[24bb001455] Bijlage 1 behorende bij 24bb001453 over Evaluatie Mooi Mooier Middelland

en leefwereld. Hoewel dit in sommige fases van het

Middelland heeft betrekking op de ervaren trans-

programma – mede door de inzet van wijkmanagers

parantie en de kwaliteit van de communicatie

– goed is gelukt, kwam deze verbinding op andere

gedurende het co-creatie proces. De analyse laat

Les 2: Meebeslissen over middelen: de waarde van participatief begroten

In het verlengde van bovenstaande, laat de casuïstiek

momenten stroever en langzamer tot stand. Dit team

zien dat betrokkenen met name in de beginjaren

van Middelland ook zien dat het programma soms

van grenswerkers zou in ieder geval moeten bestaan

veel waardering hadden voor de open communicatie

Het succes van MMM is voor een deel toe te wijzen

te veel leunde op de kwaliteiten van enkele indivi-

uit ambtenaren die met een voet in de wijk en een

over plannen en activiteiten: de verschillende werk-

aan de middelen die expliciet bestemd waren voor het

duen (denk aan de gebieds- of wijkmanager) en niet

voet in de gemeentelijke organisatie staan, maar kan

groepen speelde een cruciale rol in het informeren

co-creatie proces. Bewoners kregen daadwerkelijk een

breder was ingebed in de interne organisatie van de

ook aangevuld worden met bewoners en ondernemers

van de eigen netwerken binnen de wijk. Gaandeweg

grote stem in het besluiten over de besteding van een

gemeente. Ook zagen we dat – mede daardoor – het

die met hun ervaring in beide werelden goed uit de

ontstaat er echter meer onduidelijkheid over spelre-

aanzienlijk budget. Dit droeg bij aan de ontwikkeling

programma in bepaalde fases te veel op afstand stond

voeten komen. De wijkMT’s die nu gevormd worden

gels en kaders waarbinnen bewoners en ondernemers

van een gevoel van eigenaarschap onder bewoners.

van de interne gemeentelijke organisatie en in andere

bieden hiervoor perspectief. Een belangrijke les vanuit

mogen opereren, evenals over de doorstroming van

Het creëerde betrokkenheid en verantwoordelijkheid.

fases losraakte van de netwerken in de wijk. Een

deze evaluatie is om in de wijkMT’s de samenwerking

informatie. Met name het financiële plaatje achter de

verankerd kan worden.

werking gehad. Dit kan een krachtige tool zijn om met bewoners te ontwikkelen en herkenbaarheid en betrokkenheid te versterken.

logisch gevolg van het te veel rusten op de schouders

met de clusters goed vorm te geven. Dit zou idealiter

plannen en besluiten van MMM is moeilijk te volgen

Een veelvuldig gehoord kritiekpunt op participatie-

van enkele enthousiaste verbinders: aandacht voor

in een constellatie plaatsvinden waarin ook de samen-

voor bewoners. Hierdoor ontstond er op sommige

processen is dat bewoners uiteindelijk weinig invloed

zowel het opbouwen en onderhouden van netwerken

werking tussen de clusters onderling geborgd is (zie

momenten in de tijd een sentiment van een gemeente

hebben kunnen uitoefenen of dat het onduidelijk is

en relaties in de wijk als inbedding (en daarmee slag-

ook Koopman e.a., te verschijnen).

die weinig communiceert en niet transparant is over

wat hun participatie nu heeft opgebracht. Dit is in het

kracht) van het programma binnen de gemeentelijke

programma MMM duidelijk niet het geval. En het feit

organisatie kost enorm veel tijd en energie. Bovendien

dat er een aanzienlijk budget is vrijgemaakt om de

vraagt het om specifieke kwaliteiten en leiderschaps-

plannen vorm te geven en uit te voeren met bewoners

stijlen (Van Meerkerk en Edelenbos, 2018). Een

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

74

wat er speelt.

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

75

Een belangrijke les voor de toekomst van vergelijkbare

Dat geldt ook voor de burgemeester, die met zijn

aan het begin van het proces. Richting de betrokken

onderschatten risico van het programma. Het gevaar

co-creatie processen is dat er voldoende aandacht is

gezag en middelen de bewoners in de lead zette en

bewoners in de wijk Middelland is het belangrijk dat

ligt op de loer dat er onduidelijkheid gaat ontstaan

voor de communicatie naar betrokkenen toe. Zoals

daarmee urgentie creëerde voor de co-creatieve

de gemeente nagaat welke aspecten van co-creatie

over waar de wijkraden dan over gaan en waar ze – in

eerder aangegeven kan het vormgeven aan een

aanpak. De energie en commitment van de burge-

verloren dreigen te raken in de samenwerking nu het

samenwerking met het wijkteam – dan echt invloed

gezamenlijke communicatiestrategie hier behulpzaam

meester, gebiedsmanagers en een groep ambtenaren

programma MMM vanuit gemeentelijk perspectief

op hebben en hoe dit geborgd is (zie ook EUR rapport

zijn. Het hangt samen met een betere regievoering

– verspreid over verschillende clusters binnen de

ten einde is. Het is belangrijk om daarover goed te

Van Buuren e.a., 2022). Het wijkakkoord moet als een

op informatie en het overzicht houden op wat er

gemeente – is cruciaal voor het slagen van een

communiceren ofwel een manier te vinden om het

belangrijk sturend programma gaan dienen wat betreft

speelt binnen de subgroepen en initiatieven (zie les

dergelijke aanpak. De casuïstiek Middelland toont dat

commitment dat er ten tijde van MMM was in de

het wijkgestuurd werken vanuit de clusters. De vraag

1). De gemeente kan er daarbij niet van uitgaan dat

eigenaarschap van alleen bewoners niet voldoende

samenwerking op een andere manier vorm te geven.

is of de samenwerking met de clusters hiertoe ook

de interne logica van de organisatie (en de implicaties

is: het is net zo belangrijk dat er een breder commit-

Voor de betrokken bewoners in de wijk Middelland

goed wordt ingericht; of daar voldoende capaciteit,

daarvan voor plan- en besluitvorming) direct duide-

ment en betrokkenheid van ambtenaren is om het

voelt het programma Wijk aan Zet als een ‘stapje

aandacht en middelen voor worden vrijgemaakt. De

lijk is, maar moet voortdurende de ambtelijke logica

programma succesvol te maken. De les is hier dat er

terug’ in het co-creatie proces, omdat het onduidelijk

complexe interne logica van samenwerking op het

vertalen naar een maatschappelijk logica. Maar het

aandacht moet zijn voor een ‘gedeeld eigenaarschap’

is wat precies de speelruimte en invloed gaat zijn

niveau van clusters, wijkraden en wijkmanagers vergt

vraagt daarnaast ook aandacht voor verwachtings-

van zowel bewoners en ambtenaren, die duurzaam

van bewoners.

dat ambtenaren op al deze niveaus voldoende

management, niet alleen aan het begin van het traject

aangehaakt blijven en met bijzondere toewijding een

(over rollen en verantwoordelijkheden), maar ook

sterke bijdrage leveren aan het slagen van co-creatie.

naar het einde toe van het traject (over de uitkomsten

ingebed zijn in de wijk en binnen de gemeente om Een tweede belangrijke les voor Wijk aan Zet destil-

structureel verbindingen te leggen aan beide zijden

leren we uit het succesverhaal van Huize Middelland:

van de grens tussen organisatie en wijk, tussen

en de toekomst). De data laten bijvoorbeeld zien dat

Lessen voor Wijk aan Zet

dit collectieve netwerk van 13 bewonersinitiatieven

systeem en leefwereld.

waar ambtenaren het project aan het afronden zijn

Bovenstaande lessen zijn belangrijk voor wijkgericht

is gecreëerd vanuit bestaande netwerken in de wijk.

en lessen trekken over de waarde van bewoners-

werken in co-creatie met bewoners. Met Wijk aan

Door deze aansluiting op de bestaande sociale infra-

participatie voor toekomstige projecten, een kleine

Zet krijgen Rotterdammers meer invloed op wat er

structuur konden er ook cross-overs ontstaan tussen

kerngroep van bewoners nog steeds bezig is met

gebeurt in hun wijk: het idee is dat de 39 gekozen

initiatieven. Het doel van Wijk aan Zet is er opgericht

de realiteit van de eigen wijk en het verder brengen

wijkraden met bewoners en partners in de wijk

om de samenwerking in en met de wijk structureel te

Het programma Mooi Mooier Middelland laat zien dat

van het gedachtegoed dat tijdens MMM is ontstaan

meedenken en meebeslissen over wat hun wijk nodig

verbeteren. Om hiertoe te komen is het belangrijk om

het mogelijk is om samen met gemeente en bewoners

over zelfsturing van de wijk in samenwerking met

heeft. Wijk aan Zet is niet vergelijkbaar met het

goed in kaart te brengen welke bewonersinitiatieven

de handen ineen te slaan en tot zichtbare verbete-

de gemeente. Dat brengt spanningen met zich mee,

specifieke karakter van het programma Mooi Mooier

er al zijn in de verschillende gebieden (‘mapping’), en

ringen in een wijk te komen. Het laat ook zien dat de

omdat het frustratie oproept bij zowel bewoners (‘we

Middelland, maar kan desalniettemin lering trekken

hoe men vanuit de wijkraden kan inspelen en samen-

wijk een levendig forum biedt om als bewoners met

staan voor een dichte deur’) als bij ambtenaren (‘rups-

uit de afgelopen 8 jaar van co-creatie tussen wijk,

werken met deze bestaande netwerken. Een ander

elkaar na te denken over wat er nodig is en hoe dat

je-nooit-genoeg metafoor’). De Middelland casuïstiek

bewoners, en gemeente. Welke lessen kan Wijk aan

element in het succes van Huize Middelland lag in de

bereikt kan worden. De wijkdemocratie is meer dan

toont daarmee het belang van duidelijk en transparant

Zet nu specifiek meenemen in de verdere ontwikke-

verschillende fysieke plekken in de wijk waar de wijk

een bestuurlijk wensbeeld. Het wordt door talloze

communiceren over de mogelijkheden gedurende

ling van het wijkgericht en wijkgestuurd werken de

(bewoners/ondernemers) gebruik van konden maken.

Rotterdammers daadwerkelijk doorleefd en

maar ook aan het einde van het co-creatie proces.

komende jaren?

Deze fysieke plekken vormden centrale plekken in de

gepraktiseerd.

Les 6: Belang van toewijding en aandacht van ambassadeurs vanuit bestuur, wijk en gemeente

Een belangrijke les vanuit de casuïstiek in Middelland

Voor Wijk aan Zet kunnen de wijkhubs hier een soort-

Dat gaat – uiteraard zouden we bijna zeggen – niet

is dat er – met name in fase 1.0 – een positieve

gelijke belangrijke rol spelen, maar is het de vraag of

zonder horten en stoten en aan beide kanten is het

Een van de meest typerende kenmerken van het

energie en betrokkenheid was vanuit de wijk zelf.

ze allemaal in dezelfde mal moeten passen of dat er

moeilijk om de ‘hele organisatie’ en de ‘hele wijk’

programma Mooi Mooier Middelland is de energie

De wijkmanagers wisten bewoners te enthousias-

goed ingespeeld kan worden op de kenmerken en

hierin mee te krijgen. Er valt nog genoeg te leren over

die het programma wist los te maken in de wijk.

meren, wat uiteindelijk leidde tot meer draagvlak en

kansen die er in de wijk liggen.

het organiseren van dit soort processen van co-cre-

Bewoners en ondernemers beschrijven de bijeenkom-

eigenaarschap vanuit de wijk. In de interviews met

sten, sessies en andere activiteiten – met name in de

betrokkenen komt er over Wijk aan Zet een ander

Een derde les voor Wijk aan Zet heeft betrekking op

als handvatten kunnen dienen. Op tal van vlakken

beginjaren - met veel enthousiasme en plezier: dit had

sentiment boven drijven: met name bewoners zien

verwachtingsmanagent: zoals hierboven geschetst

is het een kwestie van balanceren en onvermijdelijk

vooral te maken met de toegewijde gebiedsmana-

het concept van Wijk aan Zet vooral als “een feestje

is het belangrijk voor bewoners, ondernemers en

ontstaan er frustraties en gaan er zaken mis. Ook

gers en actieve bewoners die deze energie in de wijk

van de gemeente”. Het is belangrijk dat de gemeente

ambtenaren om aan het begin, gedurende en aan

co-creatie is mensenwerk. Misschien moeten we wel

wisten los te maken en om te zetten in betrokken-

aandacht heeft voor deze beeldvorming en duidelijker

het einde van traject zicht te hebben op wat er van

zeggen: mensenwerk in het kwadraat.

heid en een gevoel van eigenaarschap bij bewoners.

de rol en het initiatief vanuit de wijk onderstreept.

elkaar wordt verwacht. Anders dan Mooi Mooier

Ook bij de gemeente leefde het programma in de

Mooi Mooier Middelland laat zien dat goede commu-

Middelland, hebben de wijkraden weinig eigen budget

Dit mensenwerk leidt zoals gezegd echter wel tot

beginjaren sterk bij een ‘(kleine) coalitie van welwil-

nicatie over de verwachting cruciaal is: voor Wijk aan

te besteden noch is er een stip op de horizon wat

een mooie oogst. Tegelijk laat deze evaluatie zien

lende ambtenaren’ die zich committeerde aan het

Zet betekent dit dat er werk aan de winkel is om het

betreft de tijdslijn van de aanpak. Dit is een niet te

dat succes ook om onderhoud vraagt. Te makkelijk

programma en er veel energie in staken.

gevoel van gedeeld eigenaarschap nu al te stimuleren

Afsluitende reflectie

wijk waar dialoog en activiteit konden plaatsvinden.

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

atie. Dit rapport bevat belangrijke lessen die daarbij

76

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

77

REFERENTIES

is de gedachte dat met een gerichte, tijdelijke impuls

De komst van Wijk aan Zet kan alleen slagen als

een wijk er weer bovenop geholpen kan worden. En

die duurzame verandering in de organisatie wel

natuurlijk is het een loffelijk streven om na verloop

plaatsvindt: als wijkgericht en wijkgestuurd werken

Aboutaleb, A. (2016a, 24 juni). Brief aan commissie

Edelenbos, J., van Meerkerk, I., & Schenk, T. (2018).

van tijd als overheid weer een stapje terug te doen

daadwerkelijk over de volle breedte als sturings-

Veiligheid, Organisatie en Financiën. rotterdam.

The evolution of community self-organization in

en te kijken waar elders juist een schepje erbovenop

principes worden omarmd. Niet als technocratische

raadsinformatie.nl. Geraadpleegd op 11 november

interaction with government institutions: Cross-case

moet. Maar juist daar waar sprake is van weerbar-

principes om ambtelijke inzet te alloceren en te sturen,

2022, van https://rotterdam.raadsinformatie.nl/

insights from three countries. The American Review of

stige problemen en onderliggende oorzaken die zo

maar als een dynamisch proces waarbij de wijk en de

document/3898143/1

Public Administration, 48(1), 52-66.

mogelijk nog ingewikkelder zijn, is het van belang om

gemeentelijke organisatie in dialoog zijn en blijven

de aandacht juist niet al te zeer te laten verslappen

over wat de wijk nodig heeft en hoe dat het beste kan

Aboutaleb, A. (2016b, maart 11). Collegebrief over

Edelenbos, J., van Schie, N., & Gerrits, L. (2010).

en te borgen dat datgene wat is bereikt, ook wordt

worden gerealiseerd met oog voor de capaciteiten en

Mooi, Mooier Middelland. Geraadpleegd op 10

Organizing interfaces between government institu-

gecontinueerd.

netwerken in de wijk.

november 2022, van https://rotterdam.raadsinfor-

tions and interactive governance. Policy Sciences, 43,

matie.nl/document/3200384/1

73-94.

onderzoek trekken. Het is van het grootste belang

Agger, A., & Tortzen, A. (2022). ‘Co-production on the

Gemeente Rotterdam (OBI). Wijkprofiel 2014-2016-

dat dit soort programma’s de status van buiten-

inside’–public professionals negotiating interaction

2018-2020-2022. Geraadpleegd januari 2023, van

boordmotor ontstijgen en daadwerkelijk leiden tot

between municipal actors and local citizens. Local

https://wijkprofiel.rotterdam.nl/nl/2022/rotterdam

duurzame verandering. Met andere woorden: een

Government Studies, 1-20.

Dat is meteen ook de belangrijkste les die we uit dit

Gieske, H., George, B., van Meerkerk, I., & van Buuren,

programma als MMM is pas echt geslaagd als het transformatief is en de bestaande organisatie anders

Ansell, C., & Torfing, J. (2021). Co-creation: The new

A. (2020). Innovating and optimizing in public organi-

achterlaat dan dat het die aantrof. Op dat punt valt

kid on the block in public governance. Policy & Politics,

zations: does more become less?. Public Management

nog het meeste af te dingen op het resultaat van

49(2), 211-230.

Review, 22(4), 475-497.

MMM. Hoewel ambtenaren uit verschillende geledingen veel geleerd hebben van het programma, is een

Blijleven, W., & van Hulst, M. (2021). Encounters with

Hiba, A. (2017). Toegang tot co-creatie, een kwestie

structurele verandering in werkwijze om co-creatie

the organization: how local civil servants experience

van instituties. Afstudeerscriptie Masteropleiding

effectief en integraal van de grond te krijgen minder

and handle tensions in public engagement. Local

Bestuurskunde. Erasmus Universiteit Rotterdam.

goed uit de verf gekomen.

Government Studies, 1-25. Igalla, M., Edelenbos, J., & van Meerkerk, I. (2020). Bryson, J. M., Quick, K. S., Slotterback, C. S., &

What explains the performance of community-based

Crosby, B. C. (2013). Designing public participation

initiatives? Testing the impact of leadership, social

processes. Public administration review, 73(1), 23-34.

capital, organizational capacity, and government support. Public Management Review, 22(4), 602-632.

Desmet, E. (2016). Mooi, Mooier Middelland: bewoners, ondernemers en gemeente bundelen kracht

Karré, P. M., & Van Meerkerk, I. (2019). Samen werken

in co creatie.

aan de wijk. Een bestuurskundige reflectie op de relatie

Desmet, E., Dingemanse, B., & Reutelingsperger, R.

Kenniswerkplaats Leefbare Wijken.

tussen wijkcoöperaties en gemeente in Rotterdam. (2019). We gaan door!: Mooi, Mooier, Middelland 2019De Middelland Post (2015-2018). Mooi Mooier

2024.

Middelland. Edities 1-14, Rotterdam. Edelenbos, J. (2005). Institutional implications of interactive governance: Insights from Dutch

Moore, M. H. (1995). Creating public value:

practice. Governance, 18(1), 111-134.

Strategic management in government. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.

Edelenbos, J., & van Meerkerk, I. (Eds.). (2016). Critical reflections on interactive governance: Self-organization and participation in public governance. Edward Elgar Publishing.

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

78

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

79

Nederhand, J. (2021). Evaluating the Role of

Van Meerkerk, I. (2019). Top-down versus bottom-up

Government Collaboration in the Perceived

pathways to collaboration between governments

Performance of Community-Based Nonprofits:

and citizens: reflecting on different participation

Three Propositions. Journal of Public Administration

traps. In: Kekez, A., Howlett, M. & Ramesh, M. (Eds.).

Research and Theory, 31(4), 634-652.

Collaboration and Public Service Delivery: Promise and Pitfalls, Pp. 149-167. Cheltenham: Edward Elgar

Nederhand, J., Van Der Steen, M., & Van Twist, M.

Publishing.

(2019). Boundary-spanning strategies for aligning institutional logics: a typology. Local Government

Van Meerkerk, I., & Edelenbos, J. (2014). The effects

Studies, 45(2), 219-240.

of boundary spanners on trust and performance of urban governance networks: findings from survey

OBI, Onderzoek en Business Intelligence Gemeente

research on urban development projects in the

Rotterdam (2016). Evaluatie van de voorbereiding en

Netherlands. Policy Sciences, 47(1), 3-24.

start van de pilot Wijkgestuurd werken. Van Meerkerk, I., & Edelenbos, J. (2018). Boundary Page, S. B., Stone, M. M., Bryson, J. M., & Crosby,

spanners in public management and governance: An

B. C. (2015). Public value creation by cross‐sector

interdisciplinary assessment. Edward Elgar Publishing.

collaborations: A framework and challenges of assessment. Public administration, 93(3), 715-732.

Van Schaik, H. (2013, 5 juni). Aanmelding actualiteiten­ raad: overlast Middelland en Oude Westen. rotterdam.

Pierce, J. L., Kostova, T., & Dirks, K. T. (2003). The

raadsinformatie.nl. Geraadpleegd op 10 november

state of psychological ownership: Integrating and

2022, van https://rotterdam.raadsinformatie.nl/

extending a century of research. Review of general

document/710200/1

psychology, 7(1), 84-107. Van Steenbergen, F., Buchel, S., Schipper, K., & Schipper, K., & Van Steenbergen, F. (2017). Laveren

Loorbach, D. (2017). Een maat op de wijk. Evaluatie

in Middelland. Tussentijdse evaluatie Mooi Mooier

van de pilot Wijkgestuurd werken in Rotterdam. DRIFT,

Middelland. Dutch Research Institute for Transition

Erasmus Universiteit Rotterdam.

(DRIFT), Erasmus Universiteit Rotterdam. Williams, P. (2002). The competent boundary Torfing, J., Ferlie, E., Jukić, T., & Ongaro, E. (2021). A

spanner. Public administration, 80(1), 103-124.

theoretical framework for studying the co-creation of innovative solutions and public value. Policy &

Voorberg, W. H., Bekkers, V. J., & Tummers, L. G.

Politics, 49(2), 189-209.

(2015). A systematic review of co-creation and co-production: Embarking on the social innovation

Van Buuren, M.W., I. van Meerkerk, K.A. Schipper,

journey. Public management review, 17(9), 1333-1357.

F. van Steenbergen & F. al Faidi. (2022). Sterker door strijd? De wijk, de stad en de Rotterdammer - vier jaar

Website Graafflorisstraat.nl. (2015, 24 juni). Republiek

democratische innovatie in de Maasstad. Erasmus

Middelland – wat doen we met 6 miljoen voor de wijk?

School of Social and Behavioural Sciences & Dutch

Geraadpleegd op 13 november 2022, van https://

Research Institute for Transition (DRIFT).

www.graafflorisstraat.nl/2015/06/republiek-middelland-wat-doen-we-met-6-miljoen-voor-de-wijk/

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

80

| MIDDELLAND EN DE MEERWAARDE VAN CO-CREATIE

81