaar. Dat is private eigendom en daar vallen bijvoorbeeld CPO projecten over het algemeen onder. Ik wil best wel de kanttekening plaatsen dat een CPO ook zodanig te organiseren is met veel gemeenschappelijke ruimte en met. Naar over wie wordt je nieuwe buren? Dat je daar dingen in regelt waardoor het veel meer coöperatief al wordt als

▶ 0:26:23samenlevingsvorm? Ehm, maar het hoort bij private eigendom. Private huur dus. Dan is de. De. De eigenaar is over het algemeen een. Een belegger. En ja, het grote voordeel daarvan is natuurlijk wel dat het flexibel is voor een bewoner. Maar in de huidige omstandigheden. Nou ja, eh, niet per se heel betaalbaar. Dan hebben we publieke eigendom. Dat is de corporatieverhuur. En het aardige is dat daar eventueel ook de vormen van de wooncoöperatie, de beheercoöperatie, dat die daar onder valt. Dus het eigendom ligt bij de woningcorporatie. Maar er wordt wel heel erg vergaand, zeg maar zeggenschap bij de. Groep bewoners neergelegd. En de derde, en dat is waar we het vandaag over hebben, dat ze het collectieve eigendom, en dat is zoals in de wet is gedefinieerd, de vastgoed wooncoöperatie En nou ja, de oplettende kijker zal zien dat daar in dit grafiek nog helemaal geen plek voor is. En. Ja, wij denken dat

▶ 0:27:26voor een echte, gezonde volkshuisvesting het ontzettend belangrijk is dat juist die vastgoed wooncoöperatie echt een plek krijgt in het aanbod van woningen. Ook in. In Rotterdam. Ehm. En dat heeft ook te maken met met drie relevante vragen en antwoorden die ik daaromtrent aan u wil voorleggen. Waarom groeit de huur van een woningcorporatie wooncoöperatie niet mee met de markt? Dat kan ik me voorstellen dat dat een vraag is, dat in de markt gaan de huur heel veel omhoog en de huren van een wooncoöperatie gaan niet mee omhoog, omdat de groep gewoon eigenlijk kostendekkende huur betaald. En op die manier is het juist heel erg langdurig betaalbaar. En dat is het grote voordeel dat je met elkaar gewoon de kosten deelt, maar dat er eigenlijk niemand winst op aan het maken is. En dat is wat het wat het betaalbaar maakt. Dus de huurder is, is eveneens de verhuurder. Dus als je even hardop denkend

▶ 0:28:28eh, de huurprijzen wel gewoon heel erg veel omhoog zou gooien, dan ja betalen. De leden betalen een hogere huur, maar dat is hun eigen geld. Dus ja, waar moet dat dan heen? Dus dat is een hele onlogische. En dat zit eigenlijk ingebakken in die in die vorm. En dan de volgende. Dat is waarom is de grondwaarde bij wooncoöperaties in de huidige markt lager dan de markt? Nou, en Dat heeft er eigenlijk mee te maken dat bij een wooncoöperatie,. Ja, dat eigenlijk doet een wooncoöperatie niet mee aan de vastgoedmarkt. Dat als het eenmaal is gebouwd, dan heeft het in principe de intentie om nooit verkocht te worden. En ook bij doorverhuur. Ja, de nieuwe bewoner die erin komt, ja, die wordt gewoon ook weer een lid en die deelt gewoon in de kosten. Maar er is geen sprong in de huurprijs op het moment dat er een uh, een uh wijziging van huur is. Dus de marktwaarde stijging wordt nooit gecapitaliseerd en kan dus niet in een businesscase worden ingerekend. En dat leidt ertoe dat we ook eh. Dat wooncorporaties dat niet doen, is de kern van de maatschappelijke waarde

▶ 0:29:31op het gebied van blijvende betaalbaarheid. Dus zeg maar daar, daar zit eigenlijk die maatschappelijke waarde in op de lange termijn. Betaalbaarheid. Ehm ja, en dat geeft gewoon heel veel rust en stabiliteit in in je volkshuisvesting. Op het moment dat dat. Wel echt een lijntje wordt wat een substantieel aandeel in het totale aanbod aan woningen gaat zijn.. Waarom is de wooncoöperatie niet alleen voor middenhuur? Dat. We begrijpen heel goed dat de middenhuur. Daar zitten de. De politieke uitdagingen op dit moment. Maar de groep mensen die samen een wooncoöperatie wil realiseren, die hebben vaak verschillende inkomens. Dus de reden waarom ze bij elkaar komen is niet omdat ze allemaal middeninkomens hebben. Dat is niet de aanleiding om elkaar op te zoeken en met elkaar een gemeenschap te willen vormen. Dus dat dat is zeg maar. Ja, best wel een uitdaging met betrekking tot de politieke agenda om dat bij elkaar te brengen. De groep zoekt of zoekt met elkaar hoe ze het voor iedereen betaalbaar kunnen maken. Dus

▶ 0:30:31kijk gewoon als groep met elkaar. Wie zijn we, hoe willen we wonen, hoe willen we samenwonen? En ook over hoe dat dan betaalbaar gemaakt wordt voor iedereen bij de groep. Dat wordt met elkaar bekeken. Het is wel zo dat in de businesscase praktisch gezien het merendeel van de woningen wel in de middenhuur zal terecht komen. Ehm ja, gewoon even een heel mooi plaatje van Ivanin in Lent. Dat is overigens een Uh beheercoöperatie, maar wel heel inspirerend voorbeeld. Ik weet niet of u daar al bent geweest, maar dat is absoluut een uh, een aanrader. Dan wil ik met deze sheet. Dit is mijn laatste sheet. Mevrouw de voorzitter. Ik uh, ik heb eigenlijk uh niet mijn tijd heel goed in de gaten gehouden, bedenk ik me. Uhm,. Maar hier gaat het wel over iets wat wij hebben ontwikkeld. Dat is het koopkeur en dat heeft drie fases. De eerste fase, dat is echt. Voor de groep staat de groep goed, want dat is altijd heel erg moeilijk. Je kan als groep lekker bij elkaar zitten en denken dat je heel erg goed met elkaar kunt samenleven.

▶ 0:31:32Maar iedereen heeft zijn eigen woondroom geprojecteerd op de groep. En dat is eigenlijk wat we hier checken. Joh, heb je die visie echt goed met elkaar afgestemd, zodat het onderscheidend is? Dat duidelijk is dat je helder hebt met elkaar wat willen we nou eigenlijk? En verder hebben we de organisatorische kant ervan dat we daar toetsen van zijn. De statuten hebben die echt? Zeg maar die eh, die vermogensklem. Dus dat er geen winst op gemaakt moet worden gaat worden. En ja, dit is eigenlijk wat ons betreft een hele belangrijke. Dat als een groep dat heeft, dan is dat voor de gemeente heel prettig om op die manier met die groep in gesprek te gaan. En ook met de wooncorporatie. Dan hebben we als een groep zicht heeft op. Op grond. Dat koopkeur. Ontwikkeling en eigenlijk. Wat we daarmee beogen is dat de groep echt het plan heel erg goed uitwerkt en echt heel erg goed haar projectteam organiseert. En dat is voor ons, ja, waarmee we verwachten dat groepen naar de financier kunnen gaan. Dus dat daar die link ligt. En daar moet de groep echt heel duidelijk ondersteund worden. En

▶ 0:32:34beheer, dat is voor de beheerfase en. Dat is inderdaad de lopende zaken onder controle hebben. Dus dat dan voor nieuwe bewoners dat duidelijk is. Als de groep dat koopkeur heeft, dat ze dan in een goede gezonde groep komen. En ook voor de financier is dat prettig om dat te weten. Daar wil ik het mee houden, Mevrouw de voorzitter. Ja. Dank u wel. Nou, perfect binnen de tijd, omdat het niet eens bijgehouden. Maar bij de volgende week ga ik het wel bijhouden. Dus nu gaan we iets strenger zijn. Ik kijk naar onze digitale aanwezigen. Ik kijk naar Clemens Mol eerst. Ik kijk ook naar onze. Technische Helder. Dat gaat goed.

▶ 0:33:55Wij kunnen u zien. We kunnen nog niet horen,. Maar u kunt proberen. Nee, nog niet. Ja, en de presentatie moet nog worden gedeeld. En laten we even 2 minuten schors om te kijken wat gedaan moet worden om de heer Mol te horen. De vergadering is geschorst.

▶ 0:35:08De vergadering gaat beginnen. Meneer Mol, kunt u ons horen?. Het gelukkig 2026. Je zou denken dat dit soort dingen geregeld zijn, hè?. Meneer Mol,. Kunt. Kunt u mij niet horen?. Wel nee, wij kunnen u niet horen. U hoort mij wel. Oké,. Oké. Heeft u uw microfoon aan?. Als je vraagt. Ik zie mezelf ook zo groot, Is dat oké?.

▶ 0:36:21Oké, we gaan weer even 2 minuten schorsen. Ga nu even bellen, meneer Mol. De vergadering is geschorst.

▶ 0:38:18De vergadering gaat beginnen. Ik verzoek om te spreken en dan wordt ie balken volgens mij. Oh, we horen u. Ok. Ik hang op. OK? Top. Dan hebben we ook nog. Nou, dat is mooi. De presentatie nodig. Ja. Dat gaat lukken. Ja, die kunt u zelf delen. Oh perfect. Nou gaat u. Als het goed is,. Is het nu te zien. Het gaat helemaal goed. Nou, mooi dat dat nog gelukt is vanuit Stuttgart. Ik geef vandaag een korte presentatie over de Wet Bevordering wooncorporaties. Ik begin altijd met dit

▶ 0:39:21plaatje. Sommigen zal het de wooncorporatie die u ziet misschien bekend voorkomen. Dit is koud bereid in Zürich en ik beloof. Dit is de laatste keer dat ik een wooncorporatie van een. Uit Zwitserland laat zien,. Want er zijn inmiddels heel wat initiatieven in Nederland inbouw of al opgeleverd. Dus die houdt het van mij tegoed. Ik zal me even voorstellen Clemens Mol. Ik adviseer de gemeente Rotterdam ook op het gebied van coöperatieve woonvormen. Dat doe ik als zelfstandige en ik werk daarnaast bij Stichting Woon in Amsterdam en adviseer daar heel veel wooncorporaties. En ook de gemeente Amsterdam als het gaat om het actieplan wooncorporaties aldaar. Waarom is er eigenlijk een nieuwe wet? Er is in 2015. U ziet hem hier in beeld. Is er een. Is de wooncorporatie de term in de wet gekomen?. En ik was daar toen heel erg blij mee, want er waren heel veel mensen met

▶ 0:40:23collectief wonen bezig en het was de eerste keer dat. Wooncorporaties eigenlijk. Wooncorporaties als naam kregen genoemd werden in de wet,. Dus dat was heel goed. Wat eigenlijk minder goed was aan het voorstel was het was er ingekomen bij de behandeling van de Woningwet. Misschien kent u het begrip Nacht van Duivesteijn rond de invoering van de. Verhuurderheffing nog wel. Toen kwam het heel snel in de wet. En eigenlijk was er niet over nagedacht over wat. Er met die wet bedoeld was. En het was dus vooral een regeling topdown. Terwijl er best wel heel veel initiatieven in Nederland bezig waren op dat moment met een wooncorporatie. Maar ja, dan moet je het maar doen met het begrip wat er is. Maar uiteindelijk. Waar is er? Laten we zeggen een praktijk ontstaan.

▶ 0:41:26En het initiatief. Het mooie van het wetsvoorstel wat er nu ligt, wat nu in de Kamer ligt,. In de Eerste Kamer ligt, kom ik zo op is dat het eigenlijk veel meer aansluit bij de praktijk die er sinds 2015 gegroeid is. Het was ook een hele duidelijke wens van zowel Cooplink als heel veel initiatieven in het land van maak nou eens regelgeving die aansluit bij de wooncorporaties, de praktijk die er op dit moment is. En die oude wet, die behandelde vooral de relatie tussen de corporatie en de toegelaten instelling. De corporatie. Bewoners van een corporatie die konden voorstellen aan de. Aan aan hun verhuurder richten om een wooncorporatie op te richten. En dat sloot eigenlijk niet zoveel aan bij de praktijk. Kwam een enkele keer wel voor. Maar wat we sindsdien zien is dat heel veel initiatieven, ja,

▶ 0:42:27die wouden gewoon zelf huurwoningen bouwen. Dus huren van jezelf noem ik het ook wel. En die variant was eigenlijk helemaal niet in de wet geregeld. Dus die nieuwe wet, die regelt twee varianten, namelijk de vastgoedcoöperatie. En in dat geval is de wooncorporatie eigenaar door zelf woningen huurwoningen te bouwen, aan te kopen of te verbouwen. En de. Beheercorporatie en de beheercorporatie is een wooncorporatie, waarbij. De leden zich verenigd hebben in een vereniging die huurt van de corporatie. Dat is een vorm die ook best wel vaak in Nederland voorkomt. Dat is een manier om bewoners in een complex van een corporatie meer zeggenschap te geven over de gemeenschappelijke delen van het gebouw,. Maar ook het beheer te laten voeren. Dus dat was het voorstel van de nieuwe wet. Daarnaast staat

▶ 0:43:31er in de nieuwe wet. Wat dat is ervaring, ook van heel veel wooncorporaties. Je klopt aan bij een gemeente en de eerste vraag is wat is een wooncorporatie?. Als een gemeente beleid voor een wooncorporatie ontwikkelt, dan dient dat op een specifieke plaats in het Volkshuisvesting programma of het woonbeleid van de gemeente. Opgeschreven te worden. Het is geen verplichting dat je beleid moet maken, maar als je het maakt, doe dat dan op een specifieke plek. En daarmee hoopt de wetgever natuurlijk wel gemeenten te enthousiasmeren om wel beleid te maken. Het beleid kan trouwens ook zijn wij doen niks. Beleid kan natuurlijk zijn van nou, we doen wel wat. Maar dan is het voor initiatieven in ieder geval duidelijk wat de gemeente doet. Niets is frustrerender dan heel lang met de gemeente in gesprek zijn. En dat aan het eind van het liedje er

▶ 0:44:33geen beleid van wooncorporaties is en men niet weet wat men ermee aan moet. Dus daar hoop deze wet verandering in te brengen. Nou, de wet is aangenomen door de Tweede Kamer en ligt op dit moment, waar de Eerste Kamer daar is. Hoe heet het nu? Het schriftelijk verslag in voorbereiding en de verwachting is dat de wet op 1 januari 2027 van start gaat. Nou gaat deze wet helpen. Nou, ik zei al,. Ik denk dat er een hoop gemeenten zich toch net zoals Rotterdam gaan afvragen moeten we. Beleid maken of hebben we dat al gemaakt?. En. Dat is een ding waar deze wet hopelijk meer gemeenten toe motiveert om om, om zeg maar, met wooncorporaties aan de slag te gaan.. Overigens. Zie ik op dit moment, en daar sluit die wet ook aan bij de praktijk, dat

▶ 0:45:37heel veel gemeenten al beleid gemaakt hebben en dus naar. Breda, Groningen, Utrecht,. Rotterdam, Den Haag, Amsterdam. Die zijn allemaal bezig met beleid voor wooncorporaties maken. Dus wat dat betreft begint de landelijke trend te worden. Dus sluit die wet goed aan bij de praktijk. Gelijk op. Met deze wet opent Sven het Fonds Coöperatief Wonen. Zijn amendement in de Tweede Kamer aangenomen om geld vrij te maken voor wooncorporaties. Dat wordt gebruikt om een fonds in te richten en stimuleringsleningen te verstrekken. En ja, dat loopt eigenlijk bijna gelijk op met deze wet. En dat is heel mooi, want dat betekent dat als een gemeente ermee aan de gang gaat, dat er dus ook middelen zijn om wooncorporaties te realiseren. En bij de behandeling van de wet in de Tweede Kamer zijn ook best wel wat moties

▶ 0:46:39aangenomen om de wetgeving die er op dit moment is, aan te laten sluiten. Dat gaat dan op het gebied van belastingen op het gebied van subsidies voor oudere woningen, dat soort zaken. De minister is daartoe opgeroepen om dat te harmoniseren. En ja, ik zie, ik ben op dit moment in het buitenland en volg daar een cursus over wooncorporaties. Dat deze stap ehm, goede wetgeving, Dat die gewoon ontzettend helpt. In de ontwikkeling van wooncorporaties. Zeker als, zoals bij dit wetsvoorstel, wooncorporaties ook hebben kunnen meedenken met het opstellen van deze wet. Dus. Dat is een hele mooie bouwsteen. En dat is eigenlijk mijn presentatie. Dan wil ik het woord weer teruggeven. Aan de voorzitter. Ja, dank, dat ben ik. Dan wil ik het woord direct weer

▶ 0:47:42overdragen aan uhm, meneer Kooijman van de Rabobank. Even kijken of dat vlekkeloos gaat. Ik denk het wel. Ben ik te horen. Ben ik te horen. Ja, u bent te horen. Helemaal goed. Dan gaat uw gang. Even kijken hoe ik mijn scherm kan delen. Dat ik het juiste scherm kan kiezen. Even kijken. Meneer Mol, u kunt wel uw microfoon uitzetten, anders horen we. De rest van de vergadering wat u allemaal doet. Dat lijkt me onhandig. Dank u. Ik ben te horen, voorzitter. Ja, u bent nog steeds te horen. Ziet u ook mijn scherm inmiddels gedeeld worden? Want ik zie dat zelf niet. Ja, we zien ook uw scherm,. Maar volgens mij staat de microfoon van meneer Mol ook nog steeds aan. Aangezien ik een rood raampje zie.

▶ 0:48:45Omringt levens. Ik deel alleen mijn scherm niet meer met jullie. Dat is volgens mij misgegaan. Het ging net perfect. Ja, dat gaat nu weer terug opbouwen. Kijken of hij nu weer terug pakt. Oké. Nou, samen komen we er. Wel. Joh, je werkt net een beetje anders. Zelf die die standaard zoals teams enzo, dus dat is net weer een beetje wennen. Top!. Dit gaat goed. Oké, ja. Als laatste van de drie insprekers van het eerste blok. Mijn naam is Aart Kooyman, sectorspecialist bij de Rabobank. Ik houd mij veel bezig met het financieringsvraagstuk van wooncoöperaties. Daar is de Rabobank een aantal jaren geleden mee begonnen. Binnen de bank dan. En dat heeft ertoe geleid dat we inmiddels een aantal gefinancierd hebben, waarvan een een tweetal inmiddels ook opgeleverd zijn in Amsterdam en een drietal die in de bouw zijn bouwfase zijn. Dus dat begint ergens op te lijken, zeg maar.

▶ 0:49:45En dat geeft ons ook aanleiding om te leren van deze ervaringen van de eerste vijf à zes, zodat wij strakjes de pilot kunnen afronden en hopelijk dan snel daarna kunnen overgaan tot een vorm van standaardisatie van het proces wat we met elkaar aan het leren zijn. Ik heb een aantal sheets. Ik neem jullie in sneltreinvaart doorheen. Jullie hebben al iets gehoord over wat een wooncoöperatie is. Ik wil er niet te veel meer woorden aan vuil maken, want het is eigenlijk door de voorgaande sprekers voldoende. Benoemd, denk ik. Mochten er vragen over zijn, dan hoor ik dat straks. Even toch hier bij stilstaan. Een wooncorporatie is juridisch eigenaar van van de woningen. Dus niet de individuele bewoners zijn dat. En dat betekent dus ook dat de bewoners als lid van de vereniging zijn. En ze hebben dus wel stemrecht en invloed, omdat ze als lid van de vereniging eigenlijk feitelijk eigenaar zijn. Wooncorporatie is in principe een vereniging u uitgesloten. Aansprakelijkheid, waarbij dus betekent dat de leden niet persoonlijk aansprakelijk zijn voor de schulden die eventueel resteren. Als de coöperatie zou omvallen. Koop breekt geen huur. Dus

▶ 0:50:47de huurders, de leden blijven dan gewoon steeds kunnen. Huurder van de vereniging. Alleen de vereniging zelf houdt op te bestaan en daarvoor in de plaats treedt dan een andere eigenaar met misschien ook wel andere beleidslijnen, maar dat is dan van latere zorg. Tot op heden zijn er geen enkele, is er geen enkele coöperatie in Nederland in de problemen gekomen. En we financieren deze woonvorm eigenlijk al sinds tientallen jaren, alleen nu in een ander gestel, met een ander manier van doen. De eerste wooncoöperatie ziet er nog ouder dan de woningcorporaties, waar heel veel van de toenmalige wooncorporaties uit zijn,. Zijn opgegaan, zeg maar. Er wordt vindt geen persoonlijke vermogensopbouw plaats. Belangrijk om vast te stellen. Dat is de waarde ontwikkeling van de van het van de stenen niet wordt uitgekeerd aan leden. Ook niet als de leden hun lidmaatschap opzeggen en de huur opzeggen en dus verhuizen. De waarde ontwikkeling blijft in de vereniging. De financiële overschotten worden dus ook niet uitgekeerd aan de bewoners. Ze worden gebruikt voor het ondersteunen van nieuwe wooncorporaties, het aflossen van

▶ 0:51:50leningen aan de bank, banken eventueel en waarbij de huur indexatie gematigd blijft, dus wel ver onder de markt zal doorgaan dan. Dat maakt namelijk dat de wooncorporatie in staat is middels dat ondersteunen van nieuwe wooncorporatie de beweging te helpen versnellen die die al gaande is. En zo houden ze in feite het wonen betaalbaar voor nu. Nu is het dan marktconform en in de toekomst wordt het eigenlijk steeds beter. Voor alle duidelijkheid even een wooncorporatie is geen onderneming, maar dus een dienstverlener aan haar leden. In ons perspectief tot op heden dus ook zonder winstoogmerk, dus geen VPB is een belangrijk onderscheid ten opzichte van onder andere de woningcorporaties die wel winstplichtig zijn en dit belastingplichtig zijn, met alle consequenties van dien voor hun kasstroom. Nou, wij hebben voor de grap eens een aantal gaatjes benoemd. Ik heb Laatst moest ik ergens optreden, toen kwamen er nog zo twee bij, dus we zijn er een aantal die we kunnen benoemen. Uiteindelijk is de zeven van geduld er eentje die heel veel leden moeten hebben,

▶ 0:52:53omdat zij soms jaren bezig zijn in hun vrije tijd om een woonvereniging te realiseren, de woondroom realisme te maken. Hier zit ook de G vier van de gemeente speelt hierin mee. Ik kom daar straks tussendoor wel even op terug en wellicht dat u daar vragen over heeft. Dan kan ik die eventueel nog duiden. We hebben vanuit Rabobank proberen de de klantreis, zoals we dat noemen, in een zestal fasen te beschrijven. Dit is even een korte samenvatting en per fase hebben wij. Het loopt behoorlijk achter zich, een vertraging op de lijn, dus ik moet even kijken naar het bij jullie ook goed gaat op het scherm. De initiatieffase. Dat is de fase waarin men in feite probeert te komen tot een van de gemeenschappelijke woondroom. Kijkt naar wat huishoudelijke zaken. Koop keur waar Leon het over had. Komt dan in beeld. Uiteindelijk ga je ook oprichten en ga je allerlei dingen regelen. Ga je ook een bankrekening openen, ga je zorgen ook dat het bestuur van de vereniging zich verzekert tegen risico's. De ontwikkelfase is natuurlijk heel groot, maar die heb ik verder niet uitgewerkt op deze sheet. Ook in het kader van het overzicht naar de financieringsfase. Daar

▶ 0:53:54kom ik straks wat verderop in het stuk waarin de bank of de financiers in algemene zin hun commitment moeten gaan uitspreken om te kunnen gaan realiseren. Deze fase ervoor is heel veel interne begeleiding vanuit financiers en adviseurs. Heel veel. En uiteindelijk de realisatiefase. De bouwfase waarin dus de bank in feite de financiering verzorgt aan de aannemer. En daarna gaan de leden er gelukkig wonen als het goed is. We hebben een aantal vragen die bij de groepen stellen, en die wil ik jullie even meegeven voor het begrip van hoe werkt dat nu in het proces van het financieren van een wooncoöperatie? De eerste vraag is hoeveel jullie gaan investeren, inclusief de grond, eventueel. Of ga je daar erfpacht voor betalen? En uiteraard inclusief btw. Dat is niet altijd voor de groep in eerste instantie helder dat het ook met BTW moet. Hoeveel huur gaan jullie met elkaar kunnen betalen het eerste volledige jaar?. Hoeveel exploitatie lasten bijvoorbeeld ten behoeve van het beheer, de instandhouding en de wettelijke lasten moeten van de huur betaald worden. En let daarbij natuurlijk ook op de eventueel te betalen erfpacht.

▶ 0:54:55Dit zijn vragen die ik de groepen stel. Die geef ik jullie één op één even mee ter informatie. Dan kan je berekenen hoeveel er netto huur overblijft voor de rente en aflossing aflossing tussen haakjes, want die zou je in principe ook moeten kunnen betalen. In de regel lukt dat niet omdat die verhoudingen in eerste instantie gewoon niet gezond zijn. Dus hoeveel huur blijft er eigenlijk over voor de betaling van rente? Wat is de netto huur in relatie tot de totale investering? Dus twee drie geeft vier. En dan ga je de de de netto huurders vier delen door één. Dan krijg je een percentage. Dat ligt in de regel tussen de drie en vijf en 4%. In de regel. Er zijn groepen die zitten onder de drie. Die hebben zijn heel moeilijk financierbaar en een enkele groep zit boven de vier. En dat is dus veel simpeler te financieren, want dat betekent dat de gemiddelde rente van de totale financiering dus dan op dat percentage moet liggen om en nabij,. Waarbij je wel huur indexatie kan gebruiken nog om te kijken op het moment dat je je start van exploitatie doet, of dat dan wel betaalbaar kan zijn. Maar er is techniek. Daar kom ik straks wel even op. Cruciaal is dat de

▶ 0:55:57gemiddelde rente van de financieringsmix, van de banken, van de crowd fondsen van alle partijen zeg maar, die in de pizza van de financieringsvraag, de financierings invulling van de groep, zeg maar, een rol spelen. Dus het gaat om de gemiddelde rente in de mix. En wat ik verder aangeef altijd aan de groepen is van wees duidelijk, volledig en transparant over alle risico's van de financierstructuur. Want we hebben te maken met een waterval, een waterval waarin de volgorde van degene die geld krijgen vastligt en jullie zal niet onbekend zijn dat de banken altijd voorin die waterval zitten omdat we dat vanuit onze regelgeving moeten en andere partijen, zoals het fonds waar Clemens nog even over had, dat SVN fonds, dat stimuleringsfonds, dat zit tweede in rij, dus achter de banken. Dit toetsen wij dus nadrukkelijk. We hebben vanuit onze zorgplicht dus de plicht om de groepen te toetsen of zij zich houden aan dit soort van afspraken. Dit geeft in feite een vraag hoe gaan we deze financiering invullen? Dan krijg

▶ 0:56:59je dit soort van pizza. Nou, dit kunnen we even stuk voor stuk afpellen. De De bank financiert in de orde van 60 tot 70% van de lening. Dat gaan we inmiddels niet meer halen omdat de rente stijgt en de bouwkosten stijgen. Waarom komen we dan niet hoger uit met de financiering? Omdat de huur niet stijgt. En daarom gaat de rente dus de de rente van de bank. Die wordt te zwaar. Bestanden van de te betalen de mogelijk te kunnen betalen rente. Dus daalt de bancaire financiering en dat legt dus een grotere druk. Jullie zien mijn baas. Ja, maar hij heeft een grotere druk op die andere delen van deze pizza. Als we eens even kijken naar wat nu die verschillende pizza puntjes zijn. Nou, dan is het dus de eerste die van de leden. De leden betalen volgens de regeling die er die de overheid ook heeft aangegeven aan SVN, ten minste 5% van de investeringsronde. Dus de leden. Inleg is 5% of meer.. Daar kan rente over betaald worden als dat betaald kan worden. Maar in

▶ 0:58:01principe is het rentevrij,. 5% of meer. En dat kan ook bestaan uit subsidies, uit crowds, uit andere mogelijkheden die ze hebben. Het verkopen van obligaties. Waar we over aan het nadenken zijn dat leden hun bestaande koopwoning verkopen omdat ze gaan verhuizen naar de naar de woongroep en daar in het appartement gaan huren. En het geld wat ze over hebben uit de overwaarde van hun bestaande woning, voor een deel zouden kunnen inleggen in een obligatie. Dat zijn allemaal onderdelen van deze rubriek en daar krijgen ze dan natuurlijk wel een beetje rente voor. De tweede is die van de bancaire financiering. Die heeft het eerste hypotheekrecht met al benoemd. In principe aflossingsvrij. De loon to value moet daarbij onder de 60% zijn. Ik leg straks wel even uit als u dat vraagt en wat de long value in deze is. Tien jaar rentevast dus. De eerste tien jaar is dus voor de groep duidelijk dat de bank geen hogere rente gaat vragen. Ook niet als de rente stijgt. De bankrente ligt vast. En dat betekent in de regel dat we ergens

▶ 0:59:02tussen 55 en 65% van de investeringssom komen. Dat noemen we ook wel de. Dan kost de LTC. Dan gaan we naar drie. Dat is een symlinks lening van SVN. Dat is de tweede hypotheek recht. Nou, deze regeling is nog niet gepubliceerd, dus dit is een beetje de Amsterdamse context waar SVN al wat langer de regeling beheert of uitvoert, zeg maar. En de Nederlandse regeling. De landelijke regeling wordt daar een beetje van afgeleid, maar zal toch op een aantal punten afwijken. Ik zit vrij dicht bij het vuur, maar het is nog niet bepaald. Ministerie moet eigenlijk nog aangeven hoe de regeling er feitelijk uit gaat zien, maar de verwachting is dat. Een fonds tot maximaal 35% van de investeringssom zal kunnen financieren. Dus dan wordt deze taartpunt veel groter. En dan? Als deze door de dalende rente straks weer wat hoger kan zijn en die van de bank, dan moet vijf plus 65 en 35. Ja, dat telt op tot nagenoeg honderd en dan zijn we in de buurt van waar we moeten wezen. Op dit moment lukt dat

▶ 1:00:02nog even niet vanwege de dalende stijgende rente, dus de dalende marktaandeel van aandeel in de pizza van de bank. En omdat deze regeling nog niet gepubliceerd is, loop ik een beetje vooruit op wat het waarschijnlijk gaat worden. Eind dit jaar hopen we echt te weten wat we vanaf 1 januari kunnen gaan verwachten van het fonds. Er zijn dus ook onderhandse geldleningen nodig, waaronder die van leden. Dus hier hebben de leden inleg en hier heb je in feite de onderhands geld leningen. Dat kunnen ook leden zijn, dat kunnen ook obligaties zijn. Dus dit zijn een beetje communicerende vaten. Rente max 3%. De totale rente nog een keertje drie à vier zijn dus. Deze draagt bij aan de betaalbaarheid. Want de rente onder de gemiddelde rente ligt. Dan is vijf is wat wat kan eventueel andere partijen financieren? Catalyst is een partij. Misschien wel bekend zijn dat er dan wel meer is. Een hele mooie partij die die ook vanuit een stukje impactfinanciering wil bijdragen aan aan het mogelijk maken van deze pizza. Ook zij leggen 10 tot 15 jaar geld vast aan ongeveer 3% rente.

▶ 1:01:06En dan hebben we tot slot vanuit Rabobank begin dit jaar ongeveer de Rabo Impact Foundation opgericht. En wij hebben nu een aantal groepen gefinancierd. In het stuk wat we tekortkomen bij de rest van de pizza en daar leggen wij voor vijftien jaar rente vast tegen een lage rente. Aflossingsvrij minimaal 2 miljoen. Financiering beschikbaar aan een Wij is dan even vanuit de Impact Foundation. Daar werk ik niet, dus een spreekfout van mij is een aparte stichting, een ANBI stichting die losstaat van de bank. Maar zij financieren als het hun past daarin mee. En tot op heden heb ik dat een aantal keren gedaan, tot grote vreugde van de groepen. Nou, dat doe ik met ze. Dit in dit formulier, dat dit, deze Excel invullen. Ik snap dat jullie het niet kunnen lezen. Is ook helemaal niet mijn bedoeling, maar dit is het formulier waarmee we het eigenlijk mee vullen en eigenlijk proberen mee te nemen in hoe gaan we die Pisa mix van de financiering nu bepalen in de investering in de hier staande investeringen? Hier staat de financieringsmix waar mijn muis nu beweegt. En dit zijn de feiten. Vijftig jaar vooruitkijken,

▶ 1:02:07waarbij dus de huur indexatie, de rente ontwikkelingen alles meeneemt om te kijken of het betaalbaar blijft. Nou, de grote lijn volgen we dus de voorfase initiatieffase haalbaar dus. Dat zijn de fases waarin net in het begin op die klantreis heb beschreven. De financiering in. Deze fase van de kosten gebeurt uit eigen middelen van de leden voor giften van subsidies en waarschijnlijk ook voor de landelijke regeling. Een plankosten lening van het SVN conform de voorwaarden die gesteld worden. En die beslaat dan waarschijnlijk een deel van die van die maximaal 35%. Hoe groot dat deel is, weet ik niet. Ik schat in zo'n € 15.000 per gerealiseerde woning vanuit het fonds, omdat het ook in Amsterdam het getal is. De bouwfase. Dat is de fase natuurlijk waarin de kosten echt gemaakt gaan worden en de grootste risico's worden gelopen. Omdat je nog geen gebouw heb en wel investeert. Dan wordt de financiering in feite opgepakt door de Rabobank of een bank. Maar in de regel is nu Rabobank. En een tweede deel van de SVN lening. Het eerste deel wordt hier al verschaft, het tweede deel door. Het grootste

▶ 1:03:08deel wordt in de bouwfase verstrekt. Andere financiers, inclusief aan eventuele aanvullingen van leden. En natuurlijk wordt hier ook de grond gekocht of liefst in erfpacht genomen. Dus ergens hier ga je ook erfpachtcanon moeten gaan betalen. En die wordt, zolang ze er niet wonen in de bouwfase mee gefinancierd. Erfpacht is heel cruciaal hierin, dat snap je ook wel denk ik. In de mix van die pizza, als die in de investeringsstroom ook de grond zit, dan heb je eigenlijk meer te financieren. Wordt de grond in erfpacht genomen, dan financier je die niet zelf, maar wordt die via de erfpacht door de grondeigenaar in de regel de gemeente gefinancierd tegen een lagere rente. Dan de gemiddelde 3 tot 4. Althans, dat hopen we. In Rotterdam is de rente voor de erfpacht dacht ik drie, acht. Dus dan merk je dat de grondfinanciering via de erfpacht eigenlijk niet eens zoveel oplevert voor de groepen. Na de exploitatiefase tot tien jaar de rentevaste periodes tien jaar dus. In die tijd heb je in principe geen tussentijdse aflossingen. Alle rentebetalingen, alle rentes

▶ 1:04:09staan voor tien jaar vast, dus de huur indexatie kan je maximaal gebruiken om eigenlijk een buffer op te bouwen. Door te kijken van wat je in principe na die eerste tien jaar aan rente stijging kan opvangen en andere financiers kan gaan aflossen. Vanaf jaar tien jaar elf is de verwachting dat SVN ook afgelost zal gaan worden. In jaar vijftien of in jaar twintig. Waarschijnlijk is dat een keus. Strakjes moet SVN geheel worden afgelost, dus dat betekent dat alle huur indexatie er op gericht is dat het stimuleringsfonds eind jaar vijftien of jaar twintig afgelost kan worden door middel van een herfinanciering bij een bank. De solidariteitsfonds is dan nog steeds. Die wordt een symbolische bijdrage aan geleverd. Dat zoiets fonds is met name van belang voor de fase erna, want de fase nadat SVN is afgelost, dat is de feitelijke financier. Alleen nog een bank. In de regel is het nu de Rabobank en wij laten de aflossingsvrijheid in feite voortduren,

▶ 1:05:11zolang de loon toe value laag genoeg blijft. Het moet een beleids en marktontwikkelingen allemaal meenemen, maar in principe blijft het aflossingsvrij. Huur indexatie op acceptabel niveau. Dat kan afgesproken zijn met de gemeente vanuit een volkshuisvesting visie of in de erfpacht of anderszins. Geen negatieve of nulhuur indexatie, want je wilt niet een te groot verschil met de markt maken. Het moet enigszins een marktplein hebben, anders dan wordt het echt een. Ook een soort van gouden ketting in bewoning, omdat je eigenlijk nooit weg kan. Omdat er geen alternatief is wat net zo betaalbaar en fijn wonen oplevert. In de praktijk zal dat zo zijn, maar dan moet je niet nog eens gaan stimuleren. En verder vindt in deze fase dus in fase vijf, afronding plaats van de middelen die over zijn boven een af te spreken ratio met de bank, een cost of een debt coverage ratio. Die wordt dan afgestort naar dat solidariteitsfonds, zodat daarvandaan nieuwe groepen gefinancierd kunnen worden samen met de Stimuleringsfonds van SVN, wat al eerder is afgelost.

▶ 1:06:11Dan de exploitatie lasten en uiteraard conform een Een meerjarenonderhoudsplanning in verband met een volledig instandhoudingsdoelstelling, uiteraard. Voorzitter. Ik ben misschien iets te lang doorgegaan, maar dit is mijn mijn afrondende sheet. Ik geef het woord terug aan Aan u. Veel dank voor de uitgebreide presentatie. We dachten bij de laatste sheet van dit te laten zien, maar die duurde ook nog best lang. Dat is helemaal goed. Ik ga naar vragen vanuit de commissie. Voor alle drie de sprekers en uh voor de mensen digitaal aanwezig graag de microfoons uit. Dank u wel. Geen vragen omdat ze zo duidelijk waren. Wel vragen. De heer Bulling. Ja, nu ben ik in uh in beeld en in geluid. Uh, Bedankt voor alle sprekers. Uhm. Ik heb eigenlijk aan alle sprekers een vraag. Aan

▶ 1:07:15de heer Erkelens. De vraag ehm, in hoeverre het leveren van maatschappelijke waarde in de buurten nog een relevante factor is voor de meerwaarde van wooncorporaties,. En of dat ook verwerkt wordt of kan worden in de grondprijs. Ehm. Ook ik heb twee vragen aan de heer Mol. De Wet bevordering wooncorporaties is nu al aangenomen. Dat is hartstikke mooi, maar het wil nog wel eens gebeuren dat bij een politieke behandeling. Er compromissen worden gemaakt. Dus mijn vraag is of er op dit moment nog, voor zover bekend is, knelpunten zijn die niet wettelijk geregeld zijn, maar die nog wel een een drempel vormen. En welke knelpunten zijn dat dan?. En naar aanleiding van de laatste bijdrage heb ik een vraag aan de heer Mol over het Volkshuisvesting programma. Ik begrijp dat daar ook beleid over woning wooncorporaties wordt opgenomen. En dat het ook kan gaan over de minimale huur indexatie. Klopt dat? En uhm is is al bekend welke kant dat

▶ 1:08:16opgaat? En mijn laatste vraag het aan de spreker van de Rabobank. Ehm. U geeft in de financieringsmix aan dat er een bancaire lening, een rentevaste periode van tien jaar. Mijn vraag is of dat ook langer kan. En zo nee, waarom niet? En dat vraag ik vooral omdat ook de Rabobank Impact Foundation zelf een periode hanteert van vijftien jaar. Dank u wel. Lid van IKNL, daarna graaf Mans. Dank voorzitter en sowieso compliment aan de De, de griffie, u en alle mensen die vandaag gekomen zijn en inspreken voor wat betreft de uitgebreidheid van het doornemen van het onderwerp. Heel fijn dit. De eerste vraag die wij hebben is richting de Rabobank. Het gaat vooral over de. Nu, over nieuwe wooncorporaties en de financieringsstructuur. Wat gebeurt er op het gebied en welke producten hebben jullie op het gebied ten opzichte van wooncoöperaties die nu al actief zijn en bijvoorbeeld bestaand vastgoed willen verduurzamen,

▶ 1:09:18renoveren en dergelijke, omdat die vaak bot vangen bij financieringsconstructies? Ik ben een werkbezoek geweest bij een paar hier ook in Rotterdam. En die, ja die krijgen funderingsherstel en nou ja, investering in het vastgoed niet van de kant geroeid. Ehm,. Ik had ook nog een vraag ten opzichte van de toegang tot nieuwe wooncoöperaties. Als we er een paar gaan opstarten in Rotterdam, is denk ik heel belangrijk dat die echt die eerste echt gaan vliegen. Dat het echt voorbeelden ook zullen zijn voor toekomstige wooncoöperaties. Als de sociale huurwoningen in die wooncoop wooncorporaties komen, is er dan ook contact? En hoe zit het systeem in elkaar met bijvoorbeeld de Maaskoepel en Woon Rijnmond? En hoe werf en selecteer je. Nieuwe huurders? Omdat iedereen braaf nu in de wachtlijst natuurlijk staat op Bonaire Rijnmond. Eh ja, hoe kan. Kunnen we daar nog iets van inzicht verkrijgen hoe daarover is nagedacht Vanaf het begin van het

▶ 1:10:18cooplink staan. Interessant om daar even bij stil te staan of iemand daar op het scherm mag. Ook. Dat eigenlijk even. Dit gaat ons. Ja, dank u wel allen voor het inspreken. Eh, zeer eh helder verhaal. Wel nog een aantal vragen eh. Allereerst aan de heer Erkelens. Ehm, nu vooral eh zijn er wooncorporaties waarbij het gebouw zelf gebouwd wordt? Als ik het goed begreep. En ik vroeg me af wat ervaringen zijn als het aankomt op aankoop of verbouw van een gebouw. Want ik begreep dat dat in het verleden in Rotterdam nog wel eens lastig is geweest. En ik vroeg me af of hoe dat wellicht op andere plekken eh, zit. Aan de heer Mol. Ehm, vroeg ik mij af in hoeverre het mogelijk is om een woningcorporatie als onderdeel van een gebouw te laten bestaan. Dus is er bijvoorbeeld mogelijk om een deel van een gebouw in een wooncoöperatie te betrekken, of bijvoorbeeld een op topcomplex. En daarnaast vroeg ik me af wat voorbeelden zijn van haalbare targets die soortgelijke gemeenten stellen op dit gebied.

▶ 1:11:23En tot slot, voor de heer Kooijmans. Kunt u. Misschien meer vertellen over de coöperatie Vorm voor studenten die uw bank ook aanbiedt en in hoeverre dat verschilt van een gemiddelde coöperatie? Of is daar verder geen verschil? En tot slot, wat ziet u als grootste struikelblokken in de huidige regelgeving? Eh, voor wooncorporaties waar u mee werkt. Lid Van Dijk. Daarna? De Vries. Ja, dank u wel, voorzitter. En ook mooi om te zien hoe, uh. Hoe het uh veld zich uh ontwikkelt. Uhm, ik heb eigenlijk een uh, misschien een soort van gewetensvraag en ik weet eigenlijk niet aan wie ik die moet stellen, maar we hebben in Rotterdam natuurlijk best wel een historie van dat we van alles wilden en dat er niet zo heel veel gelukt is. Eh, als er op het gebied van wooncoöperaties ehm. Wat geeft jullie nu het vertrouwen? Uh, qua ontwikkelingen, qua perspectief dat het nu wel gaat lukken. En voorzitter, als ik gelijk een praktische opmerking mag maken ik heb ook nog wat andere afspraken vanochtend, dus

▶ 1:12:26als u mij ziet verdwijnen, is dat geen desinteresse. Uh, maar dan uh, heb ik andere dingen te doen?. We weten hoe geïnteresseerd u bent in dit onderwerp. Ehm. Lid Fries. Ja. Dank ook aan allen voor hun bijdrage. Ik heb een vraag aan de heer Kooijman. U had u. Ja. U zei net even kort dat de rente op erfpacht in Rotterdam 3% is en dat dat niet heel veel zoden aan de dijk zet. Ik ben benieuwd of u dat én of u kan toelichten. Wat er dan, eh, anders zou moeten. Welke tools de gemeente heeft om dan het wel beter van de grond te krijgen. Dat is mij nog wat ander vragen. Ja, dat is van Bek. Ja, dank u wel, voorzitter, en dank u wel aan alle insprekers en organisaties die hier vandaag zijn en het ook aan de griffier. Complimenten is helemaal top geregeld. Uhm, ik heb een vraag als eerste aan uh, de heer Van Erkelens. Uhm ja. Op welke manier kan de gemeente en specifiek de gemeente Rotterdam nou stappen zetten hierin? Want we hebben een aantal plots toegewezen de komende jaren. Daar gaan we aan de slag. Maar

▶ 1:13:29wat kunnen we nog meer doen om coöperatief wonen? Echt? Ja, wat mij betreft in elke buurt en in elke wijk van Rotterdam te laten landen. Dan de vraag aan de heer Kooijman van Uhm, de Rabobank. U geeft aan dat u als eerste een aantal vragen stelt die vooral te maken met financiering. Ik ben wel benieuwd waar u nog meer op let. Op het moment dat al die vragen naar bevredigend uh een bevredigend antwoord hebben, zijn er nog andere dingen waar u op let?. Ik heb ook wel eens gehoord dat de samenstelling van de groep en de cohesie binnen de groep heel belangrijk is voor het t slagen. Uhm. Ja. En de heer De Mol. W Van wat kunnen we nou heel specifiek met die wet Bevorderingswet bevordering wooncorporaties hier in Rotterdam? Wat raad u ons aan? Dank u wel. Ja, ik denk dat dat alle vragen waren. Klopt dat?. Oké, dan ga ik gewoon weer vanaf de eerste spreker. Beginnen. Dus de heer Erkelens aan u het woord. Eh ja. Dank voor uh dank voor de vragen. Ik zal uh proberen die zo goed mogelijk te

▶ 1:14:31beantwoorden of doorverwijzen als ik denk dat dat op z'n plaats uh is. De heer Budding. Eh, die vroeg eh, in hoeverre de maatschappelijke waarde in de buurten relevant is. Ja, die is natuurlijk heel erg relevant. Ik heb in mijn verhaal wat de focus gelegd op op het eigendomsverhoudingen, omdat daarin natuurlijk een belangrijk punt zit van waar veel vragen zitten over hoe. Hoe krijgen we het vliegend? En dat je het echt op een hele andere manier moet benaderen. Het is een totaal ander product, dus dat vraagt gewoon een andere wettelijke definitie, maar ook ander. Beleid rondom hoe je daar met grond uitgifte mee omgaat. Maar die maatschappelijke waarde, ja, dat is precies wat wat ons natuurlijk altijd drijft om. Een wooncoöperatie dat een gemeenschap creëert en dat je met elkaar dat echt hebt. En dat er ook gezocht wordt naar wat voor gemeenschappelijke voorzieningen delen we? En ja, dat leidt er automatisch toe dat er heel veel van het leven gedeeld wordt. Dat als je aan de voorkant vraagt aan iemand wil je,. Wil je je buur

▶ 1:15:31helpen, dan is dat. Ik weet het niet, maar op het moment dat je elkaar kent en samen leeft, dan wordt het een soort vanzelfsprekendheid. En zelf denk ik dat als kinderen in zulke situaties opgroeien, dat dat, nou ja, als burgers voor de toekomst, dat ik daar heel erg veel toegevoegde waarde zie voor onze samenleving. Ehm ja, als je. Als je in grondprijzen gaat denken, als je puur markttechnisch denkt, dan denk ik dat het wat wat de heer Van Beek zei, in elke buurt en wooncoöperatie dat dat op zich. Voor degenen die daar een koopwoning. Tot prijsstijgingen zal zal leiden. Dus ja, dat heeft. Dat heeft gewoon. Dan denk ik zijn waarde en dan moeten we naar. Net als met vergroening. Goed, goed kijken naar hoe dat. Ja, hoe dat effect zeg maar niet ten nadele is van de mensen die eh eh ja, eh,. Wat we het wat minder goed hebben. Laat ik het zo zeggen. Uhm, even kijken hoor. Dan was er nog een vraag voor mij. Oh ja, die gingen over de uh meneer van Eijk er over. De toegang tot eh nieuwe wooncoöperatie dan

▶ 1:16:34Vooral op de sociale huurders daar. Daar ben ik niet helemaal in thuis, dus dan wil ik doorverwijzen naar Clemens, want ik denk dat hij vanuit woon en zijn ervaring in Amsterdam daar al wel antwoord op kan geven. Ehm, ja dan eh mevrouw Graafmans van Volt eh, over het zelf gebouwd en ervaring van aankoop en verkoop. Ik denk dat eh, waar echt wel een uh een moeilijk punt zit, is de aankoop van het bestaande. Opstal, inclusief grond. Dat dat marktwaarde is en dat daar gewoon in de businesscase echt wel een hele grote uitdaging ligt. Tegelijkertijd is het over het algemeen toch ook wel zo dat dat het risico van eh, herontwikkeling altijd wat groter is, omdat. Oude oude gebouwen zitten vol met verrassingen. En dan de de gewetensvraag van de heer Van Dijk van de ChristenUnie. Dat dat het in in Rotterdam ja wel willen, maar niet lukken tot nu toe is geweest. En ja, dat. Dat blijft altijd spannend. En elke wooncoöperatie, daar

▶ 1:17:37kan de heer Kooijman over meespreken. Is een is een spannend avontuur, maar tegelijkertijd is het wel zo dat we sinds de vorige initiatieven in Rotterdam, dat er nu wel sprake van is van heel veel ervaring in Amsterdam, van echt de ja, de De. De definitie in de wet. De beweging die ook een stuk sterker wordt. Wat mij betreft hier in Rotterdam specifiek de aanwezigheid van Rococo als krachtige beweging en nu ook als officiële stichting. Dat dat echt een hele belangrijke factor is en dat de gemeente nu daadwerkelijk al met een perceel daar ervaring mee gaat opdoen. Op basis van de lessen van Amsterdam en en Utrecht en dat Rotterdam ook is aangesloten bij. Aangesloten bij het. Gemeentelijk overleg Koplopers groep gemeenten. Op dat dat punt. Daar wordt ontzettend veel van elkaar geleerd en uitgewisseld. Ja dus alles bij elkaar. Ja, het leent fondsen. Moet ik ook niet vergeten natuurlijk. Dus dat daardoor

▶ 1:18:37de gemeente waarschijnlijk niet zelf echt een leenfonds of een stimuleringsfonds zoals Amsterdam wel heeft gedaan, hoeft op te op te tuigen om het haalbaar te maken. Ja, heel erg veel, waardoor de kaarten nu toch wel echt stuk beter liggen dan voorheen. Ehm. Nou ja, de vraag van de erfpacht rente is inderdaad voor eh Aart. Ehm ja, meneer van Beek van de Partij van Dieren. Hoe kan de gemeente stappen zetten? Wat kunnen we meer doen? Ehm,. Om het in elke wijk te laten landen? Ehm, nou goed, ik denk dat we daar gewoon heel erg naar gaat kijken. Zijn maar gewoon bekendheid bij mensen, dus dat ze gewoon weten dat het als optie bestaat. En nou, in Nesselande hebben we al ervaren dat doordat er lokaal een perceel beschikbaar komt, dat er ook mensen die al in die wijk wonen daardoor wakker worden en denken hé, wat is dat? En en op ontdekkingsreis wooncoöperatie zijn gegaan

▶ 1:19:37dus. Dus dat is al een hele belangrijke. En ja, ik denk dat we daarin goed kunnen samenwerken met de gemeente om te kijken hoe je de bewoners weet te bereiken over de mogelijkheden die dit voor hun leven betekent. Dus bijvoorbeeld de studentenpopulatie in Rotterdam. Daar denk ik dan bijvoorbeeld aan bij als die gewoon weten dat dit bestaat. En dat de gemeente ook daadwerkelijk een soort treintje opzet om regelmatig percelen beschikbaar te stellen. Ja, dan. Kunnen studenten tijdens hun studententijd bij wijze van spreken het initiatief nemen en aan het einde van hun studie, of als ze heel lang studeren, nog tijdens hun studie. Al al in een wooncoöperatie kunnen wonen. Dus dat je daarmee gewoon echt ja, de de soort van machteloosheid die onder jongeren nu ervaren wordt in de in de woningmarkt,. Dat ze gewoon zeggenschap krijgen over. Nee, ik heb gewoon de mogelijkheid om met een groep vrienden. Na te denken over. Wij gaan onze eigen woning realiseren met elkaar. Dus ik denk dat dat naar dat dat een belangrijke lijn

▶ 1:20:38is. En over waar in Rotterdam, dan verwijs ik naar. De kansen kaart die is gemaakt, maar ik denk dat dat zo direct bij Rococo nog wel aan de orde komt. Ja. Dank u wel voor de beantwoording. Dan ga ik naar de mensen die getrouw aanwezig zijn. Ik begin bij adviseur Mol. Aan u het woord. Dank. Ik ga ervan uit dat het te horen ben. Ik zal beginnen bij vraag één. Dat ging over de compromissen bij het wetsvoorstel of die gemaakt zijn. Nou, verbazingwekkend eigenlijk heel weinig, omdat het een hele. Kernachtige wet is. Er is een definitie over wooncorporaties en een rangeerbepaling, zeg maar voor gemeentelijk beleid. Ik had er graag. Iets over belastingwetgeving in gezien. Gelukkig is bij de behandeling van moties in de Tweede Kamer een motie aangenomen om.

▶ 1:21:40De overdrachtsbelasting voor als je een bestaand pand koopt als wooncorporatie om. Om die naar 2% te krijgen, dus dat is nu nog niet zo. Maar er ligt wel een motie over in de Tweede Kamer die daar aangenomen is, dus dat is heel mooi. Dan was er een vraag over het. Huurbeleid van wooncorporaties en wat de gemeente daar kan regelen. Volgens mij is het zo dat. Bij huurbeleid gemeente ook afspraken met corporaties bijvoorbeeld maakt. En ik zeg daar twee dingen over. Op het moment dat meer wooncorporaties zijn, dan is het aan de gemeente om met die wooncorporaties het gesprek aan te gaan over een eventueel huurbeleid. En ik zeg er meteen bij de ruimte voor wooncorporaties is beperkt. Ik word vast streng toegekeken, nu door de heer Koreman,.

▶ 1:22:41Omdat wooncorporaties gewoon met een ook met een huurverhoging moeten rekenen. In verband met inflatie en het terugbetalen van de hypotheek. Dus laten we zeggen, wordt eigenlijk van tevoren. Al heel erg vastgelegd dat we er nu een huurverhoging is.. Dat is ook. Kosten volgen. Hoe heet het? Kostprijshuur betekent dat je hier ook gewoon de gevraagde huurverhoging moet vragen. Dan was er een vraag over het. Toewijzingsbeleid bij. Wooncorporaties. Misschien is het goed om. Even met een voorbeeld te komen. Ik kan me dat misschien. Wooncoöperatie. Meneer Mol. We lopen al een beetje uit, dus als de anekdotes en voorbeelden tot een minimum bewaard kunnen worden, dan kunnen we ook nog naar de andere spreker voor het

▶ 1:23:42beantwoorden van de vragen. En we hebben nog twee blokjes. Vraag. Dat is goed. Uhm,. Even kijken. Uhm. Uhm. Ik zit even te kijken hoe ik deze beantwoord. Nou, laten we zeggen, volgens mij waren dat de voornaamste vraag op dit moment aan mij. Heel erg fijn. Dank u wel. Dan ga ik naar adviseur Kooijman. En graag bij u. Ook beknopt voor de beantwoording. Dat ga ik proberen. Dank u wel. Ehm. De rente mix waarbij de bank niet maximaal tien jaar rentevast doet, dat is onderwerp van regelgeving. Kunnen wij niet doen. De Rabo Impact Foundation is geen bank, maar is een een ANBI stichting en heeft dus meer vrijheid. Voorlopig zijn er dus geen mogelijkheden om een langere looptijd dan tien jaar af te spreken. Hoe geldt het voor bestaande wooncoöperatie en hoe makkelijk zouden die te financieren zijn? In principe ook. Het enige nadeel wat daar al vaak aan de orde is, is dat zij verzuimd hebben hun huren in de afgelopen

▶ 1:24:45jaren voldoende te indexeren, waardoor er eigenlijk onvoldoende huur kasstroom is om nieuwe financieringen aan te trekken om te kunnen verduurzamen. Daar zit vaak het probleem van bestaande wooncorporaties, ook in Rotterdam. Ik ken er een paar die er aanlopen tegen deze problematiek, waarbij ze dus eerst moeten zorgen met hun leden dat ze de huur mogen verhogen. Nou, dat mag in principe niet volgens de regelgeving. Dat gaf Cremers natuurlijk ook terecht aan. Dus dan zitten ze eigenlijk een beetje klem. Dan moet je nieuwe huurcontracten gaan afsluiten. En bij het nieuwe huurcontract kan je nu opnieuw vaststellen als de gemeente daaraan meewerkt, dan heb je de mogelijkheid om dan wat meer kasstroom te genereren om te kunnen investeren, omdat je dan de rente kan betalen die de bank nodig heeft. Ja, de de er is denk ik wel sprake van het mogelijkheid tot korrelatie. Ik denk dat dat een belangrijk verschil is met corporaties waar mensen vanuit een wachtlijst naar binnen stromen. Een vereniging heeft het recht op coöptatie en dat moet. Dat is denk ik van belang om de groep als groep te kunnen laten functioneren.

▶ 1:25:48En daarbij geldt wel dat dat de groepen dus. Ik zal de anekdotes weglaten, voorzitter, Maar er zijn wel voorbeelden in Amsterdam waar ik veel vertrouwen ontleen aan het feit dat coöptatie niet leidt tot segregatie of tot allerhande andere vormen van. Discriminatie of anderszins onderscheid maken. Dus dat vond ik wel heel, heel erg mooi. En ik? Ik kwam een vraag langs. Kan een coöperatie ook onderdeel zijn van een groot gebouw? Het antwoord is ja. Je kan in een Vereniging van Eigenaren een van de appartementsrechten toe delen. Dat natuurlijk een groter breukdeel natuurlijkerwijs aan een coöperatie waarin dan meerdere leden wonen. We hebben het nog niet toegepast. We zijn ook in Rotterdam bezig met wat ontwikkelaars die dat in grote torens die daar gebouwd gaat worden, te gaan toepassen. Studentenhuizen is eigenlijk meer van hetzelfde. We hebben dat een propositie nu ook. Waarom was die voor de bank bijzonder? Omdat wij in het kleinere domein van MKB niet mogen afwijken van beleid, Van de regelgeving niet, maar toch hebben. Een mogelijkheid hebben gekregen om ook voor studentenhuizen. Lees ook

▶ 1:26:50kleinere woonverenigingen nu mogelijkheden te hebben om. Om ze te kunnen financieren. Erfpacht percentage toch nog even benoemen. Amsterdam heeft een erfpacht percentage van twee 39%. Zo precies twee 39. Dat is natuurlijk beduidend lager dan de drie acht waar Rotterdam over spreekt. En met twee, 38 of minder heb je ook voldoende ruimte ten opzichte van de gemiddelde rente die ze betalen kunnen, vanuit die rekensom die ik net heb laten zien. Dus dat zou in principe een hele fijne bijdrage zijn als Rotterdam haar erfpacht percentage zou kunnen verlagen, daarna percentages kunnen verlagen. En dat hoeft niet voor altijd, maar het zou mooi zijn als een soort van ingroei percentage zouden kunnen gaan hanteren om daarmee de financierbaarheid van groepen in het begin te kunnen vergroten. Dit waren de belangrijke vragen die ik gekregen heb en bij deze denk ik dat ik die beantwoord heb. Mocht er nog een tweede termijn zijn, dan hoor ik het

▶ 1:27:51wel. Heel erg fijn. Dank voor de beantwoording. Ik weet in ieder geval van de heer Van IJken dat er echt een prangende vraag is die niet beantwoord is. Is dat van anderen ook zo? Let op prangend,. Niet meer prangend, wel prangend. OK, lid van IJken, daarna. Graafmans. Ja, dat was toch even de de De. De anekdote. Het anekdotische voorbeeld van meneer Mol over uh de de de hoe heet het? Uh hoe, hoe je ze het inhuurbeleid en hoe dat gekoppeld is aan aan aan de aan aan woonhuis Rijnmond hierzo. En of dat misschien een Amsterdams voorbeeld uh kan helpen om daar een beetje beeld bij te schetsen van hoe je nou sociale huur huurders werft voor een wooncoöperatie. Oké, dan gaan we zo toch een voorbeeld horen van eh adviseur Mol en lid Graafmans. Ja, het was ook een vraag om een voorbeeld, maar het kan een kort voorbeeld zijn van haalbare targets die door soortgelijke gemeenten worden gesteld op het gebied van woningcorporaties. Aan de heer Mol, ook.

▶ 1:28:52Adviseur Mol Twee vragen aan u. Die zal ik heel kort beantwoorden. Het eerste voorbeeld is Akropolis, IJburg in Acro. Zeg nou ja, stads veteranen in Amsterdam. Dat is een beheercorporatie met iets meer dan 120 woningen. En we, die vrij klein zijn, 40 tot 60 jaar, 40 tot 60 vierkante meter. En we zien dat heel veel ouderen met coöptatie verhuisd zijn naar die woningen, omdat die woningen veel meer passen bij hun. Dus die mensen zijn vrijwillig uit grotere woningen verhuisd. Dus dat is een heel mooi voorbeeld wat coöptatie kan opleveren. Meer gemeenschap, maar tegelijkertijd ook Doorstroming dus. Heel mooi voorbeeld. En het tweede zaak naar Amsterdam had ooit als. Stip op de horizon. Wat. Zou dat. Van 10% van de nieuw van van de totale

▶ 1:29:55woningvoorraad om daar een wooncoöperatie van te maken?. Dat was misschien wat veel van het goede. Ik ben er natuurlijk nog steeds voor, maar feitelijk heeft men dat bijgesteld en is men toe gegaan naar een productie per jaar en kijken of wat er per jaar haalbaar is. Dat is wat op dit moment het prangende beleid is en dat. Daar zou je als gemeente je inspiratie uit op kunnen doen over het stellen van een haalbaar doel. Veel dank. Dan wil ik dit kopje blokje gaan sluiten. Dank voor de drie insprekers. Jullie zijn welkom. Wij, Jullie kunnen natuurlijk niet. Jullie mogen digitaal blijven aanhaken, mocht u dat willen. U kunt ook weer naar de publieke tribune. Veel dank. Ik ga snel door, want we lopen zo'n 10 minuten uit. We hadden ook wat technische problemen, dus t is uhm, t is te overzien. Maar ik wil wel gewoon direct door naar de presentaties van uh blok twee. Dat is uhm Lindeman en Loumans, Droog jullie uit aan tafel.

▶ 1:31:01Dank je wel. We schorsen even dat mensen gaan zitten en alles wordt geregeld.

▶ 1:33:15De vergadering is geschorst. OK, we kunnen beginnen. De vergadering gaat beginnen. Tijdsdruk. Ik zou voorstellen dat

▶ 1:34:18u gewoon direct begint en dat we zo snel mogelijk ook naar de vragen kunnen gaan. Gaat uw gang. Ja. Ja. Goeiemorgen. Mijn naam is Ben Lindemann. Ik ben bewoner van centraal wonende manier. Ehm, dat eh. Ben ik al sinds duizendnegenhonderdeenentachtig. Ehm. Weet ik, ik kan m zelf bedienen, ja. Uhm. Ik uh, ik ga iets verder terug in de tijd dan de vorige sprekers, namelijk duizendnegenhonderdnegenenzestig. Toen uh,. Schreef een alleenstaande moeder een oproep in een tijdschrift. Van wie ontwerpt er een woongebouw waar allerlei gemeenschappelijke voorzieningen zijn, zoals een centrale keuken, eetkamer,. Wasruimte, eh, fietsenstalling, waar we dan met in met kleine woningen daaromheen samen kunnen gaan wonen. Dat is opgepakt door eh. Ja, ik weet niet precies door wie, maar er zullen in ieder geval al architecten bij geweest zijn. En er is werk van gemaakt. En in duizendnegenhonderdzevenenzeventig werd in Hilversum het eerste centraal wooncomplex

▶ 1:35:18geopend. Ehm. Van zo'n honderd woningen met heel veel gemeenschappelijke ruimtes en voorzieningen. Ehm. Daar. Daarna is er een golf ontstaan. Eh eh eh langzaam dus. In de jaren tachtig en negentig, eh zijn er zeker zeventig van dit soort Uh complexen verspreid over het land ontstaan. Eh, meestal door toedoen van groepen bewoners in samenwerking met eh eh woningcorporaties. Eh. In duizendnegenhonderdeenentachtig is de manier in Rotterdam geopend en wij waren het tweede centraal wooncomplex van Nederland. Een paar jaar later is er in Zevenkamp ook zo'n centraal wooncomplex Uh ontstaan. En in de loop van de tijd is er ook een soort spin off geweest in de vorm van woongemeenschappen voor ouderen 55 plus eh verenigingen van ouderen die zelf ook een gemeenschappelijk wooncomplex tot stand brachten. Ehm, in ons geval waar ik het nu over ga hebben. Eh. Wij hebben via een lobby bij de gemeente gedaan weten te

▶ 1:36:20krijgen dat op het terrein van het oude Franciscusziekenhuis aan de Schiekade, waar heel veel Nieuwbouwwoningen gebouwd werden,. Dat er vijftig woningen. Gereserveerd zouden worden voor onze woongemeenschap Patrimonium Woningstichting Corporatie van destijds. Die was daar ook enthousiast voor. Dat is samen aangepakt. En na zeven jaar stond het gebouw daar. Ehm, het het ware eh aan elkaar geschakelde portiekflats. Want het mocht niet, het het, het, het. Het is dus aan de ene kant aangepast aan onze wensen, Dus gemeenschappelijke ruimtes, gemeenschappelijke tuin. Maar het moest wel terugbouwbaar zijn. Het was een experiment en als het zou mislukken, dan moesten we er gewoon weer eh. Portiekflat van gemaakt kunnen worden. Ehm. Nou, gezien de samenstelling van de groep destijds. De spreiding was van 2 tot 5 kamerwoningen, in totaal 52 eh. Er is een lift in gekomen, hoewel dat niet per se verplicht was, want het was maar vier hoog,

▶ 1:37:23eh, behoorlijk wat gemeenschappelijke ruimtes voor allerlei functies en ook ruimtes beneden, waar dan de fietsen gestald konden worden en ook de wasmachines konden worden geplaatst, want niet iedereen had een eigen wasmachine. Dat deelde je met je buren. Ik praat in het verleden, maar het bestaat allemaal nog steeds. In een grote gemeenschappelijke tuin. Eh ja. Van de 65 bewoners zijn er tien die van tuinieren houden. En die andere 55, die hebben dus een prachtige tuin waar ze geen vinger naar uit hoeven te steken. En zo gaat het met alles. Je. De taken zijn verdeeld. Eh We. We zijn destijds begonnen met bewoners van 0 tot 82. Echt alle leeftijden. Kleine oververtegenwoordiging van de babyboom rond de dertig. Die zijn dus nu rond de tachtig. Maar we hebben nog steeds alle leeftijden. En dat is ook het grote voordeel ten opzichte van die wooncomplexen voor ouderen. Want dat vergrijst natuurlijk enorm, want je komt er pas in als je boven de zestig bent. Ehm,. De degenen die dit opgezet hebben bij ons. Dat waren vooral studenten van de

▶ 1:38:25Erasmus Universiteit en de TU Delft, maar ze hebben geen reclame gemaakt waar ze zelf vandaan kwamen. Dat hebben ze gedaan bij de gemeente, bibliotheek en de havenloods. En dat betekent dus dat de de de groep die uiteindelijk gevormd werd heel erg divers was. Er zat een treinmachinist bij en een schoenenverkoopster, maar ook een psycholoog en een en econoom. Dus van alles wat. Ook alleenstaande gezinnen en alle leeftijden. Ehm, goed dat dat. Dat is niet één hele grote groep. We waren ook wel een beetje opgedeeld in kleinere groepen. En dan zie je wel dat het een beetje naar elkaar trekt. Jongeren bij elkaar,. Mensen met kinderen bij elkaar, ouderen bij elkaar. Ehm, nou, dit is zo'n foto. Die is vorig jaar gemaakt en toen we een artikel kregen in Vers Beton Eh, dit is ongeveer de helft van de populatie, want we hebben een oproep geplaatst, dus die komt er voor de fotosessie en de de helft kwam opdagen. Ehm, nou, je kunt heel veel dingen doen, samen doen in zo'n gebouw. Er zijn eetgroepjes. We hebben een zaaltje waar je films kunt kijken. Daar

▶ 1:39:28wordt ook yoga gedaan. Je kunt afspraken maken om samen te gaan wandelen of fietsen. Je doet ook praktisch dingen samen. Was zoals die wasmachines, maar ook eh, Gereedschap hoef je. Je hoeft niet allemaal je eigen boormachine te hebben. En wij deden. In begin tachtiger jaren hadden wij al gedeelde auto's. En je. Je. Je kent elkaar, je bent buren, Je bent buur. Je bent het. Het is. Het is geen woongroep waar je intensief met elkaar omgaat. Maar je hebt wel makkelijk mensen om aan te spreken van eh ik ben ziek, kan je boodschappen voor me doen? Eh. Of eh, ik moet naar het ziekenhuis. Het busje komt niet. Kan je bijna rijden?. Ik heb daar het woord mantelzorg gebruikt. Dat dat is, dat is echt de grens, dat dat daar. Soms lijkt het daar op, maar dat. Dat is het uiteindelijk toch niet. Je bent buren. Maar het gaat wel redelijk ver en. En je. Je biedt ook een beschermde woonomgeving in. In mijn gebouw weet ik bijvoorbeeld dat er een eh. Een van onze bewoners werd toch wel

▶ 1:40:28een behoorlijke ernstige psychiatrische problematiek bleef thuis wonen. Af en toe moest ze naar de crisisopvang en daar kwam ze weer terug. Maar wij kenden haar. Zij kende ons, wij konden haar opvangen en ze heeft tot haar dood bij ons kunnen wonen. Wat ze in een andere flat waarschijnlijk niet gekund had. Wij hebben een een behoorlijke vorm van zelfbeheer. Er is een collectief contract met de woningcorporatie, dus wij huren het hele pand en de bewoners huren hun woning van de de bewonersvereniging. We zijn ook aansprakelijk voor leegstand en huur achterstanden, maar ik heb in de afgelopen 45 jaar nog geen echte problemen daarmee meegemaakt. Wij hebben behoorlijk wat beheertaken. De. De tuin houden wij bij en de kleine klusjes doen wij zelf, maar het grote onderhoud doet toch wel de woningcorporatie. Ehm, ik kan nog even zeggen.

▶ 1:41:30Ja. Euh, wij, Wij zijn dus wel in de V. In de in de zin van de nieuwe wet, een beheer coöperatie. En dat zijn we dus al 45 jaar. Dus het gaat niet alleen om nieuwe ontwikkelingen. Er bestaat ook het een en ander waar je deze status aan zou moeten toekennen. Ehm. Wat heel belangrijk is, is dat wij dus ook een coöptatierecht hebben. Eh, daar, daar heeft de de gemeente ons destijds eh ontheffing voor gegeven dat wij uh, de woningen zelf mogen verhuren. En dat doen we dus ook aan de mensen die zich zelf bij ons aanmelden, omdat ze in onze woonvorm geïnteresseerd zijn. Dan vindt er een soort kennismakingsproces plaats en op een gegeven moment is iemand aan de beurt voor een woning die passend voor hem is. En dan moeten wij als ledenvergadering daar een klap op geven. Eh, De enige voorwaarde die gesteld wordt is dat de bewoners wel uh ingeschreven zijn bij Woonnet Rijnmond en dat ze een woning passend toegewezen krijgen qua gezinsgrootte en inkomen. En ook dat is in het algemeen niet echt zo'n probleem.

▶ 1:42:33Eh. Nou, ik wil. Afronden met wat ik in mijn ogen dus de De meerwaarde is van op deze manier wonen. Die meerwaarde, die is eigenlijk vooral voor onszelf. Door deze manier van wonen woon je gewoon heel plezierig en comfortabel. Als ik een feestje wil geven, dan hoef ik dat niet in mijn eigen huis te doen, maar kan ik dat zaaltje daarvoor gebruiken. Ehm, je hebt min of meer vanzelfsprekend aanspraak met je buren. Uh, je kunt een beroep op ze doen. Uh, met mensen kijken naar elkaar om, eh, doen dingen voor elkaar, eh. Er is dus 111, een redelijk grote saamhorigheid. En nu komt er ook weer iets wat ik niet helemaal durf te bewijzen. Maar je zou kunnen veronderstellen dat mensen die wonen zoals ik woon, minder en later een beroep of hoeven te doen op allerlei vormen van zorg. Ehm. Uiteindelijk komt het er natuurlijk wel van. Er zit een grens aan burenhulp, maar ik denk dat het toch wel voor een deel waar is. Ehm,.

▶ 1:43:33Eh. Wij. Wij zijn in ieder geval betrokken bij onze eigen woonomgeving. De, de, de, de, de, de tuin en de omgeving wordt wel bijgehouden, maar wij zijn ook denk ik iets meer dan gemiddeld betrokken bij de de wijk waarin we wonen. Ehm, een aantal bewoners van ons loopt toch echt wel met zo'n knijpertje rond om vuil op te rapen. En eh, eh, houdt het het publieke groen ook een beetje bij? Ehm. Wij zijn voor de corporatie waar wij van huren ook een makkelijke klant, omdat wij zelf de woningtoewijzing en het het kleine beheer doen en de sociale problemen oplossen. Dus een woonconsulent en een wijkbeheerder eh, die die in de wijk actief zijn, die hebben bij ons eigenlijk niks te doen. Dus wij zijn in zoverre dus ook een efficiëntere variant van eh wonen zoals dat om ons heen gebeurt. Nou, daar wil ik het bij laten. Dank u wel. Dan kunt u meteen overnemen. Als u ook weer op het knopje drukt, dan staat uw microfoon uit. Ja ja. Top.

▶ 1:44:33Uhm, nou. Ook van mijn kant. Goeiemorgen. Wij zijn beiden van Rococo en de Rotterdamse coalitie voor Woon Coöperatief Wonen. En afgelopen maandag een stichting geworden. Dus eh eh,. We zijn hier om te blijven en dat zijn we. Met de bestaande coöperaties, maar ook met veel nieuwe. De vraag van de griffie aan ons was. Vertel eens wat over je ervaring. Nou, ik denk. Ben heeft een heel duidelijk beeld gegeven van wat eh, hoe? Hoe gaat het eraan toe als je er al in woont? Ik kan daar niet over meepraten. Ik neem wel niet alleen de ervaring mee van Rococo in de zin van wat er hier in Rotterdam gebeurt, maar we zijn ook veel in contact met hoe het in Amsterdam gaat, hoe het in Utrecht gaat. En ik heb professioneel ook de ervaring in Almere, dus die die hoor je hier wel tussendoor. Dit is eigenlijk wat Aart Kooijman al heeft laten zien, namelijk de klantreis zoals hij dat dan noemt vanuit een bank. Eh,

▶ 1:45:34dus dit zijn de verschillende stappen die je tegenkomt. Ik vind de eerste wel een goede. Daar. Refereerde Leon ook naar. Als je niet weet hoe het heet, weet je niet dat je het wil. Eh eh, coöperatief wonen. Als je daar met mensen op een borrel over praat, zeggen ze oh ja, ja, maar dat lijkt me gewoon ontzettend leuk. Alleen ja, je weet niet dat het zo heet, dus je vraagt er ook niet naar. Alle andere stappen. Zijn ook al aan bod geweest, maar ik wil even inzoomen op die samenwerking met de gemeente. En dat doe ik aan de hand van vier quotes die je een beetje uit het leven gegrepen zijn, zal ik maar zeggen. Dit is er eentje. De wethouder zei ja. En de jurist zei Ja, maar. Dat is wat veel wooncoöperaties meemaken. En dat zit hem hier in de politieke wil. Dat is iets wat je in je volkshuissprogramma Volkshuisvesting sprogramma vastlegt. Dat is stap één. Dat is een hele belangrijke. Die moet je ook echt nemen. Maar als je echt opschaling wil, dan

▶ 1:46:35zit het hem in werkprocessen van gronduitgifte, markt en contractrecht. De vergunningverlening die moeten zijn gefinetuned. Als deze mensen die helemaal zeg maar aan het einde van de pijplijn zitten, niet weten wat ze moeten doen, of er een eigen mening over na op nahouden, over dat een ontwikkelaar dit toch allemaal veel beter kan, dan gaat het daar mis. Ik denk dat dat ook wel een beetje is wat in Rotterdam eerder is gebeurd met het verkopen van vastgoed. Dus het is een kwestie van wat moeten zij doen en wat mogen zij doen? Want ze hebben ook echt behoefte aan houvast. En daar gaat mijn collega Carolien zometeen ook nog wat over zeggen. Omdat wij echt op de vraag wat wat gaat. Wat moet er in Rotterdam nog gebeuren om door te gaan?. Pilots. Superleuk,. Maar in pilots heb je ook het risico dat je er heel veel tijd in gaat steken, allemaal het wiel uit moet vinden en dat je dan aan het einde zegt ja, dat heeft toch wel heel veel tijd gekost. Ja, dat klopt, want dat heb je zelf zo georganiseerd. En de tweede is we werden toch behandeld als een ontwikkelaar? Ook

▶ 1:47:37veelgehoord toch ook nog in Amsterdam, waar recent een evaluatie is en nou recent begin van dit jaar. Er is er trouwens nu eentje in de maak in Utrecht. Die wordt volgens mij ieder moment openbaar en is ook voor jullie denk ik de moeite waard om even naar te kijken. Nou, dat zit hem hierin als gemeente. Je hebt een privaatrechtelijke rol, je moet die grond verkopen en het moet je volgens bepaalde regels doen. Helemaal helder. Je hebt ook een controlerende rol, je moet checken of die vergunning verleend kan worden, et cetera. Dat zijn dingen. Ik denk dat iedereen dat ook wel begrijpt. Maar er is nog een ander iets. En dus je bent ook een samenwerkende partij. En dat is waar het vaak misgaat. Ik denk dat er één heel, één ding heel belangrijk is om je te realiseren. En dat is echt moeilijk. Aan de kant van een gemeente waar ik zelf ook wel eens werk. Dus ik zie het gewoon van binnenuit gebeuren. Een wooncoöperatie kan iets voor elkaar krijgen wat een gemeente nooit kan doen. Dat is namelijk je hebt een woonvorm plus je hebt die

▶ 1:48:40maatschappelijke meerwaarde ineen. Als je dat vanuit beleid moet gaan organiseren, dat is gewoon bijna niet te doen. Je hebt altijd betaalbare woningen, je hebt die sociale meerwaarde. Je hebt eigenlijk altijd hogere duurzaamheidsambities. Amsterdam is gewoon opgehouden om dat als criterium te gebruiken om groepen te selecteren, omdat ze altijd bovengemiddeld presenteren presteren. Je hebt meer diverse architectuur en dat allemaal zonder winstdoel en ook nog eens met heel veel onbetaalde uren. En eigenlijk het enige wat je moet doen als gemeente is faciliterend samenwerken. Maar dat is best moeilijk. Uit andere steden blijkt dan toch dat medewerkers vaak of schieten in de gewoonte van ja, maar, er zit vast aan de andere kant iemand die toch wel geld wil verdienen. En dat zit gewoon in de weg. Dit is er ook eentje. Wij ontwikkelen maar één keer. Nou zullen jullie denken, ja, dat is logisch, dat snappen we ook wel. Maar dat zit hem eigenlijk hierin.. Een ontwikkelaar heeft ook met de gemeente te maken. En als de gemeente denkt oh,

▶ 1:49:42de termijnen zijn toch anders ook. We gaan toch iets naar de raad sturen. Allemaal processen die hier in huis heel gebruikelijk zijn. En een ontwikkelaar neemt dat gewoon mee in een risicobepaling. En daar betaal je voor als gemeente. En dat is ook heel erg prima, want het is ook een risico. Dus termijnen, contracten, betalingen, aanspreekpunten, dat is voor coöperaties een stuk spannender. En het echt uitdenken van hoe ziet dat proces eruit? En dat helemaal van voor tot achter. Uitdenken en ook communiceren aan een wooncoöperatie is heel belangrijk. Plus je er dan echt ook aan houden of snappen dat je medeverantwoordelijkheid hebt als je ervan afwijkt. Er kunnen hele goede redenen zijn om als gemeente van af te wijken, maar het mogelijkheid om dat risico op te vangen is gewoon niet aanwezig bij een coöperatie, want die laat je daar als gemeente ook niet voor betalen. Laatste. Wij zitten er in voor de lange termijn. Kansen kunnen we niet

▶ 1:50:44genoeg benadrukken. En het is heel helder dat als je. Dit je plan kosten en andere uitgaven in de gemeentelijke begroting wil financieren, dat je uit bent op een rechtvaardige, goede grondprijs. Dat is niet iets wat soms wordt gezegd. Ja, de gemeente wil alleen maar rijk worden. Ja, dat is voor ons allemaal. Maar het issue is eigenlijk en ik denk dat Aart dat ook wel Aart Kooijman van de Rabobank dat ook wel aanraakte, is het feit dat je het op één keer op één moment moet betalen. Dat maakt het eigenlijk heel erg ingewikkeld, in die zin. Dat je dan ook heel veel meer financierings lasten hebt. Dat heeft ook een ontwikkelaar. Alleen je wil bij de coöperaties dat die met relatief lage aanvangsuren starthuren start, want dan blijft dat ook gewoon op de lange termijn zo.. Dus de wooncorporatie heeft gewoon niet dat winstdoel. En dat maakt dat je aan de voorkant eigenlijk zoekt naar hoe kan je. Ja, je wil die grondprijzen ontvangen. De. De Rabobank wil ook zijn geld

▶ 1:51:45terug. Al. Ieder fonds wil ze geld terug. Maar als je die termijn kan verlengen, dan eigenlijk de angel eruit. Tot zover. Dank u wel. Dan ga ik direct naar de vraag vanuit de commissie. De presentatie zijn in ieder geval Uhm, van u, meneer Lindemans, nog niet ontvangen door de commissie. Uw microfoon kan ook uit. Anders bent u constant in beeld. Fijn dat we die nog krijgen, dus laat dat geen vraag zijn vanuit de commissie. Vragen. Lid Dan. Daarna. Lid. Budding. Dank u wel, voorzitter. Dank voor deze bijdrage aan de vraag van de heer Lindeman. We zijn nu vooral heel erg aan het praten over wooncorporaties, die eigenlijk vooral nog aan het opstarten zijn, omdat we er heel. Graag naar toe zouden groeien. Die van u, die bestaat al volgens mij zo'n 45 jaar, dus zit in een hele andere fase. Even los van het van het. Plezier wat u volgens mij duidelijk heeft uitgelegd hoe u daar daar woont, wat merkt of wat.

▶ 1:52:46Wat zou u meegeven in de fase waar u nu zit? Ook ook richting. Richting de. Eh, De coöperatieve woonvormen die zich nu in het opstart zijn waar,. Omdat u nu al 45 jaar onderweg bent. En al veel meer bestemd bent. Wat geeft u daarmee aan? Uh, aan aan de uh, de opstarten, de coöperatieve van vormen nu. De heer Budding. Dank u wel, voorzitter en bedankt voor de De bijdrage. Ik heb een vraag aan de heer Lindemann. Uh. De barrières en beheer coöperatie met. Met de woningcorporatie als verhuurder. En uhm. Ik vroeg mij af wat jullie ervaring is met de corporatie in die rol en of er de laatste tijd, bijvoorbeeld omdat de corporatie heel erg bezig is met het oplossen van de woningnood, of er verandering is in die rol en of wat jullie daarvan merken. En een vraag aan mevrouw Louwmans Uhm,. U geeft aan met met mooie quotes dat er in de werkprocessen van de gemeente nog het een en ander kan verbeteren. En ik vroeg mij af in hoeverre Rococo een rol speelt in. Het terugleggen

▶ 1:53:49van ervaringen uit de praktijk naar de gemeente, en daar lessen vanuit die praktijk kan verankeren in werkprocessen. Van Beek Ook ja. Ja, dank je wel. Ik heb een vraag aan de heer Lindemann. Uh, wat zijn nou de grootste conflicten geweest? Ja. Wat zijn er de grootste conflicten geweest binnen de groep bewoners en hoe bent u daarmee omgegaan? En de tweede vraag is wat is nou de gemiddelde huur van een woning in uh De Banier? Dank je wel. Wat is de gemiddelde huurprijs?. Ik kijk naar de commissie. Verder geen vragen. Gaat uw gang met de beantwoording. Uhm. Ja. Ik zei Ik zei niet voor niets dat zich vooral in de jaren tachtig en negentig de uh. Veel woningcorporaties verspreid over het land dit soort uh projecten hebben, uh mee laten ontstaan. En toen de corporaties in de jaren negentig de markt op moesten. Uh, toen is dat opgedroogd. Uhm. Maar er zijn nog steeds heel veel beheercoöperaties die huren van woningcorporaties verspreid over het land. Eh. Maar er zijn

▶ 1:54:52er in deze eeuw niet zo heel veel meer bij eh eh bijgekomen. Uhm en uh uh. Sinds uh 2015 is is er dus de mogelijkheid om een uh uh uh wooncoöperatie te te starten. Uhm. Maar nog steeds zijn de woningcorporaties niet echt goed in staat om dat op te pakken, omdat ze natuurlijk eerst de markt op gestuurd en later afgeknepen. Dus die hebben die mogelijkheden ook gewoon niet. Plus dat de de de huisvestingsopgave voor hen natuurlijk gigantisch is. Uh. Dus voor hun is het vaak iets uit het verleden. Dat hebben ze ooit kunnen doen en dat is leuk en aardig. Maar nu hebben ze daar eigenlijk geen gelegenheid meer voor. Ehm. De de, de, de. Dat is ook wat. Wat nu in Rotterdam? De ervaring is dat corporaties erg huiverig zijn om dit soort dingen op te pakken en kennelijk dus niet de meerwaarde zien van wat ze ooit in het verleden wel eens gerealiseerd hebben. Uhm. Uhm ja D Het het D wordt gevraagd naar de uh, de uh een een andere opstelling van de

▶ 1:55:54corporaties naar. IE in. In principe tenminste al uit mijn eigen ervaring. Valt dat wel mee? We zijn een beetje uit beeld geraakt. Het. De. De. Wij zitten bij Havensteder, die hebben 55.000 woningen en wij hebben er vijftig, dus we zijn miniem en. En we zijn dan een rare afwijking waar af en toe dingen apart voor geregeld moeten worden. En dat is dan lastig. Ehm, maar we we zijn niet te lastig voor hen, we vormen voor hen geen probleem, maar ook niet echt een voorbeeld. Zo van nou, dat zouden we vaker moeten doen. Eh de de, de Het is een beetje afstandelijk. Ehm. Even kijken hoor. Nou, dan de vraag over ehm,. Eh, conflicten. Ja, het valt best mee. Eh, wat wij aan conflicten hebben gehad. Kijk, de. De. Je hebt ook wisselende samenstelling. Soms ontstaat er een soort uh kliekje die dan dan de macht heeft binnen de vereniging en de dingen een beetje naar z'n hand zet En mensen die zich daar dan tegen afzetten.

▶ 1:56:55Maar we hebben van meet af aan de afspraak gemaakt dat. Alle vervelende beslissingen moeten door de ledenvergadering genomen worden. Dus er is geen bestuur dat de kop van jut is. De taken zijn zoveel mogelijk verdeeld over iedereen, dus. Uiteindelijk komt het er wel op neer dat we het samen rooien. We zijn natuurlijk ook redelijk conflictmijdend, want je je zit op elkaars lip. Je woont samen, dus je kunt niet als in een politieke club of een voetbalvereniging lekker ruzie maken en dan boos weglopen, want je bent buren van elkaar. Dus we. We hebben het daarmee wel gered met die instelling en onze eh huren die die eh, nou die die zijn gefixeerd op wat. Daar De aanvangsuren dus wat nu gevraagd moet worden bij een nieuwe bewoning. Dat is eh voor kleine woningen zeven dertien en voor grote woningen negen 32, precies op de grens van het aftopping van de huurtoeslag. Dus eh eh. Dat is ook het beleid van Havensteder en dat volgen wij dan, dat dat.

▶ 1:57:56De woningen dus wel bereikbaar zijn voor de inkomensgroepen waarvoor ze zijn bestemd. Maar dan wordt wel het maximale eruit gehaald. Qua huur. En wat de zittende bewoners betreft moet ik erkennen dat, ja, zeker als je daar lang woont en destijds een redelijk matige huur hebt gekregen, dat je die eigenlijk nog steeds hebt. Dus er zijn ook behoorlijke huurverschillen tussen de mensen die er al twintig jaar wonen, en de mensen die er de afgelopen vijf jaar zijn komen wonen. Maar goed, het blijft allemaal nog binnen de sociale huursector. Heb ik alles beantwoord?. Dank u wel. Uhm, even kijken. De vraag uh,. Speelt er ook ook een rol bij het uitwerken van die werkprocessen? Adviserend? Ja, maar wij zitten niet in de gemeente. Overbodige mededeling, maar toch. We hebben wel gedacht ja, dit, dit. Het verschil tussen pilots

▶ 1:58:56doen en en opschaling is wel echt cruciaal. En. We willen dan ook echt voorstellen dat jullie als raad gaan vragen om koopproef. Gebiedsontwikkeling dus een variant op Paris Proof. Er zit het woord KO van coöperatie in, maar er zit ook in. We doen dit samen, dus co-proef gebiedsontwikkeling, dat is wat we nodig hebben. En dat moeten denk ik ook oprecht, zeker de juristen binnen gebiedsontwikkeling ook voor een gedeelte echt zelf uitvinden. Want zij weten aan welke regels ze zich exact moeten houden en waar de ruimte zit. Maar dat is wel het verschil tussen we doen een paar pilots en we gaan dit gewoon regulier doen. Ik kijk naar de commissie. Zijn er nog resterende vragen?. Nee, dank u wel. Dank voor de heldere presentatie. Dan?. Ga ik door naar blok nummer drie. Daar zijn een hoop sprekers. Uhm ja, we gaan ze zo even schorsen

▶ 1:59:57voor wat mensen gaan zitten, want we hebben een hoop sprekers. Uhm. Ik roep naar voren Hans Holwerda, Casper Kruis en Nina Loomans. En Carolien Hoogland en Sanne van Manen. Jullie kunnen allemaal even aan tafel komen en dan schors ik even 5 minuten zodat uh, dat allemaal wordt geregeld. De vergadering is geschorst.

▶ 2:07:55De vergadering gaat beginnen. Oké, we gaan beginnen met het derde en laatste blokje en dan mag ik het woord als eerst geven aan de beleidsadviseur wonen. Holwerda Gaat uw gang. Goedemorgen allemaal. Dank voor de uitnodiging. Er is al heel veel gezegd over uh, collectief en coöperatief wonen. Wij zullen wat inzoomen op de Rotterdamse situatie. Wij zijn. Maar ja, antwoordde adviseur Wonen. Ik. Ik trap af. Vervolg nemen. Casper Kruisen en Nina Loomans. Kan ze ook adviseur wonen en Nina is De projectmanager voor de landhuis locatie. Wat doen we? Waar komen we vandaan? Er is al wat over langsgekomen. Waar staan we nu en waar gaan we naartoe? En ergens, waar staan we nu? Neemt Nina het van mij over. Hier is natuurlijk ook al het één en ander over gezegd. Dit zouden we misschien bijna een zoekplaatje van kunnen maken. Dus het het het groene is.

▶ 2:08:59Het collectief wonen. Daar zijn een scala aan woonvormen binnen en daarbinnen is coöperatief wonen er een van. En er zit verschil in de doelgroepen die er wonen, de mate van collectiviteit en ook de. Eh het eigendom. Over het. Het paarse deel. Kwam ook al aan bod zijn natuurlijk verschillende beheercoöperaties in Rotterdam. Hier zie je vier, vijftien, 55 en Oud Charlois wordt gehuurd van Woonstad, de vastgoedcoöperatie de. De tweede smaak. Daar zijn we naar op weg. Die hebben we nog niet en dat geldt natuurlijk ook voor anderen. Misschien ziet u het Knarrenhof, die we ook nog niet, dus waar er geen Rotterdams voorbeeld is. Die hebben we nog niet. Dan waarom coöperatief wonen? Ik denk dat deze vijf redenen ook allemaal vanochtend al voorbijgekomen zijn. Misschien nog eentje die ik er wel uit kan lichten is de woonbehoefte van de Rotterdammers. Is daar nou een aantal of een percentage op te plakken?.

▶ 2:10:03Maar korter zijn, nee, dat is, dat is er niet. Er zijn wel verschillende onderzoeken gedaan. Bijvoorbeeld een Amsterdams onderzoek naar de huurders van sociale huurwoningen. Wél zo'n 15% wilde gemeenschappelijk coöperatief wonen. Platform 31 heeft ook voor de Rotterdamse situatie een paar jaar terug gezegd dat zo'n 5 tot 10% uh gemeenschappelijk, uh collectief wil wonen. Dus. Maar bottomline er is niet per se een aantal op de op te plakken, maar dat de behoefte aan is Uh, dat is, dat is overduidelijk. Dan waar komen we vandaan? Uhm, ik doe dat aan de hand van wat documenten die u misschien zal herkennen. Uhm. Ik ga terug naar 2019. Het actieplan Coöperatief coöperatieve woonvormen. Dat was vooral gericht op kennis en informatie en het communiceren over de mogelijkheden van coöperatief wonen. En het zorgen voor één aanspreekpunt. En binnen de gemeente het

▶ 2:11:06oprichten van een expertteam. En een belangrijke was ook om daadwerkelijk fysieke ruimte in de stad te uh uh te maken. En dat hangt samen met het tweede punt de motie vijf Coöperatieve verkoop. Daarin werd verzocht om vijf gemeentelijke panden te verkopen aan een wooncoöperatie. Dat was 2020. We zijn in 2021 en we moeten helaas concluderen dat dat niet gelukt is. Dat heeft geen wooncoöperatie opgeleverd. Ehm ja, daar kunnen we van leren. Dat hebben we gedaan. In twintig, uh 22 uh werd er een evaluatie uitgevoerd? Uh, Hier ziet u wat punten waren waarom het niet gelukt is. Uh, Een van de punten is het uh uh behelst uh. Bestaand vastgoed betekende dat er een flinke renovatiekosten nodig waren. Uhm. Met uh bij ja, wat tot hogere stichtingskosten leidden. Dat

▶ 2:12:08was één één aspect en een ander aspect was de verkoopprijs. Uhm, die was te hoog. Er werd onvoldoende rekening gehouden met dat er een coöperatie Uh gevestigd werd. Er is toen rekening gehouden dat. En dat kwam uit het actieplan middenhuur. Dat er na vijftien jaar verkocht zou worden. Dus niet dat eeuwigdurend of langdurig betaalbaar houden van de woningen. Een ander punt, dat kwam ook uit het actieplan, was dat die gemeenschappelijke ruimte,. De grootte van de woning en de hoogte van de huurprijs, dat die vast stonden, dat daar vrij strikte richtlijnen voor waren. En. Dat hielp ook niet om de businesscase rond te krijgen. En eh, nou de laatste, die is vanochtend ook al meermaals aan de orde geweest dat de financiering toentertijd, en dat is inmiddels dus anders, ook het verhaal van de Rabobank gehoord dat die moeilijk was. En van deze punt hebben we dus geleerd, dus bestaand

▶ 2:13:11vastgoed. We richten ons nu op kavels van de gemeente met nieuwbouw. De verkoopprijs. We houden rekening met de met de taxatie en de grondprijs dat de woningen niet verkocht worden, maar altijd betaalbaar zullen blijven. We wijken af met de grootte van de woning op het moment dat er collectieve ruimtes zijn. Die mogen van de. Van de gemiddelde vereiste woninggrootte mag er afgeweken worden. Financiering heb ik net wat over gezegd en we hebben ook sinds de vorige collegeperiode. Middelen in het door Bouwfonds. Beschikbaar voor of geoormerkt voor collectief wonen, bijvoorbeeld als de grondexploitatie niet rond komt of negatief is. Het laatste. Belangrijke is de motie die in 2024 is aangenomen en die oproept om het grondbeleid te benutten. En dat richt zich met name op maak gebruik van erfpacht En de tweede, de canon, zorgt dat die in termijnen betaald kan worden en.

▶ 2:14:15Deze nemen we mee in de In de pilot zoals we die straks ook verder zullen uitdiepen. Dan waar staan we nu? Uh,. Dus net even de terugblik. Wat we daarvan geleerd hebben. Waar staan we nu? U zult de tekst uit het coalitieakkoord herkennen. We steunen Rotterdamse wooncorporaties en collectieve woonvormen en zetten de vier lopende projecten voort. Dat doen we. Zullen we aan de hand van uh drie, drie lijnen uh wat verder uitdiepen? Uh. We ondersteunen en zetten infrastructuur op. Uh, we leren door te doen. Uh. We zijn aan de slag met de vier projecten. En we zullen ook even doorkijken naar het vervolg. Uhm,. Over het opzetten en ondersteunen van infrastructuur. Ja, een hele belangrijke. En ze zijn hier natuurlijk vanochtend. We boffen met de Rococo en Cooplink, maar dat 111 stel Rotterdammers uhm zich zo inzet voor coöperatief wonen en ons daarbij helpt is uh is mooi. Ja, want wat doen we? Uhm

▶ 2:15:18ja, ik vind de mooiste samenvatting wel dat we de humuslaag voor coöperatief wonen, dat we die dikker maken in deze stad. Uh, dat doet uh uh uh, rococo door initiatiefgroepen samen te brengen, ze te professionaliseren. Uh. Rechtsonder ziet u een foto van de eerste groep cursisten, uh, die vorige maand bij twee instapcursussen aanwezig was. Uh. Ze zorgen dus voor een toegankelijk netwerk en. Er werd zojuist ook al even gevraagd uh uh, zich. Rococo geeft gevraagd en ongevraagd advies aan de gemeente. En ja, waarover dat gaat, dat is net ook toegelicht. En dan? Dan zijn we op zoek naar de balans. Wat mogen we van een groep vragen?. Het is serieus wat ze moeten gaan doen. En anderzijds hoe maken we onze procedures voor onze toegankelijk genoeg, zodat het ook kan slagen? En daar kijken ze ook mee. Linksonder ziet u nog het fotootje van de Eenwerkingsovereenkomst die we ondertekenen met Rococo.

▶ 2:16:22Een andere belangrijke punt in de infrastructuur is, en die komt ook de verschillende handreikingen uit het land. Zorg voor een digitale plek waar groepen elkaar kunnen ontmoeten, waar ze zich kenbaar kunnen maken. Dat ziet u eigenlijk in de middelste kolom, Uh, waar verschillende uh initiatiefgroepen zich uh hebben kenbaar gemaakt. En de ene is al een stuk verder dan de ander. Uhm, dat kan. En dat hebben we gedaan. Op uh op op crowd building, een landelijk platform, uh voor uh, voor coöperatief wonen. Uhm. En wat we daar ook doen is, en dat ziet u rechts, uh,. Informatie geven hoe je een coöperatie in Rotterdam start. En daar is ook de kaartenbak te vinden. En de kaartenbak is meer dan een uh. Een inventarisatie van welke groepen zijn er? Het is ook een manier om aan de professionalisering van de groepen en aan de ontwikkeling van de groepen te werken. Uh. En daar heeft kwam vanochtend ook al even aan bod. Koopkeur van Koppeling een belangrijke plek binnen.

▶ 2:17:24Op het moment dat je koopkeur hebt, dan kan je de kaartenbak uh afvinken. Dan ben je op vlieghoogte om aan de slag te gaan en mee te doen met de selectie. Dus dan heb je nagedacht over je visie. Die heb je dan over de governance. Je hebt statuten en je hebt uh nagedacht over je financiering. Uh. Leon kan er alles over vertellen. Hij begeleidt ook de groepen. Uhm, nou, dit was allemaal digitaal. Nou niet. Niet natuurlijk met Leon en Koppelink, maar. En links? Ziet u ook dat uh er bijeenkomsten zijn waar groepen die al bestaan zich kunnen presenteren. En uh uh,. Geïnteresseerden kunnen zich uh uh uh daar met vragen en aansluiten bij groepen. Dan de laatste over ondersteunen en opzetten van de infrastructuur. We nemen als gemeente Rotterdam ook deel aan de Koplopers Groep. Dat zijn zo'n tien gemeenten die bezig zijn met coöperaties. Het Rijk sluit daarbij aan en ook wat. Andere groepen, bijvoorbeeld.

▶ 2:18:25Koppelink. En om eerlijk te zijn. Het is de Koplopers groep. Maar ik denk dat er in Nederland één echte koploper is en dat is Amsterdam. En die zijn daar ook niet. Delen ook hun kennis en ervaringen. En jou daar. Daar maken we gebruik van. Daar maken we veel gebruik van. Ehm. We zijn ook in Amsterdam langsgeweest in het voorjaar met de groep uh uh gemeenteambtenaren. Uh. En om daar rond te lopen om te kijken wat is het nu? Hoe hebben ze het gedaan? Wat was er allemaal voor nodig? Ik heb begrepen dat Rococo u ook heeft uitgenodigd voor een excursie. Ik zou zeggen doen, want t gaat gaat leven daarmee. Uhm, nou dat is ook een deel van de van de organisatie binnen o zo dus dat we elkaar weten te vinden waar we mee bezig zijn. Uh, dat er kruisbestuiving is, dat we ontwikkelen uh, standaarddocumenten voor zover mogelijk en dat we kennis borgen. Uhm. En het motto maar motto uh. Dus t is waar, t kan doen we t regulier en maatwerk

▶ 2:19:29waar nodig. Ik heb t al even gehad over de kaartenbak. Uh dus dat dat D. Die hebben we opgezet zodat groepen voldoende op vlieghoogte zijn om. Daadwerkelijk dit dit proces aan te gaan. Uhm,. De selectieprocedure dat we rekening houden met bijvoorbeeld termijnen, Wat mogen we van een groep verwachten? En om daar een uh, een goede goede balans in te vinden? Uh, de erfpacht mogelijkheden zoals ik die net al verwoordde. Een hele spannende de komende tijd. En misschien vertelt Nina daar ook nog wat meer over is hoe kom je nou tot een goeie grond? Waardebepaling. Uhm. Wij hebben onze gebruikelijke taxatie, dus daar wordt rekening mee gehouden dat t dan uh uh altijd betaalbaar blijft. En we hebben ook de richtlijnen van het platform 31 uh. Uh geven we mee aan de taxateur. Maar dat, ja, dat dat dat blijft een spannende voor de komende tijd. Enerzijds ook voor de groepen wie ze geïnteresseerd tegen welke prijs en wat uh hoe. Hoe gaan we daarmee om?.

▶ 2:20:34Het zijn ook pilots, dus daar gaan we van leren. En we hebben ook de mogelijkheid. Of we geven onszelf de mogelijkheid ook om bij ze bij te sturen gedurende dat uh proces. Uh, dat even over de infrastructuur. Daar kom ik nu misschien wel op t uh. Interessantste deel de vier locaties waar we aan werken. Uhm, dat. Dat is divers. Dus we hebben twee uh kavels waar we inzetten op woon Wooncorporaties zijn uh, gemeentelijke kavels. We hebben Haven is een tender. Uh. Waar het collectieve deel onderdeel is van een groter geheel, waarbij een ontwikkelaar betrokken is. En de Texelsestraat is een ontwikkeling van 29 sociale huurwoningen die sociaal sociale huurwoningen door Woonbron en waar we inzetten op het vormen van een woongemeenschap. Nou. Ja. Uhm. Ik heb de eer om aan de Landhuis locatie te werken als projectmanager. Het eerste pilot. Een plek

▶ 2:21:37waar mensen op hun eigen eiland 25 tot 42 woningen in middenhuur mogen realiseren. Maximaal 25% sociaal, met uiteraard collectieve ruimtes. We zijn nu bezig met de laatste hand leggen aan de selectie, leidraad en de conceptstukken. Die moeten de komende maand gepubliceerd worden. En de bedoeling is, is dat dan in Q1 27 mensen zich ook daadwerkelijk via vanuit de kaartenbak in kunnen schrijven voor deze locatie, Dus dat de selectie dan open gaat. Met een start bouw hopelijk dan in het vooruitzicht in 2029. Ik denk je mag wel even door naar de volgende, want daar gaat ja. Ehm, eigenlijk wat ik belangrijk vind om hierin mee te geven als aandachtspunt is dat we continu aan het zoeken zijn. Dus we zijn eigenlijk, wat Hans ook al zei, bezig met hoe zorgen we dat we. Stukken nu produceren die als het goed is veel vaker nog in kan zetten, zodat je het voor volgende kavels veel minder werk maakt, veel laagdrempeliger maakt. Maar daar maken wij dus ook de tijd afweging in. Want we moeten dingen

▶ 2:22:38anders doen. Dus hoe ga je met je proceduretijd om? Je ziet bijvoorbeeld al dat er nu groepen die al bestonden zeggen nou, misschien is deze locatie niet voor mij, maar nieuwe groepen vormen zich, maar die hebben ook de tijd nodig om zich dan te vormen, om in die kaartenbak te komen. Om ook mee te kunnen doen aan dit kavel. Dus je hebt misschien langere tijden soms nodig in de aanloop. En tegelijkertijd hebben we nog weinig vergelijkingsmateriaal. Een andere stad werkt ook weer anders, dus helemaal daarop baseren kan je het niet. Dus het is gewoon trial en error ook een beetje en bijstellen op basis van de lessen die je leert. En ik denk. We proberen daarin tegelijkertijd ook heel veel vrijheid te geven. Dus selecteren doen we normaal gesproken op een ontwerp. Je gaat nu veel meer op een fysiek niveau. Op een groepsniveau ga je een selectie opzetten. Dat is echt anders. En tegelijkertijd probeer dan dus heel veel vrijheid te geven. Maar je ziet ook als je te veel vrijheid geeft, dan kan iemand alle kanten op en dan kom je ook weer niet tot een goed haalbaar plan. Dus ook die balans is voor ons echt nog wel een zoektocht.

▶ 2:23:40Ja. Zo uhm. De. Oude Kleiweg in Overschie is de tweede pilot. Uhm,. Op vlak van coöperatief wonen. Het gaat om vijftien woningen. Uhm, op een kavel die in de middenhuur terecht zou moeten komen. Uhm, t is een groene kavel, dus er is ruimte voor een gedeelde tuin en een aantal andere gedeelde voorzieningen. Uiteraard in te vullen. Uhm. Naar inzicht van de beoogde Uh initiatiefgroep. Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan de nota van Uitgangspunten. En tegelijkertijd wordt er ook gerekend aan de haalbaarheid van het realiseren van een wooncoöperatie op deze kavel. Uhm.. Bij een positieve uitkomst en de benodigde bestuurlijke besluitvorming zou er in Q3 van 2027 eigenlijk gestart kunnen worden met het selecteren van initiatiefgroepen. Uhm. Er staan een aantal aandachtspunten op de slide. Waar ik misschien heel kort over ga zijn. Maar de

▶ 2:24:44De. De. De kern van de Uh boodschap zou zijn dat het belangrijk is om de huidige buurt ook goed te betrekken bij de ontwikkeling van deze kavel. Er uh zijn op dit moment. Uhm wordt hoge parkeerdruk ervaren en ook het bouwverkeer dat mogelijk ontstaat door het ontwikkelen van die kavel. Uhm ja. Uh zorgt voor zorgen. Uhm. In april is er een een eerste bijeenkomst geweest met de buurt. Die was druk bezocht. Uhm. Waarbij mensen echt zijn meegenomen in de ja wat het is om een wooncoöperatie op te zetten. Hoe dat er zou kunnen uitzien op deze plek? Uhm. En mensen konden vragen stellen. Er waren positieve vragen bij. Uh, Er waren ook iets minder positieve vragen. Uhm, maar dat uh loopt altijd zo, denk ik. Uhm. De Texelse straat in Carnisse uh zijn zoals Hans al zei 29 sociale huurwoningen. Dus er ook toegankelijk worden voor. Uh ouderen. Uh. En het collectieve zit m hier dus dit is geen wooncoöperatie in de zin van uh, van een van een vastgoedcoöperatie,

▶ 2:25:45maar gaat meer naar een beheercoöperatie. Dus er is een gedeelde daktuin, een aantal andere voorzieningen. Uhm. Z'n project van Woonbron. Uhm. Op dit moment wordt er vooral gewerkt aan het opbouwen van een gemeenschap. Er is een werkgroep die bestaat uit een tiental bewoners uit Carnisse, die uiteindelijk op deze plek zullen zullen gaan wonen, en zij maken afspraken hoe de tuin beheerd zal worden bijvoorbeeld, en hoe er uhm op een ja, op welke manier uh er samen gewoond zal worden. Op uh, op deze op deze plek? Uhm. Dus de betrokkenheid en de zeggenschap van bewoners en hoe je die een plek geeft in dit proces is hier echt het uh, het leerpunt zeg maar. Uhm. En uh ja, ook hoe dat je daar op een op een meer formele manier mee omgaat. Welke? Welke rol? Uh, iedereen krijgt. Uhm. Het havenhart in de Merwehaven. Dat gaat om een ontwikkeling van honderd vijftig woningen. Uh. Waaronder dus een in een uh collectieve woonvorm. Die moet uit minimaal vijftien wooneenheden bestaan.

▶ 2:26:46Uhm. Voor de zomer heeft de selectiefase plaatsgevonden en op dit moment werken drie partijen aan een Uh visie op, of een verdere uitwerking van de eerdere visie. Uhm. Beter gezegd op de ontwikkeling van deze plek. Uhm. En we hebben de ontwikkelpartijen gevraagd om te komen met een ja, een visie op de manier waarop de collectief woonvorm ingevuld zal worden voor de initiatiefgroep Uh uhm betrokken zullen worden. Zowel uhm ja, wat betreft selectie als bij het ontwikkelproces. En uiteraard ook een borging van die collectieve woonvorm ten opzichte van de bredere, uhm,. Uh ontwikkeling die daar plaats zal vinden. Uhm. En die vorm ligt eigenlijk open. Uh, die is bewust ook open gehouden. Uhm. Dat brengt mij bij de laatste sheet van onze presentatie over het vervolg. Uhm. Op dit moment zijn we ook aan het verkennen wat de mogelijkheden zijn voor coöperatief wonen in Schiehaven Noord. Dat is meer op basis van een motie uhm, die door uw raad is aangenomen. En uhm, we hebben. We zijn ook aan het

▶ 2:27:49verkennen wat de mogelijkheden zijn voor woongroepen in het Rotterdamse IJ. Uhm ja, in Schiehaven Noord hè. Uh, heel concreet wordt er aan het masterplan gewerkt, dus daar wordt ook samen met Schiehaven Citizens nagedacht over de manier waarop die uh, collectieve woonvorm of die wooncoöperatie liever uh, een plek kan krijgen. Uhm. Daarnaast zal er ook uh informatie uw kant opkomen op uh over uh, over de eerste pilots die we, die we hier nu ook net hebben genoemd. Op vlak van coöperatief wonen en ook wat de doelen voor de periode daarna zullen zijn. Dat Uh is verwacht voor Q1 2027. Uhm en daarbij zullen we ingaan, uh. Of zal er ingegaan worden op de beschikbaarheid en de financiering van locaties? Dan gaat het zowel om uh ja, nieuwbouwkavels in gebiedsontwikkelingen en eventueel ook uhm, de bestaande voorraad. Uhm. Tegelijkertijd zal er ook een afweging uh, meege of of opgenomen worden over de inzet en capaciteit. Uhm. Zoals Nina al zei, we werken aan de ene kant.

▶ 2:28:52Uhm, proberen we echt om een soort uh, een aantal modelstukken op te maken, dus die daar reproduceerbaar zijn en herbruikbaar. Tegelijkertijd zien we dat er wel langer termijnen gelden, dat er meer begeleiding nodig is. Dus dat blijft een een afweging die gemaakt moet worden. Uhm, en we zullen daar ook kijken naar eventuele aanpassingen van bestaand beleid. Uhm, dan kan het gaan over grondbeleid, maar evengoed over mobiliteitsbeleid bijvoorbeeld. Uhm. En tot slot het is er ook al over gegaan, het uh volkshuisvesting sprogramma. Uhm, jullie zullen daar uh over geïnformeerd worden. Uh, de manier waarop de raad daarbij betrokken zal worden, Uh En hoe? Uhm ja, de acties voor uh coöperatief wonen daar een plek in zullen krijgen. Uhm, daar uh wil ik graag mee afronden. Dank u wel. Dan ga ik naar de volgende sprekers aan uw rechterzijde. Ik. De presentatie moet even. Op de laptop. En dan kunnen jullie daarna gewoon direct

▶ 2:29:53beginnen. En dan gaan we daarna de vraag doen Yes!. Ja, het werkt! Ik Ik wou eigenlijk gaan staan, maar volgens mij moet ik dan de hele tijd zo heel onhandig bukken, dus dan blijf ik toch maar even zitten. Mijn naam is Carolien Hoogland. Net als. Best wel veel van deze mooie mensen hier ook van van ROC codes. Net als de vorige sprekers Ben in De Man en Claudia Laarmans.. En ik ben ook. Was ook een van de deelnemers in het. In een van de vijf pilots van het. Van het actieplan Dus Ik ben een soort ervaringsdeskundige en vanuit dat enthousiasme eigenlijk. Doorgegaan naar hier mee om te kijken of we dan in Rotterdam ook de coöperatieve condities zo kunnen krijgen dat iedereen in Rotterdam die dat wil. Een wooncoöperatie kan oprichten en daar kan wonen. Dat is de missie van Rococo En. Dank aan

▶ 2:30:54de commissie voor. Voor deze uitnodiging voor het organiseren ook van deze mooie ochtend, Waar we dus de tijd hebben om dit met elkaar door te spreken. Dat is echt. Super fijn. En ik ga het over twee dingen hebben namelijk. Ik ga het hebben over de coöperatieve condities. En ik ga het hebben over samen met Sanne van Manen. Eigenlijk over de coöperatieve kanskaart, omdat daar ook vragen over werden gesteld. En ook even over jullie, Want ik zie één iemand die ook ervaringsdeskundige is als het gaat om collectief wonen. Maar zijn er eigenlijk nog meer mensen van jullie die ook in woongroepen of andere buitenlandse samenlevingsvormen wonen? Oké dan. Dan kunnen jullie Bart in ieder geval ook bevragen over hoe dat zo is en wat daar leuk aan niet zo leuk aan is misschien. De lessons learned. Ik was superblij met ook de presentatie van onze partners bij de gemeente. Daar zijn ook al heel veel waardevolle dingen gezegd. Er was inderdaad het actieplan

▶ 2:31:56vijf pilots. Daarna zijn diverse evaluaties geweest. Ik weet er zelf in ieder geval drie. En er zijn nog andere boeken geschreven met hele mooie voorbeelden, ook uit het buitenland. Ehm. Ehm. Ik wil eigenlijk heel kort even die lessen erbij pakken en de stand van zaken bespreken. En als je dan kijkt. Door je oogharen, dan zie je dat we er nog niet helemaal zijn, maar dat we eigenlijk super stappen gezet hebben de afgelopen jaren en dat we best wel goed op streek zijn. Dus ik ga deze niet allemaal bespreken. Volgens mij hebben jullie allemaal de bijlages, dus dan kun je hem nog rustig nalezen als je dat wil. Maar bijvoorbeeld de go cure. Dat is eigenlijk de operationalisatie van de heldere definitie. Dat helpt natuurlijk als een trein. Daar zijn we allemaal heel erg, heel erg blij mee. Ehm,. Ik pak er twee uit. Dit is het lijstje waar we nog niet klaar mee zijn zeg maar. En als je vooral het. Het. Het langjarige beleid eigenlijk waar we op hopen dus. Hans en Cas

▶ 2:32:59verwijzen er naar, dus we hopen ook dat dat terecht kan komen in ons volkshuisvesting beleid. Vanuit de groepen horen we ook ook afgelopen donderdag weer dat mensen zeggen poeh, dat is wel een hoop werk. Maar komen er dan na deze kavel nog andere kavels? Want anders heb ik wel heel veel vrije tijd daar de komende jaren ingestoken. Dus dat laten zien dat dit er is om te blijven, dat we inzetten op die derde woonstroom, dat is, dat gaat. Enorm helpen. Leon Erkelens zei vanochtend ook iets over die diversiteit in de groepen. Die groepen zoeken elkaar inderdaad niet op op basis van hun inkomensniveau. Dus ja, zet corporaties absoluut in voor middenhuur, want daar zijn ze goed in. Maar. Maar heb ook respect voor de diversiteit en het organisch ontstaan van van zo'n groep. Dat kan je niet allemaal top down. Bepalen. En dan nog eentje over de samenwerking met de corporaties. Dat blijft schuren. Ik denk dat men het heel empathisch heeft samengevat.

▶ 2:34:00Eerst werden ze naar de markt gestuurd en toen werden ze afgeknepen. Maar wij willen juist heel graag samenwerken met corporaties. En dat kan zijn door meer beheer coöperaties mogelijk te maken, zoals dat nu denk ik, gaat gebeuren in de Texelse straat. Maar dat kan ook gaan over vastgoed, wat een corporatie zelf niet meer zo graag wil renoveren omdat een een, een coöperatie, een vastgoedcoöperatie daar best wel eens heel goed in zou. Kunnen zijn. En echt een concrete kans dat als de vraag ook uit de. Uit de commissie wat zijn nou echt concrete kansen? En we zien een concrete kans die daar nu speelt. Is is in het Professor Houtblok in Bospolder tussen dijken. Daar is een blok wat afgestoten wordt. Daar staat een groep klaar die al acht jaar aan community building gedaan hebben. Die groeit en bloeit. Die heel graag daar zelf met bewoners uit de wijk. Willen blijven. Als zoiets in zou kunnen worden, zou kunnen vastgelegd worden of zou kunnen verwerkt worden in prestatieafspraken met

▶ 2:35:02de corporaties, dan zou ons dat voor de toekomst in ieder geval enorm helpen. En dan?. We werken supergoed samen met elkaar, dus dat is ontzettend gaaf en prettig. Dus we doen ook nieuwe lessen op. Hans heeft er al een aantal hele belangrijke genoemd. De koproof gebiedsontwikkeling Claudia Loomans noemde. Hij legde uit aan de hand van vier quotes. Dat we daar telkens tegenaan lopen. Gemeentes werken in principe samen met de markt, dus die publiek private samenwerking, die kennen we. Maar de collectieve samenwerking. En of dat nou gaat over wonen of over zorg of over energie. Die is lastig, dus daar zijn we nog niet zo goed in. En dat heeft aandacht nodig. En. Wij zitten vooral aan tafel met Hans en Kast van de afdeling Wonen. Maar het ontwikkelen van een gebied en het uitgeven van een kavel. Dat heeft

▶ 2:36:03repercussies binnen de hele breedte van. Van de organisatie van gemeente Rotterdam. En die mensen bereiken wij niet zomaar. Dus dat. Daar heb je echt. Werkafspraken voor nodig en daar heb je ook zo'n soort ja vertrouwdheid voor nodig. Je moet wennen aan het idee, je moet wennen, je moet het vertrouwen opbouwen dat dit ook goed. Kan gaan. Dus dat is iets wat aandacht nodig heeft. En dan mijn laatste puntje. Ehm,. De kansenkaart. Dat was eigenlijk een beetje een wilde actie en die pakte echt enorm goed uit. En vorige week fluisterde Cas eigenlijk bij in waarom dat was wat er zo belangrijk succesfactor was, namelijk voorspelbaarheid. Want tot nu toe zijn we elkaar van beide kanten een beetje aan het verrassen. Groepen willen iets had. De. Gemeente niet zien aankomen. Ja, de gemeente wil iets, die komt met een kavel of met een pilot. En dat hadden de Rotterdammers dan niet zien aankomen. En die kansen kaart, die maakt dat we

▶ 2:37:04eigenlijk samen werken aan het perspectief. Ik kan nog heel kort iets zeggen over de aanleiding en de werkwijze en de impact. En dan gaat Sanne eigenlijk iets heel leuks doen, namelijk de kaart zelf laten zien. Ik zei al het was een beetje een wilde actie. We zaten. Ik zat met met Willem Louwerse, die ook is meegekomen om eventuele vragen te beantwoorden en Claudia Laarmans zaten we aan tafel bij Catalyst. Natuurlijk. Superleuk hè? We willen jullie helpen! Ooh wat gaaf! Nou wat? Wat hebben jullie nodig? En toen kwam kwamen we met het idee eigenlijk ja, de gemeente is aan het kijken naar plekken, maar we willen eigenlijk zelf ook kijken naar plekken. We willen ook met perspectieven uit de wijk en met andere slimme mensen samen kansen identificeren. Nou, daar kwam het idee dus voor een kansenkaart uit. En wij hebben toen eigenlijk als eerste gelijk contact gezocht met Platform Woonopgave, omdat we wisten dat zij al. Bezig waren met een atlas van mogelijkheden, met het denken in termen van beter benutten. En ik was super blij dat Sanne zei Ja, maar wij vinden

▶ 2:38:06coöperatief juist een superbelangrijk instrument om beter benutten, beter benutten dan ook mogelijk te maken met de mensen samen in de stad. Dus zo gezegd, zo gedaan en zijn we samen op pad gegaan. De werkwijze is echt supersimpel één wijk, één tafel met vijf disciplines. Dus we hebben op 5 juni samen gezeten aan vier wijkstafels, waarbij steeds de wijkbewoners absoluut de hoofdrol speelden. Zij zijn echt de nummer één. We hadden mensen van de gemeente en mensen van de corporaties, ontwerpers en mensen met kennis van coöperatief wonen en ontwikkelen. En in elk gesprek hebben we eigenlijk drie vragen gesteld, namelijk Waarom zou deze wijk dit moeten willen? Dus wat is er aan de hand in de wijk? Wat is de behoefte in de wijk? Voor wie zou je hier coöperatief willen gaan ontwikkelen?. En dan was er natuurlijk hele belangrijke data die Sanne mee kon brengen. Waar zou dat dan kunnen? Waar is al ruimte? Waar is lege ruimte? Waar is dat vastgoed leeg? En dat hebben we gedaan. 5 juni.

▶ 2:39:08We hebben de data samengepakt. Sanne heeft met haar team daar fantastische visualisatie van gemaakt. En op de Rotterdamse Dag voor Wooncorporaties hebben we de kaart aangeboden. En die werd omarmd. En hij prijkt nu op jullie afdeling. Als ik het goed heb begrepen. Dus dat was heel tof,. Dat dat dat dus een stuk is waar we samen eigenlijk aan het kijken zijn naar de stad. En zoals Clemens Mol het ook zei, het is ook een tool om op zoek te gaan naar het coöperatief talent in de buurten. En dat gaat Rotterdam, dat gaat Rocco ook voortzetten. We hebben tot nu toe altijd meetups gehad in Merwede. Vier havens, omdat we daar een fijne host hadden. We hebben een samenwerking met het Keilecollectief, maar naar aanleiding ook van de kavel in Nesselande en de contacten die we daar maakten en naar aanleiding van de Coöperatieve Kansen kaart hebben bedacht dat we Rococo on Tour laten gaan. Dus dat we ook de wijken in gaan en daar eigenlijk informatieavonden willen houden om mensen aan te zetten op coöperatief.

▶ 2:40:11Ehm, en dat was. Mijn laatste slide. Dus dan is het woord aan uh, aan Sanne. Ja, dank u wel. Als u de microfoon uit kan zetten, dan geef ik het woord aan en Sanne gaat gewoon. Ehm. Ja. Wacht even totdat het. Op het scherm. Staat. Yes! Of toch niet?.

▶ 2:41:41Hier. Hij deed het eventjes, maar volgens mij is nu het hele scherm uit. Ja, dat heb ik gedaan omdat je bezig was. Oké,. Ik zet hem weer. Even stil. Nee, dat is niks. Mis. Mee is. Niet te zien. Ja, dit werkt altijd.

▶ 2:43:05De vergadering is geschorst. Commissie. Dus ik stel dan voor ik ga wel gewoon strategie en de presentatie erbij pakken op je scherm. Ik zal iedereen al driftig linkjes openen. Ik denk dat het goed gaat.

▶ 2:44:06Het staat gewoon niet meer wat het is. Ja. Toch is het niet zo. Maar als u bij de presentatie kan aangeven op welke slide u zit, dan kunnen mensen gewoon meekijken. Casper. Oké. Top. Gaat uw gang. Microfoon. Ja, ik ben Sanne van Maanen van Platform Woonopgave. En. Wij denken inderdaad dat coöperaties een hele interessante manier zijn om de wooncrisis te lijf te gaan. En wij hebben samen met de vereniging Delta Metropool een atlas van mogelijkheden gemaakt, die ze ook niet helemaal toelichten, want dat is hier al gebeurd, heb ik begrepen.

▶ 2:45:09Nou, daar blijkt dus uit dat. Moet dit ook nog klikken? Oh wacht, dit wordt ja. Dit kan er niet geklikt worden?. Nee, maar ook full screen niet. Ja. Dan maar een beetje half en dan moeten jullie half maar meekijken, want hier kan ik niet zoveel. Uhm. Nou, wat al bekend is, is dat die potentie is enorm. Dus we hebben hier gekeken, buurtgericht naar eh, de potentie om in te breiden, op te toppen, woningdelen, woningsplitsen en leegstand opvullen. Bij elkaar zou dat 110.000 woningen kunnen zijn. En wat erg belangrijk is, is dat vraagt ook om een andere aanpak. Dus dat vraagt om een andere schaal van ontwikkelen. Dat vraagt wellicht om nieuwe ontwikkelvormen,

▶ 2:46:11waaronder de coöperatie. Dat vraagt om beleidswijzigingen en dat vraagt om andere processen, andere vormen van samenwerken en daarom hebben we deze samen met Catalyst en Rococo gezegd. We moeten er echt een kansenkaart ook bij maken. Dat moet je ook tekenen,. Zodat het inzichtelijk wordt, zodat het bij de gemeente kan hangen, zodat er strategieën aan gekoppeld zijn. Dus dit staat ook in het boek. En zoals Caroline al zei, we hebben inderdaad een werksessie georganiseerd en per buurt aan tafel gezeten met afgezanten van bewonersorganisaties, met de verantwoordelijke stedenbouwkundigen van de gemeente en met mensen van met kennis van CO-ops. En de essentie was daar hoe kan een coöperatie ook iets toevoegen aan de buurt? En ook wellicht opgaves die in de buurt spelen, eh, tegemoetkomen en verlichten? En dat is dus heel erg interessant. Dus een coöperatie kan bijvoorbeeld een positieve impuls geven aan een wijk die een beetje in verval is.

▶ 2:47:12Het kan ook heel erg zorgen voor doorstroming. Dus in Amsterdam heb je de bundel. Die stuurt ook gericht op 50% bewoners uit de omgeving die willen doorstromen. We horen ook heel veel dat jongeren graag in de buurt willen blijven, maar er geen plek voor is. Dus daar kan het ook op gericht worden. Mantelzorg stimuleren. Het zijn natuurlijk veel bredere woonvormen, dus daar kan ook het Friends wonen voor ouderen mantelzorg ook onderdeel van zijn. En een hele interessante werd net ook al een beetje genoemd. Maar. Je zou dus die betaalbaarheid en die diversiteit heb je dan in één pand. Dus bijvoorbeeld in Amsterdam wordt ook wel eens gewerkt met een gemiddelde huur, waardoor je soms iets meer draagkrachtige mensen samen in een woongebouw hebt met mensen die. Die wat minder draagkrachtig zijn. Dus dan heb je in plaats van diversiteit in twee delen van de wijk heb je dat eigenlijk binnen in één gebouw, wat heel positief effect kan hebben. En natuurlijk het versterken van de sociale cohesie. Dit hebben we ook opgenomen, dus als onderdeel van de atlas, dat dit een ontwikkelvorm is die heel erg goed zou kunnen passen bij dat beter benutten.

▶ 2:48:15Wat nog best een. Nou, we weten allemaal de potentie, maar in de praktijk loopt het nog best achter in het halen van die aantallen. Ook erg belangrijk. We hebben daar een diversiteit aan ruimtelijke strategieën, dus misschien krijg je ook een op top kop. Ik sprak daar een keer over met een corporatie directeur die achteraf zei hoorde ik dat nou goed, dat we ook op ons dak een coöperatie zouden kunnen ontwikkelen? En dat vond hij eigenlijk een heel interessant idee. Maar dat zijn ook nieuwe manieren om er over na te denken. En uiteraard is de kleinschalige inbreiding zo op. Die is natuurlijk best wel regulier en misschien heel makkelijk om mee te beginnen. En ook de renovatie koop. Dus dat is eigenlijk het wat nu gebeurt met het Professor Oud blok. Dat is ook een hele interessante van. De corporaties hebben daar gewoon een enorme opgave. Nou, dat zijn die vier wijken dus die ook in het boek staan. Bijvoorbeeld bos, polder tussen dijken. Nou, dat werd al gezegd. Dus dat daar mogelijk een interessante uitwisseling is. Dus het gaat ook over wijkgericht nadenken. Dus wellicht dat de corporatie ergens nieuwbouw kan

▶ 2:49:16plegen waardoor het te renoveren pand coöperatief verkocht kan worden. Dit is al genoemd. Heel interessant voorbeeld Dan toch even. Wat willen wij en van jullie? Nou, het zou natuurlijk interessant zijn. Dat is al genoemd dat de derde bouwstroom echt een serieus onderdeel wordt van de woningbouwproductie. Daar zijn ook in het coalitieakkoord hele hoge ambities over opgenomen. Minstens vier. Er wordt nu gewerkt aan vier concrete locaties. Wij zouden zeggen doe er minstens vier per jaar en ook op de termijn naar acht. We zijn best ambitieus. Amsterdam zegt Wij willen in 2040 10% van de bestaande voorraad coöperatief. Nou ja, als wij misschien dan op 5%. Dat zijn dan achttien 500 woningen. Het verbreden van de coöperatieve kansenkaart, dus meer buurten, het verdiepen. Hoe ga je dat dan aanpakken? Wat voor uitvraag doe je dan? Nou, daarvoor is dus ook nodig. Structurele ambtelijke capaciteit binnen de gemeente en wellicht een duidelijk coöperatie loket dat je ook bewoner ook ergens terecht

▶ 2:50:18kan. Hoe kunnen jullie daarin helpen?. Werd ook al genoemd verankering in het volkshuisvesting programma. Dus maak daar echt een sterk beleid. Coöperaties. Omgevingswet dus verankeren in gebiedsprogramma's, buurtvisies, omgevingsplannen, grondbeleid dus naast de motie die net al genoemd werd. Zorg ook. Dit is dus ook breder voor het beter benutten voor een vaste, lage grondprijs voor grond in de wijken. De reden dat we dit ook hieraan gekoppeld hebben is dat we ook denken hier liggen gewoon heel veel kansen. En dit zijn ook de stukken grond die nog niet hoog op de lijst staan om te verkopen, dus waar nog niet vanuit de gemeente ook een eh eh inkomstenmodel achter zit. Een transparant lage grondprijs voor kleinere kavels. Dus. Dat beter benutten gaat ook over heel veel kleine projecten in plaats van één grote. Dat is wat moeilijker te berekenen in de business case, dus. Daar kan wellicht ook een algemene lage grondprijs, die dus ook ten goede komt voor coöperaties. Het wijkgericht afrekenen, dat gaat over de de uitruil mogelijkheden

▶ 2:51:19binnen wijken. En het denken voorbij het kavelalleen. En dat de kavelprocedure, de uitgifte dus ook echt een stevige borging krijgt in nota grondbeleid. Huisvestingsverordening. Heel interessant om te werken naar bredere definitie voor woningdelen. Dat is in Rotterdam eigenlijk vooral geënt op kamerverhuur en studenten. Je kan heel goed misbruik voorkomen door daar de juiste afmetingen voor private ruimtes of voor collectieve ruimtes aan toe te voegen. En tenslotte een aangepaste parkeernorm ten behoeve van beter benutten en coöperatief wonen. Coöperatief wonen is natuurlijk uitermate geschikt ook voor deelmobiliteit. Voor optoppen we is dit er al, dus misschien ook breder. Eh, voor al het eh. Beter benutten. Er werd nog gevraagd, specifiek naar kansen voor Carnisse. Ik denk dat er al heel veel ook in genoemd is. Maar bijvoorbeeld biedt een enorme kans de coöperaties om ook nieuwe bewoners te mengen met bestaande bewoners, om ook die draagkrachtige bewoners te mengen met minder draagkrachtige bewoners. Om mensen om de de buurtkracht die er is

▶ 2:52:21te gebruiken. En om uiteindelijk de de sociale cohesie, de sociale structuur te versterken. Dat zijn de belangrijkste punten. Dank u wel. U bedankt. Dank allen voor de presentatie. Ik denk dat ik namens iedereen even de dank kan doen, zodat het niet bij elke vraag ook nog kan worden herhaald. Heel uitgebreid en heel fijn. Ik kijk naar de commissie voor vragen. De heer Jasper. Daarna. De heer Budding. Daarna. Ja, dank jullie wel voor de uitgebreide toelichting. Uhm, ik ben benieuwd. We hadden hiervoor. Ik ben even aangenaam, mevrouw Laurens, geloof ik, van Rococo. Die had het over zowat die vijf quotes En één van die quotes was. We worden door de gemeente toch steeds nog steeds vaak gezien als gewoon een ontwikkelaar. Terwijl ik uit uw presentaties. Toch lijkt te proeven dat dat niet zo gezien wordt. Ik ben benieuwd, wat gaat er dan toch mis? Of hoe komt het dat die ervaring.

▶ 2:53:26Ja, dat daar een soort mismatch ontstaat. Budding Ja, dank u wel. Uhm, een vraag aan Hans Holwerda. Uhm, als ik het goed begrepen heb, zeg je D'r is eigenlijk niet zo heel goed uh iets te zeggen over de woonbehoefte voor collectieve woonvormen. Dat varieert van 5% tot 15%. Nou vroeg ik me af of aanbod niet ook vraag creëert. Dus als iets meer zichtbaar wordt, de successen daarvan proof te proeven zijn. Of dat dan ook echt gebeurt? En mijn vraag is eigenlijk richting Amsterdam. Daar hebben ze veel meer dit soort dingen gedaan. Of dat effect daarvan ook te zien is. En dan om een vraag aan mevrouw Loomans. Uhm wat ik. Wat mij. Wat opvallend was in uw verhaal is dat er gezocht wordt naar een balans vanuit de gemeente tussen toetsen op. Zeg maar uitgewerkte ontwerpen en meer visie. En dat u daarin nog zoekende bent. Daar heb ik ook dezelfde vraag van. Amsterdam is al veel verder en ik denk dat ze tegen dezelfde soort problemen aanloopt, dus ik vroeg mij af hoe ze dat daar hebben opgelost. En

▶ 2:54:27tenslotte een vraag aan mevrouw Hoogland. Interessant dat u ook de de de vorige vijf of de vorige vijf pilots hebt ervaren. En ik weet uit de historie van mijn woongemeenschap dat het vormen van een groep heel belangrijk is om een woongroep of een wooncoöperatie te laten slagen en dat het ook heel veel tijd kost. En ik hoor anderen ook zeggen van dat levert spanning op in de snelheid van het proces waar de gemeente in zit, met het uitgeven van kavels en dat soort dingen. Dus ik vroeg mij af of u iets meer kan vertellen over de randvoorwaarden die de. Die van daaruit en vanuit die ervaring gesteld moeten worden aan het proces van de gemeente. Daan. Dank u wel en. Ik weet niet helemaal zeker aan wie ik de vraag moet stellen of die aan mevrouw Hoogland of mevrouw Van Maanen of aan de heer Howell Holwerda moet gaan. Maar ik zit nog even te kauwen op de uitruil. Uh, bij het oud blok eh in de wijk Bospolder tussen dijken. Want ik sta. Ik snap, ehm, ik snap die logica, maar volgens mij zit er ook nog een rekensommetje achter. En volgens mij zit er ook nog Dan denk ik een derde partij achter.

▶ 2:55:29En dat is de gemeente zelf, die dan ook op die manier grond beschikbaar zou moeten moeten stellen elders. Dus ik zit even te kijken waarom die nou in deze casus. Misschien een klein beetje vragen naar de bekende weg, maar waarom die daar nou misgaat? En is dat niet uiteindelijk ook het financiële rekenplaatje, waar er dan toch op de ene manier geld bij moet? Omdat. Om dat te realiseren?. Graag. Want.. Ja. Kijken. Ehm. Allereerst voor. De rol. Daarna denk ik. Ehm. Ja, we hebben nu een handjevol plots die we toe gaan wijzen aan coöperatie coöperatie groepen. Eh, dat zijn alleen plots die al van de gemeente waren, denk ik. Dat is de vraag. Is dat zo? En hoe zijn die plots geselecteerd binnen dan de gemeentelijke gronden? Ehm, kijken we alleen naar eigen grond of ook naar de aankoop van gronden? Als we bijvoorbeeld strategisch zouden willen dat er een coöperatie op een bepaalde plek zich plaatst. En wat zijn bij aankoop van grond dan

▶ 2:56:30eventuele risico's op bezwaren als het zo zou lopen? En ehm, dan vroeg ik me nog af in hoeverre coöperaties anders worden behandeld dan marktpartijen bij het uitschrijven van tenders. Dat. Sluit een beetje aan op eerdere vraag. Ehm, en wat zijn leerpunten voor wat betreft hoe jullie die tenders uitschrijven? Als het doel is om dus meer te standaardiseren of op te schalen, zoals door Roco eerder werd aangehaald in plaats van de in pilotvorm te doen. En dan nog een vraag voor. Mevrouw Hoogland of Van Maanen. Ik weet niet precies waar die het best kan landen bij een van u. We hebben nu een eh, die kansenkaart waar we voor een aantal wijken de kansen uiteen hebben gezet. Ligt het initiatief voor al die kansen bij de gemeente? Of is het ook bijvoorbeeld de bedoeling dat de coöperaties zelf in gesprek gaan met eigenaren en marktpartijen? Van die panden waar ze precies daar naar gekeken? Dat is. Ook van mij.

▶ 2:57:31Ik begreep uit de presentatie dat die. Samenwerking van ehm, van partijen heel belangrijk is, maar dat het ook vooral belangrijk is dat er gemeentelijk echt een trekker op zit. Om dingen bij elkaar te brengen en te coördineren. Dus mijn vraag aan. De heer Holwerda is eigenlijk zo. Of dat hij misschien wat inzicht kan verschaffen uh richting ons als commissie van hoe nauw uh deze club van uh. Uh, waar u dan onderdeel van uitmaakt? Hoe dat nou een beetje in elkaar zit wat betreft hoeveelheid mensen die daar, die werken aan. Om al die locaties van de van van de grond te krijgen. Uhm uhm uh, zitten die onder één wethouder of moet er gebruik gemaakt worden van meerdere? Is er eentje nou echt specifiek van dit punt? Hoeveel mensen zitten erop? Ik wil daar gewoon iets meer gevoel gevoel bij hebben. De Vries. Ja, een klein beetje aanvullend. Op wat de heer Van Van Eijk zegt. Ik denk dat.

▶ 2:58:31Het ook uh voor de de heer. Holwerda is. Hoe ook inderdaad de ambtelijke. Capaciteit. Die nodig is, zich verhoudt tot een regulier. Traject van toevoegen van woningen. Anderen rechtslinks. Nee, dan ga ik eerst naar de beantwoording voor de beantwoording naar het kopje van de mensen van de gemeente. Dus ik kijk even naar de adviseur Holwerda voor. De eerste beantwoording en die komt vast goed verdelen over diens eigen groep. Ja, dit is, uh, Dit vergt altijd even enige oefening, maar uh dit? Uh, ik ga het proberen. Dank je wel. Uhm. Uh. Uh. De eerste vraag ging over van uh,. We worden toch behandeld als uh als uh, gewone ontwikkelaars? Uhm. In principe hebben die ervaring in Rotterdam nog niet, want we we starten daarmee. Ik denk dat uhm, uhm. Claudia Lauwmans dat ook meenam uit de evaluaties van andere gemeenten, dus dat het vooral ook een oproep aan

▶ 2:59:34ons is om de groepen en daar een goede balans in te vinden. Hoe kunnen we groepen voldoende uitdagen? Wat mogen we van ze verwachten? Maar ook wetend dat het geen professionele ontwikkelaars zijn en ze voor het eerst doen. Dus ja. En dat, dat gaan we meemaken. en. Zo. En daar doen we ons best voor. Eh. Dus ik, ik, ik zie dat vooral ook als een oproep van mevrouw Loumans. En dan de heer Buddingh over uh. Ja, wat mij betreft een hele mooie aanvulling aanbod creëert. Vraag. Ik had m zelf ook opgeschreven, ging een beetje snel doorheen, maar volgens mij werkt het zo en dat zien we ook in Amsterdam. Uh, de groepen die er op t begin bij betrokken waren, die en die komen. Nieuwe locaties komen, nieuwe groepen. Dus ik heb begrepen dat er nu ook zo'n zes zeven groepen zijn. Op t moment dat er dan weer nieuwe locaties komen, dan dan komt die aanwas. Die ervaring hebben we nu ook in Nesselande. Dus op het moment dat die locatie bekend werd, we daar naar de naar de buurt gingen ontstond daar ook weer. Dus

▶ 3:00:34volgens mij een hele terechte toevoeging. Uhm. En daar heeft mee te maken eh voorspelbaarheid. Dus op t moment dat wij gaan zeggen ja, we hebben nu deze vier, maar er komen er meer, zal dat ook bijdragen? Uh dan uh. De vraag van uh. De heer Dehaene over t. Professor Oud uh, is daar nog een derde partij? Natuurlijk. Havensteder is daarbij betrokken. Die gaat t verkopen. Uh. Voorwaarde voor de verkoop was ook dat ze op een andere locatie sociale huurwoningen konden terug bouwen. Dat is, uh, dat is onderdeel van de afspraak, dus dat is geregeld. Volgens mij zit t m nu vooral ook in van ja. Uh. Havensteder heeft besloten om het te verkopen. In hoeverre. Is daar op te sturen? Hoe ver wil men sturen of kan er nu nog op gestuurd worden? Uh, om daar uh, een coöperatie, uh uh uhm. Zich te laten vestigen? Uhm ja dat. Volgens mij is dat spannend en dat heeft natuurlijk ook met geld te maken.

▶ 3:01:36Uh, ik, ik denk dat het ook goed is. En t is. T Zou mooi zijn, maar we gaan hier ook van leren voor de volgende keren. Dus wat is er wel nodig en op welk moment moet je dan een knop omzetten of waar? Waar? Waar hebben we rekening mee te houden? Dus eh. Ehm. Ik hoop dat dat voldoende antwoord op je vraag is. Uhm. Me vrouw of man had meerdere vragen. Uhm. Hoe houden wij uh rekening in tenders met uh uh coöperaties en uhm. Uh. Uh uh. Ik dus dus dat D. Dat wordt steeds betere en makkelijker, denk ik. Hoe eerder we dat zullen doen, bijvoorbeeld in de gebiedsontwikkeling Van Schie Haven-Noord, kunnen we aan de voorkant. Daar zitten we nog eerder in het proces om te zeggen ja, een optimale uh uh coöperatie heeft ongeveer deze omvang. Eh.

▶ 3:02:39Dit zouden we dan in de voorwaarden moeten meegeven. En op het moment, en dat is mogelijk. Als wij aan de voorkant zeggen van er moet een coöperatie komen, dat is een voorwaarde. Dan eh dan. Dan kan dat. Dus dan kan ook geen andere partijen daar uh terecht komen. En uhm, de huidige locaties, dat is een jaar of twee terug,. Hebben we bekeken van ja, we zouden verschillende projecten willen starten drie vier projecten Welke locaties is mogelijk, welke kunnen nog omgezet worden? Dit waren veelal kavels die één op één uh op de markt zouden komen. En daarvan is toen gezegd nou, laten we hier proberen om d'r een uh, een coöperatie van te maken. Dus dat is dat is eigenlijk werkende weg. En hoe eerder je in dat proces je je voorwaarden kan meegeven, hoe beter dat uh. Uh kan.. Uhm. Dan de vraag van de heer Van der Eijk eren. Uh, inzicht in uh,. Hoeveel ambtenaren zijn hier nou mee bezig?

▶ 3:03:40Uhm. De betrokken ambtenaren zitten bij verschillende afdelingen, dus uh marketing contracten, uh specialisten is d'rbij betrokken. Inge zit daar uh bij. Nesselande. Uhm. Uh. Vanmiddag NS grondbeleid. Kjeld Postma Uh, zal uh daar ook het woord uh uh nemen? Dus hij is ook betrokken? Nou en? Op t moment dat het project te worden, uh, dan is er een plan team. Dus uh en en dat is een team onder leiding bijvoorbeeld van Nina. En daar zitten allerlei. Dus de stedenbouwers zit mobiliteit. Uhm en. En dat is volgens mij de opgave die we nu hebben van om die. Om die planteams, om van elkaar te leren weten waar we mee bezig zijn,. Waar lopen we tegenaan? En om dat ook zo ver mogelijk te standaardiseren, om dat ook een volgende keer weer te gebruiken. En als u vraagt van ja, hoeveel zijn dat er? Dat. Dat is dus een behoorlijke aanzienlijke groep. De capaciteit. Ja, niemand doet dit de hele dag? Dus dat is uh, dat is de andere kant.

▶ 3:04:45Uh, ik weet niet zeker. Ik hoop dat ik door uh veel van mijn vragen heen ben. Oh ja, anders nog even. Als er straks nog vragen resteren dan uh, komen we daar weer op terug. Maar t ging volgens mij perfect. Dat waren alle vragen over ook richting de gemeente. Nee. Gaat uw gang. Ja. Uhm. Er was nog de vraag over de visie versus t ontwerp. We sturen hier juist op visie, maar dat zijn we niet gewend. Dus wij zijn normaal gesproken in selectieprocedures selecteren wij op ontwerpen, al veel verder uitgewerkt. En we kijken zeker naar Amsterdam hoe ze het daar doen en leren daarvan. Maar je moet het wel vertalen naar je eigen praktijk. En dus inderdaad met dat hele projectteam uitgangspunten formuleren die toetsbaar zijn, maar tegelijkertijd nog op visieniveau. En dat, dat is gewoon oefenen met elkaar. Oké, dan de vragen aan Rococo en. Platform. Woonopgave. Wie begint. Ehm. Nog heel kort. Even over. We worden toch

▶ 3:05:49gezien als ontwikkelaar? Ik denk dat Hans dat heel goed heeft. Beantwoord en dat we daar goed op weg zijn. Vanuit de groepen gezien. De groepen. Die doen dit in hun vrije tijd en die doen dit voor het eerst, dus die hebben vooral tijd nodig. Maar ze hebben ook iets anders nodig en dat is een zekere mate van autonomie. Dus een ontwikkelaar is. U vraagt, wij draaien. Natuurlijk zijn er ook eigenwijze ontwikkelaars. Dat is ook heel leuk. Maar die groep, die brengt zelf hun hun hun leven in. Dus wat Nina net zegt is denk ik een heel mooi voorbeeld daarvan. Van we gaan niet meer, we gaan minder of we gaan niet toetsen op ontwerp, maar wel op visie. Ehm,. Zo'n ontwerp maken is ook heel erg duur en het ligt dan vast en zo. Terwijl je eigenlijk wil selecteren op de visie van de groep, op hoe willen we hier leven en hoe willen we op deze plek leven? Nou, dat soort dingen, dat helpt. Dat helpt echt enorm. En dan? Dan ben je dus inderdaad aan het leren over Oké, hoe verhoud ik me dan tot een tot tot een groep burgers of inwoners? Eh, ik moet

▶ 3:06:52even zoeken. Ehm,. Het vormen van een groep. O ja, de vraag van van meneer Budding ehm, vormen van een groep kost tijd. Dat levert spanning op met de snelheid van het proces dat we gewend zijn. Wat zijn dan de randvoorwaarden die daarin kunnen helpen? Ja, ik vind dat een hele lastige vraag. Ik kan er wel een antwoord op bedenken. Kijk, de de groepsvorming is echt de verantwoording van de groep zelf. Het is echt hun probleem. Rocco gaat er niks in doen en de gemeente gaat er ook niks aan doen. Ja, we gaan een beetje met crowd building en meetups enzo, maar zij moeten dat echt zelf doen. Ehm. Wat dan wel gaat helpen is, is inderdaad ontspanning op die tijd. Dus ehm, Als je langetermijnbeleid hebt en je weet gewoon dat de komende jaren gewoon elk jaar komen er nieuwe kavels, dan heb je tijd voor de groepsvorming en zoiets als de Coöperatieve Kansen kaart. En dan wil ik toch ook nog even een uitstapje maken naar het Professor Blok. Want. Want daar zie je hem dan. Die mensen hebben hun groepsvorming al gehad. Die staan klaar. Die willen dat pand hebben.

▶ 3:07:54Nesselande. Plop. Verrassing. Die groep is nog. Helemaal niet klaar, weet je wel. Dus. Dus dat is dan zo van ja, wat wil je? Wil je dat het lukt? We zijn allemaal best wel we best wel zenuwachtig over. We willen allemaal heel graag dat Nesselande lukt, maar dat weten we dus niet. En van de professor Oud Blok weten we zeker dat het zou gaat lukken. Maar dan mogen we het misschien niet pakken. Dus dat is dan daar. Daar zie je die frictie. Nog even door. Over professor Oud. Want. Want meneer De Haan begon er eh gelukkig ook over. Waar gaat het mis? Volgens ons gaat het nog eigenlijk helemaal niet mis, omdat alle lichten best wel op groen zijn. Dus de gemeente is heel positief. Gemeente wil zelfs ook financieel bijsturen uiteindelijk in de in de realisatiefase mogelijk. We hebben een hele serieuze partner als in. Er staat ook een ontwikkelaar klaar, dus er kan een marktsom geboden worden als Havensteder daar gewoon transparant op kan zijn. Als Havensteder zegt Nee, we willen de hoogste prijs die we kunnen krijgen, dan gaat het hem niet worden. Dus het is het licht voor waar gaat het mis? Ik denk de

▶ 3:08:56moed bij Havensteder om dit aan te gaan. En dat gaat ook over taakopvatting van Havensteder. Wijs nu steeds over jajaja. Als dit geld kost, dan gaat dat ten koste van onze zittende huurders. Ik denk als dit pand nu verkocht wordt aan een willekeurige belegger. Die gaan niet lief zijn voor die huurders, die gaan ze niet betrekken of informeren in de renovatie. En die gaan dus gewoon zorgen dat ze over zeven jaar, als die contractverplichting van de lopende huurcontracten eruit gaat. Dan moeten die huurders waarschijnlijk gewoon plaatsmaken. Dus als als Havensteder een taakopvatting heeft van hé, wij zorgen voor de wijk Botu. Dit past hierin. Dit gaat heel goed zijn voor de mensen die al hier wonen en voor de mensen die hierbij willen wonen. Dan zou ik zeggen dit is dit is gewoon een cadeautje. Maar goed, ik ben niet helemaal neutraal hierin. Had ik nog. Gevraagd naar een vraag eigenlijk?. Volgens mij was die aan Sanne. Ligt het initiatief bij de gemeente of bij de koop

▶ 3:09:58zelf? Eh. Eh, nou ja, het moet natuurlijk nog uitgewerkt worden, dus het is een hele interessante voor de uh uh, interessante vraag voor de een verdieping. Uh. Maar het zou natuurlijk heel interessant zijn als het van meerdere kanten kan komen en dat er waarschijnlijk wel een regierol is bij de gemeente, maar dat een buurt zelf met een initiatief kan komen dat een groep die waarschijnlijk al deels dan een binding heeft met die buurt, met een initiatief kan wonen, komen Dat er dan ook een plek is waar ze terecht kunnen En dat het ook andersom kan dus. En dat is denk ik ook het hele idee geweest dat we in het begin direct hebben samengezeten met die buurtorganisaties, stedenbouwkundigen van de gemeente en de coöperatieve krachten. Dus ehm. Dat lijkt me een interessante verder uit te werken. En dat het uiteindelijk van meerdere kanten kan komen. Als dat je vraag voldoende. Oké, ik kijk even of er nog vragen resteren. Da's één

▶ 3:10:58andere. Nee. Oké. Maandag avond. Eh, ik had nog een openstaande vraag voor de heer Holwerda. Ehm,. Misschien heb ik die gemist, maar kijken we alleen eh, naar de eigen grond van de gemeente of ook naar de aankoop van grond? En wat zijn bij aankoop van grond ten behoeve van een woningcorporatie de risico's op bezwaren die daarbij spelen?. De. De. De vraag over de aankoop van grond die. Die moet ik even laten voor wat het is. Misschien kan die vanmiddag ook nog uh gesteld worden. Uhm, het is wel zo dat bijvoorbeeld eh gebiedsontwikkeling waterkant eh, dat dat we daar meegeven, bijvoorbeeld in de stedenbouwkundige plannen om daar uh ruimte te maken voor collectief coöperatief wonen. Uh. En dat is niet allemaal grond van ons dus. Dus in die zin is er ruimte om ook eh, als de grond niet van ons is. En dat geldt ook

▶ 3:12:02straks voor bestaande. Eh eh panden. Dat dat daar natuurlijk ruimte is voor coöperatief wonen. Uh. Ja. Vaak is het uh, dat is geen risico denk ik. Maar dat je dan minder kan sturen als gemeente, dat is, dat is de andere kant. Ehm,. Ik. Ik had nog één vraag, andere vragen laten liggen van de heer De Vries. Om nog even die capaciteit te vergelijken met reguliere projecten. Eh, nou ja, dat is met alle nieuwe dingen die je in het leven doet dus ook hiervoor. Eh,. Als je iets voor het eerst doet, dan kost dat meer tijd. Dus dat en de hoop en de verwachting is wel dat je, als je dit vaker doet, dat we standaard documenten hebben. Dat we overeenkomsten hebben die geënt zijn op coöperatief wonen. Dat dat steeds. Eh, makkelijker en sneller kan gaan. Eh. Neemt niet weg dat ik denk dat er altijd wel wat meer inzet van eh, van het ambtelijk apparaat nodig is. Dat leert Amsterdam ook wel.

▶ 3:13:03Dat waren dan alle vragen. Dus dank aan de insprekers, aan alle insprekers die ook nog zitten en de mensen die hebben meegeluisterd. Uhm, dan kunnen jullie even blijven zitten terwijl ik aan het afronden ben, dus dat scheelt wat chaos denk ik. Uhm, ik wil de commissie even. Vragen hoe het uhm vervolg zal zijn. Want u heeft aangegeven naar de technische sessie te kijken of er een reactie van de wethouder gewenst is. Vooraf voorafgaande aan de bespreking in de commissie, is dat nog steeds gewenst. Van Beek Uhm ja, ik heb daar even wat tijd voor nodig. Kan ik daarop terugkomen?. Ja, dat kan in de PW. De vergadering na het reces. Goed. Oké, dan sluit ik de eerste technische sessie van vandaag en schors de vergadering voor een lunch. Het is nu. Voorzitter. Ik heb nog één één. Mag ik nog één dingetje zeggen?. Natuurlijk. Uhm. Ik heb eigenlijk. Je mag natuurlijk nooit ambtenaren of commissieleden of zo om te koken, maar omkopen. Maar ik dacht ik doe toch een soort

▶ 3:14:06poging. Dus ik heb gisteren nog. Er is dit jaar een nieuw boek uitgekomen van Mark Cums en Carolien Koopman, met echt super mooie voorbeelden in Nederland en in Duitsland van wooncoöperaties met een prachtige analyse op ontwerp, maar ook de ontstaan staat er in beschreven. Echt super tof! Dus ik dacht wie van u vindt het leuk om van Rococo zo'n boek cadeau te krijgen?. Ik denk. Dat Kevin. Iedereen dat heel erg fijn zou vinden, dus ik weet niet hoeveel hij er bij heeft. En anders kunnen we. Precies. We kunnen ook altijd nog rouleren onder elkaar. Ja hè? Ja. Uhm. Ik ga ervan uit dat jullie zelf ervoor zorgen dat ie gerouteerd wordt. Ja. We schorsen tot 1.00u. De vergadering is geschorst.

▶ 3:48:20De vergadering gaat beginnen. Oké, we zijn weer terug. Welkom allemaal. Ik open hierbij deze technische sessie over grondbeleid en grondexploitaties. In deze sessie wordt met betrekking tot het Rotterdamse grondbeleid onder andere besproken hoe de gemeente de regie voert op het grondbeleid. Bij het deel over de grondexploitaties wordt een toelichting gegeven op de systematiek van de grondexploitaties, en dit ter voorbereiding op de behandeling van diverse grondexploitaties die later dit jaar in de raad zullen komen. En ik verwelkom de volgende sprekers. Begin het met. Doe dan de zoethoutadviseur. Grond gebieds exploitatiedeel Grondbeleid Kjeld Postma, adviseur gebieds exploitatiedeel grondbeleid Rob Sunderman, teamleider planeconomie deel grondexploitatie en Edward Walther, Afdelingshoofd Exploitatie Algemeen. Van 1 tot 2 doen we het deel grondbeleid van 2 tot 3 doen. Met deel grondexploitaties en vraag en antwoord doen we na ieder deel. Dan begin ik met het woord te

▶ 3:49:23geven aan Roeland Zoethout voor de eerste presentatie. Dank u wel. En ik pik hem nog even over, want. Ik was al goed gezind. Geïntroduceerd Edward Walter, afdelingshoofd gebieds excitatie van de gemeente Rotterdam. En bij mij, eh eh, wordt de coördinatie op alle grondexitaties verzorgd. En ook het grondbeleid valt onder mijn hoede. En daar heb ik hele fijne collega's voor die dat allemaal regelen. Die werden net ook al geïntroduceerd en wij zijn. Eerder dit jaar ben ik ook al in deze commissie geweest. En toen ging het onder andere over het Bro, het besluitvormingsmodel. En toen hebben we aan het einde heel kort even stilgestaan bij de grondtekst aties. Toen heeft u ook zo'n mooi boekje gekregen en ik hoorde dat die al eh breder uh gebruikt wordt. En iedereen zei die heb ik al, die ken ik al en die ligt naast mijn bed of onder mijn kussen. Ik weet waar het uh uh waar ik moet vinden. Dus hartstikke goed. En vandaag? Fijn dat we de gelegenheid krijgen om in een technische sessie wat uitgebreider bij stil te staan. En we doen dat inderdaad in twee delen. En

▶ 3:50:25het eerste deel zal worden verzorgd door Roeland en Kjeld. En dat gaat over het grondbeleid en het tweede deel door Rob zonder man over de grondexploitaties. En ik kijk ook even naar de voorzitter, maar ik denk dat het handig is dat we eerst de presentatie helemaal doen en dan de vragen,. Want anders denk ik dat we blijven hangen en dan kijken we niet helemaal erdoorheen. Ja, we doen dus eerst het eerste deel met alle presentaties. Dan vragen antwoordt dan Tweede deel vraag Antwoord. Heel mooi. Oké. Dus dank, dank en ja. Veel leerplezier Vandaag. Zal ik het woord dan aan uw handen zoethout geven. Gaat uw gang. Of ook niet? Ja, we moeten weer wat beter doorgeven. Wie begint. Gaat uw gang. Ja, mijn naam is Kjell Postma. Ik neem het eerste deel voor mijn rekening. Hier nog op het scherm ook de agenda voor vanmiddag. We zeiden net al bestaat uit twee delen. We hadden van tevoren ook 111 vraag van jullie meegekregen, waar we ook onze agenda op gebaseerd hebben. En dat is hoe kun je als gemeente meer actieve regie voeren met je grondbeleid en daar nog wat aanvullende vragen op? Nou, die hebben we geprobeerd te verwerken in de de verschillende onderdelen van de agenda. Dus daar

▶ 3:51:27gaan we nu stapsgewijs doorheen. Allereerst grondbeleid in het algemeen. En hoe sluit dit aan op de omgevingsvisie en de ambities die we hebben gesteld als gemeente? Het grondbeleid draagt bij aan goede groei, maar vooral door het faciliteren van de omgevingsvisie en andere beleidskaders. In die zin is je grondbeleid ook een beetje atypisch. Je zou het ook beleidsarm beleid kunnen noemen, want het is veel meer een een, een middel of een verzameling van instrumenten. En het heeft niet echt eigen doelen op zichzelf. Het is vooral een instrument om andere doelen te bereiken. Nou, de instrumenten die er in beschreven staan zijn bijvoorbeeld verwerving, uitgifte, contractbeheer, kostenverhaal en grondexploitaties. En die zullen we dadelijk allemaal 0.59u verder uitstippelen. Aanstippen. Een andere vraag was welke ontwikkelingen hebben impact op het voeren van je grondbeleid? Nou, de grootste ontwikkelingen op dit moment zijn tekort aan betaalbare woningen. Maar ook de verduurzamingsopgave. Heel recent natuurlijk ook weer hogere inflatie en stijgende rentes. Maar ook dat het Rijk een steeds actievere rol neemt in de woningbouwproductie van van Nederland.

▶ 3:52:30Je ziet over het algemeen dat de complexiteit toeneemt. En daarop kan je anticiperen. Met je grondbeleid. Zet je bepaalde instrumenten wel of niet in. Hangt ook heel erg af van de markt of ze het wel lief oppakken of het rijk kan helpen of niet. Dus daar gaan we dadelijk ook nog wat verder de diepte op in. Allereerst ons grondbeleid noemen we situationeel. Dat betekent dat of je een actieve of faciliterende rol pakt dat afhankelijk is van de situatie,. Ook van de ambities die je hebt of de grondposities die je hebt, die zijn bepalend voor het instrument wat je in wilt zetten. De groene pijl op het scherm zou je ook kunnen zien als een schaal, dus je hoeft niet te kiezen tussen of actief of faciliterend, maar je kan ook een combinatie van maken. En onder actief grondbeleid verstaan we verwerving, grond uitgifte en grondexploitaties. En dat is dus dat de gemeente de grond verwerft of al in bezit heeft, die bouwrijp maakt en die verkoopt of uitgeeft in erfpacht. Het grote voordeel daarvan is dat je volop regie hebt op de kaders die je aan de

▶ 3:53:31voorkant meegeeft voor wat er gebouwd mag worden. En je bent ook heel erg bepalend voor de snelheid die er gemaakt wordt. Je bent niet afhankelijk van een ander om te bepalen wanneer er gestart wordt met een ontwikkeling of niet. Het nadeel is wel dat het een grote kapitaalbeslag legt. Als de markt tegenzit, loop je ook een hoger financieel risico. Dat is ook de gevolgen voor je begroting. Faciliterend grondbeleid gaat dus over grond in handen van derden. Dan is ook de derde de de initiatiefnemer en niet per se de gemeente. Dan hebben we het over contractbeheer, Beheerkosten verhaal En dat land ook weer een anterieure overeenkomst. Dat is ook wel iets wat jullie regelmatig voorbij horen komen waarschijnlijk. Dan heb je dus minder regie dan bij gronduitgifte. Maar je hebt nog wel kaders die je mee kan geven via je omgevingsvisie. En waar we in Rotterdam nog redelijk uniek in zijn, is hoe wij privaatrechtelijk bepalingen opnemen in onze aktes. En daar komen we zo verder op terug bij je contractbeheer. Maar we zijn dus vooral dan bezig met het faciliteren van een ander en ook onze kosten te verhalen die door de ander eigenlijk ook veroorzaakt worden voor de dienst Bouw Ontwikkeling.

▶ 3:54:32Nou loop je als gemeente minder risico, maar heb je dus ook minder sturing. Dus eigenlijk net het tegenovergestelde van van een gronduitgifte. Nou, hoe zou je actieve faciliterend meer grond beschikbaar kunnen maken om te bouwen? Nou, het kan met beide instrumenten. Je kan natuurlijk heel veel grond verwerven, heel veel grond uitgeven met misschien niet heel veel ambities, zodat er heel snel gebouwd wordt. Dat is een manier om snel woning te bouwen. Maar ook als je geen grond in bezit hebt, zou je ook bijvoorbeeld de kaders, je omgevingsvisie of omgevingsplannen wat kunnen verruimen. Bijvoorbeeld in het centrum is daar een voorbeeld van. Daar hebben we best wel ruime omgevingsplannen, maar daar zie je dat bijvoorbeeld hotelbeleid hebben dat we liever toerisme spreiden over de stad. Maar in het omgevingsplan, het centrum, zijn hotelontwikkelingen wel mogelijk, Dus dan heb je misschien wel meer ontwikkelingen mogelijk gemaakt, maar heb je toch weer een beetje sturing ingeleverd als als gemeente. Dus dat is iedere keer het dilemma tussen hoeveel regie wil je en hoeveel snelheid wil je? En dat speelt zowel bij actief als als faciliterend grondbeleid.

▶ 3:55:34Dan hoe zien onze gemeentelijke grondposities eruit en wat zou het betekenen als we deze uit zouden breiden? In het verleden hadden we allerlei uitleglocaties. Ik ga een beetje heen en weer tussen de volgende slide en deze bijvoorbeeld. Links bovenin zie je gezondheid nog Park Zestienhoven of bijvoorbeeld Nesselande wat recenter. Ja, dat soort locaties, dat hebben we niet meer. We moeten het nu veel meer hebben van de vrijkomende haven en industriegebieden. Bijvoorbeeld links onderin het plaatje de oude remise tussen Afrikaanderwijk en Feijenoord, waar nu de laan op Zuid loopt en Parkstad is gebouwd. Maar ook rechts op dat plaatje zie je nog de spoorweghaven, die deels gedempt is en linksboven in het plaatje de Rijnhaven die nu gedempt is. Dat zijn natuurlijk hele sprekende voorbeelden van hoe wij als gemeente onze grondpositie hebben hebben uitgebreid. Tegenwoordig zie je dat onze posities wel steeds kleiner worden en meer verspreid zijn over de stad. Daar kunnen soms wel hele mooie ontwikkelingen plaatsvinden. Bijvoorbeeld het plaatje rechts bovenin. Dat was een hoekje openbare ruimte naast het Alexandrium. Daar is vrij recent de Grote Beer als project gebouwd. Bijna

▶ 3:56:36200 woningen in het middensegment. Maar dat soort laaghangend fruit is er inmiddels wel een beetje uit. Veel van de bestaande grondposities zijn ook al in gebruik voor tijdelijk ander gebruik of zijn bijvoorbeeld milieubelast. Dus ze zijn toch niet meer zo makkelijk tot ontwikkeling te brengen zoals we het in het verleden zagen?. Nee, je kan het dus proberen om je ambities uh te realiseren. Op grond van anderen heb je minder regie. Uh. Wil je grond op je eigen of ambities op je eigen grond uh uh realiseren? Dan zou je dus ook kunnen gaan verwerven en dus je posities gaan vergroten. Dat doe je bijvoorbeeld om in te grijpen bij misstanden op de woningmarkt. Rechtsboven in het voorbeeld van Carnisse, waar natuurlijk veel verworven is. Maar het kan ook voor andere opgaven, zoals het bevorderen van sport. Als een sportaccommodatie zelf niet meer uit de beheerskosten komt, dan kunnen wij als gemeente zo'n locatie verwerven. Of wat recenter. Een voorbeeld rechtsonder in de verwerving van de steigers kerk voor een nieuw stadsmuseum. Ook op die manier kan je je verwervingsinstrument inzetten om maatschappelijke doelen te bereiken.

▶ 3:57:37Je doet het dus ook vooral als gemeente dat je instapt als het de markt niet lukt om een van je ambities te realiseren. Nou, daar hebben we dus verschillende. Instrumenten voor. Het eerste uitgangspunt van verwerving is altijd minder leuk. Dat betekent in goed overleg en voor een marktconforme prijs. Tegelijkertijd zou je dan ook al een voorkeursrecht kunnen vestigen,. Zodat de eigenaar ook de het eigendom als eerste aan de gemeente moet aanbieden. Ook om te voorkomen dat er speculatie plaatsvindt of de prijzen opgedreven worden. En kom je er niet minder leuk uit, ook niet onder je voorkeursrecht, dan zou je nog het onteigeningsinstrument in kunnen zetten. Dat is natuurlijk vrij ingrijpend. Vraagt ook een raadsbesluit. Voorkeursrecht trouwens ook, en dat zien we nu maar ongeveer twee van de honderd verwerkingen langskomen. Maar dat instrument hebben we als gemeente. Dat is natuurlijk ook vrij uniek. Eh, nou weer een beetje de rode draad. Meer grondposities betekent meer sturingsmogelijkheden, maar dus ook weer meer risico's. Je hebt natuurlijk ook beheerkosten aan hetgeen wat je verwerft. Het kan ook een tijd leeg staan voordat we tot ontwikkeling kunnen brengen. Dat

▶ 3:58:39is ook niet altijd goed voor de beeldvorming. En de markt kan op een later moment ook weer tegenzitten, waardoor het misschien moeilijker is om wat je verworven hebt af te zetten, waardoor je er een verlies op leidt. Op dat laatste is het Rijk nog aan het onderzoeken of ze ons, de gemeentes, daarbij kunnen helpen. Het is even de vraag, omdat het meer een soort van leningen stelsel lijkt te worden of Rotterdam er ook echt bij geholpen is. Maar dat soort opties, die zijn er ook. Dan grond uitgifte. Ja, goedemiddag. Dan neem ik het stokje over van Kjeld. Eh. Hij heeft al even toegelicht van wat is nou het verschil tussen faciliterend en actief grondbeleid en wat dieper ingaan op verwerving en vanuit grondbezit door verwerving of omdat we de locatie al hadden dan wel demping? Wat? Van oude havens hebben we eigenlijk ook een heel goed middel sturingsmiddel? Eh, eh, op het halen van een beleidsdoelstelling van de gemeente door gronduitgifte? Ehm, wat is gronduitgifte? Dat is eigenlijk verkoop van grond en

▶ 3:59:42dat doen wij door eigenlijk uitgifte in eigendom dan wel uitgifte in erfpacht. Eh Afhankelijk van. De functie waarvoor wij het uitgeven. Dat hebben we ook vastgelegd in ons grondbeleid en bijvoorbeeld. Erfpacht, wat zij in erfpacht uitgeven of eeuwigdurende erfpacht is. En. Dat is maatschappelijke voorzieningen, sociale huurwoningen,. Bedrijven op bedrijventerreinen en. Ook wel tijdelijke functies zoals kiosken. Nou eh, zoals Kjeld het ook al zei bij grondbezit en gronduitgifte hebben we eigenlijk de beste mogelijkheden om te sturen. Omdat je dan zowel kan kiezen op welk programma je wil, welke kwaliteitseisen je wil. Je kunt eigenlijk invloed uitoefenen op de marktpartij en op de planning het tempo bepalen. Dus je hebt eigenlijk heel wat in handen. En dan is het natuurlijk wel zo. Afhankelijk van waar je in het proces zit van uitgifte, waar je de beste mogelijkheden hebt om te sturen. En dat is

▶ 4:00:46altijd aan het begin als je je kaders vaststelt. Dus één kant hebben we de publiekrechtelijke kaders. Omgevingsplan, omgevingsvisie mee te beginnen en uiteindelijk. Ook verordeningen. Maar bij gronduitgifte kijken we ook vooral naar de privaatrechtelijke kaders. En dan moet je denken aan de Bro documenten die al eerder hier langs zijn geweest, zoals. Een gebieds ambitie document, een masterplan of een nota van uitgangspunten. Daarin leg je eigenlijk heel goed je doelstellingen vast voor de stad en ook wat meer specifiek voor het gebied, de gebiedsontwikkeling of het project. Daarnaast heb je natuurlijk ook sturing in het kiezen van de partij, want de partij is nog niet rond, is nog van ons. En dat doen we door meestal door een tenders selectieprocedure te organiseren, waarbij we partijen kiezen. Op basis van vooraf bekendgemaakte criteria. En die criteria gaan

▶ 4:01:46dan weer over je beleidsdoelstellingen, kwaliteit, prijs en duurzaamheid. Tempo.. En. Daar zit natuurlijk ook een mogelijkheid in. En als je dan uiteindelijk hebt gekozen voor de partij die het beste past bij die plek, die de beste. Aanbieding heeft gedaan van prijs en kwaliteit, dan ga je daar een ontwikkelings overheeft eh overeenkomst mee aan waarin we weer al die zaken vastleggen met elkaar. Nou eh. De volgende stap is dan. Eh, dat de marktpartij die zijn plan uitwerkt volgens de kaders en dat zij ondertussen bouwrijp maken en dat marktpartij de omgevingsvergunning aanvraagt op basis van de zijn uitgewerkte ontwerp. En dan eh geven we uiteindelijk, of nee, dan leggen we dat uiteindelijk vast in de koopovereenkomst waar we al die voorwaarden weer vastleggen en

▶ 4:02:47om dan vervolgens over te gaan tot de levering van de grond. Levering van de grond. Dat betekent dat we de contracten tekenen bij de notaris en ehm. Vervolgens nemen we die contracten nog in contractbeheer, maar daar kom ik later op terug. Na eerst is het natuurlijk belangrijk om elk onderdeel van de grond uitgifte is eigenlijk de grond prijsbepaling. En daar hebben we ook een vraag over gekregen vooraf van hoe werkt dat nou? Hoe bepalen we nou eigenlijk de grondwaarde?. Dat is de volgende sheet. Hmmm. Nou een eh. Voor de meeste functies hanteren we eigenlijk een residuele grondwaarde berekening. Eh. Grondwaarde methode. Eh met een minimum prijs. Per functie. Ehm. Daarnaast hebben wij ook vaste prijzen voor sociaal sociale huurwoningen en maatschappelijke

▶ 4:03:49voorzieningen. Hmmm. En dan maar even op die laatste terug te komen. Ehm, die eh vaste prijzen, die leggen we ook vast in de grondprijzen. Brief Grondprijzen brief hebben we eigenlijk net laten vaststellen door het college. En die komt ook straks bij jullie weer voorbij op 28 oktober bij de behandeling van de begroting. En dat is dus de prijsbrief waar we niet alleen die vaste prijzen vastleggen, maar ook het grondprijs beleid in vastleggen. Waaronder bijvoorbeeld hoe werkt nou die residuele grondwaarde methode en wanneer passen we die toe?. Ehm,. Nou, wat houdt eigenlijk die reserve grondwaarde methode in? Dat is eigenlijk het middelste plaatje, schematisch weergegeven. Eh, wat we doen. Wij hebben eigenlijk functioneel grondbeleid of grondprijs beleid, dus dat betekent dat we per functie kijken naar de verwachte opbrengsten. Dus bij. En daar trekken we de verwachte kosten van af. En wat overblijft is het residu, dus de

▶ 4:04:52grondwaarde of grondprijs. Ehm, wat is dan? Even een voorbeeld. De verwachte opbrengst is bijvoorbeeld de vrij opnameprijs van de koopwoning. Daar trekken we alle kosten vanaf die de ontwikkelaar moet maken om die woning te realiseren. Denk aan bouwkosten, bijkomende kosten, winst en risico en eh.. Dan blijft er over dus de grondprijs.. Ehm, dan is het wel zo. Dan die grondprijs. Die brengen we vervolgens in rekening. Dat doen we overigens voor alle functies. Die brengen we dan in rekening. Maar dan is wel op het moment dat die grondprijs hoger is dan onze minimum grondprijs die wij hebben voor die functie, als die lager uitkomt door die residuele berekening. Misschien zei ik dat net al. Dan hanteren we de minimumprijs. Als die hoger uitkomt, dan hanteren we de residuele grondprijs.. Mmm.

▶ 4:05:53Even kijken eh, daar moet ik bij zeggen dat wij niet zelf deze opbrengst en kosten inschatten, maar dat wij dit laten doen door een onafhankelijke taxateur. Want we vinden het natuurlijk belangrijk dat we ook marktconforme prijzen realiseren. Eh. En eh ja, eigenlijk ook om te voldoen dat we niet aan ongeoorloofde staatssteun. Eh. Ja, dat we daar niet aan toe komen. Hmmm. Waar zit dan hè? Om weer terug te komen op de reggy vraag waar zit dan de regiemogelijkheid bij die grond? Prijsbepaling? Nou, er zijn een paar knoppen waar we aan kunnen draaien en er zijn ook een hele hoop knoppen waar we niet aan kunnen draaien, want marktomstandigheden. Stijgende prijzen. Netcongestie. Ja, daar hebben we natuurlijk heel heel geen of beperkt invloed op. Maar als gemeente hebben we wel invloed op eh,. Eigenlijk de opbrengst en dan met name op het programma. Dus als wij vragen om een programma met.

▶ 4:06:55Veel betaalbare functies, maatschappelijke voorzieningen, betaalbare bedrijfsruimte, dan zijn uiteraard de verwachte opbrengsten lager. En dat heeft meteen invloed op het residu, waardoor de grondprijs ook lager wordt. Eh, dus daar zit van eigenlijk invloed op het programma. Want dat is iets wat wij meegeven aan de ontwikkelaar. En de andere kant is hebben ook invloed op de kosten. Althans op een deel van de kosten. En dat is eigenlijk met name op het gebied van waar stellen wij kwaliteitseisen? Dus dat kan zijn waar stellen wij. Vragen wij bijvoorbeeld om. Hoge plinten of ehm, een parkeeroplossing onder de grond in relatie tot hoogbouw. En dat. Dat zijn natuurlijk kostprijzen, drijvende effecten en die zie je door onze residuele grondprijs berekening. En werkt die door in het residu? En dat brengt ook weer meteen een dilemma aan het licht van ja, eh, we. We hebben als

▶ 4:07:58gemeente uiteraard hoge ambities. We willen een mooi programma realiseren en hoge kwaliteit. Eh alleen direct gekoppeld is aan de financiële haalbaarheid van projecten. Dus dat brengt wel een dilemma met zich mee. Mmm. Misschien eh, ja, we hebben ook een. Misschien dat ik die best de vraag hierbij kan opnemen. We hebben ook een vraag gehad over hoe kun je nou sturen op betaalbaarheid van woningen met grondbeleid. Ehm. Die sturing zit met name in die vaste grondprijs die ik noem. We hebben een vaste, lage grondprijs, eh,. Voor eh sociale huurwoningen en eh daarmee eh. Eh. Eh ja, eh bij eigenlijk invloed op de betaalbaarheid Voor een klein deel.

▶ 4:08:58Ja. Tot zover even de grond, eh, waardebepaling. Ehm, nu wil ik eigenlijk naar de volgende stap. En dat is contractbeheer. Want na uitgifte. Eh na uitgifte ligt alles vast in eh contracten en die blijven in beheer. En dat is daar staan onze voorwaarden in die we gesteld hebben. Die blijven dus doorwerken, Voortdurend. En dat is niet alleen zo bij erfpacht, dat ze soms mensen nog wel eens denken, maar ook bij eigendom. Ook bij eigendomsakte leggen we die voorwaarden vast. Nou, wat betekent dat dus? Dat wij zeker ook regie houden, omdat zij die afspraken daar kunnen toezien op naleving van die afspraken. Een goed voorbeeld daarbij is dat wij. Stel, we hebben woningen in de middenhuur. Er zit een termijn aan van vijftien jaar om het. Om dat in die. En om dat in het segment te houden. Dan.

▶ 4:10:01Hebben we bijvoorbeeld de jaarlijkse controle op die woningen van. Zitten die nog in dat segment?. Dat is een manier. We hebben ook toestemmingsverzoeken te beoordelen. Dat betekent eh. Als een initiatiefnemer, dus eigenlijk een eigenaar of een erfpacht, er iets anders wil met zijn grond of met het. Hij wil bijvoorbeeld uitbreiden. Hij wil zijn pand transformeren of de grond splitsen. Het kan ook zijn dat hij het wil verhuren of overdragen. Er zijn allerlei manieren waarbij je misschien een aanpassing of de initiatiefnemer een aanpassing zou willen, en waarop wij dan nog de mogelijkheid hebben om invloed uit te oefenen. En dat doen wij eigenlijk door te toetsen. Uiteraard eerst aan de akte en de algemene voorwaarden zelf. Die zijn of die we hebben afgesproken. Maar we kijken ook naar het omgevingsplan. Wat is daarin afgesproken? En eh, ook van wat zijn eigenlijk onze beleidsdoelstellingen voor dat gebied of voor dat project

▶ 4:11:03specifiek? Eh, daar kijken we ook naar van Past het daarbinnen? En uiteraard ook aan wet en regelgeving. En eh zijn ook de algemene beginselen van behoorlijk eh bestuur van toepassing?. En eh. Dat betekent ook ehm,. Dat we. Dat het eigenlijk heel belangrijk wordt om die beleidsdoelstellingen goed vastgelegd hebben in eh,. In kaders. Eh. Want daardoor wordt de contractuele borging eigenlijk groter. En. Want ook echt die kaders. Kijk, we hebben het nu in de akte staan. We hebben die kaders nodig om het aan te toetsen. Want die vormen eigenlijk de basis voor privaatrechtelijke sturing. En die is ook steeds belangrijker omdat, zoals Kjeld ook al vertelde ons grondbezit neemt af. Dat is steeds meer ontwikkelingen op grond van derden. Hmmm, nog één dingetje wat ik nog had willen noemen. Anders doe ik alsnog eh,

▶ 4:12:04ontheffing, uh vergoeding. Da's ook wel een thema eh, waar jullie eh. Waarschijnlijk langs zien komen. Eh. Dus als wij ook ehm, ontwikkelingen langs krijgen die gaan over uitbreiden van vastgoed of eh, transformeren, dan eh is het zo als daar een meerwaarde ontstaat voor de eigenaar of eigen erfpachter, dan kunnen wij daar financiële voorwaarden aan verbinden en dat is in de vorm van ontheffing svergoeding. Ehm, dan. Heb ik nu eigenlijk de mogelijkheden binnen contractbeheer besproken. Voor aanvullende. Maar we hebben nog meer aanvullende sturingsmiddelen bij Eh ontwikkeling op grond van derden. En dat is kostenverhaal. En daarbij neemt eh Kjeld het stokje weer over. Yes! Dus een ander faciliterend beleidsinstrument is het kostenverhaal. Eh, Dat pas je dus toe bij

▶ 4:13:07grond en eigendom van derden. Daar ligt de regie. Bij de initiatiefnemer hebben wij als gemeente dus minder regie. Eh,. Eh. En als het een initiatief alleen maar of in het omgevingsplan past, dan hebben we helemaal weinig regie. Want dan zijn we alleen maar vergunningen aan het toetsen. Als initiatief niet in het omgevingsplan Pas dan kunnen we nog wel kaders meegeven en moet bijvoorbeeld het omgevingsplan wijzigen. En om dat te doen gaan we dan ook een ambitiedocument opstellen of een NVU. En maken we dus ook allemaal kosten als gemeente. En die zijn we verplicht onder de Omgevingswet om te verhalen op de initiatiefnemer. Dat konden dus kosten zijn voor uren, maar bijvoorbeeld ook kosten voor ingrepen in de openbare ruimte. Als we bijvoorbeeld een weg moeten verleggen of openbaar groen weer moeten terug aanleggen nadat het. Beschadigd is, gaat tijdens de bouw al dat soort kosten die veroorzaakt worden door de initiatiefnemer. Die verhalen we bij hem. Dan hebben we twee manieren om dat te doen. Dat kan privaatrechtelijk via een anterieure overeenkomst, een soort van contract of publiekrechtelijke met kosten verhaalsregels in je omgevingsplan. Je ziet dat in negen van de tien

▶ 4:14:09gevallen in heel Nederland, dus niet alleen in Rotterdam eigenlijk. Gemeentes. De kosten privaatrechtelijk verhalen, omdat je dan ook contractsvrijheid hebt en vrij bent om allerlei afspraken te maken met die initiatiefnemer. Als je het vastlegt in je omgevingsplan en je wijkt daarvan af. Dan moet je weer een omgevingsplan wijziging doorlopen en dat is veel ingewikkelder. Dus daar blijven we eigenlijk liever van weg. Al zijn we wel ook aan het onderzoeken in Rotterdam of het op sommige plekken toch niet misschien handig is, waar we heel weinig grondbezit hebben. Nou, Koster kent ook nog twee verschillende instrumenten op zichzelf, namelijk het verplichten met een oorzakelijk verband. Dus die weg die verlegd moet worden of het groen wat aangepast moet worden. Dingen die echt door die ontwikkeling veroorzaakt worden, dat is vaak op een veel lager schaalniveau. Dat gebeurt in dezelfde straat of een rotonde om de hoek, die aangepast moet worden omdat er meer verkeer naar die locatie toe getrokken wordt. Ehm, nou, die kosten zijn allemaal verplicht om in rekening te brengen als gemeente. Wat we niet verplicht zijn. Dat heet financiële bijdrage onder de Omgevingswet. Die is facultatief en die is veel meer ingestoken op het realiseren van meer ruimtelijke kwaliteit. En dan

▶ 4:15:12heb je het bijvoorbeeld over regionale infrastructuur voor een fietspad, of bijvoorbeeld de stadsprojecten met het Hofplein en de Rijnhaven. Dat zijn investeringen die we doen als gemeente. Die kunnen we niet toerekenen aan één project. Die worden niet veroorzaakt door één project. Maar andere projecten profiteren daar wel van. Dus je zou ook heb je. Als je meer regie wilt als gemeente, zou je ook zo'n financiële bijdrage kunnen gaan vragen aan initiatiefnemers, zodat je ook iets meer van die kosten die je kwijt bent aan de investeringen in de stad, weer deels gedekt hebt. Nou, dat zijn we nu ook aan het onderzoeken in het kader van een Nota kostenverhaal. En die wordt dan ook waarschijnlijk in het voorjaar van volgend jaar bestuurlijk voorgelegd. Maar weet dat die optie er is. Nou, we kunnen natuurlijk niet onbegrensd de rekening bij de initiatiefnemer neerleggen. De ontwikkeling moet het wel dragen. Er moeten wel voldoende opbrengsten tegenover staan. Desondanks zijn wij niet ook verplicht als gemeente om aan een initiatief van een derde mee te werken, als wij met de kosten blijven zitten. Dus wat een ontwikkelaar niet wil betalen omdat hij zegt ja, het komt niet uit mijn businesscase. Nou, dan kunnen wij ook zeggen

▶ 4:16:14oké, dan wijzigen wij het omgevingsplan niet en dan komt het project er niet. Of je kan er nog een subsidie bij zoeken of andere mogelijkheden zoeken. Maar zo goed om te weten dat je als gemeente ook altijd nog gewoon nee kan zeggen als het niet uitkomt. Laatste punt wat we nog hebben op dit onderwerp is fondsvorming. We hebben natuurlijk allerlei opbrengsten binnen de gemeente, uit gebiedsontwikkeling en bijvoorbeeld uit grond uitgifte. Die ontheffingen die we net bespraken, de financiële bijdrages zou je kunnen gaan doen, maar ook uit conversies. En Rotterdammers ervoor gekozen dat al die opbrengsten worden afgedragen aan de algemene middelen. Dus die kan je ook vrij inzetten voor andere beleidsterreinen zoals jeugd of werk en inkomen. En dat geeft heel veel vrijheid. Maar je ziet wel dat in andere gemeenten het ook een optie is om het in te zetten voor puur gebiedsontwikkeling, door het in een fonds te stoppen. Je zou dus dan een reserve kunnen gebruiken voor reserveringen, die voor grote investering die in de toekomst aan ziet komen, bijvoorbeeld grote infrastructuur. Je zou er ook wat meer rust mee kunnen creëren in de begroting, omdat we naar nu,

▶ 4:17:17als de markt tegenzit en we moeten afboeken op onze grondexploitatie portefeuille. Er moet dan ook direct bezuinigd worden in dat begrotingsjaar. Als je daar een reserve tegenover hebt staan. Nou hoeft dat dus niet direct om de zooi uit die reserve wat wat kunnen putten,. Maar dat komt dadelijk ook weer terug in de techniek van grondexploitatie, het onderdeel van van Rob. Je zou ook een stukje kunnen reserveren als vereffeningsruimte, als je bijvoorbeeld op één project best wel veel geld hebt verdiend als gemeente. Dat je dat in een potje stopt om in een ander project, waar je bijvoorbeeld heel veel sociaal wilt en waar dus een tekort op zit, om met die opbrengsten dan het tekort elders weer af te dekken. Dus ja, dat zijn mogelijkheden die we nu nog niet gebruiken in Rotterdam, die wel Ook het vereffeningsfonds staat genoemd in het coalitieakkoord, die we dus nu aan het onderzoeken zijn. Daar komen ze ook binnenkort mee terug. Met waarde voor de wat, welke opties daar dus allemaal in zijn en wat de voor en nadelen. Dat zijn.. Dat was het laatste onderdeel wat betreft grondbeleid. Ik denk goed om te beseffen dat het een beetje als losse onderdelen beschouwen. Maar in een gebiedsontwikkeling komt het vaak allemaal samen. Grond

▶ 4:18:20in eigendom van onze grond, in eigendom van derden. Al die thema's staan ook mooi opgesomd in het grondbeleid, in de inhoudsopgave. Dus als je meer verdieping wilt, dan kun je makkelijk daar wat meer terugvinden. En in het tweede deel gaan we wat meer in, ook op de financiële administratie en specifiek over grondexploitaties. Dus ja,. Dat was het voor nu. Bedankt voor jullie aandacht en we zijn heel benieuwd of jullie nog vragen voor ons hebben. OK, kijk naar de commissie voor vragen. Dit gaat ons daarna. Bedding. Ja, eh. Allereerst aan de heer Postma. In het begin had u het over het eh voorkeursrecht, wat kan worden ingezet Ik vroeg me af wat zijn nu de voorwaarden bij mij dat wordt ingezet?. En hoe vaak is dat ingezet? Ik weet van enkele casus waarin dat is

▶ 4:19:21ingezet, maar wat zijn daar een beetje? Waarvoor is dat tot nu toe gebruikt? Ehm. Dan de vraag. Ehm. Even kijken aan wie dit hier was. Mevrouw Zoethout. Ehm. U had het over de residuaire residuele grondwaarde methode. Dat is onlangs ook in de Kamer geweest. Uh, dat ik begreep. En eh. Daarop had de VNG ook een reactie gegeven dat dat potentieel ook leidt tot vertraging, schommelende uitkomsten en juridische discussies. In hoeverre? Eh, ziet u dat ook zo? En ehm. Ja,. Zijn daar methodes hoe we daarmee omgaan? En tot slot ik denk even kijken dat dit ook aan u was, mevrouw. Zo thuis en zo. Ehm, vroeg ik mij af of nu bij optoppen. Bij opstappen wordt anders omgegaan met die ontheffing svergoedingen. We begrepen bij het kader optoppen en ik vroeg me af of er nog meer uitzonderingen zijn bij die ontheffing svergoedingen en of er

▶ 4:20:21ook bepaalde knelpunten bij andere situaties bestaan waar een uitzondering meerwaarde zou kunnen bieden. Pudding. Dank u wel. Ik heb twee vragen aan mevrouw Zoethout. De eerste is de grondprijs voor de sociale woningbouw. Is vast, zegt u. Ik vroeg mij af hoe vaak deze prijs wordt vastgesteld en ook hoeveel lager die dan is. Dan de gemiddelde marktprijs en eigenlijk ook hoe die dan wordt vastgesteld. En mijn tweede vraag is. U zegt dat er bij faciliterende gronduitgifte bij contracten getoetst wordt aan beleidsdoelstellingen. En wat er in het beleid staat is, als ik het goed begrijp, dus kaderstellend voor het contractbeheer. En ik vroeg me af of dat klopt. En ik vroeg mij ook af over welke documenten we het. Dan hebben we het dan ook over de documenten die in het kader van het Bro bijvoorbeeld voor een planproces worden ontwikkeld, Dus gebiedsambitie document. Zijn dat ook beleidsdocumenten?. Jasper is. Dank u wel, voorzitter. Dank je wel voor de toch vrij heldere presentatie. Dat is niet altijd het geval bij technische sessies,

▶ 4:21:23dus dat dat compliment wil ik wel geven. Helemaal aan het begin hadden we die mooie schuif, zal ik maar zeggen. Met je kan veel regie nemen of je kan actief grondbeleid voeren en je kan het meer bij derden laten. En daar werd als nadeel genoemd van actief grondbeleid een hoog financieel risico. Maar ik ben benieuwd of jullie misschien een wat bredere bespiegeling kunnen geven op de ontwikkeling van grondprijzen door de jaren heen, en ook in de toekomst. Want ik begrijp dat als je. Een actieve grondbeleid voert, dat je dan af kan gaan bouwen op je grondbeleid als er opeens in een paar jaar minder vraag is. Maar naar mijn weten stijgen over de lange termijn grondprijzen eigenlijk altijd. Dus ik ben benieuwd hoe jullie daar naar kijken. Nee. Dan kunt u bij de beantwoording. Yes! De eerste vraag waarvoor wordt het voorkeursrecht nu gebruikt? Uh, nou, dat gebruiken we dus als we ergens graag een ontwikkeling zouden willen,

▶ 4:22:24maar nog niet de regie hebben op alle grondposities die er zijn om tot die ontwikkeling te komen. En je wilt voorkomen dat als jouw grond warm wordt, zoals we dat ook wel in gebiedsontwikkeling jargon noemen, dat er dus andere partijen er op speculatief misschien op in kunnen stappen die helemaal niet het doel hebben om ook die ambitie daar te realiseren of te helpen realiseren. Eigenlijk alleen maar tussen willen gaan zitten om wat geld te gaan verdienen. Dat ze weten. Nou, als er dadelijk woningen gebouwd mogen worden of een ander programma. Ja, dan wordt die grond veel meer waard en dan kan ik het dus veel duurder verkopen aan de gemeente. Dus om dat te voorkomen, bijvoorbeeld in. NPRZ gebied. Of ook hun locaties in het centrum. Rotterdam-Zuid. Is natuurlijk een grote gebiedsontwikkeling waar allerlei bedrijfslocaties zitten,. Kunnen we al via het college in het geheim en voorkeursrecht laten vestigen, die drie maanden later ook door de raad bekrachtigd moet worden. Om dat soort speculatie dus dus tegen te gaan en regie te krijgen op de ontwikkeling die we daar daar willen. Doen de volgende voor jou?.

▶ 4:23:26Ehm ja. De vraag eh, over in hoeverre de residuele grond waar de Eh methode leidt tot schommelingen, vertragingen en discussie?. Ehm, ja, ik denk dat dat inherent is aan inderdaad een eh residuele grondwaarde methode. Dat het schommelt omdat het gerelateerd is aan de opbrengsten eh en de kosten die alle twee aan de markt onderhevig zijn. Ehm, daar ontkom je niet aan. Maar ik denk wel dat het heel de methode recht doet, eh,. Aan alle specifieke omstandigheden die we hebben. We. We hebben. Het wordt. De opgaves worden steeds complexer en we bouwen geen zelfde eengezinswoningen meer in het weiland, Dus je moet. Elk En. Elk project moet je echt benaderen op de bijbehorende moeilijkheden die daarbij zitten. En of dat dan vertraging oplevert? Ehm.

▶ 4:24:29Ik weet niet precies hoe zij dat gezegd hebben, maar ik kan me wel voorstellen dat eigenlijk juist die financiële. Druk die er ontstaat op de haalbaarheid of de druk op de financiële haalbaarheid, doordat er natuurlijk heel veel eisen worden gesteld, hoeveel hoge ambities, hoge kosten en complexe locaties zijn over ehm. Eh, dat die discussie erover om tot een haalbaar project te komen, Die duurde lang. Dus eh,. Ik weet niet of dat gerelateerd is aan die methode, maar wel gewoon aan. De huidige vorm van gebiedsontwikkeling. Eh, voor wat betreft opstopping ja, dat is inderdaad een uh uitzondering. Uh. Uh, die wij. Uh hé, die is vorig jaar en volgens mij vastgesteld. Ehm, eigenlijk met het doel geweest van om. Uh sneller inzicht te geven in. De de hoogte van de ontheffing svergoeding. Waar kan een ontwikkelaar die uh

▶ 4:25:32gaat optoppen op rekenen? En bij optoppen kan dat goed omdat dat goed af te bakenen is van. We kunnen heel goed zeggen wat is op toppen. En. Ik denk dat we daarom die uitzondering, uh, daar kunnen maken. Ik zie niet één, twee, drie, maar dat zal ik ook aan mijn collega's zo nog even vragen of die daar al op aan kunnen vullen. Eh, waar we nog meer, eh, specifiek uitzonderingen nodig hebben Of eh, om gevraagd wordt. Mmm. En dan de vraag over. Eh, de sociale grondprijs. Hoe vaak wordt die vastgesteld? Ehm.. En eh, hoe gaat het in zijn werking? Vertaal ik m even vrij. Maar misschien kunt u nog specifieker specificeren. Ehm, de grondprijs is inderdaad een vaste grondprijs. Die hebben wij in 24. 2024 hebben wij die herijkt, want die was sinds

▶ 4:26:342013 op een heel laag niveau gebleven. Eh. Terwijl de kosten voor de gemeente enorme zijn toegenomen. Eh, om grond bouwrijp te maken geschikt te maken voor gebruik. Eh. Is er in 2024 zeg van goh, toen kregen wij op eh nieuw grondbeleid. Of althans niet nieuw, maar we hebben toen in één keer het grondbeleid helemaal aangepast sinds 2013. En toen hebben we ook gezegd van we moeten. Dat stond overigens toen ook in het coalitieakkoord van. Meer aansluiten op onze andere omliggende gemeenten en ook om te G4. Dus toen is eigenlijk gekeken van eh. Hoe? Eh nou, hoe doen de omliggende omliggende omgeving het eh eh gemeenten het. En daar hebben wij op aangesloten. Met die grondprijs is toen naar € 250 per vierkante meter gegaan. En die is vervolgens. Elk jaar wordt hij geïndexeerd. Dan gebruiken we gewoon de index voor alle

▶ 4:27:36huishoudens eh CPI index voor. En die groeit is door en die is inmiddels eh wat hoger geworden. Mmm. Ik weet niet of ik daar heel uw vraag mee heb beantwoord. Eh Ons hoor ik dat zo graag. Nog even en nog de vraag over brood. Eh, zijn dat ook beleidsdocumenten. Waar je zoiets waar je dat in vast kan stellen?. Ja zeker. Eh,. Dat is. Het is goed om in die documenten waar je steeds specifieker wordt, eh op het gebied en project, om daar goed vast te leggen wat de doelen zijn. En dat is eigenlijk vaak ook een inkleuring van je publiekrechtelijke kader. Dus daar kan je meer zeggen over van oké, we willen daar eh, bedrijfsruimte, maar dan wel graag in die categorie. Eh, Dus dat

▶ 4:28:38eh ja, dan geef je invulling met jouw eh, met onze bro, de documenten daaraan. Dus dat is een uh,. Een goede basis om eh privaatrechtelijk op te sturen. Heb ik daar alle vragen mee beantwoord?. Dat zou ik wel even vragen. Dank je wel. Veel vragen. Jasper. Ik vond zoals bij. Anderen. Het geval. Er was nog ene vraag, ook vanuit de pro. Inderdaad over actief en faciliterend grondbeleid en hoe hoog het financieel risico is wat daarbij komt kijken. Als je het hebt over verwerven van nieuwe locaties kan het al snel echt om miljoenen gaan. Ehm, en je koopt dus niet meer een stuk weiland wat nu een functie heeft in het omgevingsplan van agrariërs. Dus als je die functie verandert, is er heel veel waardevermeerdering. Het is vaak al een oud bedrijventerrein, of nou noem maar op. Zit er dus ook hoge saneringskosten aan? Al die kosten moeten we dus meenemen aan aan de kostenkant en in een x, terwijl de opbrengsten die we ertegenover zetten. Nou, we willen graag tweederde betaalbare woning bouwen. We dragen hele duurzame woningen.

▶ 4:29:41Allerlei andere beleidsambities. Dus je ziet ook, ondanks dat de markt de laatste jaren toch wel steeds is blijven stijgen, de woningprijzen blijven stijgen, zijn ook de ambities blijven stijgen en zijn de locaties die beschikbaar zijn steeds complexer geworden. Dus ja, op die manier kunnen de opbrengsten toch niet de kostenkant bij blijven houden en loop je dus toch wel een groot financieel risico als gemeente als je de locaties op gaat kopen. Maar de vraag is of je uit de kosten komt als je ze op een later moment weer door of uitgeeft. Dus dat is het hogere financieel risico als je zelf actief gaat verwerven. Maar daarmee zijn we klaar met dit deel. Dan kunnen we door met deel twee. Dat gaat over het deel over grondexploitaties. Uhm en wie kan ik daar het woord aan geven?. Dus gaat uw gang.

▶ 4:31:02Ja, goedemiddag. Aan mij de eer om na een hele dag presentaties af te mogen sluiten met een heel mooi technisch onderdeel als grondexploitaties. Ik ga proberen het komende half uur dit ook nog zo te vertellen, dat het toch ook nog simpel is. En als dat niet zo is, dan hoor ik het graag in de de periode daarna. Dan kan ik nog wel verder uitleggen. Uhm. Allereerst even terugkijken. Een paar weken geleden collega's van mij geweest vanuit gebiedsontwikkeling die dit plaatje ook hebben laten zien. Dus ik maak even de link vanuit waar zijn we mee bezig? Grondbeleid heeft allemaal te maken met. Gebiedsontwikkeling. En dat doe je voor de stad en alles wat je daarin daadwerkelijk ook wil realiseren. Uhm, gebiedsontwikkeling uh draait natuurlijk om wat we buiten zien, de ruimtelijke kwaliteit. Dan hebben we het natuurlijk over hoe dit stedenbouwkundig draait. Ook hoe ziet de buitenruimte eruit en wat zijn we daar allemaal aan het doen? En wat willen we? Wat willen we zien in de toekomst en wat willen daar realiseren?. Markt kwaliteit. We bouwen niet zelf. Uiteindelijk moet het ook

▶ 4:32:05gewoon verkocht kunnen worden. Er moet vraag naar zijn en het moet ook haalbaar zijn voor en voor marktpartijen. En dan kom je uiteindelijk ook op middelen terecht. Niet als doel op zich, maar de financiële middelen zijn wel van belang om ook daadwerkelijk de realisatie mogelijk te kunnen maken. Uhm,. En daar gaan we het vanmiddag denk ik wat uitgebreider over hebben. Allereerst gebiedsontwikkeling wordt vaak gekoppeld aan grondexploitaties en het grondbeleid. Hiervoor is denk ik al uitgebreid aan de orde geweest dat we meer instrumenten hebben. Dat betekent ook dat die hele financiële uitwerking van gebiedsontwikkeling zeker niet hangt op alleen grondexploitaties. Er is veel meer aan de hand en ik ga het niet, zeker niet boekhoudkundig, allemaal met u langs. Maar u kunt het dus op verschillende plekken tegenkomen in begrotingen en jaarrekeningen. Dat maakt het misschien niet altijd even simpel, maar op gebiedssniveau kijken we gewoon wel naar het totale plaatje. En dat betekent dat we al starten als we nog

▶ 4:33:05bezig zijn met verkenning. We zijn ruimtelijke projecten. Nou eh, gemiddeld tien jaar, vijftien jaar. Als je van begin tot eind kijkt, zijn we aan het begin al aan bezig met middelen die beschikbaar zijn om de studiefase door te komen en onderzoeken te doen. Kijken wat gaan we doen, wat wat ook landt in ambitie, documenten die u ook ook voor krijgt. Nou, het faciliterend grondbeleid is de tweede. Dus de anterieure overeenkomsten waar we het over hebben is een aparte post eh, waar we in gebiedsontwikkeling mee werken. Eh, Ik schuif even op naar naar rechts voor het gemak. De investeringsprojecten, eh buitenruimte worden afgeschreven. Gaat weer via een hele andere systematiek, ook qua qua financiën, maar maken wel degelijk onderdeel uit van diezelfde financiering van gebiedsontwikkeling. En net ook al even aan de orde geweest de ontheffing vergoedingen. Uh, waar het gaat om in de verleden gesloten uh contracten, maar waar nog wel verplichtingen in vast zitten voor marktpartijen en waar ook weer financiën aan vasthangen. Dat allemaal kan ingezet worden voor de dekking van die gebiedsontwikkeling.

▶ 4:34:09Nou, dan heb ik een stukje overgeslagen. U gebruikt natuurlijk de immateriële vaste activa zoals dat zo mooi heet, de IVA. De term gaat u nog wel tegenkomen, want we komen toch elk jaar bij u? Uh, sowieso één keer per jaar. En uh, als we tussentijds nog nieuwe projecten openen? Eh, meerdere keren per jaar om dat ook met u te delen. En dat zijn projecten, uh, wat de voorlopers zijn van de grondexploitaties waar ik zo verder op inga. Waarin we nog geen grote investeringen doen, maar wel al nadrukkelijk bezig zijn met uh uh,. Voorsorteren op een ontwikkeling. En daar is meer mee gemoeid dan alleen uren. Dat zijn ook zeker onderzoekskosten. Maar mogelijk dat er ook nog andere kosten aan verbonden zijn. Het voordeel is namelijk van Arm materiële vaste activa. Dat is op de balans mogen zetten en van jaar tot jaar ook bij elkaar op mogen tellen tot een bepaald. Bepaalde termijn en bepaalde doelen die we halen. In tegenstelling tot exploitatie projecten waar u elk jaar een budget voor klaar moet hebben. Daarmee komen we al een beetje in de systematiek terecht van de grondexploitaties, en wat dat nou zo

▶ 4:35:11uitzonderlijk instrument maakt. Maar ook heel leuk om gebruik van te maken en mee te werken. Eh, eerst maar even wat cijfers op een rijtje. We hebben in Rotterdam 86 grondexploitaties. Dat fluctueert. We proberen er ook zeker weer af te sluiten als ze afgerond zijn. En er zijn toch elk jaar wel weer een aantal die er op dan wel het college, dan via de gemeenteraad worden besloten om ze te openen. Gaan we starten met nieuwe projecten?. Financieel. We hebben het over. Op dit moment fluctueert uiteraard ook, afhankelijk van waar we staan. Maar 720 miljoen nog te investeren? Ik kijk even niet naar boekwaarde, zodat we al in die plannen gedaan hebben, maar wel aan wat er op dit moment nog begroot is om in deze grondexploitaties daadwerkelijk aan kosten te maken. En in principe natuurlijk aan opbrengsten weer te krijgen. Verdienvermogen. We hebben nog een paar grondexploitaties die nog positief staan. Ik wil u niet rijk laten rekenen dat dat normaal is. Daar kom ik straks zeker nog op terug. Maar bijvoorbeeld een uh, een uitlegslocatie als uh, Nesselande? Uh, in het

▶ 4:36:13verleden? Ja, die is er nog steeds en we zijn er ook nog steeds mee bezig. En daar zit nog steeds 111 positief verwachte opbrengst in, die uiteindelijk ook als eh, als verdienvermogen, als toekomstige winst nog in de boeken staat. Daar tegenover staan ook een aantal fors aantal grondexploitatie die in de min staan om verschillende redenen gepland. Ongepland. Uhm. Waar een post voorzieningen tegenover staat kom ik straks ook nog uitgebreider op terug van ruim 200 miljoen. En Nesselande is wel de uitzondering. Of in 2048. Het is niet zo en. En dat de grondexploitaties zo lang duren. Altijd. Maar hier gaat het om een aantal kavels die nog verder in de tijd zijn en zijn gefaseerd. Ehm, even een verhouding. Niet qua omvang, maar wel qua aantal, in ieder geval van het type project Grondexploitatie. Anterieure overeenkomsten hebben er op dit moment 105 van lopen. Waarin we daar dus dus daadwerkelijk met marktpartijen afspraken hebben gemaakt over kosten verhouding. Ja, wat zijn nou die grondexploitaties? Nou, je kunt er heel veel definities aan ophangen,

▶ 4:37:13maar eh eh. In het kader van actief grondbeleid is er één ding voor mij altijd maar bepalend. Om het samen te vatten wij verkopen bouwrijp grond. Als we voor bouwrijp grond verkopen, is het de grondexploitatie. En een grondirritatie is het ook pas als we daadwerkelijk bouwrijp grond verkopen. We zijn daar daadwerkelijk bezig met zelf dingen doen als gemeente,. Met investeringen in de grond en Uhm het weer doorverkopen aan ontwikkelaars, uiteindelijk afnemers. En uiteindelijk is het gewoon een kasboek. Als je het heel simpel terugdraait alle kosten en opbrengsten worden op een rijtje gezet. En we doen er wat berekeningen overheen. Die ga ik u zo wel proberen uit te leggen. En dan komen we uiteindelijk tot een bepaald saldo uit. Wat is er in ruwweg? Als was hier onderdeel van? Nou, net al even. Via het grondbeleid zijn er een aantal posten voorbij gekomen. Euh, natuurlijk als het aan de orde is, de verwerving.

▶ 4:38:15Uh, als we het eigendom niet hebben en we gaan wel bouwrijp maken, dan zullen we dat eigendom wel moeten krijgen, anders dan gaat dat niet gebeuren. Uh, apparaatskosten. Er moet wel eerlijk naar gekeken worden van wat is er mogelijk, wat willen we daar? Uhm. En uiteindelijk ook de begeleiding van de posten die eronder staan Bouwrijp maken. Uh, om te zorgen dat er daar dadelijk bouwgrond word. Maar ook hé, we gaan door tot de laatste lantaarnpaal en stoeptegel ook gerealiseerd zijn om het gebied helemaal af te maken. Het woonrijp maken. Ehm. De andere twee sla ik even overige kosten. Nou, die is misschien wel goed om te noemen. Overige kosten heb ik nog gepost. Eh. Risico's die daarin opgenomen wordt. Maken we elk jaar een risicoanalyse van de grondexploitaties. Kijken wat de stand is en als het nodig is koppelen we daar ook een risico voorziening aan vast. Onzekerheid-Cserve, die we ook opnemen als mogelijke kosten in de toekomst. En om het plaatje compleet te maken staan daaronder ook opbrengsten om het hopelijk ook in balans te krijgen, Namelijk de al genoemde Uh

▶ 4:39:16uitgifte van de grond. Dus de verkoop aan de afnemer ontwikkelaar die ook daadwerkelijk gaat bouwen. Uh ontwikkelingen uh Rotterdam zijn uh zelden ook daadwerkelijk komen ze op nul uit. Dus wel kijken ook daadwerkelijk van hé uh, hoe kan we t kort wat er tussen deze ontstaat, dan kunnen we dat afdekken via subsidies of eigen middelen van de gemeente. Vrij voor de hand liggend dat een saldo boven nul een verwachte winst oplevert. Uhm.. En daar zijn regels voor wanneer die winst ook daadwerkelijk weer naar de algemene middelen gaat van de gemeente, via het jaarresultaat. En het tekort. We komen nooit met een blanco cheque bij de gemeenteraad, dus dat betekent altijd dat mochten we een tekort voorzien, dat er ook een voorstel komt hoe dat tekort wordt afgedekt. Dat kan zijn dus door subsidies. Het kan ook zijn door interne reserves of andere middelen.

▶ 4:40:18TECHNIEK. Hij komt al een hele tijd in het over residuele grondwaarde. Nou wil ik toch iets meer daarover vertellen, om zichtbaar te maken wat er nou in zo'n grondexploitatie gebeurt. En hoe dat tot stand komt. Omdat deze systematiek anders een black box dreigt te blijven voor veel mensen. En dat is jammer. Er zit hier echt wel een een logica en een systeem achter, dus ik wil toch kort daar ook wel op ingaan. In de tijd is het vrij vrij logisch. We beginnen met niks en we eindigen met een gebouw. Dat is vastgoedontwikkeling en financieel gaat het eigenlijk de andere kant op. We kijken vanuit de toekomst en we kijken wat dat voor het nu betekent. Dus ik neem u graag even mee. Van uh, niet links naar rechts, maar rechts naar links. Uh, in dit geval even als voorbeeld. En dat kan ook een andere zijn. Maar eh. Neem een kantoorgebouw is misschien het makkelijkst eh. Uiteindelijk hebben we dat nooit in eigendom. Die ontwikkelaar daar tussendoor ook niet. Maar er komt een belegger en die zegt van nou, ik wil wel. Nou, laten we even uitgaan van vijftig jaar en dat kantoorgebouw gaan uh

▶ 4:41:20onderhouden, beleggen en daar een bepaald rendement uit halen. Die kijkt als het heel formeel nemen naar wat zijn uiteindelijke waarde is nadat hij het vijftig jaar in eigendom heeft gehad. Dat is de grote pijl aan de bovenkant, dus de bovenkant is positief en naar beneden zijn de kosten dus negatief. Het levert hem iets op. Hij kan het in principe over vijftig jaar gewoon verkopen. Dat zien we ook in de in vastgoed Nederland en waar dan ook. Dat de eigendommen op een gegeven moment weer van de ene belegger naar de andere belegger worden overgedragen. Uitponding is uh is natuurlijk ook een mogelijkheid en de transactie uh vindt uh uiteindelijk plaats. In die vijftig jaar daarvoor. Uh is het een optelsom van uh opbrengsten, namelijk de huren en kosten van onderhoud?. Uh, die rekensom wordt uh door de belegger gemaakt en hij kijkt uiteindelijk hoe dat plaatje eruit ziet. En dat leidt in de eerste bij de transactie. Ik kan hem even niet aanwijzen, maar ik denk dat ie wel duidelijk is in t beleggers gedeelte van die vijftig jaar tot de pijl naar beneden. Dat zijn de kosten

▶ 4:42:21die die belegger maakt om het vastgoed te verwerven. En dit plaatje is voor hem de businesscase. Die moet hij sluitend krijgen met de eisen die hij daarop heeft. De pijl naar beneden is voor de projectontwikkelaar de pijl naar boven. Tenslotte koopt die belegger daar die bij de. De belegger koopt het geld van de ontwikkelaar of het pand. En de projectontwikkelaar heeft dus weer weer zijn eigen business case, waar die het verkoop laat voorafgaan door de bouw, de kosten, de pijlen naar beneden. En ook hij heeft zijn financiële plaatje totaal. Dat betekent dat in het kader van de verwerving van die grond, er een bepaald bedrag in die business case gereserveerd is of overblijft. Net hoe je t benaderd als van rechts naar links kijken om daadwerkelijk te kunnen investeren in die grond, om voor hem een sluitende businesscase te krijgen. Nou, dan gaan we over naar de rol van de gemeente. Financieel. Want de pijl naar beneden, de kosten voor de ontwikkelaar zijn uiteindelijk de opbrengsten

▶ 4:43:21voor de gemeente. De ontwikkelaar neemt die grond weer af van de gemeente en dat zijn opbrengsten die de gemeente krijgt. Nou, de het voorbeeld zoals hier getekend is eigenlijk een negatieve businesscase, want het is niet genoeg. Er moet meer geld bij en dat heeft weer te maken met de kosten die daar vooraf gegaan zijn door de gemeente. Vanaf uh. Vanaf de pijl. Nou, dat is heel in het kort wat er gebeurt. En dat zien we in alle uh krantenartikelen en natuurlijk voorbijkomen. En eigenlijk zijn al die krantenartikelen gebaseerd op ditzelfde relatief simpele manier van van berekenen.. Eh. Nog even terug hè? Dus de huurwoningen? Kan natuurlijk ook. Het hoeft niet op kantoor te zijn, maar t kunnen ook huurwoningen zijn. Als je op een gegeven moment zegt van ja, we gaan de huren, gaan we lager maken door wetgeving. Dat kan dus een politieke keuze, daar vind ik niks van. Maar dat gebeurt op dit moment of is gebeurd. En onderwijl zien we ook nog tegelijkertijd, ook in de crisis, dat de kosten omhoog gaan. Dan. Gaat er een ander

▶ 4:44:24business case ontstaan bij de belegger. Nou, die zal daar iets op moeten vinden, maar heel strikt door geredeneerd. Dat betekent ook opbrengsten. Toekomstige inschatting van de opbrengsten naar beneden. Kosten omhoog. Blijft er minder over voor verwerving van het pand van de ontwikkelaar? De ontwikkelaar heeft dus uiteindelijk in datzelfde residu weer minder geld over voor de grond. Uiteindelijk. Wordt die grondwaarde vanuit de gemeente weer lager. Dus daar hebben we een probleem. Want wat op een gegeven moment wel zichtbaar is geworden in de berekeningen. Er zijn natuurlijk veel meer dingen. Ik haal er nu één ding uit. Er zijn natuurlijk veel meer omstandigheden en veel meer ontwikkelingen die hier ook op ingrijpen. Maar dit even als als achtergrond. De rechter is ook van recentere datum. De verkoop van nieuwbouw als bouwer verder onder druk. Nou, dat zit hem even. Sorry, dat is te snel. Die projectontwikkelaar die bouwt. En op het moment dat de bouwkosten daar aan het stijgen zijn, houdt ook die projectontwikkelaar minder geld over voor de grond. De vraag is ook naar aanleiding van de vraag in de. In het vorige rondje. Hoe houdt zich tot

▶ 4:45:27elkaar in evenwicht? Dus als we wel daadwerkelijk ook met stijgende verkoopprijzen te maken hebben van dat vastgoed zoals we dat bij woning hebben gezien, hoe verhoudt zich dat op een gegeven moment tot die stijgende kosten. Die daarmee samenhangen? Nou, wat we gezien hebben is dat de inflatie, zeker sinds de Oekraïne heel hard is gegaan en dat in de feiten dat niet bij is gehouden door de stijging van de woningprijzen in veel gevallen. Dat wil niet zeggen dat het overal hetzelfde financiële plaatje is, maar in grote lijnen is dit wel wat er terug te halen is. En het vervelende is dat die inflatie niet weer gevolgd is door het Nou, dat wil ik niet zeggen als econoom, maar uh, het is niet zo dat de prijzen weer gedaald zijn. We zien dat die inflatie prijzen best wel op op hoog niveau gebleven zijn, en dat heeft nu nog steeds effect op de bouwmarkt. Dan gaan we nu over naar de Uh grondexploitatie. Dus dat linkerdeel dat ik net liet zien, daar zitten wij als gemeente. Even een hele korte ontwikkeling van zes jaar is. Daar zijn er ook van.

▶ 4:46:30Sommige duren, zoals ik al zei, tien, vijftien jaar of misschien nog wel langer,. Maar we nemen er eentje voor het overzicht van eh van zes jaar. Als we daadwerkelijk het eigendom nog niet hebben, begint dat met een verwerving. Dus ook hier kosten pijl naar beneden. We gaan na wat procedures en dergelijke ook nog slopen. En uh. De grond moet bouwrijp gemaakt. En het volgt door een uitgifte. De pijlen zijn nog wel, maar even uh inschattingen, die kunnen echt uh natuurlijk uh kort en lang zijn en zo voor de gaten in dit geval even niet doen. En daarnaast, zoals ik al zei eindigt het hele proces met woonrijp maken, wat dan weer vaak door de gemeente gebeurt. En dan hebben we als we het weer bij elkaar optellen komt daar een bepaald saldo uit kosten en opbrengsten. Dat saldo noemen we het nominale saldo. Gewoon een simpele rekensom. Maar da's niet de realiteit. We hebben te maken, zoals ik net al zei, met kostenstijgingen en opbrengsten stijgingen. Dus de uitgifte vindt er over vijf jaar plaats. Ja, diesel. Dus verwachten we

▶ 4:47:34een andere waarde hebben dan ie nu heeft. De kosten. We gaan ervan uit met z'n allen trouwens. Sowieso dat ons geld over een jaar minder waard is dan nu en dat we er minder mee kunnen. Dus de inflatie is zelfs een doel om inflatie te halen in de economie. En dat die zal optreden is in principe ook zeker. Daar houden we dus rekening mee. Dat betekent wel dat daarmee die pijlen wat groter gaan worden. Want in die boekhouding wordt die rente gewoon of die indexering. Sorry. Die kosten gaan dus gewoon omhoog. Daar houden we rekening mee. Dus we gaan ervan uit met bepaalde inschattingen dat die kosten en opbrengst ook daadwerkelijk hoger zijn dan op basis van het huidige prijspeil van nu. Het tweede effect dat erbij komt is de rente. Het is eigenlijk niets anders inderdaad dan een rekening waar je alles bijhoudt en waarbij we van in dit geval onze eigen concernfinanciën het geld lenen om daadwerkelijk te investeren. Dus de kosten die we maken in jaar één worden. In twee jaar twee wordt daar rente aan toegevoegd, in jaar drie in A4, enzovoort. Ook. Over opbrengsten geldt over precies hetzelfde.

▶ 4:48:36Wij krijgen wel over kosten opbrengsten dezelfde rentepercentage, maar de rente gaat ook gewoon door en wordt meegenomen in de boekhouding. Daarmee. Ontstaan er andere pijlen, afhankelijk natuurlijk van hoe het fasering is van een project en wat er daadwerkelijk aan indexering uiteindelijk plaatsvindt. We maken een inschatting, maar er gebeurt in de praktijk iets. Nou, dit is een negatief scenario om even te laten zien wat er kan gebeuren. Daarna gaan we namelijk het optellen bij elkaar. En als het ongeluk uitpakt, dan kan het best zo zijn dat we dachten op nominaal een positief saldo te hebben, maar dat dat uiteindelijk door alle rente effecten en kostenstijgingen niet het geval is. Dus het zal de kans zelfs omklappen, maar zal in ieder geval anders zijn dan bij nominaal. Nou, dan nog een belangrijke stap die we daarna maken. Want dit is nou juist ook weer het vak van de grondexploitatie. Dat zie er naar beneden. Die Is wordt voorgeschreven voor ons. Dat is de discontovoet. Dan maken we de echte rekensom. Dan gaan we alles verdisconteren en dan gaan we

▶ 4:49:37terugbrengen naar prijspeil vanaf heden. Zodat we op nu kunnen zeggen hè, wat dat is, dit investeringsvoorstel En wat doet dat?. Gaat met 2% per jaar. Dus voor de wiskundigen 1,02 tot de macht zes in dit geval, en dan nemen we van het eindwaarde zijn we terug naar netto contante waarde. Kan het zelf doen. Excel is onze grote hulpmiddel hierin. Zonder dat ik een zwaarder en uhm. Een negatief saldo zal nooit. Uh. Als je t netto contant maakt. Helaas. Uh een positief saldo worden. T blijft altijd negatief. En dan zitten we weer ongeveer op t uh punt waar ik u net al uitlegde van ja, als ze daarmee met een voorstel komen, zullen we toch ook aan moeten geven waar het geld vandaan komt. Dus die pijl naar beneden, die mag nooit zo op een bord belanden. Daar zal ook maar op worden gezegd. Dat gaan we op deze manier proberen op te lossen door een subsidie, door een bijdrage uit de reserve of iets dergelijks. En als die winstgevend is, is die wet scheef en staat de pijl omhoog. En dan hoeven we verder niks te doen. En uh, nemen we dat gewoon mee in de in de besluitvorming?.

▶ 4:50:42Ja, d'r zit in uh, zoals ik al zei het model natuurlijk achter. Ik heb deze nog even bijgevoegd vanwege die rechterkant, want die is natuurlijk nogal essentieel. Uh, die cashflow ontwikkeling Als je uh, zoals ik net het model liet zien hè. Nog even hier, hier zitten De kosten zitten natuurlijk allemaal in t begin. Dat is best wel normaal voor een grondexploitatie. En de opbrengsten komen aan t eind. En stel dat t uh. Neem maar even mee 2010 is en je zit precies een jaar of vier. En dat gebeurde natuurlijk in Nederland volop. Volop investeringen gedaan en in ineens, uh, brak de crisis uit. Een jaar of vijf kwam er helemaal niemand. Het was helemaal niemand meer die nog grond wilde kopen op dat moment. Dan heb je in je cashflow wel een probleem, want dat betekent dat je rente maar op blijft lopen. En ondertussen komen die opbrengsten maar niet na. Daarom het plaatje rechts. Dat is een wat meer een plaatje wat meer in de in balans is. En dat proberen we nu ook te doen. Dus ga niet een hele ontwikkeling in één keer bouwrijp maken en daarna hopen dat je de hele boel verkoopt. Maar kijk of je het ook in delen kan doen om het risico te beperken. Cashflow sturing is wat dat betreft ook een onderdeel van een grondexploitatie.

▶ 4:51:44Uhm, nou kijk even, de overstap van de techniek zoals die uh ge uh gebruikt wordt om uh tot een uh voorstel te komen in een berekening. Dan gaan we naar uh, de besluitvorming, want uiteindelijk worden de stukken altijd toch wel aan het bestuur voorgelegd voordat we iets gaan doen. De fase waarin we nu even net over hadden, dat is de uh geel omcirkelde uh fase, namelijk uh, het besluit om daadwerkelijk uit te gaan voeren. Dat besluit wordt in het omcirkelde deel dat ik snap Heel slecht leesbaar dus, maar ik hoop dat u het ongeveer weet hoe die bro op dit moment werkt. Dus de ambitie documenten zitten aan de linkerkant. Eh, maar eh, in dat deel hier zit besluitvorming, eh, door de raad of door het college om daadwerkelijk uit te gaan voeren waarin alle cijfers ook worden, eh, op hoofdlijnen worden gedeeld. Ehm, en dan komen de documenten langs. Nou,. U hoort het mij al zeggen College of raad. Daar is namelijk zijn afspraken over wie wanneer een besluit neemt hierover.

▶ 4:52:47Een van de zaken waarop we meten is het bouwprogramma Tot 120 woningen. In principe. Het college besluit over het openen van de grondexploitatie. Is het. Boven de 120 woningen? Komt het langs als besluitvorming bij de gemeenteraad. Hetzelfde geldt voor die grens van 5000 vierkante meter bruto oppervlak. En is er sprake van net rond de waarde van 1 miljoen of 1 miljoen of groter. Ook dan is het een raadsbesluit en niet aan het college. De uitzondering hebben we ook bedacht. Die staat daaronder, namelijk tussen die vijftig en 120 is in principe natuurlijk college, maar om wat voor reden dan ook kan het zijn dat een aantal raadsleden zegt nee, ik vind dit belangrijk genoeg en wij vinden dat we hier als raad zelf een besluit over willen nemen. En dan heeft dat recht. Heeft de de raad dat recht te doen en te zeggen tegen het college sturen door naar ons en dan gaan we er zelf over gaan. Het zelf behandelen.

▶ 4:53:48Geldt niet alleen voor nieuwe grondexploitaties, maar grondexploitatie duren vrij lang en het kan heel goed zijn dat er op een gegeven moment andere beelden ontstaan, andere plannen zijn plannen, wijzigingen zijn en dat er een nieuw besluit opgehaald moet worden. Ook daar zijn grenzen voor aangegeven. Staan trouwens in de in de financiële verordening. Zelfs zijn deze ook ook één op één opgenomen tot 120 woningen. Ook daar het college en boven de 120 woningen. De bijzonderheid is hier dat we ook nog wel lessen. Dat is ook de afgelopen jaren zeker gebeurd. Omzetten van koop naar huur en van huur naar koop. Ook dat is meegenomen. Dus vandaar dat er een verschil zit tussen herzieningen en uh. Nieuwe grondexploitaties. Nieuwe grondexploitatie is natuurlijk gelijk opgenomen. Of het huur of koop is. Of niet, maar dan wordt het later ingevuld. En ook hier diezelfde grens van de verklaring van geen bedenkingen. Dan wat krijgt u voor u? Want dan is natuurlijk ook nog een hele belangrijke uh. Voor elke grondexploitatie die wordt opgesteld maken wij een toelichting op de grond exploitatie zoals dat heet. Daarin wordt op hoofdlijnen aangegeven uh, wat de uitgangspunten zijn

▶ 4:54:52geweest, wat er gebeurt en de kosten en opbrengsten per soort. En de risico's die er zijn is worden ook in beeld gebracht. En uiteraard het saldo. Uhm. Detaillering is uh is vrij beperkt. We hebben uh. De raad heeft duidelijk aangegeven in het verleden we willen uh stukken openbaar. Dat betekent dat ook de dingen die in hierin opgenomen zijn, uhm ook openbaar gemaakt moeten kunnen worden. Kunt u voorstellen dat als we het hebben over bouwrijp maken, wordt het maken van grond maar zeker bouwrijp maken. Dat zijn. Aanbestedingen zijn grote aanbestedingen waar veel geld in omgaat. Als we aan de voorkant al zeggen we denken dat dit gaat kosten, dan is dat markt informatie die misschien niet zo verstandig is om ook dadelijk aan de voorkant aan de markt mee te geven. En hetzelfde geldt voor de uh gronduitgifte. Uh. Ook daarin maken wij natuurlijk wel een inschatting wat die grond oplevert. Maar we gaan het niet aan de voorkant verkondigen, anders zouden we in een tender een hele rare situatie krijgen. Uhm. Dus soms is het mogelijk om de totale kosten te vermelden. Als een hele grote grondexploitatie hebben is dit

▶ 4:55:54niet terug te brengen naar plots. Maar als het maar om één plot gaat, dan zult u daar geen bedrag aan treffen, maar alleen uh, een verdeling van kosten en opbrengsten. Ik besef heel klein de volgende keer. U kunt me ook opzoeken. Ik heb even een pompoen burger genomen, die is al een keer hier langs geweest, Niet al te lang geleden. Eh Ze eh. Toelichting op de grondexploitatie kan uh tien pagina's zijn dat kinderen ook veertig of vijftig zijn? Dat komt niet zo vaak voor hoor, maar het hangt ook van de omvang af van eh, daadwerkelijk van de grondexploitatie. Ik heb even drie eh belangrijke sheets uitgehaald. Dit is de de. De linkerkant is van de uh, de voorkant. Uh, even het plaatje. Waar gaat het om? Uh. Dan is er een uh, een inhoudsopgave waar hij nu eigenlijk heleboel dingen terugkomt. Die kunnen het ook verteld hebben. De apparaatskosten, de verwerving bouwrijp maken zijn de gewone hoofdstukken van de grondexploitatie en die zijn hierover ook toegelicht en uitgelegd. En. De derde pagina is ook wel voor een deel in overleg met uh, uw raad tot stand gekomen. Uh, we hebben in de vorige uh

▶ 4:56:55collegeperiode raadsperiode hebben we een aantal keren overleg gehad met een aantal leden van deze commissie en de heer Dehaene, onder andere nog van. Er waren er meer bij betrokken omdat de leesbaarheid uh te wensen overliet, of dat er behoefte was om informatie te krijgen die toen niet opgenomen was. Ik kom daar zo nog een keer op terug, maar ook hier. En er was veel behoefte om te weten hoe de grondexploitatie zich ontwikkeld heeft. Nou is Pompenburg een hele simpele, want het is gewoon een nieuwe. Dus daar zal wel niet veel ontwikkeling in. Maar we hebben ook grondexploitaties die al langer gelopen hebben en die komen ook binnenkort naar u toe. En dan is het uh. In de samenvatting rechtsboven de kolom gebruik om aan te geven wat de ontwikkeling is geweest van die grondexploitatie. Financieel. Dus zijn er in het verleden al eerder verliezen geweest. Hoe is het in de jaarrekening proces gegaan zodat er ook financieel gevolgd kan worden? Hoe? Vanaf het moment dat u het eerste besluit heeft genomen de ontwikkeling is geweest. Een andere tabel die we daar heb toegevoegd is het programma Waar hebben we het over? Nou, je ziet hier het aantal woningen, het aantal vierkante meter, BVO

▶ 4:57:58en ook nog de verdeling over de categorieën, zodat er in één oogopslag ook in die toelichting helder is. Waar besluiten we in dit geval over en wat is in het verleden hierover besloten?. Nee, ik ben niet links, Sorry. Nee. Ik had even een korte pauze voor mezelf. Uhm. Er is ook vraag geweest over. Over fluctuaties. Kijk tijdens het hele proces. Eh aan de voorkant eh eh studie gedeelte en en de wensen die er allemaal in en de participatie die ook natuurlijk plaatsvindt, leidt elke keer weer tot nieuwe ideeën, nieuwe dingen. Bijsturing van het project en daarmee ook van het financiële beeld. Dat is in ieder geval ook in het traject voordat we daadwerkelijk overgaan tot uitvoering. Op het moment dat er een besluit genomen is, gaan we in wezen gewoon volgens de uitgangspunten zoals die zijn vastgelegd, samen het ook daadwerkelijk uitvoeren. Dan is het veel lastiger om nog aanpassingen te doen. Is ook niet gewenst, want we zijn tenslotte het

▶ 4:59:00uitgangspunt. We zijn ook niet voor niets vastgesteld. Aan de andere kant. Grondexploitaties duren vaak wat langer. Heb ik net ook al uitgelegd als in de Eh. Als er dan een kop van Zuid nemen. Eh. Eh. Maar ook een Park Zestienhoven 2002 2003, denk ik. Uiteindelijk eh gestart. Eh is nog steeds gaande. Dus eh,. De tijd gaat door. En dat betekent ook dat inzichten veranderen. Eh, nou, dan heeft mijn park zestien over nemen. Ooit begonnen in eh in die jaren als uitleg locatie voor pure vrije sector. Mensen gingen naar andere omliggende gemeentes, dus daar was de planning om vooral die mensen binnen de gemeente te houden. Eh, Maar eh. Daarna zijn er ook andere ideeën gekomen over de invulling. En we zien dat er nu ook een deel sociaal ingekomen is. Dat zijn bijstellingen geweest en er zijn ook scoop wijzigingen geweest die ook bij de raad langs zijn geweest ter besluitvorming. Ehm. Aan de andere kant zien we natuurlijk ook in gebieden dat er in het begin nog helemaal niemand woont. Maar op een gegeven moment komen er nieuwe eigenaren en die hebben ook weer een visie op dat gebied. En het kan best wel zijn dat dat ook weer leidt

▶ 5:00:03tot bijstellingen. Dus niks is statisch. Sowieso niet vanuit de marktsituatie, de grondexploitatie niet, maar ook niet vanuit de hele eh, maar met maatschappelijk gebeuren als het ware als wat in de maatschappij gebeurt. Kan allemaal invloed hebben op langlopende grondexploitaties. En dat kan dus ook fluctuaties hebben. Ehm. Maar ik heb net ook uitgelegd uh, grote wijzigingen worden altijd weer opnieuw vastgesteld met de financiële gevolgen daarvan. Dat is een beetje een project niveau. Daarnaast is er dus sprake. Ik sprak net over 86 grondexploitaties. Uh de de de zogenaamde grondexploitatie portefeuille van de gemeente Rotterdam. Uhm. Elk jaar, dat is een voorschrift. Worden ze allemaal individueel geactualiseerd? Zitten we nu middenin in dat proces? Om te zorgen dat in juni er uiteindelijk door de raad een besluit kan genomen worden over de jaarrekening? Gaan we nu al bezig met de

▶ 5:01:04actualisatie om daarna de controle nog te kunnen doen, intern en ook door de accountant? Uh, om het in april ook bij u te krijgen ter voorbereiding op de jaarstukken die in juni worden behandeld. En dat betekent dat we nu al druk bezig zijn met die actualisatie. Eh, over eh, inschatten van de indexering van eh, rente en dergelijke, die allemaal leidde tot een waardering. Uhm. Het resultaat uhm, dat er ook elk jaar is, gaat direct een register. De baten, de algemene middelen. Laat ik zo nog even de grafiek over zien. We maken een grondexploitatie monitor. Daar kom ik ook zo nog even op terug in de financiële paragraaf. Er komt in de begroting, waarin ook een aantal dingen worden genoemd, over de huidige marktsituatie en de blik op de toekomst. Een term waarvan ik niet weet of u daar al heel veel mee te maken hebt gekregen, maar die zeker langskomt op de belangrijke momenten, uh van besluitvorming, van uh, begroting en verantwoording. De jaarrekening dus is de BPV besluit, begroting en verantwoording. En uhm, daarin is ook heel veel vastgelegd over hoe wij dienen om te gaan met grondexploitaties. Dus de dingen

▶ 5:02:08die ik nu net aangaf over actualiseren, over het gebruik van indexering en rente. Er zijn heel veel dingen over over opgenomen om uiteindelijk ook de waardering per grondexploitatie te kunnen aangeven. Wat is nu de huidige stand van financiën van die grondexploitatie? We merken, zeker sinds de Uh crisissen uit de jaren t uh de de de acht uh 2008 2012 heeft dat weer geleid tot uh nieuwe regels om risico's ook voor gemeentes te beperken die we ook allemaal weer hebben verwerkt in onze eigen portefeuille. Dingen waarin b.v. veel aandacht voor is. Uh. De voorbereidingskosten. De IVA zijn regels over hoe lang mag je die uh op de balans zetten? Uh, wanneer moet je die uh daar andere maatregelen over nemen. Causaliteit is een term die vaak terugkomt, ook in besluitvorming stukken. Er was ooit nog wel een tijd dat alle buitenruimte in de verre omgeving van een bouwplot toegerekend werd in de grondexploitatie. Dat mag niet meer. Het mag. Alleen de buitenruimte die specifiek voor die ontwikkelplot daadwerkelijk wordt aangelegd, mag ten laste worden gebracht. Regelen. De exploitatie

▶ 5:03:10en andere buitenruimte in de omgeving moet op een andere manier worden gedekt. Dat soort. Dat soort regels hebben we ook mee te maken. De tien jaars termijn is een uh belangrijker geworden. Ik vertel net over de ontwikkelingen van die veel langer duren. Euh, soms is dat nodig. U kunt u voorstellen bij een Rijnhaven. Uh dat eh ja, eh, dat lukt niet in tien jaar, als je die helemaal moet dempen en daarna ook nog een aantal torens op moet zetten. Maar dat zijn wel de uitzonderingen die u ook als uitzondering worden voorgelegd. Risicobeperking betekent ook een niet te lange tijd horizon, zodat ook die risico's beheerst kunnen worden. En er zijn heel veel uh. Regels over hoe je met winsten dan wel tekorten op moet gaan in de grondexploitaties. Ehm, nou grondexploitatie heb ik net ook verteld, die krijgt u als uhm voor of dan aan het college. De monitor is ook zo'n product waar we heel uitgebreid met uh, met u raad en met wie dus specifiek deze commissie ook over gesproken hebben. Welke informatie is er nou belangrijk? Die krijgt u namelijk gelijk met de jaarstukken. Uh, volstrekt niet leesbaar. Maar uh, geloof mij, dit zijn die

▶ 5:04:1286 grondexploitaties op een rijtje. Uh. Waarover dus ook aangeven in een aantal cellen wat de financiële stand is, wat ie vorig jaar is, wat ie daarna is geworden en of er iets in het bouwprogramma is gebeurd. En zo kunt u ook uh van uh, grondexploitatie die u niet hebt langs gekregen. Uh, wel zien wat er veranderd is in dit jaar. Uhm. Er komt een raadsvoorstel die BBV aspecten waar ik net over had, daar uh zijn een aantal elementen uit waar u gewoon elk jaar een besluit over moet nemen. Dus dat krijgt u dan ook voorgelegd. Jaarstukken in juni. Uh, ter besluitvorming en uh, de marktontwikkeling. Heb ik net ook al iets over gezegd? Nou, dan is dit ook altijd een uh plaatje wat uh veel uh oproept. Bij mij in ieder geval wel. En ik denk bij iedereen die over het geld gaat van een gemeente. En dat heeft een beetje te maken met de risico's. Uh. Er werd niet altijd naar gevraagd. Eh, wat gebeurt er nou? Uhm. Aan de voorkant kan je nog heel veel bijsturen. Maar net als ik zei als je eenmaal besluit hebt genomen en je gaat uitvoeren en je gaat die verwerving doen, dan heb je kosten

▶ 5:05:13gemaakt en die volgen. En omdat gebiedsontwikkelingen meestal niet uh zes jaar of minder duren, maar vaak ook wel iets langer. Uh, ga je in per definitie. Eigenlijk zeg ik al een economische cyclus door. Uhm de eisen van de BPV en dus uh stellen dat we elk jaar een waardering doen van die grondexploitatie op dat moment. Waarin we alle verwachtingen. Daar gebruiken we zelf onze eigen ervaringen mee, onze eigen kennis. Maar ook uh. We kijken naar marktgegevens. Van banken, van ontwikkelaars gebruiken we er allemaal bij om te kijken naar van hoe verwachten we dat het eruit gaat zien? En dat verwerken we dus in de cijfers waarmee we denken de toekomst te kunnen voorspellen. Wat we niet kunnen, maar wel een zo goed mogelijke aanname te kunnen doen. Omdat we daarmee dus eigenlijk heel kort op de economische bal spelen en dus elke keer wel de uh verwachtingen van t moment zelf verwerken, betekent dat ook dat je meegaat met de economische cyclus? En dat is dat u een beetje mij hierin ook ook terugziet.

▶ 5:06:14Dat betekent dat er jaren zijn waarin. Nou ja, 2010 springt eruit. Ik hoop dat we dat één keer meemaken. Nooit meer. Maar niets is zeker. Uh, heel Nederland, niet alleen Rotterdam had te maken toen met grote afbrekingen vanwege de grote crisis die d'r op vastgoedwereld toen plaatsvond. Uhm. We hebben jou ook een aantal jaren gezien dat er weer winst is. Dat heeft overigens heel veel met elkaar te maken. Ik wil niet te technisch maken hier, maar de verliezen in het verleden. Waar we dan in dit geval nog in de grondexploitatie zelfs verliezen na maar inmiddels voorzieningen treffen. Maar ja, op het moment dat het beter gaat, hebben we. Misschien kan die voorziening naar beneden. En dat ziet u in het jaar resultaat weer terugkomen. Dus het feit dat we even hier heel simpel 2016 2021 positieve jaren waren, was dat eigenlijk misschien in bepaald opzicht. Afgezien van het feit dat het vastgoedtechnisch in Nederland goed ging met hogere prijzen in die verkoop waar we het net over hadden,. Daadwerkelijk ook wel weer de winnende verliezen uit het verleden waren die we aan het goedmaken waren. Dat zie je ook terug in zo'n uh één zo'n tabel.

▶ 5:07:14Uh 2223. Nou, de inflatiecijfers hebt u zelf ook kunnen ondervinden en die zagen we ook daadwerkelijk terugkomen nu in de bouwcijfers. Het waren slechtere jaren. En 2025? Uh, hij lijkt leeg, maar. Nou was in al die jaren nooit voorgekomen. Het resultaat was nul. Nou ja, drie ton ongeveer. Dus je kunt alles tegenkomen in uh in de jaren. En uh, we proberen dat ze nog te voorspellen, maar dit uh hangt hij ook aan vast.. Uhm. Die verlies voorziening hen de linkerkant. Uh, t is op t moment dat er negatieve grondexploitatie is. Het saldo onder nul wordt per definitie afgedekt via een voorziening. En dat heeft gevolgen voor het jaarresultaat. Winstneming mogen ook zijn. Heel veel regels voor. Op het moment dat een positieve grondexploitatie hebben mogen we een deel van de winst. Moeten we een deel van de winst ook daadwerkelijk uh in uh het jaar resultaat verwerken. En dan kom je op een netto resultaat. Uh. En dat netto resultaat, dat gaat gelijk ten gunste of ten koste van de algemene middelen. Omdat we in Rotterdam geen eigen. Vermogen hebben

▶ 5:08:17bij We hebben geen grondbedrijf meer, wat vroeger wel het geval was tot uh de crisis van 2010, zeg maar ongeveer. En we hebben ook geen. En dat verkeerd uitgelegd. Geen verevening fonds dus eh. Dat leidt tot een direct effect op uh, op de middelen. En nou was ik wel klaar. Sorry. Ja,. Niks voor de hand. Mmm. Ik kijk naar de commissie voor vraag. Budding. En dan de Vries en Jasper. Ja. Dank u wel, voorzitter. Ik heb twee, uh, wat technische vragen. Ik heb zelf wat ervaring opgedaan met langjarige projecten. Rijkswaterstaat uhm met vergelijkbare langetermijnrisico's. Met Rijkswaterstaat wordt er dan probabilistisch geraamd. Uhm. Waaruit een verwachtingscurve ontstaat over de kosten. En ook de opbrengsten. Maar bij Rijkswaterstaat zijn het vaak alleen maar kosten. En ik vroeg mij af of dat bij grondexploitaties ook gebeurt. En of, Of dat dat geen extra inzicht biedt in de bandbreedte van de netto contante waarde,.

▶ 5:09:18En dat er dan alleen wordt gerekend met nominale bedragen. Daar ben ik benieuwd naar. En een tweede vraag gaat over de risico's. U zegt dat bij besluitvorming de risico's in beeld worden gebracht. En ook jaarlijks. Bij de waardering van de grondexploitatie wordt er natuurlijk ook een risico en een risico bril gekeken. En ik vroeg mij af of dat kwalitatief is, dus beschrijvend, of dat de risico's ook monetariseerd worden. Met bijvoorbeeld kosten voor risicobeheersing en het ook waarderen van restrisico's. Dank u wel voor deze duidelijke presentatie. Ehm. In de ik ik Ja, ik heb een paar vragen in de onderhandelingen. Om te komen tot een goede uitgifteprijs heeft de gemeente dan ook zicht op de winstmarges van ontwikkelaars en beleggers om te komen tot een goede uitgifteprijs? Ja. In hoeverre is er een enige mate van transparantie? Ehm. Dan over de discontovoet Eh, wie stelt dat precies vast en waarop wordt dat gebaseerd? Ehm.

▶ 5:10:21En uhm. Uh,. Je hebt Voor mij is het plan van het kabinet om de ehm,. Betaalbare huur te. Herzien en daarin de WOZ waarde zwaarder te laten meetellen, betekent dat dan waarschijnlijk ook dat op op als dat uiteindelijk ook daadwerkelijk wordt doorgevoerd, dat er dan ook weer positieve ontwikkelingen gaan zien in de Monitor Grondexploitatie? Die vragen. Dank u wel. Jasper is dank je wel. Ik had een vraag over de PVV. En dan het woordje causaliteit. Ehm. Ehm. Ik kan misschien wel wat projecten bedenken waar bijvoorbeeld groen verdwijnt door. Dat er ontwikkeld wordt. Ik ben benieuwd naar hoe wendbaar die regels zijn rondom causaliteit uiteindelijk. Anderen. Van Beek Daarna. Van Dijk. Ja. Lid. De Vries. Die stelde die vragen wel een beetje hoor, Maar ik moest daar zelf ook aan

▶ 5:11:21denken. Van in hoeverre hebben jullie nou inzicht in die businesscase van die projectontwikkelaar en van beleggers? Ja, want er zitten toch wel een beetje aan de andere kant van de tafel. Dus ik vraag me af waarop je wat met wat voor informatie. Gaan jullie aan aan het rekenen? Dank je wel. Gelijk krijg. Je een vraag van die strekking Had ik ook inderdaad. Alleen dan misschien nog een verdiepend element daarbij. Er werd straks even gesproken, ook over verevening. Natuurlijk is is het nou ook mogelijk om te vereffenen richting ontwikkelaars. Dus naar specifieke ontwikkelaar, zeg ik maar even, omdat we bijvoorbeeld gezien hebben. Even ter illustratie dat bijvoorbeeld een Stebru in het centrum de een een mooie toren bouwt met dure woningen en aan de andere kant in de stad op Rotterdam-Zuid aan de Goregestraat bijvoorbeeld, ook iets gaat ontwikkelen. Dus wordt daar nou zeg maar per ontwikkelaar dan ook soort van verrekend. Van Prima dat je in het centrum met je toren wat wat geld verdient, maar dat betekent dan ook dat wij wat minder

▶ 5:12:23scheutig zijn als gemeente. Aan de andere kant, waar je dan ook moet investeren. Dus dat dat soort pakketjes, worden die dan ook gemaakt? Dat is even vragen. Een verdiepende vraag op wat de Partij voor de Dieren net stelde. Dat was mijn laatste vraag ook nog. We zagen daar straks die tijdlijn en eigenlijk de risico's. Die nemen natuurlijk toe naarmate de tijdlijn langer wordt. Is het dan ook zo dat u eigenlijk zegt als je stuurt op snelheid. Om tot ontwikkeling te komen?. Neem je dan ook de risico's af zal ik maar even zeggen? Ehm, omdat we natuurlijk in de stad. We doen echt. Nou ja, dat is even dan mijn politieke opvatting. Maar 85.000 dingen tegelijk. En misschien moeten we ook iets. Ik probeer achter te komen. Moeten we niet misschien wat indikken in alle ambities en kansen,. Alle verschillende routes die we opgaan om ook die processen wat te verkorten, zeg maar?.

▶ 5:13:24Oh ja, natuurlijk. Dank, voorzitter. Ik hoor hele interessante vragen aan mijn linkerzijde. Maar die linkerzijde is lang, hè?. Ik heb één vraag en dat is dat ging over de wijzigingen van de reeds actieve grondexploitaties. Dat omzetten van huur naar koop of andersom. Ik meen mij te herinneren dat daar dat het ook bij de raad is geweest deze. Dit onderwerp. En ik neem ook de herinneren dat er een evaluatie was toegezegd van hoe we dat zouden gaan doen en ik heb dat niet meer voorbij zien komen, dus ik was eigenlijk wel benieuwd wanneer we dat konden verwachten. Anderen? Nee, dan kunt u naar de beantwoording. Succes!. Effe kijken of ik uh. Nou, geef vooral aan als ik iets uh iets uh mis. Uh, ik moet even kijken of ik nog handig vind om een presentatie zo even bij te houden. Maar dat is maar even gewoon beginnen. Uhm.

▶ 5:14:28Uh meneer Budding. Allereerst uh, lange termijn promotie ramingen. Ja, ik. Ik snap de parallel ook. Uhm, onderdeel van de grondexploitatie is uh, onder andere bouwrijp maken. Dan pakken we de technieken mee van de kosten bouwrijp maken. En nou ben ik geen specialist op dat gebied. Ik verzamel en ik beoordeel, maar het ingenieursbureau maakt zeker gebruik van dit soort ramingen, dus we krijgen in principe de input van de grondexploitatie. Er zijn dus heel veel. Cijfers die we ook krijgen van vakspecialisten. En. Dat doen we. Plannen komen mijn eh, mijn team niet allemaal zelf. En het ingenieursbureau geeft dus een technische raming waarin ze ook de risico's meeneemt. En daar zit een risico. Een aantal risicoposten zitten daarin en dat doen ze op hun eigen manier met. Ik kijk even, weet jij reeds. Vanuit je eigen woning?. Ja, de zaken als onvoorzien of onzekerheidsmarges. Die zitten onder andere in die ramingen. Als je daar concreet bedoelt

▶ 5:15:28voor. Dus die krijgen we. Dus er zit een aantal kosten in. En de accountant maakt ook wel opmerkingen over en niet een uh. Een ten nadele overigens van ons, maar er zitten dus risicokosten in de ramingen van het ingenieursbureau, Dus puur de technische ramingen,. De risico's waar ik het net over had. Wij kijken zelf vanuit het vakgebied naar de kosten, naar de opbrengsten. En dat was volgens mij wel een andere vraag. Daarna kijken ze naar het totale plaatje en daar maken wij een risicoanalyse op en die vindt zowel kwalitatief plaats. Dat doen we namelijk even na het project met het projectteam onder risico experts die dat begeleiden. Welke risico's zien we in dit project naar boven komen. In de monitor? Als er reden voor is zelfs, worden die ook meegenomen via oranje uh aan de oranje kleur. En dus we proberen ook als het echt grote risico's zijn, daarop te rapporteren. En dat is ze kwalitatief risico analyse en daarna uh heeft. Uh uh planeconomie zelf een tool? Uh is een plugin in Excel. Christel Bol Er zijn verschillende op de markt. Wij gebruiken

▶ 5:16:30deze waarbij ook de kwalitatieve risico's gekwantificeerd worden en die leiden tot de post onzekerheidsreserve in de grondexploitatie. Dus we hebben a de risico inschattingen in de ramingen, de technische ramingen die we gebruiken als onderlegger. En daarnaast hebben we nog een aparte. Voor het. De projectrisico's als totaal. Ja. Ja. Uhm ja, nog altijd veel vragen over uh. Hoe gaan wij nou om met die marktpartijen? Dat is natuurlijk een hele. Een hele. Een hele interessante. Uhm. Er zitten een aantal. Zaken die we daarin gebruiken. Ten eerste onze eigen expertise. Dat betekent dat. We hebben ook een grondwaarde model waar de specialisten van gronduitgifte die we uh uitgebreid ook hebben binnen de gemeente meerekenen. We hebben dit gebouw. Daar zitten een aantal. Knoppen aan waar je aan kan draaien. BVO's Wat voor type woning

▶ 5:17:33is het?. En zo meer. En daar zit ook een wat wij zien als normale opslag voor winst en risico van een ontwikkelaar. Een ontwikkelaar zal ook nooit instappen in een project waar hij zelf inschat dat hij er verlies op gaat lijden. Kom ik zo nog even op terug. Maar dat blijft natuurlijk altijd. Dus. Maar. Ja, we maken daar inschattingen van en we doen zelf dus ook een berekening wat redelijk is. En dan gaan we het gesprek daarover aan. Dat is één. Daarnaast hebben we nog de andere en dat zijn ook al eerder genoemd in het grondbeleid, de taxaties. Dus we laten ook door een onafhankelijke partij. Laten we taxeren wat een normale,. Wat en hoe de businesscase van de ontwikkelaar er uit zou moeten zien, wat normaal de goede grondwaarde zou zijn die erbij hoort. Op die manier proberen we in ieder geval t uh uh t uh t op een goede manier met elkaar. Uh. Ik zou bijna zeggen t spel te spelen, maar in ieder geval ook door te rekenen wat, uh wat klopt. Dus er zitten veel waarborgen in. Uh d'r is komt er een hele leuke uhm. Uh, vind ik

▶ 5:18:35dan zelf. Uh, die is voorgeschreven en dat is het. Uhm, moet ik het goed zeggen? Het percentage, het het het gewenste percentage van de Europese Bank ten aanzien van de toekomstige inflatie? Die is 2%. Daar zijn ze al tien jaar niet in geslaagd, denk ik als ik terugkijk. Maar uiteindelijk is dat wel het percentage als in het bbp voorgeschreven. En dus, en dat is nou net van al die dingen die ik noemde, indexering, rente. Is die discontinuvoet degene die is voorgeschreven? Daar mogen we ook niet aan uh aan draaien. Uhm. En dan had ik nog één vraag staan en die heb ik slecht opgeschreven. Dat ging over ontwikkelingen. En de effecten op de. Mens onveranderd. Ja, dat heeft te maken met interventies. Oh natuurlijk. Uh ja,. Dank je. Uhm. Ja, dat zou uh de logica zijn dus van het model als er inderdaad in de businesscase terugvalt, uh, een keten spaart. Dus onder andere

▶ 5:19:38als we alleen de knop hebben van de extra kosten of de de extra opbrengsten en de kosten blijven gelijk, dan zou dat tot een betere businesscase van de belegger. En dan zou dat terugrekenen tot een betere businesscase dan de ontwikkelaars. En dan zou je inderdaad de grondwaarde weer terug moeten vloeien. Dat daar nog heel veel andere dingen aan vast zitten, maar de theorie? Volstrekt waar. Ja ja. Niks tussen te verkrijgen. Ja. Uhm. Ja dan uh. Zat ik Uhm. Causaliteit. Uhm. De causaliteit is in principe dat vastgesteld wordt bij het project als we naar uitvoering gaan. De grenzen van het gebied. En de grenzen van het gebied, daar zit het in opgenomen. En daar wordt ook nog even een kader van causaliteit. Het voorbeeld is Wat klassiek wordt gebruikt is de rotonde. Wordt die rotonde nou alleen aangelegd voor de ontsluiting van een extra gebied? Of is het gewoon een verkeersmaatregelen waarvan maar een

▶ 5:20:39deel nodig is voor de ontsluiting van dat gebied?. Een andere mooie is dat toch in de in dezelfde systematiek blijven. Doe er geen uitspraak over, maar Park Zestienhoven is een heel groot park, daar zelfs mee begonnen om het park helemaal aan te leggen en daarnaast de bebouwing gekomen. Was nou dat hele park voor Park Zestienhoven door bouwontwikkeling of als dat park eigenlijk gewoon is, dat nu ook gewoon een stadspark. Wat je daar in die tijd is, dat gewoon onderdeel worden van de exploitatie. Dat dat nog zou kunnen, dat is maar de vraag. Dus het is niet zwart wit. Je zult dus overal de afsluiten, wel de afweging moeten maken. Hoe realistisch is dit dat dit bij elkaar hoort? Uhm ja, en die maken we gewoon in elk project. Maar het is ter voorkoming van dat er allerlei dingen in die grondexploitatie geschoven worden die er eigenlijk gewoon niet in thuishoren en die je op een andere manier zou moeten dekken. Kijk, in de tijd van heel veel winstgevende grondexploitatie is natuurlijk een ander verhaal dan in de tijd van grondexploitatie, die vaak een tekort hebben. Dus dan heb je dan ook alweer een ander gesprek. En als je dan toch moet, het geld op een andere manier moet reserveren, dan is dat ook wat minder een discussie denk ik.

▶ 5:21:45Uhm ja uh de rekeningrijden uh ontwikkelaar uh I Mijn presentatie uh was heel erg gebouwd. Ik denk dat ik wat. Dat we de de lijn die gewoon volgen. We kijken het ambtelijk per project en het is eigenlijk een budgetrecht van de Raad om eventuele financiële effecten daarvan te verdelen. Anders zou er op de stoel gaan zitten. Dus dat betekent in dit specifieke geval in het ene geval. En ik? Ik ken de casuïstiek verder niet. Maar stel het ene geval levert iets op voor de gemeente. Voor de gemeente, zeg ik er dan bij, dan kunnen die middelen op een andere manier in de stad worden ingezet, op een andere plek. En dat valt onder het budgetrecht.. Het gesprek met een ontwikkelaar is natuurlijk dan interessant, want in principe is een business case gewoon sluitend. En ja, ze hebben ook recht op middelen waarmee ze winst en risico afdekken, want daar zijn ze nou eenmaal een private partij voor. Dus. In dat opzicht is het antwoord gewoon nee. Ook de ontwikkelaar zal in principe hier aan tafel zeggen en zeggen van waarbij We kijken

▶ 5:22:47elke business case apart, maar dat is invullen hoe de gesprek verder loopt. Eh, nou dat zijn andere mensen die aan tafel zitten met elkaar. Ehm. Dan ik een pakketje. Risicobeheersing op de op de lange termijn. Versnellen. Helpt dat? Ja. Nee. Uh. In principe. Uh. Het focus op project. En dat is natuurlijk ook een andere, uh, andere vraag al. Maar uh kan natuurlijk helpen. Uh en ja, uh risicomijdend. Uh. Dingen die in de toekomst anders gaan hoef je niet af te dekken. Maar in tijden dat slecht gaat kan ik me ook voorstellen dat je zegt laat me even op onze handen gaan zitten. Is dit nou het moment om die gronduitgifte te doen? Of kijken we, Verwachten we dat t over een paar jaar beter gaat? En wacht. Dus ik kan ook nog een verhaal de andere kant ophangen, Maar dat het in de snelheid nu beslissen en snel handelen. Weet je wat je hebt en wat je krijgt? En. En dat

▶ 5:23:48er naar de verdere toekomst toe altijd onzekerheid in zit. Die is onderdeel van het vak. En dit is ook onderdeel van gebiedsontwikkeling. Want ook niet alles kan en de markt moet het er maar op kunnen nemen. Dus je zou ook zelf nog kunnen zeggen van is dit nou project het project van t moment? Of kunnen we beter dit project doen? Dat soort keuzes en portefeuille keuzes. Uhm ja, dan kom ik een beetje op t inzicht van de business case. Uh van uh, van de beleggers. Ja, die proberen we natuurlijk te krijgen. Uh, t is natuurlijk niet eh open boek. Nou, ik wil niet zeggen dat nooit zo is, maar in principe geen open boekhouding. Laten we daar een instantie van uitgaan. Dus ik hoop net een antwoord aan iets gegeven te hebben van ja, we, we. We rekenen zelf ook heel hard mee en we kijken wel dat het ook voor de gemeente op een goede manier doen. Uhm. Ja, dat is niet. Oké. Ja, anders mag ik jou dus.

▶ 5:24:51Uh, Nog de vragen over de uh evaluatie van de regeling Switch huurkoop. Uh. Daar is een afdoeningsvoorstel op 2 april richting uh de gemeenteraad gestuurd. Dus uhm ja, het gaat te ver om nu het B-nummer voor te lezen, maar die kunnen eventueel nog uh naast sturen Oké. Dan heb ik volgens mij de vraag had ik willen? Graag nog één vraag nog terugkomen van uh, van Volt uit de vorige ronde. Uhm,. Niet misschien te diep op ingaan, maar de residuele uh grondwaarde berekening zoals die in de uhm Tweede Kamer is behandeld had heel veel te maken met de inbrengwaarde. Dus dat residueel gerekend wordt in Nederland is is vrij normaal. Waar de discussie hierop toegespitst is voor wat vinden wij? Dat hout raakt een beetje wel. Aan de andere vragen wat vinden wij nou een normale vraag waarvoor grondeigenaren ontwikkelaars hun grond in mogen brengen in een ontwikkeling? En die discussie, die ging nog hoog en daar hebben wij in Rotterdam ook mee te maken. Maar daar kom ik zo nog wel even op terug. Uh, die heeft vooral te maken met grondposities. Uhm.

▶ 5:25:52Ik stel dat een ontwikkelaar heel duur inkoopt en hij zegt van ja in het kader van kosten verhaal. Ja, dit is mijn verwerkingsprijs, dus daar heeft de gemeente mee te maken. Dan is dat nadelig voor de gemeente, want dan kan ze minder kosten verhalen. En dat geldt ook voor een actieve grondexploitatie. In het geval je de gronden vanuit een ontwikkelaar overneemt om te kunnen ontwikkelen. Dus daar ging de discussie in de Tweede Kamer over. En daar is nu gekozen om ook daar eventueel te rekenen. Uh, ten aanzien van de Uh prijs, waarvoor de grond dan van die ontwikkelaar gekocht wordt,. Of die hij mag gebruiken in zijn businesscase bij kostenverhaal? Ehm. En in de gemeente hebben we hier wat mee, maar te maken hebben met corporaties, daar zit natuurlijk ook een hele wereld achter die we hier nu even vanmiddag niet uh behandelen. Maar wat is de inbreng waarde bij ontwikkelingen van corporaties. Waarbij wij onze grondexploitatie te maken hebben als gemeente? En ook dat is een eh, een hele ingewikkelde eh discussie die we daar met elkaar te voeren hebben vaak. Dan nog even. Veel vragen.. Nee.

▶ 5:26:55Ja. Nou, misschien gaat uw gang. Of ik dat die evaluatie toch per mail nog nagestuurd krijgen, want ik kan m zo niet vinden. Uh ja, dat gaan we doen. Tja. Nou, heel fijn. Dan. Wil ik u graag bedanken. Ja, Gaat u toch ook meer? Nee. Kom maar. Nee. Ik. Oké dan. Dat mag. Ook. Dat hoeft niet. Oké, naast het duidelijk, dan wil ik jullie allemaal bedanken voor jullie tijd. Dank aan de leden van de commissie voor uw aandacht. Dan wil ik de technische sessie over grondbeleid en grondexploitaties sluiten en wens ik iedereen een hele fijne dag.

Vorige: Commissie Veiligheid, Bestuur & Financiën 8 oktober 2026 Volgende: Commissie tot Onderzoek van de Rekening 14 oktober 2026 Alle vergaderingen van Rotterdam

Automatisch verwerkt. Het officiële verslag is leidend. Bron: https://rotterdamraad.bestuurlijkeinformatie.nl/Agenda/Index/85e4bfc9-d8c1-4734-b9a6-5d42f4922ba8

Sprak je in of word je genoemd en wil je je naam hier niet terugzien? Vraag verwijdering aan.